Leon Lemmer: ‘n Swart Amerikaner oor swart Afrika

Keith B Richburg (gebore in 1958) het ‘n boek oor swart Afrika geskryf: Out of America: A black man confronts Africa (New York: Basic Books, 1997, 272p; Amazon Kindle $9.44). In een van die kommentare staan: “What sets the book apart is Richburg’s bitter repudiation of Afrocentrism” (Kindle 23). Wat hy teen mekaar opweeg, is enersyds sy slawe- en ras-oorsprong as swart Afrikaan en andersyds sy kulturele identiteit as swart Amerikaner. Hy was ‘n bietjie langer as drie jaar, vanaf die einde van 1991 tot die einde van 1994, as joernalis in Nairobi, Kenia, gestasioneer as die Afrika-korrespondent van The Washington Post. Hierdie koerant en The New York Times is berug vir hulle uiters linkse verslagdoening, bv deesdae oor Donald Trump. Plaaslik doen die Daily Maverick dieselfde. Voordat Richburg na Afrika is, was hy van 1986 tot 1990 die Post se korrespondent in Suidoos-Asië. Hy was veel meer beïndruk met Asië as met swart Afrika. “Like Africa, most Asian countries only achieved true independence in the postwar years; unlike the Africans, the Asians knew what to do with it” (3163). “Almost all of the Southeastern Asian countries had risen from poverty to relative prosperity” (3129). Sy boek handel by uitstek oor swart Afrika; nie Moslem Noord-Afrika nie. In 2013 het Richburg uit die diens van die Post getree en hom in 2016 as dosent in Hong Kong gevestig.

Richburg het in Detroit in ‘n rasgemengde woonbuurt grootgeword (369) maar met die voordeel dat hy skole bygewoon het wat oorwegend blank was (375). Hy was van vroeg in sy lewe af bewus van die verskil in lewenswyse van blankes en swartes.

“One-third of all young black men in their twenties are in prison, on probation, or on parole. Drugs are ravaging the black community” (219).

In 1967 was daar swart gewelddadigheid in Detroit “with more than forty people killed and much of the inner city, the shops and stores I knew, burned to the ground” (399). Pleks van skaam te wees oor hulle skandalige en misdadige gedrag, “Negroes began referring to themselves as black, not as a term of derision but with pride” (423). Hulle het hardegat en uittartend demonstratief geword. “There was the Black Power clenched-fist salute” (430), wat plaaslik deur die groot versoener en vredesikoon, Nelson Mandela, aan almal opgedring is, terwyl PW Botha nie eens sy wysvinger mag gebruik nie. “The new hair trend was called the ‘Natural’ or the ‘Afro'” (430). “All of this was part of Detroit changing rapidly from a white city to a black one” (436). Richburg se woonbuurt het ‘n “rundown neighborhood” geword (454). Hierop volg “the declining state of the city schools” (442), insluitende die Katolieke laerskool wat Richburg bygewoon het. Richburg se ouers “knew what was best” (442), gevolglik het hulle hom by ‘n oorwegend blanke hoërskool in een van die voorstede ingeskryf (448). Nie dat hy swart gewelddadigheid daarmee heeltemal ontwyk het nie, bv “Here’s a bunch of black kids smashing the windows of their school bus. This is how black folks in the ghetto behaved” (473).

Hierna was Richburg ‘n student aan die University of Michigan in Ann Arbor (473) waar hy met swart mag kennis gemaak het, bv “divestiture of school [university] stocks and holdings from companies that continued to do business with the racist regime in South Africa” (478). Pleks van rasse-integrasie, wat destyds deur die Amerikaanse owerheid opgedring is, het die polities aktivistiese swartes “voluntary resegregation” verkies. “We want to be equal, but separate” (483). “My view is that separation is the wrong approach, that we need instead to go back to the original idea of America as a melting pot and create a society that’s truly color-blind, not carved up into racial and ethnic duchies” (4265). Richburg was aktief by die kampuskoerant, die Michigan Daily, betrokke (489). Blanke politici soos John Vorster en Ian Smith is veroordeel (494). “I remember writing editorials … denouncing the racist regime in Pretoria and demanding the university divest itself of stocks in companies that failed to adopt the Sullivan Principles. From the time I had first developed a political consciousness, South Africa had loomed as the world’s last great morality play, a noble struggle between good and evil, black and white” (3718).

In 2009 het Richburg ‘n nuwe voorwoord by sy boek gevoeg. Hy het Afrika in 2006 vir ‘n kort tydjie herbesoek. Die vernaamste verandering sedert 1994 wat opgemerk het, is van tegnolgiese aard, naamlik die rol wat selfone en die internet deesdae in Afrika speel (76). Ook “China’s growing footprint” (81). Maar “there is still too much that is sadly similar” (81), bv “the grinding poverty” (87). Daar is steeds die hemelhoë geboortesyfers, droogte, hongersnood (93) en epidemies (133), asook MIV-vigs en buitensporig baie kindersterftes (98). “Democracy seems to have to take two steps backward for every step forward … Of the forty-eight countries south of the Sahara, only a dozen ranked as free” (98). Hy verwys bv na die tienduisende wat in Darfur, in die Soedan, gedood is en “Somalia remains a lawless place” (115). “Of course Zimbabwe today has fallen down the abyss” (126). Dit is nie dat daar niks goeds in swart Afrika is nie, “but even with all the good I’ve found here, my perceptions have been hopelessly shewed by the bad” (230).

Rwanda

Richburg begin sy vertelling oor Afrika met hoe hy gesien het hoe lyke in die Kagera-rivier uit Rwanda na Tanzanië en die Victoria-meer spoel. Dit was Tutsi’s wat deur Hutu’s vermoor is. Die Tutsi’s het hulle oorsprong in die Nyl-gebied en het smal neuse. Die Hutu’s is Bantoes met breë, plat neuse (159). Die derde en kleinste etniese groep, die Twa, is pigmeë, wat die oorspronklike inwoners is. Die Tutsi’s is ‘n minderheidsgroep wat hulle in die 15de eeu, ná die Hutu’s, in Rwanda gevestig het (1940). Hulle het die Hutu’s, met die ondersteuning van België as die koloniale moondheid, baie lank gedomineer. Die Hutu’s “were reduced to little more than feudal servants” (1946), totdat politieke onafhanklikheid in 1962 verkry is.

België het ná die Eerste Wêreldoorlog die koloniale beheer van Rwanda en Burundi by Duitsland oorgeneem. “The Belgian colonizers were never very interested in the area now comprising Rwanda and Burundi; their main interest was the mineral-rich Belgian Congo to the West. So they decided to rule indirectly, using the Tutsi as their local administrators to collect taxes, settle disputes, and otherwise act as enforcers of the Belgian king’s sovereignty. And the missionaries came, too, similarly relying on the Tutsi as the area’s natural rulers, providing them with education and training that was denied the Hutu” (1946).

In Burundi het die Tutsi’s (14% van die bevolking) die Hutu’s langer bly oorheers (1962). Ná die volksmoord in Rwanda het daar minder as 10% Tutsi’s in die bevolking oorgebly. ‘n Sendeling het gesê: “There are no devils left in Hell. They are all in Rwanda” (1721). “The country has reverted to prehistoric times … Could these be fully evolved humans carrying clubs and machetes and panga knives and smashing in their neighbors’ skulls and chopping off their limbs, and piling up the legs in one pile, and the arms in another, and lumping the bodies all together and sometimes forcing new victims to sit atop the heap while they clubbed them to death too?” (1743). “They would carve off your arm first and watch you bleed and scream in pain. Then, if you didn’t pass out, they would chop off one of your legs, or maybe just a foot. If you were lucky, they might finish you off with a machete blow to the back of the head. Otherwise, they might carve off your ears, your nose, and toss your limbless torso atop the pile of dead bodies, where you could slowly bleed to death” (1827). “I realized, fully evolved human beings in the twentieth century don’t do things like that. Not for any reason, not tribe, not religion, not territory. These must be cavemen” (1743). “I … found it hard at first to believe the scope of the horror” (1832).

“The violence, the death, was up close and personal, and unprecedented on the scale of savagery” (1827). “Estimates range as high as a million people killed; at the very least … there were hundreds of thousands, Tutsi mainly, but also an untold number of Hutu ‘sympathizers’. The Khmer Rouge [Pol Pot, Cambodia, 1975-1979] killed more perhaps, but it took them three and a half years, and most of their victims died from starvation, disease, and forced labor. The Hutu militia accomplished as much in three months, using decidedly more low-tech methods of extermination” (1872). Toe die Tutsi’s terugslaan, het 250 000 Hutu’s binne 24 uur oor ‘n smal brug na Tanzanië gevlug. “One of the largest mass movements on a single day in recorded history” (1918). “This truly is, at this moment, the world’s worst humanitarian crisis” (1923). “These are the Hutu, forced to flee Rwanda as the Tutsi rebels advanced and as the evidence of the Hutu’s atrocities was revealed” (1929).

Swart Afrika

Oor sy verblyf in Afrika skryf Richburg: “Three years of watching pretty much the worst that human beings can do to one another. And three years of watching bodies, if not floating down the river in Tanzania, then stacked up like firewood in the refugee camps of Zaire, waiting to be dumped into a mass pit” (165). Wat Richburg onder meer hinder, is die naamloosheid van hierdie proses. Anders as in Westerse lande word daar geen poging aangewend om vas te stel wie dood is nie. “This is what I find the most difficult to accept and comprehend. It’s not the death itself, although that is bad enough. It’s the anonymity of death in Africa, the anonymity of mass death” (1900). Daar is selfs nie eens belangstelling in hoeveel mense dood is nie. “When the bodies were black and African, no one would bother trying to count” (1552).

“Is life so tenuous here that death scarcely matters?” (1900). “This is Africa. These are just bodies dumped into a river. Hundreds. Thousands. No one will ever count. No one will ever try to check an identity, contact a family, find out which limb was severed. Because this is Africa, and they don’t count the bodies in Africa” (1895). Hulle “died senselessly on this senseless continent” (2824). Dit geld ook “the bodies lying unburied along the roadsides in Somalia, people dropping dead of starvation as they tried to make it just a few more miles into town where the foreign-aid agencies were handling out free food” (170). Dit is seker ook waarom die plaaslike amptelike statistiek oor plaasmoorde so onbetroubaar is. Dit is glo maar net nog gewone misdaad waarvoor die ANC-regime nie die vermoë (en wil) het om doeltreffend teen op te tree nie.

Ten spyte van al die bravade by polities onafhanklike Afrika-lande is baie van hulle diep afhanklik van die humanitêre hulp wat Westerse lande in die vorm van bv kos, gesondheidsdienste en geld verleen, al word daar amptelik weinig erkenning hieraan gegee, om van dankbaarheid nie te praat nie. By Richburg is daar “pity at the monumental waste of human life” (176), maar hy besef mettertyd in sy gemoed, namate “the insanity of Africa deepened” (176), dat hy met ‘n bodemlose put* van ellende te make het, onder meer weens “the countless ongoing civil wars or tribal clashes on this brutal continent” (194). Dit is nie dat ‘n mens Afrikane onmenslik benader nie. Dit is dat die tydsduur, diepte en omvang van die ellende jou op moedverloor se vlakte laat. Politieke onafhanklikheid het glad nie ekonomiese onafhanklikheid vir die lande in swart Afrika meegebring nie; eerder ekonomiese agteruitgang en groter afhanklikheid van blanke lande se barmhartigheid/goedertierenheid.

[* Genoem “hellhole” (1116, 2184, 3873) of “shithole” (853) – dit is nie net Donald Trump se woord nie.]

Kenia

Oor Kenia skryf Richburg van die “new Mercedes and BMW’s, the symbol of Kenya’s corrupt class” (325), “their turn at the trough” (645) – dus soortgelyk aan die nuwe Suid-Afrika. “Corruption is the cancer eating at the heart of the African state” (3174). Soos sommige swart Afrikane is hy agterdogtig ingestel teenoor die “shady-looking Indian shopkeepers” (331). Hy skryf van “the handful of sleazy bars where reporters rubbed elbows with aid workers and UN bureaucrats and crazy white expat pilots and assorted adventurers out here for the cold Tusker beers and the easy African women … For reporters, Nairobi was the perfect ringside seat to Africa’s chaos” (347).

“Race was never far from the surface of any discussion in Kenya” (671), bv “tribal massacres” (695). “If there was one thing I learned traveling around Africa, it was that the tribe remains the defining feature of almost every African society … Even in the supposedly more sophisticated or developed countries like Kenya, thirty years of independence and ‘nation building’ had still failed to create any real sense of national identity that could transcend the tribe” (1978). “In Africa, you belong to a tribe; without a tribe, you don’t belong” (2089). Maar dan is daar ‘n oorverligte studeerkamer-ideoloog soos Herman Wasserman wat beweer dat ‘n mens nie meer van stam mag praat nie. Dit is glo verouderd en onvanpas (Praag 5.10.2019). Na diesulkes verwys Richburg as “the Africanists and Western academics for whom the very term ‘tribe’ is anathema. The preferred term is ‘ethnic group'” (1990). “Pluralism encourages people to seek protective refuge in their familiar tribal units” (1996). Hoekom nie? Wanneer Afrikaners ter wille van hulle selfbehoud hulle etnisiteit as iets waardevols/heilig probeer verskans, word hulle uitgekryt omdat hulle glo laer trek. Is dit nie juis laer trek wat histories die behoud van baie Afrikanerlewens verseker het nie?

“Another thing I learned from traveling around Africa is that the notion of skin colour, facial features, and the sense of attractiveness and identity are also very real, and in many ways closely related to tribe” (2002). Dit is bv nie moontlik om die volksmoord in Rwanda te verstaan sonder verwysing na die verskil in voorkoms van die Tutsi’s and Hutu’s nie. “With their narrow noses and sharp features, the Tutsi were considered the more physically attractive tribe, even long after they had lost political power in Hutu-controlled Rwanda. Even with growing wealth and power, what the Hutu really aspired to was to look like a Tutsi, to actually become a Tutsi. There were even earlier provisions for it in law; a Hutu with enough wealth could literally go to the local government office and apply to be reclassified as a Tutsi. The modern version of the same was for a Hutu who had obtained a measure of wealth and status to immediately marry a Tutsi woman” (2026).

Maar ook hier speel skynheiligheid ‘n groot rol. Donald Trump se hare word by menige bespreking van hom aan die hare bygesleep. Maar Barack Obama se hare mog nooit ‘n onderwerp van bespreking wees nie; om van spot nie te praat nie. “I know men who will go out with a woman just because she’s light-skinned” (2020). Vóór 1994 wou Suid-Afrikaanse bruin mense graag blank wees. Ter eie bevoordeling noem baie van hulle hulleself deesdae (generies) swart. Maar diegene met ‘n ligte vel was (en is waarskynlik steeds) meer gewild as huweliksmaats as diegene met ‘n donker vel. Jonathan Jansen het met ‘n vrou met ‘n ligte vel, wat as bruin geklassifiseer is, getrou. Vir sy skoonpa was die donker Jansen egter glad nie as skoonseun aanvaarbaar nie (Praag 31.03.2018). Gaan gerus na hoeveel van die plaaslike nie-blanke politici met blankes getroud is. Blankes word deesdae, bv in ANC-geledere, as absoluut sleg verguis, maar hulle voortreflikheid word in die praktyk, ten minste in die huwelikskonteks, sonder meer aanvaar. Wat by implikasie erken word, is dat blankes die norm is waarna swart en bruin mense streef, al hoor ‘n mens dikwels ‘n slagspreuk soos “Black is beautiful” maar nooit “Blank is bakgat” nie.

In Kenia het Richburg by sy werk ‘n swart assistent, George, gehad. “I realized that George and I were talking across a great cultural divide. I could never understand his world. I was thirty-four years old, never married, and had no children. George, a couple years younger than I, had three wives and at least eight kids … He … felt that since I was the boss, I had an obligation to help him” (778). “When a family member got sick, the patron, the boss, was expected to pay the medical bill. At school time, the boss helped out for the school fees, the books, the new clothes for the kids. When a parent died, the boss pitched in to help pay for the funeral. That’s just the way it was in Africa” (785). “This gap was too wide between the Africans and myself, and I found that no matter how hard I tried, I could never cross it” (1427).

Richburg het vir sy huurhuis ‘n swart huishouer en kok, Hezekiah, in diens gehad. “Hezekiah lived in a little one-room shack behind the kitchen … I never set foot inside Hesekiah’s little cabin” (790). As blankes dieselfde as Richburg doen, word hulle gekritiseer. Hy het ook ‘n swart tuinhulp, Reuben, “who walked to work each morning” (795), gehad. “He also substituted as my messenger and all-round helper” (795). Misdaad is endemies in Nairobi/Kenia, bv inbrake en motorskakings. “I … was living sheltered and shielded from Africa and from Africans because I couldn’t see them across the great cultural divide. I was also afraid of them. My house was protected by an alarm system connected to a security company, two large dogs … and a rotating group of security guards who stood by the gate, sleeping mostly it seemed, every evening and all day on weekends” (829).

Oor ‘n (blanke) amptenaar in die Amerikaanse ambassade in Nairobi skryf Richburg: “Her house in Nairobi had been burglarized five times, so she had an electric fence installed. ‘When they put up the electric fence, I told them to put in enough volts to barbecue anybody who came over,’ she said. But the fence didn’t help – the break-ins continued. So she went to the local police station, and the police agreed to post two guards on her property. And then the police guards posted there began demanding she pay them extra money for their services. ‘I’ve gotten to the point where I’m more afraid not to give them money,’ she said. ‘They’re sitting outside with automatic weapons.’ Finally, she had a higher fence, ten feet high, built around her grounds. And when I met her, she had become so exasperated that she told me, ‘I’m ready to sit outside myself with an AK-47′” (2840).

Somalië

Mogadishu was eens Somalië se pragtige hoofstad aan die see, “the White Pearl of the Indian Ocean”, maar groot dele daarvan is tydens die burgeroorlog (1991-2012) in puin gelê. Hierdie oorlog is aanvanklik deur Ethiopië opgestook. Toe Richburg daar was, was Somalië “a nation in melt-down” (1053). Vroeg in 1992 is daar reeds 5000 in Mogadishu gedood. “Hospitals … were reporting hundreds of casualities each day” (1059). Dit was moeilik om noodvoorraad in te bring “because the airport and port were under regular bombardment” (1065). “Food was becoming scarce. The rival armies had crisscrossed Somalia’s heartland and pretty much destroyed everything in their wake. Livestock was either looted or killed. Crops were burned” (1092) – soos die Britte se beleid van verskroeide aarde tydens die Anglo-Boereoorlog. Hongersnood het uitgebreek en Somalië het een van die “hellholes of human suffering” geword (1116). Dit is waarom so baie Somaliese inkommers hulle in die naburige Kenia maar ook in Suid-Afrika, met sy vrot grensbeheer, gevestig het. “Dumping food into a country without a government or police force was only heightening the lawlessness” (1167). “That was Somalia – no demand too outrageous, no situation too absurd. Famine and starvation had become a growth industry, and relief agencies, including the UN, were the money tree” (1178). Mogadishu had degenerated to an urban jungle” (1183). “No one ever calculated what you do next if the people you come to help have no interest in being saved” (1512).

“Not a section of the city was untouched by the devastation of the civil war” (892); eintlik ‘n “un-civil war”. “The old downtown section of the city was largely reduced to rubble … What was left untouched by the shells and the bullets usually got ripped apart by the successive waves of looters and scavengers, for whom anything – a piece of scrap metal, a pipe, electrical cable – might eventually be bartered for a piece of meat or a handful of rice” (896). “When you stepped off a plane in Mogadishu, a horde of young kids … instantly surrounded you and the plane, leveling their AK-47 assault weapons and grenade launchers at your chest … They demanded what often amounted to hundreds of dollars in bribes – landing fee, airport tax, baggage handling fee, security for the plane, even ‘entry’ fee into the country. And you paid, willingly” (915). “A hundred-dollar bill pulled out at the right time could keep you from getting killed when a dispute over costs turned heated. But display too much cash all at once, and you could get killed anyway” (920). “With little in the city left to loot, the militia gunmen discovered a new occupation, which might best be called ‘escort duty’, or security service for visiting foreigners like me. To leave the gates of the airport, you needed armed protection or you probably wouldn’t make it more than a block – particularly if you were carrying a backpack laden with water and food in a city with basically nothing. So I hired my own armed guards, and I learned how to negotiate the daily fee with gunmen holding assault weapons at my head. Typically, the fee was a hundred-dollar bill for a car and a couple of gunmen for the day” (920). “Stealing cameras and then ransoming them back to TV camera crews became something of a cottage industry in Mogadishu” (953).

Black Americans

“Weird things seem to happen to a lot of American black leaders when they venture into Africa. They go through a bizarre kind of metamorphosis when they set foot on the continent of their ancestors. Some of the most prominent veterans of America’s civil rights wars – articulate advocates for human rights and basic freedoms for black people in America – seem to enter a kind of moral and intellectual black box when they get to Africa. Dictators are hailed as statesmen, unrepresentative governments are deemed democratic, corrupt regimes are praised for having fought off colonialism and brought about ‘development’. Black Americans were most vocally at the forefront of calls for immediate democratic reform in South Africa, but when the subject turns to the lack of democracy and human rights elsewhere in Africa, those same black Americans become defensive, nervous, and inarticulate. They offer tortured explanation as to why America shouldn’t criticize Africa, why America shouldn’t impose its standards [and boycotts], and why reform must not be immediate but gradual, step by step. It’s as if repression comes only in white” (2590). Die kern van die saak is dat ons hier met dubbele standaarde gegrond op swart rassisme te make het; dat ‘n swart regering nie aan dieselfde hoë standaarde as ‘n blanke regering hoef te voldoen nie.

Ook: “There is a sensitivity about publicly criticizing the black leadership of independent black countries. There is a sense, rightly or wrongly, that a measure of our self-esteem as a black race in America is somehow tied to the success or failure of independent black governments running their own shows in Africa” (2636). “There was an element of not attacking your own brothers” (2641). Die ANC sou byvoeg: “and sisters”. Maar wat ook afkeurenswaardig is, is met hoeveel oorgawe linkse blankes mede-blankes oor allerhande dinge kritiseer, veral die “(ver) regses”, maar in gebreke bly om swartes te kritiseer. Van swartes mag daar sekerlik verwag word dat ook hulle op standaard moet wees. “Blacks who assume prominent leadership positions in America [and elsewhere] should expect a closer kind of scrutiny; they should pay their taxes on time, they should keep their pants zipped, they should keep their hands out of the public treasury, and they shouldn’t smoke crack, precisely because they are role models for the black community. White politicians are held to these standards” (2675). Van swartes kan en moet dieselfde verwag word. As dit nie gedoen word nie, is dit op die gevaar af dat ‘n geweldenaar/terroris tot ‘n rolmodel verhef word, bv asof hy ‘n vredesikoon en versoener is. “Africa has consistently been held to a double standard, an ‘African standard'” (3270).

“It’s what really hit me about Africa, not the Somalias or the Rwandas or the Liberias, because in many ways, those are the exceptions, the basket cases, the places where somebody flipped the switch. No, the real story occurs in the places you never really read much about, but where I spent a lot of time – Zaire and Kenya, Cameroon and Gabon, and the gaint of them all, Nigeria. These are the places where every day, with each new interview, I found a new and disheartening tale of some brave and anonymous African … who was trying his best and paying the price. I saw their courage and their self-sacrifice and it ripped my heart out, I mean it really touched my soul. But in the end it was just plain depressing, because deep down I knew that in Africa it’s all too rare for such struggles to end in victory. In Africa, the good guys don’t win” (3039), bv die Afrikaners. Of: “But this is Africa, and the good guys rarely win in Africa” (3480). Maar dan beweer Richburg waaragtig oor die nuwe Suid-Afrika: “For once, the good guys finally did win” (3497). Maar selfs Richburg behoort twyfel te hê oor hoe lank die goeie ANC goed gaan bly. “I knew already that Africa has a way of brutally burying almost all optimistic predictions and scenarios” (4020). Ek het swak moed vir Richburg se kennis en insig gekry, toe hy oor Nelson Mandela skryf: “unjustly tried and convicted” (3468). Daarmee spreek hy nie sy ontevredenheid uit omdat Mandela nie ter dood veroordeel is nie. Hy wou eerder hê dat Mandela toegelaat moes word om skotvry met sy terrorisme voort te gaan.

Suid-Afrika

Dit lyk asof Richburg in baie opsigte ‘n gesonde insig het in hoedanig swart Afrika is. Die lakmoestoets is egter sy siening van Suid-Afrika, omdat ons daarvan beter eerstehandse kennis as hy as besoekende joernalis dra. In die voorlaaste hoofstuk kom Suid-Afrika aan die beurt. “I traveled to South Africa four times – twice before the 1994 elections … and twice afterward” (3575). “On one level, South Africa was the one place on the continent that looked and smelled most like home, like America” (3575). Dít is natuurlik aan die blankes te danke, maar met sodanige erkenning kom Richburg nooit vorendag nie.

In Suid-Afrika sal toestande vorentoe ook nie so gunstig bly nie: “As much as white South Africa has tried to insulate itself, it doesn’t take long for Africa to intrude” (3585). Die land was toe reeds besig om van ‘n welvarende, Westers-georiënteerde land tot ‘n tipiese vervalle Afrikaland te transformeer. Vir die blankes se verset hierteen en vir hulle regverdigbare vrese toon Richburg geen begrip nie. Maar hy het groot begrip vir sy mede-swartes se woede: “Black rage was understandable enough – it was the rage of being subjected to humiliating repression in their own country, a rage built up after decades of enduring a codified, legalized system of racial segregation” (4729). En die blankes se griewe en woede oor blatante rassediskriminasie in die nuwe Suid-Afrika? Dit word nie eens êrens deur Richburg genoem nie.

Die buitensporige misdadigheid van swartes word goedgepraat. “Crime against whites was just retribution” (3792). Pleks van die misdadigers te veroordeel, kry apartheid, “one of history’s greatest evils” (3844), die skuld vir misdaad. “There were, of course, lots of reasons for this sudden surge of crime into white neighborhoods, most of them rooted in the legacy of apartheid and the aftermath of the evil system’s collapse” (3786). “I also came to see the rising tide of black crime as a kind of expression of rage, a righting of the past wrong of apartheid. In fact, what I found difficult to understand was how such justifiable rage had been contained as well as it had, why hordes of blacks were not swarming over the northern suburbs [of Johannesburg] meting out bloody vengeance against every white family with a swimming pool and an electric fence” (3735). Richburg is glad nie verontrus oor plaasmoorde nie. Die naaste wat hy aan ‘n verwysing hierna kom, is hierdie eienaardige sin: “There were a spate of home killings, white farmers going home at the end of the day, killing their entire families, then turning their guns on themselves” (3825).

“The ‘real’ Africa, the Africa I had seen further north, was closing in fast on their [whites’] insulated little world” (3631). Richburg openbaar ‘n mislike houding teenoor die plaaslike blankes, wat met groot opoffering en toewyding voorspoed vir baie inwoners (insluitende nieblankes) gebring het. Almal kon bv baat by die uitstekende en dikwels gratis gesondheidsdienste. Maar Richburg borduur bevooroordeeld voort: “In South Africa, they still tried to retain some pretense of Western sensibilities and values; in South Africa, they were still counting the bodies” (3631). By die plaaslike blankes is Europese/Westerse beskawing in werklikheid nie pretensie nie. Dit is ingebed in die weefsel van die blankes se gees. Dit is waarom hulle gepoog het om hulle van die afgryslikhede van Afrika te isoleer.

Hy vertel dat hy eerder ‘n “good reporter” as ‘n “black reporter” wil wees (3563). “As a reporter, of course, we’re supposed to be neutral” (3569). “Was there any doubt, really, which side I would be on [in South Africa]?” (3575). Nee. Richburg se solidariteit met die plaaslike swartes is deurlopend duidelik. Hy is deurweek met die swart mag propaganda wat hy van vroeg af in Amerika ingekry het en met die ANC-propaganda wat die Amerikaanse inligtingsmedia, soos sy koerant, The Washington Post, deurlopend uitdra. Die swartes se (relatief) prestasielose verlede (en hede) word aan apartheid toegeskryf: Vóór 1994 aan die toepassing van apartheid en ná 1994 aan die nalatenskap van apartheid; presies soos die ANC ook doen. Die vraag kan egter gestel word: Waarom het veral die Asiate, bv Indiërs, wat in dieselfde mate as die swartes aan apartheid onderhewig was, soveel beter as hulle presteer, bv finansieel/ekonomies? Die Asiate doen dit steeds; dermate dat daar al hoe meer oproepe opklink dat daar teen Asiate in dieselfde mate as teen blankes gediskrimineer moet word. Dui dit op die eendersheid of die verskillendheid/andersheid van mense, individueel en groepsgewys?

Richburg aanvaar bv sonder meer dat daar ‘n derde mag was (die NP-regering se veiligheidsmagte, dus die polisie en weermag), wat saam met Inkatha geweld teen ANC-ondersteuners gepleeg het (3596). Die blankes “covertly ochestrating a decade-long dirty war between Inkatha and the ANC” (3697, ook 3792). “There was already ample evidence that the police involvement was more direct than simple funding, like actually planning attacks, providing the weapons, even using official vehicles to shuttle IFP attackers to the site of their attacks. Thousands were being killed in the campaign of violence, and the country appeared for a while to be sliding into a civil war – and all [!] because of the crazy white extremists who’d just as soon see the place collapse as turn over power to Nelson Mandela” (3702).

Die gedagte kom skynbaar nooit by Richburg op nie dat die ANC geweier het om geweld af te sweer en dat die ANC onder die leiding van Mandela deurlopend en op groot skaal intimidasie en geweld pleeg ten einde die meerderheid swart kiesers te dwing om in die 1994-verkiesing vir hom te stem. Mandela en sy kornuite wou ten alle koste die 1994-verkiesing wen. Dit het vir hulle nie saak gemaak as die land met die oog hierop tot in die grond afgebreek word of hoeveel mense gedood word nie. Maar Richburg beweer: “The ANC with Mandela at the helm was [morally] head and shoulders above the rest” (4004).

Wat Richburg begeer, is solidariteit/eensgesindheid by sy swart broers en susters. “Hating the Inkatha party and its leader, Buthelezi, for allowing himself to become a willing stooge of the evil regime” (3856). “Could they [the blacks] not unite behind a common enemy [the whites], at least bury their differences for the short term, until the ultimate goal – the end of white minority rule – was fully realized?” (3713). “In South Africa, blacks killing blacks became the sideshow to the main event: the epic struggle of good [blacks] against evil [whites]” (3850). “A black country falling apart under a black government is still better than blacks in Africa living under white repression” (3901). Is dit nie rassisme in sy suiwerste vorm nie?

Richburg se uiters bevooroordeelde siening van die polisiediens, wat toe onder blanke leiding was, is: “The South African Police … had to be one of the world’s most incompetent when it came to detective work or rudimentry crime-solving. For years, the SAP was mainly a tool of antiblack repression, and as a result, the officers and recruits had little training in even the basics of police work” (3613). “Under the white minority regime, crime, as long as it was confined to black townships, was rarely, if ever[!], investigated” (3770).

My maak asof die polisie hulle voorheen met bv die bekamping van pasboekoortredings besig gehou het en noudat hierdie stelsel afgeskaf is, is die polisie nie toegerus om misdaad te bestry nie (3613). In werklikheid het die ou Suid-Afrika ‘n doeltreffende polisiediens en uitstekend opgeleide polisiemanne gehad. Daarom was misdaad goed onder beheer. Richman kan gerus nagaan in hoe ‘n mate polisiepersoneel deesdae behoorlik opgelei word, in hoeverre hulle doeltreffend funksioneer, hoe hoog die misdaadvlakke is en hoe ANC-kamerade, selfs sonder basiese formele polisiëringsopleiding, in topposte aangestel word.

Richburg vestig die aandag op ‘n belangrike verskil tussen Amerika en Suid-Afrika: Die meerderheid kiesers in Amerika is blank, gevolglik kan regte, soos stemreg, aan die swartes toegestaan word sonder dat die blankes politieke beheer oor die land verloor. In die geval van Suid-Afrika is die blankes ‘n minderheid en beteken een mens, een stem, dat politieke beheer aan die swartes afgestaan word (3636). Dit is uiteraard iets waartoe die meeste blankes nooit sou instem nie, maar hulle is deur FW de Klerk, Roelf Meyer en diesulkes uit hulle toekoms verneuk. Maar dit word uiteraard deur Richburg verswyg.

Sy tipiese swart perspektief is: “The two countries shared a similar history of white racial oppression and legal discrimination against blacks” (3636) en “Trying to understand white attitudes, to really discern the roots of the racism – maybe to find some parallels to the United States – became a matter of intense interest to me … How could a white person living in Africa hate black people? And if he did hate black people, why the hell would he live on a black continent?” (3642). Van die feit dat stemreg aanvanklik nie aan swartes toegeken is nie, maak Richburg die sprong na haat. Dit is soortgelyk aan die dwase veronderstelling dat almal wat teen onwettige inkommers gekant is, hulle noodwendig haat. Albei gevalle kan as bloot ongewens deur blankes beskou word, sonder dat daar noodwendig enige haat by betrokke is.

Myns insiens was die meeste plaaslike blankes in 1990/94 teen swart meerderheidsregering gekant. Ná verloop van ‘n kwarteeu van ondoeltreffende, korrupte swart regering is die blankes meer as ooit oortuig dat in belang van die land en al sy inwoners hulle eerder die politieke beheer moes behou het. Dan sou daar geen sprake van bv rommelstatus en Suid-Afrika as die onveiligste en misdadigste land op die aardbol gewees het nie. Pleks van hieroor te besin, verwys Richburg na die blanke bewind as “a system as brutal as apartheid” (3647) en wei hy uit oor blanke rassisme. Hy gee nooit enige aanduiding dat daar iets soos swart rassisme is nie; iets waarvan hy baie gou bewus sou word as hy die wetgewing nagaan wat die ANC-regime sedert 1994 deurgevoer het.

Richburg hou van die swart bewind in die nuwe Suid-Afrika. Hy lewer hoegenaamd geen kritiek daarop nie. Hy verwys ook met genoegdoening na die blanke Rhodesiërs wat die Mugabe-bewind in Zimbabwe ontvlug het: “The white killers were Rhodesian transplants who had moved to this frontier holdout of white racism [the old South Africa] as their own country joined the ranks of black-run states. South Africa had become the final bastion for all the white racists of the world, the supremacist scum who had descended here from points farther north on the map as country after country underwent the change from white colonial domination to black rule” (3658). Die ironie is dat Richburg op grond van eerstehandse waarneming weet dat ‘n swart politieke bewind in baie (moontlik die meeste) gevalle nie ‘n goeie ding is nie.

Richburg se strategie is duidelik. Hy het die tekortkominge van en ellende in swart Afrika uitgewys. Hy weet dat sy gevolgtrekkings hom veral onder die swartes in Amerika ongewild sal maak. Om te toon dat hy homself nie aan bewondering vir blanke prestasies uitverkoop het nie, sorg hy dat die blanke Suid-Afrikaners dit moet ontgeld deur hulle vir ongebreidelde slegsê uit te sonder. Hy vertel met smaak hoe die wit rassiste uit Rhodesië gevlug het, bv na Australië en Nieu-Seeland; maar ook na Suid-Afrika, “where their backs were now to the ocean and where they decided to stake out what must truly be the final stand of the white man in Africa” (3664). Dan oortref hy homself met hierdie verbeeldingsvlug: “And there they were joined by an unsavory collection of Eastern European fascists, racists, Nazis and skinheads all huddled there together on the southernmost tip of the world’s black continent, with Africa encroaching on their protected white universe more and more each day” (3664). Richburg is voorouers was slawe, maar hy was nog nie in staat om homself te bevry van die kettings van vooroordeel nie.

Die skrywer van so iets kan nie ‘n goeie joernalis wees nie. Hy is onmiskenbaar ‘n swart joernalis. Hy is, in sy woorde: “A black American in the last bastion of white supremacy [in Africa]. These are the world’s craziest white people” (3669). “I really did think South Africans were all [?] crazy. Here they had built the most modern, best developed country on the continent, and now the white extremists seemed pretty hell-bent on destroying the whole thing, simply because in their blind racism they couldn’t stomach the inevitability of black majority rule” (3697). “And now those same simpleminded racists were smugly pointing to the black-on-black violence as proof-positive of their self-fullfilling prophecy that black rule would mean a slide to violence and anarchy” (3702). Die vraag wat eerlikheidshalwe gestel moet word, is: Het daardie voorspelling die kol (heeltemal) gemis? Richburg besef darem dat sy emosies sy rasionaliteit verdring. “Perhaps much of my anger grew from my own perspective, and my view of the anti-apartheid struggle as not just for South Africa’s black population but a struggle for the dignity of black people everywhere” (3713). Dit is die geykte retoriek van ‘n swart politieke aktivis. Die veronderstelling dat alle mense ‘n geldige aanspraak op waardigheid het, is misplaas (Praag 2.11.2019).

Slot

In die laaste hoofstuk neem Richburg afskeid van Afrika. “More than three years here have left me bitter and largely devoid of hope, and largely drained of compassion” (4094). “While I know that ‘Afrocentrism’ has become fashionable for many black Americans seaching for identity, I know it cannot work for me. I have been here, I have lived here and seen Africa in all its horror. I know now that I am a stranger here. I am an American, a black American, and I feel no connection to this strange and violent place. You see? I just wrote ‘black American’. I couldn’t even bring myself to write ‘African American'” (4106). “Why would we, as Americans, want to embrace a continent so riven by tribal, ethnic, and religious hatreds?” (4276).

“I have come to the only continent where I blend in with the crowds around me. If I belong anywhere – if there is one place on earth where I am not alien – it ought to be here, in Africa. And I am hating it” (4180).”I feel more lonely here in Africa than I have ever felt in America. In America, I may feel like an alien, but in Africa, I am an alien … I am ashamed to admit: I am terrified of Africa. I don’t want to be form this place … I am quietly celebrating the passage of my ancestor who made it out” (4209). “[America] is the only place I truly belong. It’s home” (4248). Richburg sluit die inleiding tot sy boek soos volg af: “Most of all I think: Thank God my ancestor got out [of (black) Africa], because, now, I am not one of them. In short, thank God that I am an American” (236).

Aan die einde van sy boek vra hy: “So what future do I see for Africa, this strange and forbidding place?” (4282). “What future is there in a place where the poets are hanged by the soldiers? … All I can see is more darkness” (4287). “I know better than to hope” (4378). “There are more coups, more elections, more riots, and more refugees. That’s how it was when I arrived, and that’s how it’s likely to be years from now. In Africa [“that dark spot on the globe” – 4450] things stay the same until they fall apart” (4394).

Richburg het nie altyd verkeerd as ‘n mens aan Afrikaner-selfbeskikking dink nie. Hy skryf bv: “Countries can indeed split up and nationalist claims to self-determination can be recognized without the sky falling in” (4322). “Africa could do with a healthy dose of federalism to defuse tribalism; a tribe that can vote for its own kind, to control a regional or local government, is less likely to feel oppressed by a central government controlled by another tribe” (4361).

Hy voel meer tuis in Amerika as in Afrika. As Richburg, wat geneties in Afrika hoort, op hierdie kontinent nie gelukkig is nie, hoe kan daar van blankes verwag word om in die omstandighede van swart Afrika te berus? Oorsprongsgewys is die plaaslike blankes Europeërs, gevolglik behoort hulle hulle in Amerika en natuurlik ook in Europa kultureel meer tuis as Richburg te voel.

 

Leon Lemmer: Die kolonisering van Algerië en Suid-Afrika — ‘n vergelyking

Daar was ‘n tyd toe Afrikaners in talle lande in Suider-Afrika ‘n beskawende bydrae gelewer het. In Kenia, op die hoogland, het joiners in 1908 ‘n Afrikaanse gemeenskap begin, wat mettertyd voortreflik uitgebou is. Mau Mau-terrorisme, oftewel politieke “bevryding”, het teen 1963 ‘n einde hieraan gebring. ‘n Afrikanergemeenskap het ná die Anglo-Boereoorlog ook in Angola ontstaan, wat om dieselfde rede as in Kenia teen 1975 tot niet gegaan het. Dit is by uitstek Afrikaners wat die ooste van Rhodesië tot ‘n suksesvolle landbougebied ontwikkel het. Maar dit is juis hier waar Robert Mugabe se terroriste eerste en daarna deurlopend op groot skaal toegeslaan het. Ná die politieke onafhanklikheid van Zimbabwe in 1980 het Mugabe in 2000 begin om die plase van blankes sistematies te onteien. Die voorbeeld wat Mugabe met hierdie soort rasgebaseerde diefstal gestel het, word tans deur die ANC-regime met die oog op plaaslike toepassing nagevolg. In 1990 het Suidwes-Afrika, as Namibië, polities onafhanklik geword. Met die hartlike samewerking van die Nasionale Party-regering in Suid-Afrika het die Swapo-terroriste beheer oor die land verkry en is die blankes, veral Afrikaners, sedertdien aan die genade van bv die Ovambo-meerderheid uitgelewer. Ná die Anglo-Boereoorlog het sowat 600 Afrikaners hulle in Patagonië, Argentinië, gevestig. Hierdie gemeenskap is vinnig besig om te verdwyn vanweë trouery buite die Afrikanerdom, asook heeltemal te verspaans. Brian Murray du Toit het twee boeke oor Afrikaners gepubliseer: dié in Kenia (1998) en dié in Argentinië (1995). Nicol Stassen het ‘n boek elk oor die Afrikaners in Angola (2009) en die Dorslandtrek (2015) gepubliseer.

Dit is eintlik net in Namibië en Suid-Afrika waar Afrikaners steeds as ‘n sigbare etniese minderheid funksioneer. Hierdie Afrikaners het hulle reg op selfregering weens die onbevoegdheid en verraad van ‘n klein groepie Afrikaanssprekende blanke politici verloor. In die geval van Suid-Afrika het dit in 1994 mandaatloos gebeur toe ANC/SAKP-terroriste politieke beheer oor die land verkry het. Dit is om van te ween. Sedertdien het meer as ‘n miljoen blankes Suid-Afrika verlaat. Daar is ‘n ander Afrikaland wat ook meer as ‘n miljoen blanke inwoners verloor het. In 1962 het Algerië polities onafhanklik geword toe die Nasionale Bevrydingsfront, die Moslem FLN-terroriste, aan die bewind gekom het. Alexis de Tocqueville het hierdie moontlikheid meer as ‘n eeu vroeër voorsien toe hy geskryf het: “I … wondered what could be the future of a country subjected to such men, and where this flood of violence and injustices would end, if not in the revolt of the natives and the ruin of the Europeans?” (Tocqueville, bron hier onder, Kindle 1159). “Such men” verwys bv na ‘n Franse militêre bevelvoerder in Algerië wat gesê het: “Nothing but force and terror, gentlemen, succeeds with these people” (1151). Maar Tocqueville het mettertyd agtergekom dat hoë Europese moraliteit nie altyd maklik na Afrika/Algerië oorgeplaas kan word nie.

Die verraad wat teen die blankes in Suid-Afrika gepleeg is, kan primêr aan FW de Klerk toegeskryf word. In die geval van Algerië is die verraad teen die blanke inwoners deur die Franse staatshoof, Charles de Gaulle, gepleeg. Wat Tocqueville “France’s greatest affair, that of Algeria” genoem het, het daarmee tot ‘n einde gekom (2075). Wat nie algemeen besef word nie, is dat De Gaulle se verraad aan De Klerk die voorbeeld vir sý verraad kon gestel het. Ek het by ‘n vorige geleentheid hieroor geskryf, toe ek die “bevrydingstryd” in Algerië en Suid-Afrika vergelyk het (Praag 27.01.2019). Sedertdien het Rina Venter hierdie vermoede moontlik bevestig (Praag 26.10.2019). Soos De Gaulle het De Klerk doelbewus ‘n onbeduidende vraag in die 1992-referendum aan die blanke kiesers voorgelê: “De Klerk wil die vraag sodanig formuleer dat hy loskom van sy onderneming dat kiesers die finale seggenskap oor ‘n onderhandelde skikking het” (Venter Kindle 7431).

Algerië het in 1830 met die besetting van die hoofstad, Algiers, ‘n Franse kolonie geword. Die land is in 1834 geannekseer nadat die ander groot stad, Oran, verower is. In 1848 is Algerië tot ‘n provinsie of integrerende deel van Frankryk verklaar. Daar was drie départements: Oran in die westelike, Algiers in die sentrale en Constantine in die oostelike deel van Algerië. “These departments were granted representation in the Chamber of Deputies [in Paris], but the franchise was limited to Europeans and to a small minority of indigenous Algerians, who were required to renounce Islam in order to obtain French citizenship” (Tocqueville 411).

Die verraad wat teen die blankes in Suid-Afrika gepleeg is, is veel erger as dié in Algerië omdat Suid-Afrika sedert 1652, dus oor ‘n baie langer periode, ‘n blanke bevolking het, met vryburgers wat hulle sedert 1657 met lyf en eiendom aan die lot van hierdie land verbind het. Dit was vir die blanke Algeryne – veral Franse, Spanjaarde en Italianers – in 1962 veel makliker om die honderde kilometers oor die Middellandse See na hulle historiese geboortelande af te lê as vir die Afrikaners, wat duisende kilometers weg van Europa is en na verloop van eeue eintlik geen aanspraak op burgerskap van ‘n Europese land het nie. Maar dit is juis hierdie verskil in afstand van Europa wat die uitsonderlike prestasies van Afrikaners so merkwaardig maak.

Reeds in die antieke en klassieke tye, bv tydens die Romeinse Ryk, is die noordkus van Afrika, aan die Middellandse See, ingrypend deur Midde-Oosterse (bv Fenisiese vanaf 600 vC) en Europese beskawing beïnvloed. Die gebied wat tans die Maghreb genoem word, het lank as Numidia bekend gestaan. Dink aan Kartago (9de eeu vC tot 146 vC en 45 vC tot 698 nC), naby Tunis. Toe die Europese blankes met Suidelike Afrika kennisgemaak het, bv die Portugese ontdekkingsreisigers vanaf die 15de eeu en Jan van Riebeeck en sy geselskap in 1652, was daar plaaslik nog geen sprake van Europese beïnvloeding nie. Daardie voortreflikheid het saam met die blankes hier aangekom en wortel geskiet. Dit is by uitstek Afrikaners wat Suid-Afrika tot die ontwikkeldste en welvarendste land in Afrika uitgebou het. Pleks van hulle hiervoor te eer en hulle regmatig te bevoordeel, word die Afrikaners sedert 1994 veroordeel en verguis en ontsien die ANC-regime geen moeite om blatant teen die blankes, veral die mans en by uitstek die Afrikaners, te diskrimineer nie. Amptelik word dit graag, maar hoogs vals, die nie-rassistiese, nie-seksistiese nuwe Suid-Afrika genoem.

Ek het onlangs na Alexis de Tocqueville (1805-1859) verwys (Praag 2.11.2019), wat bekendheid vanweë twee boeke verwerf het: Democracy in America (2 boekdele, 1835 en 1840) en The Old Regime and the French Revolution (1856). Hy het beoog om twee verdere boekdele oor die Franse geskiedenis te skryf, maar weens tuberkulose/tering was sy gesondheid van jongs af delikaat en kon hy nie hierdie taak voltooi nie. Tocqueville was van 1839 tot 1851 ‘n parlementslid en in 1849 vyf maande lank die Franse minister van buitelandse sake. Wat minder bekend as sy twee genoemde boeke is, is dat hy in die periode tussenin intens in Algerië belanggestel en oor daardie land geskryf het. Sommige van hierdie geskrifte is eers redelik onlangs gepubliseer. Ek skryf vandag na aanleiding van Jennifer Pitts se redigering en vertaling van Tocqueville se geskrifte oor Algerië: Writings on empire and slavery (Baltimore: Johns Hopkins University Press, 2001, 319p; Amazon Kindle $28.16). Sommige hoofstukke is direk uit die oorspronklike manuskripte vertaal.

Op grond van tweedehandse bronne het ek op 2.11.2019 soos volg oor Algerië geskryf: “Tocqueville het die land twee keer besoek en het rasseskeiding bepleit asook twee regerings: een vir die blanke koloniste en een vir die Moslems. Volgens hom moet die Franse regering nie poog om beheer oor die hele Algerië uit te oefen nie, maar slegs oor gekoloniseerde streke, soos die hoofstad Algiers en omliggende gebiede, wat dan eintlik ‘n blanke tuisland word.” Hierdie samevatting is wesenlik korrek, maar Pitts se bundel gee in baie opsigte waardevolle aanvullende perspektiewe op die aanvangsjare van die Algerynse kolonisering, wat in sommige opsigte sterk kontrasteer met die kolonisering van Suid-Afrika.

Tocqueville skryf: “If we did not want to colonize it [Algeria], domination would be easier; for above all what makes the Arabs take up arms is the idea that we want to dispossess them and sooner or later settle on the land they have inherited from their ancestors” (1214). Wat belangrik is, is “to know where to stop in the occupation of a barbarous land” (2226). “France should immediately and completely abandon the idea of dominating the interior and limit ourselves to occupying the political points of the coast and to colonizing around them” (1228). “France must not seek domination as our goal; rather, domination is the necessary means we must use for achieving tranquil possession of the coast and the colonization of a part of the territory, the real and serious goal of our efforts. We shall never have either security or any future on the coast if we do not somehow manage to make our authority respected in the interior, or, at the very least, prevent the different tribes there from uniting under a single leader. In a word, partial colonization and total domination” (1267). “It is clear to me that we shall never succeed if we undertake to place our new [indigenous] Algerian subjects under French administration” (731). “Above all, in Algeria we must take care to give up this taste for uniformity that torments us, and to realize that it would be as dangerous as it is absurd to apply the same laws to different beings” (737). “It would also be necessary for the legislation that governs the French in Africa not to be exactly the same as that in force in France” (745). “A colony needs a simpler administration, one more expeditious and independent of the central power than those that direct the continental provinces of the empire” (749).

“How can we manage to create in Africa a French population with our laws, our mores, our civilization, while still preserving vis-à-vis the indigenous people all the regard that justice, humanity, our interest well understood, and … our honor strictly oblige us to preserve? The question has these two sides. One cannot usefully imagine the first without seeing the second” (265). Tocqueville het dit as idealistiese liberalis geskryf. In die praktyk het sy ideaal onhaalbaar geblyk te wees. “The dominant strand of liberalism that was forged during this period was to be exclusionary and nationalist” (374). Pitts verwys na Tocqueville se “ill-known contours of … liberalism: its susceptibility to the notion of national glory as a substitute for political virtue; its willing exclusion of unfamiliar peoples from moral consideration for the sake of national consolidation” (377). “French glory justified any aggression the nation could muster” (386).

Tocqueville het homself graag ‘n liberalis genoem maar terselfdertyd bedenkinge oor ekstreme demokratisering gehad. Byvoorbeeld: “Tocqueville suggested … that both Amerindians, whom he classed among ‘savage nations’, and slaves were incapable of participating in democratic order and thus destined to remain excluded” (109). Hy het albei groepe “American without being democratic” genoem (122). ‘n Vraag wat hier in die midde gelê kan word (na aanleiding van my vorige skrywe – Praag 2.11.2019), is: Kan ons in vele opsigte praat van “African without being democratic?” Ek dink so en die ANC-regime is ‘n sprekende voorbeeld hiervan. Tocqueville het gespekuleer oor verskillende stadia van ontwikkeling: bv “savage, barbarian, civilized, and commercial” (140). Hy was diep bewus van die aanhangers van Jean-Jacques Rousseau (1712-1778) se leer van die edele barbaar. Hy skryf bv: “The most civilized European becomes a passionate lover of the savage life” (434, 3599). “If Rousseau had known the Kabyles [of Algeria] … he would not have uttered such nonsence about the Caribs and other Indians of America” (496). Roger Boesche het ‘n hele boek oor The strange liberalism of Alexis de Tocqueville (1987) geskryf.

Tocqueville het in 1835 met ‘n Engelse vrou, Mary Mottley, getrou. Dit het onder meer meegebring dat hy op die hoogte van Britse kolonisering gebly het. Hy was ten gunste daarvan dat die Franse koloniale amptenare, soos die Britte, vooraf deeglik opgelei word. Ook dat die Britse voorbeeld nagevolg moet word deur ‘n eie ministerie vir die kolonies te skep. Volgens hom moes die Franse slawe op ‘n manier soortgelyk aan die Britse voorbeeld vrygestel word. Tocqueville het aan die Britse stelsel van indirekte koloniale regering voorkeur gegee, dus dat die plaaslike inwoners by die regering betrek word, bv: “To govern Arabs through Arabs” (1116). Ook dat die plaaslike regering volgens die koloniale behoeftes moet kan regeer en nie alle besluite vooraf vir goedkeuring aan die sentrale regering van die koloniale moondheid hoef voor te lê nie.

“It was vexing to have a country governed by officials without any kind of control on the part of the governed; it was all the more so in a colony where officials, who are never more than passing through, are always foreigners, and especially in a colony such as Algiers [Algeria] where the law, in preventing them from becoming property owners, takes away even the chance that any of them might happen to identify with the country” (1024). Naas die amptenare is soldate ook nie toegelaat om vaste-eiendom in Algerië te koop nie. “The soldiers cannot own land. The idea that they spill their blood to make the fortunes of those who come here only to enrich themselves [the white farmers and land speculators] drives them mad” (1162). Om hierdie rede was daar deurgaans ‘n slegte verhouding tussen die soldate en die setlaars. Tocqueville het voorgestel dat Algerië eerder ‘n eie weermag moet hê (1420). Dan kon die soldate ‘n verbondenheid met die land ontwikkel.

Tocqueville en John Stuart Mill (1806-1873) het in korrespondensie menings oor bv kolonisering gewissel. Mill het bv geskryf: “Despotism is a legitimate mode of government in dealing with barbarians, provided the end be their improvement” (362). Tocqueville wou bitter graag Brits-Indië (die Raj) besoek, maar sy gesondheid het dit nie toegelaat nie. Hy het in 1831 wel Kanada tydens sy reise in Amerika besoek, asook Engeland en Ierland in 1835 en Algerië in 1841 en 1846.

Voorts bepaal ek my by Pitts se bundel. Ek sou die boek graag baie vroeër wou gelees het, maar die hoë prys het my aanvanklik daarvan weerhou. Pitts het ‘n lang inleiding tot Tocqueville se tekste geskryf. Die aanhalings wat volg, is dus enersyds wat Pitts oor Tocqueville skryf (tot by 421) en andersyds wat Tocqueville self geskryf het. Om tussen die twee outeurs te onderskei, is nie van wesenlike belang nie omdat Pitts op grond van deeglike, omvattende navorsing Tocqueville se tekste betroubaar en gesaghebbend vertolk.

In 1833 het Tocqueville dit sterk oorweeg om grond in Algerië te koop en hom daar te vestig. Sy ideaal was: “Settlers must encounter a ‘perfect image of their homeland’ in Algeria, or they would never stay and the colony would fail” (217, 1895). “We should set out to create not a colony properly speaking in Algeria, but rather the extension of France itself across the Mediterranean. It is not a matter of creating a new people, with its own laws, its customs, its interests, and, sooner or later, its separate nationality, but of implanting in Africa a population that resembles us in everything” (414, 2576). Die Franse kolonisering van Algerië het eers in 1841 daadwerklik begin. Hoewel Tocqueville in Frankryk bly woon het, “he remained convinced that colonization of Algeria was essential to France’s interests” (73).

“Tocqueville argued repeatedly that France’s power and reputation within Europe would rely, increasingly, on its colonial possessions” (89). “Tocqueville consistently rejected the arguments of critics of the French imperial project who claimed it was immoral, illegitimate or imprudent” (80). Melvin Richter lees hierin “an indication of how deeply rooted was the European sense of superiority to the rest of the world” (86). In hierdie sin het Tocqueville nasionalisme hoër as liberalisme geag (86). Daar was by hom geen sprake van die gelyk- of eendersverklaring van mense nie. “He held that Muslims were not fellow citizens or equals” (275). “It is not along the road of our European civilization that they [Muslims] must, of the present, be pushed, but in the direction proper to them” (2344).

Naas die blankes was daar veral twee etniese groepe in Algerië. Enersyds die inheemse en gesete/gevestigde (“sedentary”) Berbers, met die Kabyle as die grootste groep, in die Atlasgebergte (of Tell) en die rondtrekkende Tuaregs in die Sahara. “It is estimated that in 1830 the Berbers made up half the total population of three million (witin the current borders of Algeria)” (3577). Andersyds die nomadiese Arabiere in die kusstreke. “Like all half-savage peoples … they love war, pomp and tumult … often excessive in their actions and always more willing to feel than to think” (546). Daar is teorieë dat die Berbers/Tuaregs oorspronklik blank was. Hulle het ‘n eie taal, Berber (of Tamazight) en kultuur (493). Die Franse het makliker met hulle as met die Arabiere oor die weg gekom (688). Die probleem is dat dit by uitstek die grond van die gewelddadige Arabiere is wat deur die setlaars beset is. “The means of governing Arab tribes even in peacetime closely resemble the procedures of war” (1666).

Die strategie van die Arabiere was soortgelyk aan dié van die ANC/SAKP: “When we tell the Arabs they started the war, they deny it passionately and claim that we were the ones to start it” (1060). Volgens Tocqueville is dit belangrik dat die Arabiere nie toegelaat moet word om onder die beheer van ‘n enkele leier, soos Abd-el-Kader, te verenig nie (716). “Anarchy will create Abd-el-Kader’s power” (723) – soortgelyk aan die chaos wat FW de Klerk in 1990/94 in Suid-Afrika toegelaat het en waaruit Nelson Mandela as die leier van die “nasie” te voorskyn getree het. Die Arabiere het op ‘n manier soortgelyk aan Mandela geredeneer: “In the end, the French will only being us to despair, and then, having lost all hope of peace, we shall do them far more harm than we have done so far” (1056).

Die Berbers is onder dwang tot die Sunni-Moslemgeloof bekeer nadat Arabiese inkommers hulle van die 8ste eeu af in die Maghreb gevestig het en hulle die Berbers teen die 10de eeu getalsgewys verswelg het. Vanaf 1516 (toe Oran beset is – 3626) tot 1830 het die Turkse Ottomans in Algerië regeer, nadat die Spanjaarde ook uit Algiers verdryf is. Dit het gevolg nadat die Moslem More, wat Spanje in 711 binnegeval het, teen 1492 uit Spanje verdryf is. “The Moors were a Muslim population of mixed Spanish (Andalusian), Arab, and Berber origins who had fled the Spanish Reconquista and settled as refugees in North Africa between the eleventh and seventeenth centuries” (3637). Tocqueville beskou die nageslag van hierdie More as ‘n derde inheemse etniese groep in Algerië, wat veral as handelaars in Algerynse stede en dorpe aangetref is (593) en geredelik met die Franse koloniste oor die weg gekom het. “The Moorish population deserves our consideration because of its peaceful character” (1567). Sommige van hulle beskou hulleself as Iberies (489) of Vandale (493) eerder as Arabiere (489).

‘n Vierde inheemse etniese groep in Algerië is die Koulouglis, die nageslag van Turkse soldate en Arabiese vroue, wat nie gewone Arabiere nie as hul gelykes wou aanvaar nie. Hulle het selfs militêr met die Franse saamgewerk (4255). Maar die destydse Turkse heersers sien op hulle beurt neer op die Koulouglis. “These Turks were so proud of their country that they despised their own children born of Arab women” (553).

Twee vrae kan in hierdie konteks gestel word. Eerstens, waarom word dit sonder meer aanvaar dat Turkye oor twee kontinente (Asië en Europa) kan strek maar nie Frankryk (Europa en Afrika) nie? Tweedens, waarom word die Arabiese inkommers deesdae sonder meer as die regmatige regeerders van Algerië beskou maar nie die Franse koloniste nie? Omdat die Arabiere vóór die Franse daar aangekom het? Maar waarom geld dieselfde reg dan nie vir die blankes in die suidwestelike helfte van Suid-Afrika nie? Die blankes was daar lank voordat die swartes uit die noordooste inbeweeg het. Die heillose ANC beskou die plaaslike blankes eintlik steeds as onwelkome setlaars, maar dit word nooit van die nageslag van die slawe gesê wat vanaf 1658, dus ná die blankes, hulle opwagting hier gemaak het nie. Die punt is: Dubbele standaarde word gebruik asof dit evangelie is.

“Two aspects of Tocqueville’s early colonial writings are most striking: first, his interest in Arab forms of political organization and self-governance, and second, his desire to see the integration of French settlers and [indigenous] Algerians through a policy of toleration and pluralism. Both would largely disappear in his later works as he became convinced that integration was impossible” (175). “Those who have been there [in Algeria] know that unfortunately Muslim society and Christian society do not have a single tie, that they form two bodies that are juxtaposed but completely separate” (1901). “The fusion of these two populations is a chimera that people dream of only when they have not been to these places. There can, therefore, and there must, be two very distinct legislative systems in Africa, because there are two very separate societies there” (1904). “The [later] reports proposed a vision of a separate European society in Algeria, again drawing frequently on Tocqueville’s knowledge of the British [colonial] experience” (284). Die Britse beleid van rasseskeiding is vanaf 1948 deur die NP-regering as sy apartheidsbeleid voortgesit en later tot die beleid van afsonderlike ontwikkeling aangepas. Maar ANC-kamerade verwyt nie die Britte nie maar Afrikaners vir rasseskeiding. Hiervolgens is nie Engels nie maar Afrikaans die taal van verdrukking.

“[Muslims], no matter how accommodating to their French invaders, must always be treated as a separate and subject population” (208). In Amerika was daar voorheen vertroue in die “melting pot”, maar later het sowel die blankes as die swartes besef dat rasse-integrasie meesal nie haalbaar is nie. Tocqueville het dieselfde paadjie geloop. In Suid-Afrika word die teenoorgestelde waargeneem: Aanvanklik was Suid-Afrika ‘n suksesvolle land met rasseskeiding as regeringsbeleid, gevolg deur gedwonge rasse-integrasie in ‘n vervalle land met onverkwiklike rommelstatus. Daar kan dalk (skrale) moed uit die volgende woorde van Tocqueville geput word: “People sometimes submit to humiliation, to tyranny, to conquest, but they never endure anarchy for long … this [is a] general law of humanity” (644).

“It was impossible to establish a secure border [in Algeria], so wars at the frontier would continue indefinitely … the imperial goal justified the means” (191). “Military domination without colonization was a futile strategy. As the Arab population would be unrelentingly hostile to the expropriation of land necessary for widespread European settlement, the French would have to adopt uncompromising strategies for defeating the inevitable Arab resistance” (211). Tocqueville skryf: “The quarrel is no longer between governments, but between races … the day a European plow touches the soil” (214). “Nothing irritates and alarms the natives more than the introduction of European farmers” (1488, ook 1502). Wat vir die setlaars belangrik is, is “security of persons and property” (220). Wat die blankes betref, ontbreek albei in die nuwe Suid-Afrika.

Dit gaan nie bloot om landbougrond wat na bewering tydens kolonialisme van die inheemses weggeneem is nie. Daar is ‘n sterk element van jaloesie teenwoordig. Die blankes het hulle as suksesvolle boere in Algerië, Suid-Afrika, Rhodesië/Zimbabwe en elders bewys, wat nie van die Arabiere en swartes gesê kan word nie. Die Voortrekkers het in gebiede ingetrek wat weens swart stamoorloë grootliks ontvolk was. Die blankes se teenwoordigheid was nie so steurend soos wat dit deesdae in ANC-propaganda voorgestel word nie. In Algerië was die situasie soortgelyk: “The country is occupied, it is true, but it is not full, not even actually owned. The indigenous population there is very sparse and thinly scattered. Thus the conquering population can be introduced onto the land without disturbing the conquered population” (2765).

“While it would be wrong to leave the best land for the Arabs, the French must be scrupulous about indemnifying indigenous property holders for the property they took” (275). “In general, nothing is more dangerous in a new country than the frequent use of forced expropriation” (1575). Volgens die ANC ís Suid-Afrika ‘n nuwe land wat in 1994 tot stand gekom het. “Forced expropriations [are] disastrous in principle” (223). ‘n Mens wens dat die ANC-regime hierdie waarheid wil besef. “To grant the general ability to expropriate and to issue as a final decree the intention to expropriate cultivated lands in order to place new colonists on them: that seems to me barbarous and insane” (996). In ‘n (eens) ontwikkelde samelewing, met eienaars wat kaart en transport van hulle eiendomme het, soos die Suid-Afrikaanse blanke boeregemeenskap, bestaan daar geen werklike regverdiging vir onteiening sonder vergoeding nie.

Histories was die situasie heeltemal anders. Die nomadiese Arabiere in Algerië en die nomadiese Khoi-San en swartes in Suid-Afrika kon nie met reg aanspraak maak op al die grond waaroor hulle beweeg het nie. Die blankes wat daardie grond tot produktiewe plase ontwikkel het, het ‘n sterker aanspraak op eiendomsreg as diegene wat bloot die natuur misbruik het, bv vir brandhout, (oor)beweiding (met dongas as bonus) en die jag van wilde diere. In Algerië het blankes in baie gevalle grond van die inheemse inwoners gekoop (1571, 2603, 3721). Later het ander mense as die verkopers beweer dat die grond eintlik aan hulle behoort. In sommige gevalle is dieselfde grond meerdere kere deur verskillende “eienaars” aan die blankes verkwansel. Omdat die grootte van die grond nie landmeterkundig vasgelê is nie, het dispute oor die grense ontstaan (2603). In 1847 is bereken “that the property sold amounted to more than twice the area that existed” (3804). Om hierdie chaostiese situasie te ontlont, is bepaal dat die setlaars grond slegs via die koloniale regering kon bekom (3011). “In barbarous or half-civilized countries, all titles that do not originate with the state provide only an unstable claim to property” (2600). “Once property is well established by a title originally granted by the state, people must not have to fear that it will be taken away” (2617). Hierop sê die verderflike ANC-regime: Aikôna.

Op sy eerste besoek aan Algerië skryf Tocqueville: “A promised land, if one didn’t have to farm with gun in hand” (877). Dieselfde kan van die nuwe Suid-Afrika gesê word. Veral blanke boere was noodsaaklik vir die behoud van Algerië as Franse grondgebied; nie enkelinge nie maar gesinne (1599) “Until we have a European population in Algeria, we shall never establish ourselves there but shall remain camped on the African coast” (1471). “Domination over semi-barbarous nomadic tribes, such as those around us, can never be so complete that a civilized, sedentary population could settle nearby without any fear or precaution. Armed marauding will long oulast war itself. Even if the war were over, it would be necessary before colonizing to adopt certain means of security and self-protection” (1474).

Sedert 1994 is die terroriste-oorlog in Suid-Afrika verby maar nie die “armed marauding” nie. Die beste manier van beskerming is “a continuous barrier around the territory … it is indeed the only means of defence that could succeed against the Arabs” (1539). Met die oog hierop het die soldate gesorg vir loopgrawe rondom die gekoloniseerde gebiede van Algiers (1545) en Oran (3801). “The ‘continuous barrier’ composed of a trench and a wall four meters high flanked by blockhouses was conceived in France” (3797). Die oprigting van mure is noodsaaklik geag (1646). ‘n Ander veiligheidsmaatreël wat voorgestel is, is “the necessity of not allowing the population to scatter into the countryside, but rather of forcing them to live in villages that the state fortifies at its own cost” (1585).

By die sogenaamde inheemses wat in die vorige eeu politieke beheer oor die eertydse kolonies in Afrika verkry het, is daar geen werklike begrip vir die ontberings en opofferings van die blanke koloniste nie. “All these artificial and complicated means of populating Africa could appeal only to those theoretical men who have never seen the landscape of colonial society for themselves. Those who have studied the matter practically know, to the contrary, that what is required to fight against the innumerable difficulties of an original settlement is nothing less than all the energy of the passions to which individual property gives rise; that is, at the harsh early stages it is necessary to keep the colonist’s movements as free as possible, and to give his hopes as broad a horizon as possible. We must never forget … that the colonists are not serfs but independent and mobile men who can choose not to come or not to stay” (1610).

“The administration must … acquire land in order to sell it to the colonists unencumbered and at a low price. It should fix the location of the villages, lay them out, fortify and arm them, build each a fountain, a church, a school, and a town hall, and provide for the needs of the priest and the schoolmaster” (1620). Sulke dorpies “have been created and supported by the presence of our army” (2872). Wat die regering in Algerië gedoen het, is “provided the colonists, in addition to land, with help in building their houses and clearing their land” (2826). In party gevalle “it [the government] gave them seeds, it lent them farm implements” (2858). Die koloniste lei egter “a very weak and precarious existence … The government, after having created them, is forced to help them survive” (2840).

Omdat die blanke Algeryne se voortbestaan deurlopend deur die gewelddadige Arabiere bedreig is, is soldate aangemoedig om boere te word en terselfdertyd te help met burgerlike beveiliging. “The soldier who has been chosen to become a colonist is placed on a property with his wife; the state gives him furniture, animals, farm implements, trees to plant, and seeds; for three years it continues to give him his pay and clothing, and provides him and his family with provisions. Until his term of service expires, that is, for three years, he remains subject to military discipline, and the time he spends in this situation counts as if he had spent it doing military service. After three years, the military colonists enter the civilian regime” (2879).

Die volgende inligting word oor die nedersetting Saint-Ferdinand, wat in 1843 tot stand gekom het, verskaf. “Colonists were offered a house with an area of 60 to 64 square meters, twelve hectares of arable land, of which four were cleared and trees were planted. The colonists could also request the construction of a lean-to for their livestock, and they were promised a church at the state’s expense” (3964). Soos tydens die VOC-bewind aan die Kaap was die blanke boere in Algerië verplig om hulle produkte teen onekonomiese lae pryse aan die staat te verkoop. “Until now, the military administration has appeared to be preoccupied only with obtaining the colonists’ goods at the lowest possible price. Thus, while the government was making great sacrifices to settle farmers in Algeria, it refused to make farming profitable” (3067).

Dit is duidelik dat die Franse koloniale owerheid veel meer vir die koloniste in Algerië gedoen het as die Hollandse en Britse owerheid in Suid-Afrika. Die vryburgers was van 1657 af grootliks op hulleself aangewese. Die Khoi-Khoin kon skape oppas en steel, maar nie ‘n dag se behoorlike werk doen nie. Slawe is gevolglik van 1658 af ingevoer. Pleks van die skuld vir slawerny op die onbruikbare, leeglêende Khoi-Khoin te pak, word die blankes (koloniste en regering) deesdae hiervoor verwyt. Die blanke boere was grootliks op hulleself vir hulle eie beskerming aangewese. In Algerië, daarenteen, “we have four times as many soldiers as colonists” (1907). Hier verwys “colonists” waarskynlik na landbouers. “It was estimated that out of 100 000 Europeans, only 7 000 made their living in agriculture, and of those 5 000 were market gardeners on the outskirts of the towns” (3859).

Soos die Arabiere in Algerië was die swartes in Suid-Afrika “a formidable enemy that constantly circles around you to take your property or your life” (1705). Tocqueville beweer: “Nowhere has she [Britain] encountered a population as warlike as the Arabs” (2042), maar hy was moontlik onbewus van die mate waarin bv die Britse setlaars van 1820 aan die Kaapse oosgrens uitgemoor is. Dit sou nie so maklik en algemeen in Algerië gebeur het nie. In 1846 het daar bv meer as 100 000 soldate diens gedoen (2218). “What must be done first of all [is] to give to men’s liberty and property the guarantees that one has a right to demand of the government in all civilized countries” (1959). Sedert 1994 word die blankes se vryheid en hulle eiendomsregte egter in vele opsigte deur die ANC-regime geminag.

As al die moeite wat die Franse regering gedoen het om blanke boere as setlaars na Algerië te trek en die groot koste wat van owerheidsweë aangegaan is om hulle te vestig en beveilig, in ag geneem word, kan ‘n mens net die hoogste agting hê vir die blankes wat hulle ver van Europa in Suidelike Afrika gevestig het. Al is hulle in uiters gevaarlike omstandighede grootliks aan hulle eie lot oorgelaat en al was die blankes meesal brandarm, het hulle in hierdie wye en droewe land ‘n groot positiewe bydrae gelewer. Van absolute onontwikkeldheid is die land onder die kundige en toegewyde leiding van blankes uitgebou tot die suksesvolste en voortreflikste in Afrika. Maar daarvoor ontvang hulle en hulle voorgeslagte deesdae daagliks stank vir dank. Ons moet nie toelaat dat propaganda enigsins afbreuk doen aan die blankes se bewese uitsonderlike prestasies nie.

Die ander kant van die munt, die Mandela-kant, is: Daar is tans meer as 29 000 staatsamptenare in Suid-Afrika wat elk meer as ‘n miljoen rand per jaar aan salaris ontvang (eerder as verdien). Hulle is aangestel en word bevorder ingevolge die ANC se nie-rassistiese en nie-seksistiese beleid. Hulle is met min uitsonderings voorheen benadeeldes wat tot tans bevoordeeldes getransformeer is. Welvaart het nooit so gou en so maklik in die skoot van die plaaslike blankes geval nie. Hulle moes hulle inkomste en besittings op ‘n nie-korrupte manier met harde werk oor geslagte heen verdien.

In Algerië het die setlaars bruikbare inheemse werkers van mekaar afgerokkel. Na aanleiding van die Britse voorbeeld het Tocqueville ‘n pasboekstelsel voorgestel: “To require workers to carry a booklet in which they would register contracts of this kind; then an action for damages could be brought against a landowner who hired any worker carrying a booklet that proved that he was missing his prior engagement” (951). Tocqueville het heel moontlik die idee van ‘n pasboekstelsel by die Britte oorgeneem. Die eerste paswet in Suid-Afrika het in 1797 tydens die eerste Britse besetting van die Kaap in werking getree. Nogtans word die NP-regering, dus Afrikaanssprekendes, en nie die Britte nie, dikwels vir die sogenaamde “dompas” verwyt.

Reeds in 1847 het Tocqueville die Algerynse oorlog (1954-1962) voorsien: “Sooner or later, Algeria would become a closed field, a walled arena, where the two peoples would have to fight without mercy, and where one of the two would have to die. May God save us, gentlemen, from such a destiny!” (2392). Sedert 1962 het Algerië ‘n 99% homogene Moslem bevolking. Die blanke element, eens 10% van die bevolking, is grootliks uitgewis. In 1846 het Tocqueville as parlementslid profeties gesê: “I think that to trust to the goodwill of the natives to keep us in Africa is a pure illusion, to which it would be insane to attach ourselves” (1997) en “Beware of going to Africa: the country is beautiful, the soil is good, the climate is healthy, but as long as Africa remains as it is today, without a real government [the ANC?!], don’t go to Africa, for there you will find only misery or death” (2028).

Leon Lemmer: Swart Afrika as vertreksaal vir emigrante

Ek het al by verskeie geleenthede oor die massa-intog van inkommers in die Europese vasteland (bv Praag 3.02.2018) en Brittanje (bv Praag 15.05.2016) geskryf. In 2015 het hierdie verskynsel ‘n hoogtepunt bereik toe 1.256 miljoen migrante Europa binnegesypel het – 200 000 hiervan uit Afrika (Stephen Smith, bron hier onder, Kindle 405, 2992). Die meeste van hierdie inkommers was afkomstig uit Sirië, Irak en Afganistan (2041). Hulle het die oorlogstoestande in daardie lande as voorwendsel vir aanspraakmaking op vlugtelingstatus gebruik.

“Between the early 1970s and the late 1990s the number of asylum applications in the countries that now comprise the European Union increased twenty-fold – from about 15 000 per annum to more than 300 000. Since 2000, this three-decade-long upward trend has continued unabated: in 2014, the year before the ‘migration crisis’, the number of first-time asylum seekers in the EU was 562 700; in 2017, after the migratory peak, Eurostat put it at 650 000” (3364). “The right of asylum in the EU has become a game of chance … But … that right … has [also] become a fig leaf for economic migration” (3376).

In Brittanje word dikwels voorgegee dat die invloeiing van blanke hande-arbeiders uit Oos-Europa – ná hierdie lande se toetrede tot die Europese Unie – die rede vir die toenemende weerstand teen inkommers is. Dit is glo deels die rede waarom die meeste Britse kiesers ten gunste van EU-uittrede gestem het. “Polish migrants were the referendum’s target of choice: more than a million had moved to Great Britain in the five years following Poland’s entry into the EU in 2004” (229). Die Britse inwoners se onvergenoegdheid met die baie nieblanke migrante uit bv die Indiese subkontinent en die Karibiese eilande word skynheiligheidshalwe liefs verswyg.

Die verwagting is dat migrasiedruk uit die Midde-Ooste en Asië op Westerse lande gaan toeneem. Natuurlik ook uit veral Sentraal- en Suid-Amerika op die Verenigde State van Amerika. Maar daar is ook die Afrika-faktor. In 2016 was daar reeds 9 miljoen Afrikane in Europa, teenoor 900 000 in 1960 (417). Afrika word as die mees dinamiese kontinent beskryf; nie wat bv vindingrykheid en werkgierigheid betref nie, maar met verwysing na bevolkingsaanwas. Demografies gesproke kan Afrika op biljoenêrstatus aanspraak maak (3303), al is ekonomiese ellende een van sy prominentste kenmerke. Geografies is Afrika en Europa naby mekaar. Daar word veronderstel dat migrasie uit Afrika die volgende massavloed gaan wees wat Europa tref. Afrika sal op hierdie manier “the Mexico of Europe” word (276).

“Between 1975 and 2010, 10 million Mexicans migrated to America both legally and illegally. In all, including their children born in the United States, Mexican-Americans now form a community of some 30 million people, about 10 per cent of the US population. If Africans followed that example between now and 2050, the Afro-optimistic leitmotiv of ‘Africa Rising’ would, quite literally, become a reality … At the end of a sustained African migratory wave, Europe’s population would include some 150 to 200 million African-Europeans – counting immigrants and their children – compared with just 9 million today. In a little more than thirty years, between one-fifth and one-quarter of the population in Europe would be of African descent” (310). Dit is verbasend dat Donald Trump sulke kwaai teenstand ondervind as hy in werklikheid bloot die beleid van sy voorgangers voortsit – al is dit meer energiek – om Amerika se suidgrens (3 145 km – 2850) in groter mate teen inkommers te beveilig. “Only fifteen countries had built walls or wiremesh fences on their borders in 1990; by 2016 that number had jumped to seventy” (3221).

“In 1975, the population of America was three and a half times Mexico’s then 60 million inhabitants, while today it is still two and a half times larger, although the Mexican population has doubled. Even if we take into account all of Latin America, with its 600 million or so inhabitants, the migratory pressures on the United States are much weaker than those facing Europe. Today, the European Union (including the United Kingdom) has some 510 million inhabitants, while there are 1.3 billion people in neighbouring Africa. In thirty-five years, that asymmetry will have grown enormously – there will be an estimated 450 million Europeans and some 2.5 billion Africans. As the population of Europe continues to age, Africa’s demographic will continue to trend in the opposite direction. By 2050, two-thirds of Africans will be less than thirty years old. Put another way, for every European in their fifties, there will be three Africans, two of whom will be in the prime of life” (322).

Dit gaan ‘n suid-noord beweging van mense wees, dus die teenoorgestelde van die destydse “scramble for Africa” (275). Die ironiese verwagting is dat swart Afrikane op groot skaal hulle polities onafhanklike lande gaan verlaat om “n beter lewe” onder blanke politieke bewind te soek. Daar kan kwalik ‘n beter bewys wees dat blankes ‘n land beter tot voordeel van al sy inwoners regeer as ‘n swart politieke bewind, wat dikwels deur bv ondoeltreffendheid en korrupsie gekenmerk word. “In leaving their homelands by any means possible, rather than staying and expressing their dissatisfaction and trying to make things better, they [migrants] are saying something [important] about their societies: … that they are dysfunctional, and not only in terms of per capita GDP, employment opportunities or a social safety net. They also lack the capacity to generate hope … Are African immigrants qualified for life in the West? It seems to me they bring the problems of their own societies, but also the will to solve them in a more enabling environment” (2472). “I don’t exclude the possibility that this ‘better life’ that migrants so readily invoke may only be, in the words of the French demographer Michèle Tribalat, ‘a third-world lifestyle with a European standard of living'” (2489). Dalk is dit waarna gestreef word wanneer die ANC-regime nuwe huise aan mede-swartes oorhandig.

Ek skryf na aanleiding van Stephen Smith (gebore in 1956) se boek, The scramble for Europe: Young Africa on its way to the Old Continent (Cambridge: Polity Press, 2019, 200p; Amazon Kindle $13.79). Die teks is “an entirely updated and reworked version” (187) van die oorspronklike Franse uitgawe wat in 2018 gepubliseer is. Die outeur het in Europa grootgeword en Duits met sy ma gepraat. Daarna het hy as joernalis dekades in Afrika deurgebring, insluitende Frans-Afrika. Hy gebruik die frase “bush taxis” (1549, 1679), wat ‘n beter benaming as “minibustaxi’s” kan wees. Tans is hy ‘n dosent aan Duke University in Durham, Noord-Carolina. Wat die outeur beoog, is “to provide a factual basis on which others can come to an informed view” (253).

“I have made no a priori assumptions in favour of homogeneity or diversity as ideals, least of all as moral imperatives … Nor do I question whether the African migrants who feature in this book are fleeing violence and lawlessness, poverty or lack of opportunity, for a better life. Nor do I insist on a distinction between legal and unauthorized migration, or between economic migrants and people seeking asylum” (247). “Opponents of diversity are often accused of xenophobia and even racism, while its supporters are often suspected of wanting to dilute national identity” (2639). Hy onderskei tussen “‘upstream’ issues like entry requirements and border controls and ‘downstream’ concerns involving numerous, sometimes conflicting, models of social integration” (434). Stroomaf kan in hierdie konteks moeiliker as stroomop wees weens die “unbridgeable otherness” van die inkommers (1579). “The melting-pot theory of assimilation is outdated” (2925). ‘n Land wat hom vir migrasie oopstel, “will be defined by a multi-ethnic and multicultural mosaic” (2926).

“I endeavour to assess Africa’s importance as a reservoir of migrants, and as far as possible to predict both the magnitude and timing of this human flow from Africa to Europe” (253). “Africa, the island-continent of youth, is also the ‘lost land’ of failed adulthood where hundreds of millions of castaways are waiting for a life of fulfilment beyond their reach” (1568). Dit is waarom Afrika dikwels met ellende geassosieer word; ook “miserabilism” genoem (2093). Smith voorspel: “More than 100 million Africans are likely to cross the Mediterranean Sea over the next two generations” (259). Sy fokus is op swart Afrika, dus Afrika suid van die Sahara (275), en nie op Noord-Afrika met sy Arabiese bevolking nie. Hy beklemtoon veral drie sake: Die eksponensiële bevolkingsaanwas, die groot persentasie swart jeugdiges en die buitengewoon groot migrasiebegeerte. Migrasie in die wêreld in sy geheel “has increased from 92 million in 1960 to 258 million in 2017” (2003). “The United Nations … expects that between 2015 and 2050 some 91 million people from the world’s developing [poor] nations will move to the world’s wealthiest [white] countries” (2023). Die aanleiding hiertoe is “profound disbelief in the prospect of things taking a turn for the better within one’s lifetime … Large-scale migrations tend to originate from places where there is no hope” (2105).

In die boek word Suid-Afrika net sydelings betrek, waarskynlik omdat die nagloed van wat die blankes oor eeue hier tot stand gebring het, nog nie (heeltemal) uitgedoof is nie. Byvoorbeeld, Afrikalande se amptelike bevolkingstatistiek is hoogs onakkuraat, met Suid-Afrika wat darem die beste vaar (514) – ook wat die voorkoming van kindersterftes betref (811). Morten Jerven het ‘n hele boek, Poor numbers (2013, 208p), oor Afrika se onbetroubare (amptelike) statistiek geskryf (525). In hierdie beperkte sin is Suid-Afrika darem nog nie in alle opsigte ‘n tipiese Afrika-land nie, al is hy sedert 1994 ywerig op pad daarheen. Die grootskaalse emigrasie van die plaaslike blankes word glad nie in die boek genoem nie. Die “wêreldmening” is selde begaan oor die lot van blankes in Afrika. Veral sedert 1994 is daar Afrikanerdiaspora in bv Amerika, Brittanje, Australië en Nieu-Seeland. “To call yourself a member of a diaspora is to lay claim to the status of a castaway of history, a victim: you have ended up somewhere as a result of misfortune, if not worse – in any event against your will” (2135).

In Europa is daar sterk verskille van mening oor migrasie. “Poland, … propounds the concept of ‘ethnic homogeneity’. The threshold of tolerance was crossed long ago and a ‘Fortress Europe’ mentality is seen as the sine qua non for survival. For others, notably Germany, ‘welcoming’ people in need is a categorical imperative, and any attempt to question the unqualified acceptance of migrants is viewed as Fremdenfeindlichkeit or xenophobia” (440). Daar word gespekuleer “about the extent to which the warm welcome of migrants in Germany had anything to do with clearing the debts of the Nazi past” (3478). Maar Angela Merkel het spoedig tot beter insigte gekom. “Germany took in almost 1 million asylum seekers in 2015, but the following year rejected 91 per cent of the requests for protection” (559). “Merkel has since refrained from repeating her previous call that there should be no Obergrenze or ‘cap’ on immigration” (597). Sy het weens haar dwase uitlatings heelwat kiesers van haar politieke party vervreem (589).

Volgens Smith behoort migrante uit Afrika nie maklik weg te kom met ‘n pleidooi vir vlugtelingstatus nie, dus “to claim victimization as their permanent condition” (2161). “Only African migrants are locked up in their past, a perpetual ‘return to pain'” (2167). Daar word gepraat van swartes se “grievance identity … blacks who view life through the lens of victimization” (3159). “The worst response that one can foist on African migrants is what Hannah Arendt [1906-1975] called the ‘politics of pity'” (2495, 3182). “Europe should not consider ‘the’ African migrant and potential fellow citizen as someone who stands vaguely for an abstract humanity” (2674). “‘Pan-Africanists’ have a tendency to mark as racist any opposition outside of Africa to the arrival of African migrants” (2356), terwyl iedere sovereine land die reg het om te besluit of hy immigrante wil toelaat en, indien wel, hoeveel van hulle en aan watter vereistes hulle moet voldoen. “One doesn’t join a club by relaxing the rules” (2727).

Globalisering het “the free circulation of goods and capital” meegebring (2810), maar dit volg nie dat mense daarom ook vry is om hulle in enige land van hulle keuse te vestig nie. Die eerste deel van die volgende sin (toegepas op Afrikane) is myns insiens minder omstrede as die tweede deel (toegepas op Afrikaners): “When trying to formulate a ‘good’ immigration policy, irenic universalism inspired by a vague brotherhood of men is as prejudicial as nasionalistic or nativist egoism, or any cult of blood and soil” (2680). “In Nigeria, at the end of the oil boom, the overnight expulsion of several hundred thousand foreigners in two large waves – in 1983 and 1985 – was a brutal way of bringing down immigration levels” (2361). Dit het gebeur sonder dat daar sterk protes was. As ‘n Westerse land iets soortgelyks vir swart inkommers aandoen, sou daar ‘n helse bohaai gewees het.

Smith beskryf swart Afrika as ‘n vertreksaal vir migrante (2634). Sedert die verraad wat ‘n klein groepie Afrikaanssprekende blankes in 1990/94 gepleeg het, weet ons dat baie van ons plaaslike blankes (meer as ‘n miljoen), soos miljoene swartes, reeds deur daardie vertreksaal beweeg het. Namate ‘n mate van voorspoed in swart Afrika geskep word – sodat daar ‘n (middel)klas ontstaan wat nie bloot om oorlewing stry nie – ontstaan die begeerte na “‘n beter lewe” by hulle. “‘Bare life’, to use the term coined by the Italian philosopher, Giorgio Agamben [born in 1942], doesn’t allow for adventure” (2110), maar matige voorspoed wel. Buitelandse finansiële hulp lewer ‘n bydrae hiertoe “by helping poor countries attain the threshold of prosperity, at which point their citizens have the means to leave and live elsewhere” (2172), dus, “development aid subsidizes migration” (2178).

Hedendaagse telekommunikasiemedia (veral televisie en die internet, dus televisietoestelle, rekenaars en veral slimselfone) maak dit vir Afrikane moontlik om via ‘n skerm ‘n idee te vorm van hoe mense in ‘n ontwikkelde samelewing lewe. Hulle doen “screen-shopping” (3309) met die oog op migrasie. “The ubiquity of satellite television and increasing internet access sharpens the contrast on the world’s poorest continent between lived experience and what is ‘seen on the screen'” (2035). Hierdie soort “globalization favours the ‘Americanization’ of the continent, even in its non-English-speaking parts. America soft power – in particular its youth culture and Black America’s protest culture – is in tune with African modernity” (2082). Dit wek by Afrikane die begeerte om deel van die Weste te wees. Hulle voorsien nie die moontlikheid dat lande in swart Afrika (gou of ooit) die Westerse ontwikkelingsvlak gaan bereik nie, gevolglik verkies hulle die migrasie-opsie. Telekommunikasie stimuleer migrasie ook in ‘n ander opsig. Nadat die migrant in ‘n vreemde land aangekom het, kan hy danksy telekommunikasie (bv ‘n slimfoon) goeie kontak met sy agtergeblewe familie en vriende in sy geboorteland behou (2167). Sodanige virtuele geborgenheid bring mee dat die migrant groter weerstand kan bied teen assimilasie en integrasie in sy nuwe omgewing.

Om die invloei van inkommers aan bande te lê, bestee Europese lande deesdae baie geld om toestande in Afrikalande te verbeter. Weens ondoeltreffendheid en korrupsie bereik buitelandse hulp slegs in geringe mate sy doel in Afrika. Maar die ironie is dat hoe doeltreffender Europese geld in Afrika aangewend word, hoe meer die getal vermoënde Afrikane wat uit Afrika wil ontsnap. Dit gebeur bv op groot skaal met swart studente wat met studiebeurse in Westerse lande studeer. Ná 1994 het die nuwe Suid-Afrika ruim hiertoe bygedra deurdat suiwer rassisties eerder geleerde swart Afrikane as blanke Suid-Afrikaners bv as dosente aan die plaaslike universiteite en as staatsamptenare aanstel is. Jonathan Jansen het omtrent gevrek van die lekkerkry toe hy as dekaan van die fakulteit opvoedkunde aan die Universiteit Pretoria (UP) ‘n Nigeriër as dosent in “chemistry education” aangestel het; nie omdat hy akademies die beste kandidaat was nie – die Nigeriër was bv nie Afrikaans magtig nie – maar om politieke redes, want Jansen wou die institusionele kultuur (dus historiese blankheid) van UP vernietig (Knowledge in the blood, 2009, p 223).

Daar is ‘n opsig waarin buitelandse geld wel die intog van migrante in Europa aan bande lê. “In 2010 [Muammar] Gaddafi [Libya’s head of state, 1969-2011] demanded the EU pay an annual rent of 5 billion euros to prevent migrants from crossing the Mediterranean. Without it, he treatened, ‘tomorrow, Europe will no longer be European’. On 18 March 2016, following the record influx of migrants the previous year, the EU agreed to pay Turkey some 6 billion euros in two tranches to close the routes in the Aegean, a move that should keep an estimated 3 million Syrians stranded on Turkish soil. Based on this ‘model’ of cash for kettling, the EU has, since 2016, negotiated ‘immigration conventions’ with five African countries – Ethiopia, Nigeria, Niger, Mali and Senegal – to stand to gain from containing would-be migrants in the Horn of Africa and the Sahel” (2536). Sulke ooreenkomste met verskillende Afrikalande is nodig omdat “African migration resembles a fountain with multiple overflow basins” (2645). Anders as die Amerikaanse mure en heinings aan sy grens met Meksiko, het Europa nou hierdie “wall of money” (2541). Eintlik is dit ‘n geval van “blackmailing Europe” (3339).

Slegs ‘n klein persentasie van die onwettige immigrante word gedeporteer. “Their repatriation is a major logistical and financial challenge, and even an impossibility when their home countries refuse to readmit them” (3381). “Great Britain alone would have to spend 9 billion euros to repatriate all its illegal immigrants in a process that would last anywhere from fifteen to thirty years. By comparison, the 6 billion euros paid to Turkey in 2016 and 2018 to prevent some 3 million migrants from reaching European soil seems like a good deal, a bargain price in fact, especially given that there is no bad press of human rights violations” (2832). “More than 90 million euros were approved in April [2017] to help Libya deal with its migratory problems. But we know there is no oversight to safeguard how this money is spent. At the end of July, 46 million euros were disbursed to create a Libyan coast guard. Yet they are trained to bring migrants back to Libya” (2844).

Die manier waarop die foto van die stokkiesdraaier Hector Pieterson sedert 1976 in propaganda teen die NP-regering en Afrikaans misbruik word, is goed bekend. Op ‘n soortgelyke manier is die foto van die 3-jarige Siriër, Alan Kurdi, misbruik om stemming ten gunste van die migrasie van vlugtelinge te bevorder. Die foto toon sy lyk op ‘n Turkse strand op 2 September 2015. Die boot waarin sy gesin die Middellandse See wou oorsteek, het omgeslaan en hy het verdrink. Andersins is die konteks van die gebeure doelbewus verswyg. Alan se pa het ‘n gevestigde betrekking gehad sedert sy gesin hulle in Turkye hervestig het. Hulle was nie na Europa oppad nie, maar na Kanada. Die gevaar van verdrinking van migrante in die Middellandse See word ook oordryf. In 2015 “the risk of dying for a migrant crossing the Mediterranean was 0.37% … The likelihood of dying in childbirth for a woman in South Sudan … was 1.7 per cent. In other word, South Sudanese mothers giving birth were four and a half times more likely to die than a migrant crossing the Mediterranean, which has been variously described as an ‘open-air cemetery’, ‘the shame of Europe’, even the locus of ‘a silent genocide'” (2553).

Teen 2017 “the likelihood of a migrant perishing had risen to 1.88 per cent – five times higher than it was [in 2015]” (2566). “The risk became higher because the humanitarian response became more efficient. Rescue boats were getting closer and closer to Libyan territorial water, and if there was a danger of drowning, they didn’t hesitate to enter to help those in trouble. Smugglers exploited this window by packing growing numbers of migrants onto ever more precarious craft – especially the 9-metre long inflatable boats from China, which at times held up to 130 persons, a number several times their capacity. In exchange for a reduction in the cost of the journey, one of the passengers would be put in charge of ‘navigating’ and making the emergency call to rescue authorities once the craft reached international waters. To accomplish this, the navigator was provided with a compass and a mobile satellite telephone. In the past, another passenger would also have travelled at a reduced rate by acting as ‘Captain’, and would be in charge of running the outboard motor. However, as the price of outboard motors began to climb sharply (in the summer of 2017, it was more than 8 000 euros in Libya), ensuring that the motor did not disappear once the rescuers arrived became an issue. The smugglers were then likely to take the motor with them in another boat once the craft carrying the migrants reached the edge of territorial waters, leaving its occupants helpless and adift – pending the arrival of a rescue ship” (2571).

“In the first six months of 2017, humanitarian aid workers rescued and transported to Italy almost three-quarters of all migrants attempting to cross the Mediterranean – some 93 000 people. In fact, they became so efficient that the smugglers began purchasing even less seaworthy craft than before and an increasing number of Italians and other Europeans started blaming the aid workers for running a kind of Mediterranean Uber, on call to ferry new migrants to Europe” (2577). “In 2018, Italy had struck a deal with Libyan warlords and equipped the country’s coast guard, in a bid to curb the rate of migrant departures. Since then, the new government has prohibited humanitarian rescue ships from entering Italian ports” (2589). Die migrasiedruk het toe na Malta en Spanje verskuif.

Hierdie soort mensverskuiwings geskied in drie stadia:

(a) Voor die vertrek (emigrasie): Dit behels dikwels ‘n trek uit die platteland na ‘n stad. “Between 1960 and 2000, Africa’s urban population surged by 8.7 times, by 2050 it will have quadrupled again” (904). Geld vir die uittog word bymekaar gemaak, bv met behulp van familielede. “The initial sum ranges between 2 000 and 3 000 US dollars” (2116). Daar word ook gekies tussen wettige en onwettige emigrasie.

(b) Die tog (migrasie): Die roete kan deur verskeie lande gaan. Die migrante is uitgelewer aan die genade van tussengangers, bv agente; eintlik menssmokkelaars. Migrasie het ‘n groot en lonende bedryf in Afrika (en elders) geword. As die migrant se geld opraak, kan dit, totdat familielede nog geld stuur, aanhouding of selfs slawerny meebring. “The criminal logistics of the trans-Saharan migration are rarely brought to the attention of the European public” (2518). Daar is bv “bribing the police at various check-points so the human cargo can pass” (2518). In Libië is daar “torture centres for migrants who have run out of money … to extort ransom from family members to secure their release” (2523). As ‘n alternatief is daar “slave markets” waar die migrante wat nie geld het nie, opgeveil word (2523).

(c) Die aankoms (immigrasie): Die eindroete uit Afrika wat die meeste gebruik word, is van Libië na Italië, bv die eiland Lampedusa, wat slegs 113 km van die Tunisiese kus is. Daarna volg die stryd om uit te kom by die land wat as bestemming begeer word, bv Duitsland. “The presence of ‘relatives’ in the broadest sense greatly reduces the uncertainty and cost of settling in a European country” (2133). Die inkommers vorm “foreign enclaves” (2150). Byvoorbeeld: “In northwestern Germany, Eschweiler, a small town with 55 000 inhabitants, has become a rallying point for several hundred Togolese” (2138). Dit is hier waar Sigmund Freud (1856-1939) se “narcissism of minor differences” ‘n rol speel (2698), veral as die (kulturele) verskille heelwat groter blyk te wees as wat aanvanklik veronderstel is. Maar Smith skryf: “Small discrepancies might be even more troublesome than the stark differences. In any event, the hosts’ quality of life is changed, because more and more foreigners – strangers, indeed – have become their neighbours. Some of them – usually in the poor neighbourhoods that are mostly effected – might inveigh against having been ‘invaded’. … The arrival of foreigners can be destalilizing, their presence unsettling” (2703).

Dayo Olopade beweer in sy boek, The bright continent (2014), dat ‘today, African diaspora maps are reverse models of colonialism” (2727). Smith skryf egter: “Yet colonialism lasted only about eighty years [1885-1960s – South Africa excluded] south of the Sahara. The ‘colonial imprint’ cannot overwrite the longer history of the continent before and since colonialism” (2733). Eintlik kan daar nie geredeneer word dat Europa weens migrasie uit Afrika nou (presies) dieselfde aangedoen word as wat Afrika tydens imperialisme en kolonialisme ondervind het nie. Kolonialisme “was driven by a small, influential minority who inspired a new imperial imaginary fostered by a revolution in communications – ‘high-speed rotary presses, automatic paper folders, linotype machines, news photography, railroads, and telephones’ … The poor and disenfranchised European masses read the ‘penny papers’ but left in droves for the Americas, and not for Africa” (282). Veral sedert 1994 besef baie blanke Suid-Afrikaners dat die Amerikas ‘n beter opsie sou gewees het. “In 1930, the number of European citizens from the major colonial powers – Great Britain, France, Portugal and Belgium – living in Africa was fewer than 2 million, about 2 per cent of their total population and less than 1 per cent of Africa’s population at the time” (282). Daar was nooit enige sprake van blankes wat met hulle getalle die swartes verswelg het nie.

Die stormloop van Afrika deur koloniale moondhede word soos volg verduidelik. “In 1885, at the conclusion of the Conference of Berlin, which established the rules for the colonial partition of sub-Saharan Africa, Europe’s scientific prowess, industrialization and modern armies made it the most developed continent in the world. It counted some 275 million inhabitants, not including Russia. Africa, with six and a half times the surface area, had only 100 million inhabitants, and was the least developed continent in the world” (288). Hieruit kan twee gevolgtrekkings gemaak word. Eerstens het die Europeërs substansiële redes gehad om hulleself meerderwaardig in vergelyking met Afrikane te ag. Tweedens kon die inheemses oneindig baie tot hulle eie voordeel leer uit die positiewe voorbeeld wat die Europeërs in woord en daad gestel het. Deesdae word egter by voorkeur geredeneer dat geen ras of etnisiteit/kultuur meerderwaardig bo ‘n ander is nie en dat imperialisme en kolonialisme eerder vreeslik sleg as enigsins goed was; insluitende die “spesiale soort” kolonialisme waaraan Suid-Afrika, volgens die ANC, glo van 1910 tot 1990/94 onderhewig was.

Die bevolking van Afrika suid van die Sahara het van 230 miljoen in 1960 – dus aan die begin van die era van politieke onafhanklikheid – tot 1 biljoen in 2015 gestyg (305). Hierdie demografiese versnelling is grootliks moontlik gemaak deur bv die intensiewe, wetenskaplike landboubedrywighede (dus verbeterde voedselproduksie) en gesondheidsdienste wat tydens kolonialisme daargestel is. “The … emphasis on development and public health would prompt the greatest demographic boom in human history” (622). “If current trends continue, it [Africa’s population] will have increased by a factor of 17 between 1930 and 2050. By comparison, the equivalent multiplier for the United Kingdom, whose population was about 45 million in 1930 and will be an estimated 77 million in 2050, is a mere 1.7, or ten times less” (628). Maar as ‘n mens die hedendaagse propaganda (bv van die ANC) glo, sou jy dink dat swartes tydens kolonialisme op groot skaal deur blanke “koloniste/setlaars” uitgeroei is.

Die buitensporige bevolkingsaanwas in Afrika het ongetwyfeld die volgende tot gevolg: “There will never be enough for everyone” (737). “The sheer number of people makes the well-being of each one impossible given the available resources” (922). In Suid-Afrika voer geen politieke party ‘n veldtog ten gunste van geboortebeperking nie omdat dit glo nie polities korrek sou wees nie. Dit is gebaseer op “the myth in Africa that persistently high fertility rates are a form of wealth rather than a guarantee of poverty for all” (3316). “The continent has only itself to blame for its pertinacious indifference to large-scale family planning. National campaigns to promote birth control, as in Bangladesh (‘A small family is a happy family’) or Jamaica (‘Two is better than too many’), have barely been tried in any country south of the Sahara” (2815).

Daar is ook die instroming van miljoene (onwettige) immigrante wat die demografiese situasie vererger. Verder is dit die ANC se ideaal om die landsgrense vir hulle broers en susters, asook hulle kleingoed, heeltemal oop te stel. Volgens ‘n VN-projeksie: “3.36 billion people in sub-Saharan Africa in 2100” (1030). “Between now and 2100, three out of every four newborns in the world will be born in sub-Saharan Africa” (816). “Africa’s population has increased at a rate never before seen in human history, and without a ‘Green Revolution’ to accompany it and offer [of] a measure of food security” (1004).

Die wêreld se voedselbehoeftes “are set to increase by 70 per cent between now and 2050 … Africa will need to have quintupled its agricultural production to quarantee its food security” (1122). Desnieteenstaande beoog die dwase ANC-regering waaragtig om die produktiefste plase, dié van blankes, sonder vergoeding te onteien. Dink aan die gemors waarin Zimbabwe is weens die sogenaamde herbeslaglegging/”repossession” (1167) van blankes se plase. “Zimbabwe has jumped from 700 000 inhabitants in 1900 to more than 16 million in 2017” (1180), terwyl Suid-Afrika ongeërg – so koel soos ‘n Coke – baie van die verhongerde en werklose Zimbabwiërs absorbeer. Weens die eksponensiële bevolksaanwas sal daar nooit genoeg behuising, skole, hospitale, ens, in Suid-frika wees nie; dus waarskynlik ook nooit die stabiliteit van rus en vrede nie.

Op hierdie manier sal voorspoed in Suid-Afrika ná 1994 ‘n ontwykende ideaal bly. Onrealistiese verwagtinge word doelbewus deur die ANC by die gepeupel geskep, bv dat alle inwoners geregtig op lopende water en spoeltoilette is. Dít is swart Afrika-vreemd: “In 2006, Lagos had some 15 million inhabitants, but just 0.4 per cent of the city’s toilets were connected to a central sewage system” (881). In Niger “80 per cent of state schools do not have drinking water and three-quarters have no toilets” (2226). “Only 18 per cent of the world’s population has access to safe drinking water and to a proper sewage system” (2243). Daar word van te min Suid-Afrikaners verwag om te veel vir te baie (ondankbare) armlastiges/parasiterendes te doen.

Ons moet deesdae dikwels aanhoor hoe wonderlik dit is dat Suid-Afrika sedert 1994 ‘n demokrasie is, bv een mens, een stem. Waarmee eintlik gespog word, is dat ons nou ‘n swart pleks van ‘n blanke regering het. In werklikheid het ons in vele opsigte ‘n skyndemokrasie (bv Praag 2.11.2019). In ‘n land soos Suid-Afrika, soos in die res van Afrika, hou demokrasie, in die sin van algemene stemreg, wesenlike gevare in – “the democratic handicap” (1462) – bv: “In low-income societies democracy is dangerous” (1456). Dink aan die vrygewigheid waarmee die ANC-regering, in ruil vir stemme, bv staatstoelaes en huise uitdeel. Maar Smith verskaf op ‘n vindingryke manier ‘n rede waarom daar in swart Afrika eintlik nie iets soos meerderheidsregering (kan) bestaan nie.

“For Africa as a whole, 41 per cent of the population is under fifteen,” maar dit sluit Noord-Afrika in waar die bevolkingsgroei heelwat laer is as in swart Afrika (566). “With the voting age at eighteen or older in fifty-three of fifty-four African countries, the continent’s collective future will scarcely be determined by the majority of its citizens: at any moment you choose to look at it, half the continent’s population is too young to vote. And by the time this half op the population accedes to voting age, another half of the population without the right to vote has been born. The upshot is that democracy appears more an age-based privilege than a majoritarian right” (351). Africa’s exceptionally young demographic profile lessens the chances of sustainable democracy” (1456).

“A ‘youth bulge’ more than doubled the likelihood that a country would experience a civil war” (1422). “The likelihood that Africa’s frustrated youth will fill the ranks of armed ‘anti-system’ groups is … high” (1486). “The tension between old and young is the mother not of all conflict, but of instability. It is this tension that actualizes itself across the ‘politics of resentment'” (1958). Soos Auguste Comte (1798-1857) dit gestel het: “Demography is destiny” (1450). Dit ondersteun my hipotese dat ‘n verdere revolusie, ná die “onderhandelde” een van 1990/94, Suid-Afrika se voorland kan wees. Hierdie keer kan dit ‘n revolusie deur die jeugdige, werklose gepeupel, met die moontlike bystand van inkommers, wees. “The young yearn for equality and – propelled by constant disappointment and mounting frustration – threaten to bring the old order down on the heads of their elders” (369). Inkommers sonder lojaliteit teenoor Suid-Afrika kan die land se ondergang (help) bewerkstellig as hulle ‘n substansiële massa word. Byvoorbeeld, die Ivoorkus het toegelaat dat 1.3 miljoen migrante hulle van 1976 tot 1980 in daardie land vestig terwyl daar net 7 miljoen inheemse inwoners was. “In 1998, there were 16 million people living in the Ivory Coast, of which 26 per cent were officially classified as ‘foreigners'” (2372). Die latere “venomous quarrel about the concept of ‘Ivority’ … led to civil war” (2378).

Daar is al gespekuleer dat Europa voorheen nie so ‘n groot probleem met inkomende swart migrante gehad het nie omdat hulle ná 1994 eerder op Suid-Afrika toegesak het. “In 2000, Jeremy Harding wondered whether ‘the power of attraction’ that South Africa exercised on the rest of the continent was not the reason ‘why, finally, there are so few sub-Saharan hands clinging to the portcullis’ of fortress Europe. Since then, the post-apartheid ‘rainbow nation’ has lost much of its attactiveness” (2391), onder meer weens inheemse swartes se sporadiese, bykans deurlopende, geweld teen inkommers. Die rede waarom die nuwe Suid-Afrika aanvanklik ‘n aantreklike opsie vir swart inkommers was, is omdat onder die leiding van blankes oor eeue die mees ontwikkelde land in Afrika opgebou is. Daar was dus baie om te geniet, te aas en af te breek. Smith stel hierdie getal inkommers op tussen 2 en 3 miljoen (2402).

Hoe graag Afrikane uit Afrika wil ontsnap, blyk uit die volgende. Volgens Gallup-opnames (2013 tot 2016) “overall 31 per cent of Sub-Saharan Africans intend to migrate, against a worldwide average of 14 per cent” (579). “In Togo, which has almost 8 million inhabitants, one adult in three entered the US goverment lottery for a residence permit – even though the ‘visa lottery’ contains just 55 000 green cards for the entire world, offered to ‘diversity candidates’ from countries with low immigration rates to the United States. In neighbouring Ghana, 6 per cent of the population – 1.7 million people out of 28 million – applied for the programme in 2015 alone, and that proportion was even surpassed in Liberia (8 per cent), Sierra Leone (8 per cent) and the Republic of Congo (10 per cent). Across the whole continent, according to a 2016 Gallup Institute survey, 42 per cent of all Africans aged fifteen to twenty-four, and 32 per cent of university graduates, said they wanted to emigrate” (386). “It is estimated that between one-third and one-half of all African university degree holders have either left their country or did not return after studying abroad, prefering to work instead in a developed country” (3125).

Met verwysing na Nigerië, Senegal, Ghana en Kenia is bevind: “At least four in ten respondents in each country declared their intention to migrate, if they had the means and the opportunity, including a staggering three-quarters of those surveyed in Ghana (75 per cent) and Nigeria (74 per cent)” (399). ‘n Mens sou dink die meeste swartes in hierdie lande verwelkom dit steeds dat hulle van die “koloniale juk”, dus blanke politieke beheer, ontslae geraak het. “Africa needs to realize that the massive departure of its most dynamic citizens – often its best-educated – represents a net loss for the continent” (2668). Maar “the educated elite does not believe in Africa’s future. They are running away” (3136).

“In 1997, the then Washington Post Africa correspondent, Keith Richburg, in his book, Out of America: A black man confronts Africa [Kindle $9.44], raised a hue and cry when he congratulated himself on the deportation of his African ancestors to the New World, where, despite discrimination and other hardships, they managed to succeed. To greater consternation, he wondered how quickly an African slave ship docked in a West African port would fill up with volunteers for a voyage to America. Twenty years later, Africans are routinely piling into frail skiffs at their own risk to cross the Mediterranean” (399). Geweld is een van die dinge wat endemies aan swart Afrika is. Richburg kon nie verstaan waarom die panga-seisoen/”machete season” (1082) nie tot ‘n einde kom nie.

Wat slawerny betref, word die rol wat Amerika en blankes daarin gespeel het, in propaganda meesal erg skeefgetrek. “It is estimated that about 12 million Africans were taken to the New World [the Americas] [but] … the … United States received fewer than 5 per cent of those sold into slavery” (645). Die ongevalle tydens die reise van slawe oor die Altantiese Oseaan, dus onder blanke beheer, was ook aansienlik minder as by slawerny onder die beheer van swartes en Arabiere. “The long-term death rate during the Middle Passage [ie between Africa and the Americas] was around 10 per cent, while the trek across the Sahara and towards the Mediterranean was the deadliest, costing the lives of one-fifth of those in captivity” (650). In die eerste dekade van hierdie eeu “‘more black Africans arrived in this country [USA] on their own than were imported directly to North America during the more than three centuries of the slave trade’, or around 400 000 Africans” (3236). Dit lyk dus nie asof Amerikaanse swartes werklik sleg daaraan toe is nie.

Hoe die tradisionele Britse aard weens massa-immigrasie verander het, blyk bv duidelik uit die verkiesing van ‘n Moslem, Sadiq Khan, as burgemeester van Londen in 2016. “More than half of the city’s inhabitants are either first or second-generation immigrants” (218). In 1950 het Brittanje 25 000 nieblanke immigrante gehad (236). “By 2001, nearly 8 per cent of the UK’s population were immigrants, some 4.6 million people, a figure that had risen to 13.6 per cent by 2015” (241).

Multikulturaliteit weens massa-immigrasie is nie net kenmerkend van Londen en Brittanje, veral Engeland, nie. “Spain had few immigrants until the end of the twentieth century: in 1990, they accounted for 0.9 per cent of its population. Twenty years later, 14 per cent of its population … were born outside the country, a number that included some 800 000 Moroccans” (3440). “From 2000 onwards, half of the children born in Brussels had immigrant parents, and Muslims represented one out of four inhabitants under the age of twenty-five” (477). “Genoa, Italy, has become more ‘African’ than many French or British port cities” (2757). In 2015 “40 per cent of the children born in France had one parent or grandparent of foreign origin” (3478). In Jean Raspail se roman, The camp of the saints (1973) en Michel Houellebecq se roman, Submission (2015 – Praag 20.10.2019), “the reader is plunged into a world where Charles Martel [688-741] will have been roundly defeated in the battle of Tours [732]” (2792); verwysende na die veldslag waarin die intog van Moslems uit die Iberiese Skiereiland na die res van Europa gestuit is. Renaud Camus, in sy boek, The great replacement (2011), “believes that Muslim immigrants are about to colonize France” (2998).

In Japan, anders as in baie Westerse land, word die klem geplaas op “national cohesion and ethnic and cultural uniformity” (2938). In 2015 was slegs 1.5% van die Japannese bevolking in die buiteland gebore (247, 2938). Die land is dus ‘n “monochromatic country” (3165) met ‘n “policy of isolation – sakoku” wat demografie betref (3245). “In that same year, refugee status was granted to just twenty-seven people in Japan … In 2017, the African diaspora in Japan accounted for 0.01 per cent of the total population” (2945). Soos in Europa word die getal en persentasie Japannese bejaardes al hoe meer, maar anders as sommige meningsvormers in Europa word daar nie geredeneer dat die invloei van veral jeugdige inkommers noodsaaklik is om die werk te doen nie. Daar word gereken dat outomatisering, veral robotika (3286), asook kunsmatige intelligensie, dit moontlik sal maak om al die nodige werk met al hoe minder werkers te doen.

Ten slotte: Waar bevind Afrikaners hulle in hierdie verswelgende migrasie van swartes? “This is an Africa that rejects ‘white material’ in the manner of a body rejecting a hostile organism: Europeans, that is to say, and the complicated objects they have introduced on the continent … The anti-white sentiment … is suffocating” (1662). “Like Africa itself … whites in Africa have changed – from colonials to expatriates to foreign residents, though they seldom see themselves as immigrants: ‘parasites in paradise’, as the Kenyan writer Ngugi wa Thiong’o bluntly characterized the Europeans in [Karen Blixen’s] Out of Africa [1937, Kindle $5.64]. In the 1920s, Kenya, one of a handful of so-called ‘settlement colonies’ in sub-Saharan Africa, had around 2.5 million people and some 40 000 whites, or 1.6 per cent of the population. Today, Kenya has almost 50 million people, and about 70 000 whites, or 0.14 per cent. What is striking is how marginal the numbers of Eurpeans were and are, more than ever, today. Has the continent finally become the ‘Africa of Africans’? The paradox is this: during the course of the last century, which has seen the presence of Europeans go from marginal to insignificant, the other ‘white material’ – not persons but the objects that represent their modernity – has multiplied and has been widely adopted. Whether these are industrial commodities or the new-fangled objects of a twenty-first-century digital lifestyle, what matters is that they are not locally produced. They come from outside, nourishing the ‘cargo-cult’ of Africa’s modernity – the local belief that salvation will arrive in the hold of a ship [or aeroplane]” (1679).

“In 2014, Africans spent 10 per cent of their income on their cellular phones … Africa, the continent of oral tradition” (1835). “Africans are more than ever submerged by ‘white material’, but still have only limited access to its trade secrets. As long as this situation lasts, modernity to them will remain ‘Western’, and indeed a white condition” (1697). Dit is ‘n voorbeeld van Afrika se “notness”; ook van sy “lack of institutional capacity” (1704). Sulke lande word deur bv die Verenigde Nasies as onafhanklik erken, maar dit word genoem “‘negative sovereignty’, as opposed to the actual ‘positive’ capacity of the state to administer its territory. A colourful piece of bunting, a few rhyming phrases set to music, a few embassies abroad and a national football team have often been enough to constitute a state” (1717). “The euphoria of independence has long since abated, as has the ability of most sub-Saharan states to hasten the pace of their countries’ development” (1722).

Weens owerheidsondoeltreffendheid is die privatisering van bv onderwys en hospitaaldienste Afrika se voorland. “In the Democratic Republic of the Congo (DRC), 71 per cent of schools are private institutions; in Uganda, out of 5 600 secondary schools, nearly 4 000 are private; in Lagos State in Nigeria, three students out of four are enrolled in private schools; and even in the shanty towns around Nairobi, the Kenyan capital, four out of ten students attend private schools, despite the endemic poverty of the slums” (1750). Die daarstelling en instandhouding van ‘n funksionele staatskoolstelsel vereis doeltreffende regering, soos vóór 1994 in Suid-Afrika. Sedertdien het die meeste plaaslike openbare skole disfunksioneel geword en neem private skole al hoe meer hulle plek in. Die plaaslike staatsuniversiteite is besig om dieselfde gang te gaan. Hulle wend geen poging aan om akademies en ideologies onafhanklik van die ANC-regime te funksioneer nie, selfs al is daar ‘n voortgesette reële inkrimping van hulle regeringsubsidies.

In Suid-Afrika se Grondwet (1996, artikel 18) staan: “Everyone has the right of freedom of association.” Christopher Heath Wellman en Phillip Cole skryf (in Debating the ethics of immigration: Is there a right to exclude, 2011): “Freedom of association must also imply the freedom not to associate” (2715). Dit is presies wat die ANC-regime en sy howe ontken, gevolglik mag Afrikaans bv nie die enigste of selfs hoofonderrigtaal aan ‘n universiteit wees nie en word so iets al hoe minder in die plaaslike skole toegelaat; om van uitsluiting op grond van ras en etnisiteit/kultuur nie te praat nie.

Gestel daar word gepoog om ongelykheid in die wêreld te verminder of uit te skakel, dan kan in die konteks van migrasie gesê word: “A concern for greater international equality should not be confused with a vision of open borders as the royal road to achieving that goal. It is not inconsistent to favour worldwide social justice and oppose the free movement of persons” (2715). Maar die verderflike ANC-regime het dit al herhaaldelik gestel dat sy ideaal is om Suid-Afrika se grense af te skaf en die land vir veral die swartes in die res van Afrika oop te gooi. Dan sal die ANC ongetwyfeld slaag in die ideaal wat hy in sy era van terrorisme gekoester het, naamlik om Suid-Afrika tot in die grond af te breek.

Iets wat die ANC-kamerade nie besef nie, is dat “a welfare state without borders is unsustainable” (3339). “It is one thing to invite foreigners into a society to share its riches; but it is an entirely different thing to share with them the capacity of a society to create those riches – if that were easy, development aid would not be the failure it is, and African migrants would not be fleeing their countries in the first place. A developed state with a reliable social safety net cannot practise an open-door policy” (3346).

Die plaaslike blankes, veral die Afrikaners, is dalk nader aan hierdie eindstadium as wat (algemeen) besef word. Dit herinner aan die behoudende Franse nasionalis, Maurice Barrès (1862-1923), wat in sy boek, Under the eyes of the barbarians (1888), geskryf het: “I defend my cemetery. I have abandoned all other positions” (2727), wat ‘n mens laat dink aan die toegewings wat FW de Klerk en sy onderhandelaars in 1990/94 gemaak het, wat op die lange duur die uitwissing van die Afrikanerdom en Afrikaans tot gevolg kan hê.

“In 1900, one quarter of the world’s population was European; today, Europeans make up 7 per cent; in 2050, they will account for 4.5 per cent of the global population, and nearly one-third of them will be more than sixty-five years old” (2971). As die toekoms van blankes in Europa en elders buite Afrika, bv Amerika, demografies duister lyk, hoe groot is die duisternis dan nie vir blankes in Afrika nie?

Tog moet Afrikaners poog om onuitroeibaar te wees. Die beste manier om dit te doen, is om jou ongetransformeerde identiteit te behou, bv om nie te hibridiseer nie – nie wat kultuur of taal of jouself betref nie – en selfbeskikking in ‘n eie tuisland as ideaal te bly koester. Hiervoor is kompromislose nasionalisme nodig. Hierdie dinge moet eerder in ons hart en gees en die werklikheid as in die kuberruimte gegrondves wees.

Leon Lemmer: Die duiwels in polities byderwetse demokrasie

Ons moet dikwels aanhoor dat Suid-Afrika sedert 1994 ‘n beter plek is omdat dit nou ‘n demokrasie is. Wat daarmee gesê word, is dat die swart ANC-regering beter is (bv in groter mate moreel regverdigbaar) as wat die vorige regering deur blankes was; dus dat die huidige regering uitmunt is geregtigheid (eerder as doeltreffendheid). By ‘n vorige geleentheid het ek my gedistansieer van die vorm wat demokrasie plaaslik aanneem. Myns insiens is dit ‘n heeltemal ongeskikte regeringsvorm vir Suid-Afrika. Ek het demokrasie met verwysing na Jason Brennan se boek, Against democracy (2016, Kindle $11.49), bespreek (Praag 7.05.2017). Brennan verkies epistokrasie bo demokrasie. “Epistocracy means the rule of the knowledgeable. More precisely, a political regime is epistocratic to the extent that political power is formally distributed according to competence, skill, and good faith to act on that skill” (Kindle 308). Later skryf hy: “A political system is epistocratic to the extent it distributes political power in proportion to knowledge or competence” (3682). Kortom, “Smart people should have the right to rule over others … because they know better” (344). Brennan het sy 2016-boek opgevolg met ‘n boek wat vertel hoe toksiese demokrasie deur verset beëindig kan word: When all else fails: The ethics of resistance to state injustice (2018, Kindle $17.68).

Naas Brennan is daar ‘n ander intellektueel van wie se werk in hierdie konteks kennis geneem behoort te word. Ek verwys na Ryszard Legutko (gebore in 1949) se skitterende boek, The demon in democracy: Totalitarian temptations in free societies (New York: Encounter Books, 2016/18, 192p; Amazon Kindle $11,49). Die oorspronklike Poolse teks is in 2012 gepubliseer. Aansluitend by die vorige paragraaf skryf Legutko: “Authors such as Spinoza [1632-1677], who wrote favorably about democracy, made their praise conditional on people’s first meeting high intellectual and moral requirements” (Kindle 425) – ‘n toets wat die ANC skouspelagtig druip. “Professor Legutko is both a prominent Polish and European [Union] statesman and a distinguished philosopher who … was once the editor of Solidarity’s underground philosophy journal” (90).

Hy is ‘n Poolse nasionalis wat die tradisionele kulturele identiteit van Pole wil bewaar, gevolglik is hy hoogs krities jeens die Europese Unie, oftewel “Eurocracy” (1726), ingestel. “The European Union reflects the order and the spirit of liberal democracy in its most degenerate version” (1644). “EU institutions exist, whereas European society does not” (1353). “The European Union has become the guardian of all diseases of the supranational liberal democracy while itself being the most vivid illustration of these diseases. It has led its institutions, actions, and human minds to such a level of dogmatization that any future remedial movements aimed at restoring freedom and reason will have conflicted with it” (1375). As dit sou lei tot “a European perestroika [transformation] … the European Union might not survive” (1380).

Legutko het Pole tydens die kommunistiese bewind en daarna as ‘n liberale demokrasie beleef. Die kern van sy betoog is dat daar eerder ‘n graad- as ‘n aardverskil tussen hierdie twee is; dat die kommuniste oornag (feitlik) naatloos liberale demokrate geword het omdat die twee stelsel in vele opsigte soortgelyk is. “The overwhelming presence of ideology in liberal-democratic and communist societies can be easily explained. The main cause is equality, which both regimes gave a status of the highest value … Both systems enforce the liquidation … of social hierarchies, customs, traditions, and practices that had existed prior to the emergence of the new political system” (2454). Gelykheid is ook die wagwoord wat die kommunistiese ANC as ‘n voorstander van (liberale?) demokrasie laat ontpop het.

“Because egalitarianism weakens communities and thus deprives men of an identity-giving habitat, it creates a vacuum [in and] around them. Hence a desire exists for a new identity … The ideologies fulfil this role” (2557). “As once when all major designations had to be preceded by the adjective ‘socialist’ or ‘communist’, so now everything should be liberal, democratic, or liberal-democratic, and this labeling almost automatically gives a recipient a status of credibility and respectability” (464). Dit is soortgelyk aan die nuutgevonde entoesiasme vir demokrasie van die plaaslike kommunistiese ANC-kornuite en die talle eens anti-kommunistiese elemente (insluitende Broederbonders) wat die ANC-regime deesdae as aanvaarbaar beskou en selfs ondersteun. Of iemand ‘n kommunis was of is, word deesdae plaaslik meesal as van geen belang beskou nie.

Legutko noem dat nadat Pole in 1989 van Sowjetbeheer bevry is, die liberale demokrate “displayed extraordinary meekness and empathy toward communism … a lenient stance toward communists and a hard one against anticommunists” (143). “From the point of view of ideology prevalent in Western societies, communism obviously did not have a good image, but the image it had was not the worst. It never incited the indignation that fascism did, the latter term having catapulted to almost diabolical notoriety and denoting the worst of political evil, always placed on the political Right. For this reason anticommunism did not acquire respectability even remotely comparable to that of antifascism … Perhaps the democratic liberals intuitively sensed that they had a deeper bond, no matter how unclear, with the communists than with the anticommunists” (2621).

“Liberals … showed weakness against terrorism and the left-wing dictatorships in the Third World, but many of them reacted with noticeable self-restraint when it came to the anticommunist activities of groups in the Soviet bloc countries. Their freedom-related account is therefore not overly clean” (921). Plaaslik ervaar ons iets soortgelyks. Sedert 1994 word die kommuniste en terroriste algemeen as aanvaarbaar voorgestel en die anti-kommuniste en diegene wat pro-blank en veral pro-Afrikaner is, word as verregs verdoem. “Communism and liberal democracy proved to be all-unifying entities compelling their followers how to think, what to do, how to evaluate events, what to dream, and what language to use” (180). Dit is ‘n geval van “blurring differences between people and imposing uniformity of views, behavior and language” (186), asook “hostility against all dissidents” (201). In die nuwe Suid-Afrika moet ons skielik almal as gelykes saamwerk om die land “te maak werk”, al het die ANC/UDF/SAKP dekades lank alles in hulle vermoë gedoen om die land soveel moontlik te benadeel.

Wat die wederstrewiges, wat teen kommunisme en liberale demokrasie gekant is, glo moet doen, is “crossing the Rubicon, severing the umbilical cord, growing up and leaving adolescence behind, and doing other similar things denoted by dozens of other more or less platitudinous metaphors” (245). Ons mag nie terugkyk na ‘n verlede wat beter was as wat die hede is nie. Ons moet liewer nie die ANC/UDF/SAKP se terrorisme onthou en ophaal nie. Ons moet glo eerder vorentoe beweeg, bykom en hande vat en van die land en al sy mense ‘n moerse sukses maak. Dit gaan om “greater freedom, openness en lightness of existence” (251), al voel ons oral onveilig, al mag jy nie eens sê wat jy dink nie en al het jou voortbestaan so loslit geword dat dit, wat die owerheid betref, opsioneel is. Legutko skryf: “The need for building a liberal-democratic society thus implies the withdrawal of the guarantee of freedom for those whose actions and interests are said to be hostile to what the liberal democrats conceive as the cause of freedom” (458).

In die praktyk skep die vryheid van die liberaliste ‘n dwingelandy. “If abortion means freedom, then we should raise the consciousness of those who think differently; force doctors to support this freedom and silence priests so they do not interfere with it. If same-sex marriage means freedom, we should then compel its opponents to accept it and silence fools who may have doubts about it. If political correctness is a necessity of life in the liberal-democratic society, then imposing it is, after all, nothing else but a measure of its emancipation for all. The groups that managed to capture this liberal phraseology and the logic that underlies it – such as homosexuals and feminists – have exerted a disproportionate influence on the government to the extent that the state institutions, including the courts, have taken upon themselves the task of breaking the resistance of less conscious and more stubborn groups – that is, of coercing them to freedom” (1298).

In die proloog tot Legutko se teks is daar ‘n aanhaling uit Alexis de Tocqueville (1805-1859) se boek, Democracy in America (2 boekdele, 1835 en 1840; Kindle bv $0), wat soos volg begin: “I think then that the species of oppression by which democratic nations are menaced is unlike anything which ever before existed in the world … I seek to trace the novel features under which despotism may appear in the world. The first thing that strikes the observation is an innumerable multitude of men all equal and alike, incessantly endeavoring to procure the petty and paltry pleasures with which they glut their lives” (64). Legutko skryf: “De Tocqueville finished his book on a clearly pessimistic note: democracy was more a problem than a solution. What he saw at the end of the democratic road was a new despotism, different from earlier despotic regimes, invisible but dangerously enslaving people’s minds, accepted willingly by the demos [citizens, voters] as the most genuine representation of the people’s desires” (1014). Demokrasie is “a highly imperfect system, and therefore requires great vigilance and implementation of corrective mechanisms that may also be undemocratic” (1042). Demokrasie, wat in Suid-Afrika deur swart mag gekenmerk word, moet dus nie verabsoluteer word soos die ANC-regime graag in sy retoriek doen nie. Jacob Talmon (1916-1980) sou na die ANC-regime as ‘n “totalitarian democracy” (1174) verwys het.

Die natuurlike elite, diegene met beter intellektuele vermoëns, word deur die middelmatigheid van demokratiese meerderheidsregering aan bande gelê; iets wat ons sedert 1994 plaaslik ervaar. “John Stuart Mill [1806-1873] and TH Green [1836-1882] … aptly perceived the danger of mediocrity that the democratic rule was inconspicuously imposing on modern societies” (632). ‘n Vroeëre filosoof wat hom oor staatkundige sake uitgelaat het, John Locke (1632-1704), was van mening:”Once the state is created … its main duty is to defend property, whose owners expand it through work” (1446). Maar deesdae sit ons met die absurde situasie dat die ANC-regime spesifiek die eiendom van blanke landsburgers sonder enige vergoeding wil onteien. Dit kan dui op die heeltemal verskillende maniere waarop Europeërs en Afrikane dink.

De Tocqueville se ander beroemde boek is, The old regime and the French revolution (1856, Kindle bv $2,86) waarin hy aantoon dat demokrasie in die praktyk burokrasie is, dus regering (politici en staatsamptenare) wat primêr hulle eie belange dien. Ook dit is kenmerkend van die nuwe Suid-Afrika. Legutko skryf: “In the final outcome the state in liberal democracy ceased to be an institution pursuing the common good, but became a hostage of groups that treated it solely as an instrument of change securing their interests” (1206). Oor De Tocqueville ook die volgende opmerkings. Algerië het in 1830 ‘n Franse kolonie geword. De Tocqueville het die land twee keer besoek en het rasseskeiding bepleit asook twee regerings: een vir die blanke koloniste en een vir die Moslems. Volgens hom moet die Franse regering nie poog om beheer oor die hele Algerië uit te oefen nie, maar slegs oor gekoloniseerde streke, soos die hoofstad Algiers en omliggende gebiede, wat dan eintlik ‘n blanke tuisland word. Op ‘n soortgelyke manier kon die Wes-Kaap ‘n Europese tuisland in Afrika gewees het, as daar wyse en bekwame staatsmanne was wat vooruit kon sien, maar hulle het helaas ontbreek.

John O’Sullivan skryf in sy voorwoord: “Legutko describes the oddity whereby former communists adapted far more easily and successfully than former dissidents and anticommunists to the new liberal-democratic regimes established in Central and Eastern Europe after the fall of the Berlin Wall in 1989” (81) – twee eeue na die Franse Revolusie. Die val van die Berlynse Muur het FW de Klerk aangespoor om sy noodlottige toespraak op 2 Februarie 1990 te lewer, wat meegebring het dat sowel blanke politieke beheer as ‘n rooskleurige toekoms vir Suid-Afrika in die slag gebly het. Sedert 1994 word hierdie nuwe staatkundige bedeling as heilsame demokrasie verheerlik terwyl ‘n klein groepie ANC-kornuite in werklikheid na eie goeddunke die meerderheid kiesers indoktrineer en intimideer om vir hulle te stem. Dit is ‘n skyndemokrasie ook omdat die ANC as politieke party en as sterk gesentraliseerde regering wesenlik outoritêr kommunisties is en doelbewus misleidend die beeld van ‘n liberale demokrasie probeer voorhou.

O’Sullivan skryf: “Like Marxism before it, liberal democracy is becoming an all-encompassing ideology that, behind a veil of tolerance, brooks little or no disagreement” (106). Die ANC se soort demokrasie weerspieël dus veranderings wat ook elders in die wêreld voorkom. Hierdie proses word transformasie genoem (106). Maar dit verskil wesenlik van tradisionele liberale demokrasie, wat gekenmerk is deur gewaarborgde “free speech, free association, free media, and other liberties needed to ensure that debate was real and elections fair” (106). Daar is allerhande taboes waaraan nie meer uitdrukking gegee mag word nie. Geen ras, etniese groep, individu, geslag of seksuele oriëntasie mag daarvolgens as meerder- of minderwaardig geag word nie. Almal word gelyk en ewe eerbaar verklaar.

“A generally acknowledged moral directive forbids looking down on people’s moral properties, because in the present society equality is the norm, not the hierarchy” (665). “Lowering the requirements is a process that has no end” (638). “The higher aspirations were being replaced by the lower” (671). Al hoe meer geykte woorde mag nie gebruik word nie. Plaaslik is daar ‘n Menseregtekommissie wat mense se uitdrukkingsvryheid (gedrag en taal) polisieer en selfs poog om wat gedink word, te beheer. As jy buite die voorgeskrewe mode-raamwerk tree, kan jy in die klassieke kommunistiese tradisie aan verpligte heropvoeding onderwerp word. As jy konserwatief, behoudend of regsgesind is, word jy maklik as ‘n rassis of nazi uitgekryt. As jy ‘n kommunis, oudterroris of ANC/UDF/SAKP- (politieke) misdadiger is, word dit jou nie toegereken nie. Dit dien eerder as ‘n hoogs positiewe aanbeveling. Myns insiens behoort daar in enige beskaafde samelewing met selftrots ‘n gesonde weerstand teen die vergoeiliking van misdadige gedrag te wees; des te meer as diesulkes nooit skuld erken of enige poging aangewend het om die skade te vergoed wat hulle aangerig het of om verskoning te vra nie.

Voorts skryf O’Sullivan: “Policy is determined both by electoral majorities … and a range of nonaccountable institutions such as courts that make laws rather than interpret them, transnational institutions such as the EU, UN treaty-monitoring bodies, and domestic bureaucrasies with wide regulatory powers” (123). “Paradoxically, this is both less liberal and less democratic than [traditional] liberal democracy” (128). Sedert 1994 is die duidelike onderskeid wat daar voorheen plaaslik tussen die wetgewende en regterlike magte bestaan het, stelselmatig afgebreek. Ook die tradisionele onderskeid tussen die uitvoerende magte (die staatsdiens) en die wetgewende magte. Plaaslik het die staatsdiens (sentraal, provinsiaal en plaaslik) vóór 1994 nie wesenlik of dadelik saam met die regering verander nie. Ná die 1994-verkiesing is die staatsdiens egter radikaal ooreenkomstig die wense van die ANC getransformeer. Die staatsdiens van weleer was ‘n funksionele uitvoerende mag. Die huidige staatsdiens is ‘n toonbeeld van (feitlik) magtelose ondoeltreffendheid en matelose korrupsie.

In Pole ná die Tweede Wêreldoorlog, soos in Suid-Afrika van 1994 af, was die oorgang na kommunisme revolusionêr; dus “a radical restructuring that would change everything and not leave anything as it was before. Such was the experience of the universities, schools and all organizations that, when restructured in accordance with the nature of the communist system, lost their heritage and acquired a new function and a new identity” (376). Dit geld ook die tradisionele gesin. Liberale demokrasie vereis eintlik ook die aanvaarding van die kulturele marxiste se ondergrawing van die huisgesin. “In a liberal democracy … a family will have to liberalize or democratize, which means that the parental authority has to crumble, the children will quickly liberate themselves from the parental tutelage, and the family relationships will increasingly become more negotiatory and less authoritarian … these processes … enhance equality and freedom … Thus there is no legitimate reason to defend the traditional family” (490) – wat in elk geval nie in die swartes se oorwegend enkelouergesinne weerspieël word nie. Die kohesie van gesinne word deur die ANC-regime verder afgebreek deur voor te skryf watter soort straf ouers en onderwysers mag uitdeel, bv geen lyfstraf nie; ook nie vir misdadigers nie. Dit is ‘n poging tot valse voorbeeldigheid deur ‘n instansie met ‘n geskiedenis van die opperste gewelddadigheid.

Naas die betekenisverandering wat liberale demokrasie ondergaan het, het talle ander woorde en frases nuwe betekenisse verkry. Legutko verwys in hierdie konteks na die woord “dignity”, in die sin van menswaardigheid. “Especially striking is a change in the meaning of the word ‘dignity’, which since antiquity has been used as a term of obligation. If one was presumed to have dignity, one was expected to behave in a proper way as required by his elevated status. Dignity was something to be earned, deserved, and confirmed by acting in accordance with the higher standards imposed by a community or religion – for instance, by empowering a certain person with higher responsibilities … Dignity was an attribute that ennobled those who acquired it. As noblesse oblige, dignity was an obligation to seek some form of self-improvement … The attribute was not bestowed forever: one could always lose it when acting in an undignified way” (676).

“At some point, the concept of dignity was given a different meaning, contrary to the original. This happened mainly through the intercession of the language of human rights, especially after the 1948 Universal Declaration. The idea of human beings having inalienable rights is counterintuitive and extremely difficult to justify” (682). “‘Inalienable’ by definition cannot [need not] be legislated” (692). “The concept of dignity … created an illusion of a strong view of human nature, and of endowing this nature with qualities nowhere explicitly specified but implying something noble, being an immortal soul, an innate desire for good, etc” (692). “Since the issue of the Universal Declaration dignity has no longer been about obligation, but about claims and entitlements. The new dignity did not oblige people to strive for any moral merits or deserts; it allowed them to submit whatever claims they wished, and to justify these claims by referring to the dignity that they possessed by the mere fact of being born without any moral achievement or effort … A right [of a human being] to be a pig and the right to be a Socrates were, in fact, equal and stemmed from the same moral (or rather nonmoral, as the new dignity practically broke off with morality) source” (698).

“Having armed himself with rights, modern man found himself in a most comfortable situation with no precedent: he no longer had to justify his claims and actions as long as he qualified them as rights … since having this dignity carried no obligation to do anything particularly good or worthy, he could, while constantly invoking it, make claims that were increasingly more absurd” (704). Die skynbaar onvervreembare aanspraak op allerhande regte word beklemtoon sonder dat hulle met verpligtinge gebalanseer word. Die werklose maak aanspraak op die reg op bv staatstoelaes en gratis dienste. Hy eis om in dieselfde mate as produktiewe werkers ontspanning en afleiding, bv vermaak, te geniet. “Entertainment became the most obvious and direct manifestation of freedom that liberalism offered humanity and, at the same time, the most tangible confirmation of the dominant status of the democratic man and his tastes” (790). “In today’s world entertainment is not just a pastime or a style, but a substance that permeates everything” (763); sekerlik in groter mate as produktiwiteit. “Our minds slowly get used to that fictitious reality, which we take for the real one and are lured by its attractions” (774). Vermaak “effectively dilute[s] a sense of the seriousness of existence” (784).

“Happiness – in classical ethics considered one of the central categories – fell out of use and was eventually equated, quite erroneously, with pleasure. Originally happiness was a quality that one could attribute to an entire life, not to its episodes or moments; under no circumstances could one reduce it to pleasure, a short and transient experience. Pursuing happiness meant planning one’s entire life so that it had its own moral consistency and internal harmony, both achieved through the inculcation of virtues. Bringing pleasure to the center of life engendered a different image of human nature. Human beings, in this view, no longer think of themselves in terms of the whole of their existence, but in terms of moments and episodes. It could not be otherwise because there is no such thing as the pleasure of life. One can talk about pleasures and pleasant moments that happen in life, and one can even encourage people to collect those pleasures and pleasant moments, the more the better. But the latter strategy, even if successful, does not predetermine whether this or that particular life in its entirety is or is not happy. It may have many pleasant moments, but these do not automatically translate themselves into a unifying moral scenario, nor make a life fulfilled. To have a fulfilling life it is necessary to give it a durable inherent meaning that may well coexist with having many pleasant moments, but is in no way a result of these moments, no matter how many … even if our lives are episodic, our selves are not. Hence the life dedicated to the accumulation of pleasures, but lacking an internal unity, will most likely not be a happy life because a human being cannot renounce his unity without negative consequences” (2051).

“The sexual revolution is arguably the most extreme manifestation of the episodic nature of man” (2067). “Sex became both the weapon to destroy the old order and the instrument to forge a new one. Having been elevated to such a high position, it began to penetrate all spheres of public life – education, art, culture, commerce, language” (2083). Dink aan die (onnodige) klem wat daar sedert 1994 op seks in die plaaslike skoolleerplanne geplaas word, selfs in die laer grade. Dit bevestig wat baie kenners, wat die swart psige beter as ek verstaan, beweer, naamlik dat swartes (veralgemenend) eerder op korttermyn tevredenheid, dus plesier, as op langtermyn voordele, wat gelukkige lewens tot gevolg kan hê, ingestel is.

In die kunste is ‘n verwante verwikkeling waarneembaar. “Captured by the ideological animus, both socialist and liberal-democratic, art abandoned the criterion of beauty – considered anachronistic and of dubious political value – and replaced it with the criterion of correctness. Ideas and works of art had to be ideologically correct” (2268). In Suid-Afrika het ons in die vorige eeu bv by skrywers, soos André P Brink, die versugting gevind om “betrokke” letterkunde te produseer, spesifiek leesstof wat apartheid veroordeel het. Wat daarvan gedink word, hang af van die individu se ideologiese oortuigings. “In Poland … the weakening of communism was accompanied by an extraordinary blossoming of culture” (2274).

“One encounters a similarly narrow intellectual space in today’s humanities [eg in universities] which, ultimately are dependent on liberal democracy to the same degree that the communist humanities depended on communism … Literary critics, writers, performers, filmmakers and theater directors imagine themselves to be listening to the voices of the excluded” (2301). “Today it is no longer enough simply to advertise a product; the companies feel an irresistible need to attach to it a message that is ideologically correct. Even if this message does not have any commercial function – and it hardly ever does – any occasion is good to prove oneself to be a proponent of the brotherhood of races, a critic of the Church, and a supporter of homosexual marriage” (2252). “Homosexual activists see Christianity as the original source of homophobia and feminists as the foundation of patriarchy” (2951).

Die volgende kan as ‘n opsomming dien van die politieke situasie waarin Suid-Afrika sedert 1994 verkeer: “The policy of equality was the best method to acquire electoral votes, to secure democratic legitimacy, and to stay in power. Thus a peculiar race began: on the one hand, the groups were inventing more and more effective means to influence the policies of the executive, legislative, and judiciary branches, and on the other, politicians, lawmakers, and judges were increasingly involved in a competition to see which would be the best provider of the new privileges and rights to those groups” (1222). Die NP-bewind word dikwels verwyt dat hy geen idee gehad het van wat in die swart bevolking aan die gang is nie. Maar ek dink daar was nog nooit voorheen so ‘n groot kloof tussen die relatief geïsoleerde (dink aan die korps lyfwagte) en weelderige leefwêreld van die politici en amptenare in die ANC-party en -regering, aan die een kant, en die swart gepeupel aan die ander kant nie. Die moontlikheid van ‘n opvolgrevolusie word myns insiens al hoe sterker.

Wat ook kenmerkend van Suid-Afrika geword het, is “groups officially anointed as oppressed. The status of being oppressed results from the ideological orthodoxy; bestowing it on this or that group is a purely political decision, with no regard to reality” (1841). Die toekenning van slagofferstatus geskied hoogs selektief, gevolglik kwalifiseer blankes nie daarvoor nie, selfs wanneer hulle geen effektiewe politieke inspraak of enige minderheidsregte het nie; ook nie as hulle eiendom sonder vergoeding deur ‘n moreel verderflike regering onteien word nie. “One does not have to be overly acute to see a strong resemblance between a communist activist on the one hand, and a feminist, a homosexual activist, and a liberal-democratic lumpen-intellectual on the other. Their opinions have the same tedious predictability, their arguments are based on similarly crude syllogisms, their styles are similarly vulgar, and their minds are equally dogmatic, unperturbed by any testimony from outside and prone to the same degree of zealousness” (2573).

Ná 1990/94 het Suid-Afrika ‘n inherente deel geword van die dwaasheid wat deur die sogenaamde wêreldmening as evangelie aanvaar word. “One cannot nowadays appoint an executive or elect a representative, be in politics, business, or art, without a prior selection according to sex, ethnicity or some other nonrelevant criterion” (1310). Dit geld natuurlik ook uitermate vir sport. Die raskwotastelsel wat in Suid-Afrika op bv rugby en krieket afgedwing word, word deur ‘n joernalis soos Gert van der Westhuizen geloof as die beste uitvinding sedert moedersmelk. Pas het die Suid-Afrikaanse krieketspan, wat ‘n voorbeeldige mengsel van wit, bruin, Asiatiese en swart spelers was, met die swakste denkbare vertoning in die toetsreeks teen Indië vorendag gekom.

Verder: Geslag is die afgelope dekades getransformeer van ‘n maklik herkenbare liggaamlike vastigheid waarmee jy gebore word, tot ‘n oppervlakkige etiket waaroor iedereen na goeddunke self kan besluit. In sport kan dit meebring dat ‘n naelloopster weens prostaatprobleme moet uittree of dat ‘n tennisspeelster haar knaters beseer wanneer sy oor die net probeer spring. Ons leef in ‘n tyd waarin ons kort-kort kennis moet neem van die eerste vrou wat dít geword het of die eerste swarte wat dát bereik het. Dit is seker nie meer ver in die toekoms nie, dat lofliedere gesing sal word vir die eerste selfdegeslagpaartjie wat ‘n kind verwek het. Weens die nieu-vloeibaarheid van geslag, kan dit, weens eie klassifikasie, twee mans of twee vroue wees wat dit vermag het. Hulle prestasie sal ‘n eerste wees, maar waarskynlik nie die laaste sodanige epogmaking nie. Enkele jare gelede is daar in Hongarye, teen hierdie stroom in, statutêr vasgelê “that marriage is a union between a man and a woman” (1814). Sodanige besluit “would be subjected to almost worldwide condemnation expressed in the rhetoric of rage and hatred” (1814).

“Another type of legislation, extremely dangerous and also illustrating ‘coercion to freedom’, relates to what has been called ‘hate speech’, and still another to ‘domestic violence’; these phrases tend to incriminate more and more acts of conduct and of speech, allowing for further drastic intervention by the government and the courts in family life, the media, public institutions, and schools” (1310). “The emergence of liberal democracy at educational institutions led – as elsewhere – to considerable restrictions of the very liberty that universities enjoyed previously. These developments are undermining a long and admirable academic tradition” (1336). Tydens apartheid het veral die plaaslike Engelse universiteite op akademiese vryheid en universitêre outonomie aangedring. Deesdae laat al die plaaslike universiteite toe dat hulle sonder protes ooreenkomstig die wense van die ANC-regime funksioneer, want as hulle daarteen in opstand sou kom, sou hulle owerheidsubsidie ingekort, opgeskort of weggevat word. Onderliggend: “The ominous presence of political correctness … makes the life of a dissident unbearable” (1348).

Oor (militante) feminisme laat Legutko hom soos volg uit: “Just as the ‘proletariat’, ‘women’ is an abstract concept that does not denote any actual existing community, but only an imagined collective made an object of political worship among feminist organizations and their allies. But the paradox is that this feminist woman, being an figment of political imagination, is considered by the feminists to be a proper woman, a woman in a strict sense, the truest woman, just as for the communists the Marxist proletariat was the truest representative of the working class. By the same token a real woman living in a real society, like a real worker living in a real society, is politically not to be trusted because she deviates too much from the political model. In fact, a non-feminist woman is not a woman al all, just as a noncommunist worker was not really a proletarian” (1780). “A woman who rejects feminism for its crude and destructive ideological content is a traitor to the sisterhood” (1802).

“There are other cases of bringing into alleged existence certain groups by giving them – from above, as it were – a political identity. Probably the most striking example are homosexuals, who by a political fiat gained a status of a transnational movement fighting for power and political influence” (1808). “This somewhat bizarre warmth toward homosexuals is probably fuelled by a persistent attempt to deconstruct family, the institution to which the Left has from the very beginning felt a singular hostility” (1846).

“Muslims are also privileged to some extent, but for a different reason: partly because of the real fear they arouse in liberal democrats, partly for doctrinal reasons, because granting them privileged status is believed to be the living proof of the viability of multiculturalist ideology, and partly as an exercise in moral masochism, as the attitude toward Muslims is sometimes regarded as a test – undoubtedly not an easy one – of liberal tolerance and openmindedness. But there are also less-fortunate groups, not privileged and often treated harshly, such as Christians [and (South African) whites], whom the liberal-democratic legislatures and courts clearly dislike” (1846).

“Even some ethnic groups exist today only insofar as they are seen by their assigned political role as fighters for group entitlements. Multiculturalism, an idea that has become extremely popular in recent decades, is nothing more than a program to build a society in which there exist not many cultures, but many political identities attached to many real or, more often, imagined collectives. Multiculturalism encourages what is today called identity politics. This term may be misleading. It has little to do with a defense of the rich fabric of societies and their historically constituted communities, but should be rather seen as a program of politicization of certain groups that could radically change the fabric of society” (1786). Byvoorbeeld, die Universiteit Stellenbosch roem op sy diversiteit, pluraliteit en multikulturaliteit, maar in werklikheid word daardie instansie onder Wim de Villiers se dwase leiding jaarliks meer homogeen swart en eentalig Engels. “Multiculturalism is not about culture, but about politics. In fact, they should be ‘polit’ (as in ‘politburo’) rather than ‘cultur’. And ‘mono’ rather than ‘multi'” (1808).

Ons word deesdae dikwels aangemoedig om die “hele prentjie” soos volg te sien: “Everywhere there are groups being denied their rights and therefore struggling for empowerment, and, more importantly, everywhere there are women, homosexuals, Muslims, gypsies, blacks, and representatives of other groups whom liberal democracy gave the status of political quasi-parties and upon whom it thrust the duty of settling scores with the alleged oppressors. Thus everywhere we encounter circumstances that make us aware of the need for cooperation and of securing the conditions that make it possible” (1868). Wat nie geduld word nie, is negatiewe persepsies van hierdie uitverkore groepe, want sulke persepsies word noodwendig as vooroordele beskou wat die beweerde swaar verdiende verhoogde status van hierdie groepe ondermyn (1878).

In hierdie konteks “everything is by definition political, and nothing that relates, however remotely, to these notions is trivial, minor, or irrelevant. A slight offensive remark must always be regarded as a manifestation of mortal sin. What seems a barely visible mark on the surface conceals underneath swirling currents of hatred, intolerance, racism, and hegemony. The body responsible for ensuring that these terrible things do not surface is the state, with all the instruments at its disposal. It is the state that should incessantly work to impose and improve cooperation policies by removing all real and potential barriers, creating a favorable legal environment, and reshaping public space and education in such a way that the people’s minds internalize the rules of politically correct thinking” (1895).

“Language was the first to go down this road: initially thought of as potentially descriptive and neutral, it soon came to be seen as the major political weapon used by the oppressors against the oppressed” (1906). “But because speech is just an expression of thoughts, emotions, and deeply hidden aversions, it must soon become obvious that the actual sources of evil, intolerance, discrimination [and] domination lie dormant in people’s minds, often deposited in their semiconscious layers; uncontrolled and unnoticed, these shape our language and, consequently, our bad habits and negative predilections. These habits and predilections lead to discriminatory laws and authoritarian politics, and in extreme cases, at the very bottom of this slippery slope, to persecution, the stocks, torture, and genocide. But at the beginning, at the very top, is the thought with which it all began – a thought-crime, a mental sin that constitutes the first act of disobedience to the holy political principles. Whoever seeks the remedy must start with the political therapy of people’s minds” (1911). “Patriarchy, white supremacy [not black supremacy], racism, [white] nationalism, and other terrible things” (1982), moet glo ten alle koste uitgeroei word as die geringste aanduidings daarvan in die gees van mense voorkom.

Leon Lemmer: Rina Venter oor die oorgang na swart meerderheidsregering

Rina Venter (gebore in 1938) was die minister van gesondheid (1989-1994) in FW de Klerk se kabinet. Sy het in 1963 met ‘n geneesheer getrou en in 1973 ‘n doktorsgraad in maatskaplike werk verwerf. In die vroeë jare negentig was sy moontlik die eerste en (feitlik) enigste politikus van die Nasionale Party (NP) wat alarm gemaak het deur te beweer dat die NP besig was om op grootskaal met die onderhandelinge droog te maak. Haar outobiografie is onlangs gepubliseer: ‘n Stukkie van die legkaart (Pretoria: Malan Media, 2018/2019, 432p, R350; Amazon Kindle $17,25). Die Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns, asook die LW Hiemstra Trust, het met finansiële ondersteuning die publikasie van hierdie boek moontlik gemaak.

Volgens die Kindle-katalogus handel die boek “oor die Afrikaner se opkoms en ‘ondergang’ tussen 1938 en 1994.” Hermann Giliomee skryf in sy resensie: “Venter se boek is die gesaghebbendste ontleding wat tot dusver geskryf is oor die vraag hoe en waarom die NP-regering nie die belofte van ‘n bestel van magsdeling, wat hy aan sy kiesers gemaak het, nagekom het nie … Venter se boek is meer onthullend en meer pynlik eerlik oor ons demokratiese oorgang as enige ander boek wat bestaan” (Netwerk24/Rapport 16.06.2019). Giliomee verskaf ‘n uitstekende oorsig oor die inhoud van die boek. Die onbekwaamheid van FW de Klerk en sy onderhandelaars is eintlik ongelooflik. Wat in 1990/94 gebeur het, is so ‘n radikale breuk met die voorafgaande geskiedenis van die Afrikaner en die NP dat ek al hoe meer vermoed dat die volgende “stukkie van die legkaart” ‘n onhulling kan wees van die rol wat buitelandse instansies, soos die CIA, asook geld, in die onderhandelinge gespeel het, soos wat PW Botha reeds jare gelede gesuggereer het.

‘n Ander faktor in die magsoorgawe was kruipsug. Hoe meer dit gelyk het asof die ANC beheer gaan oorneem, hoe meer inskiklik het sommige NP-ministers geword. Niël Barnard skryf: “Baie oë” was “reeds stewig gevestig op ‘n politieke possie in die nuwe Suid-Afrika” (Vreedsame revolusie, 2017, p 277 – Praag 8.07.2017). Sommige van die NP-onderhandelaars en ministers “het heimlik en van meet af die oog op die toekoms gehou en só opgetree dat hulle nie onnodig hul kanse by ‘n toekomstige ANC-regering versuur nie” (271). Naas De Klerk is dit Pik Botha. Roelf Meyer en Dawie de Villiers wat in 1994 kabinetsposte in die Regering van Nasionale Eenheid gekry het. Volgens Venter het Sam de Beer as NP-minister ook hartlik met die ANC saamgewerk. Hy het later by die ANC aangesluit en ‘n Gautengse provinsiale raadslid geword.

Hoewel die eerste uitgawe van Venter se boek in Oktober 2018 vrygestel en dit op 6 Maart vanjaar by die Woordfees op Stellenbosch bekend gestel is, het ek die gedrukte weergawe nog nie in ‘n enkele boekwinkel gesien nie. Dit is glo by die FAK teen R450 (koerierkoste ingesluit) beskikbaar. Die Kindle-weergawe wat onlangs gepubliseer is, is op 19 Oktober plaaslik bekend gestel. Die boek is, met die uitsondering van die illustrasies, uitstekend gereproduseer. Ek vermoed dat die outeur lank na ‘n uitgewer gesoek het; soortgelyk aan Ian Smith (1919-2007) wat nie ‘n bekende uitgewer vir sy outobiografie (The great betrayal / Bitter harvest, 1997 – Kindle-weergawe $ 5,96) kon vind nie. Myns insiens is daar om politieke redes geen moontlikheid dat bv ‘n Naspers-uitgewery die outobiografie van Venter of Smith sou publiseer nie. Vir bv Trevor Manuel, eens die sekretaris-generaal van die UDF, geld dit natuurlik nie. Sy biografie, geskryf deur Pippa Green, is in 2009 in sowel Afrikaans as Engels deur Tafelberg gepubliseer.

Reeds in die voorwoord maak Venter dit duidelik dat die NP reeds teen 1993 beheer oor die situasie in Suid-Afrika verloor het. “Die deur is wyd oop vir destabilisering van die landsadministrasie deur die ANC” (Kindle 161). Sy was bekommerd oor die lot van die kiesers in haar kiesafdeling, Innesdal, omdat baie van hulle staatsamptenare was. “Die swak ooreenkoms oor regstellende aksie gaan lei tot talle amptenare wat om politieke redes hulle werk verloor” (161). Kontrasteer dit met FW de Klerk se belofte voor die 1992-referendum dat niemand sy werk sal verloor nie. “Ek voel diep aanspreeklik teenoor alle kiesers en kan nie aan die gevoel ontsnap dat die NP die staatsadministrasie en sy kiesers – onder wie die staatsamptenare – in die steek laat nie. Die moontlikheid van magsmisbruik deur die ANC is duidelik sigbaar op die horison” (166).

Thabo Mbeki beweer in ‘n toespraak op 31 Maart 1995 “die Oorgangsgrondwet [1993] word hersien omdat onderhandelings daaroor nie demokraties was nie en dus ongeldig is” (172): “At no stage were these elements of transition conceived as elements of permanence, as a perennial feature of South African society” (177). “Mbeki wys hoe irrelevant skikkings in die Oorgangsgrondwet vir die ANC is. Onderhandelings oor ‘n grondwet is hoofsaaklik vir die ANC ‘n middel tot sy ware politieke doel om onbeperkte mag uit wit hande te neem. Die [NP-]regering laat dit toe” (10116). Die 1996-Grondwet waarmee ons sedertdien sit, is opgestel nadat die ANC die meerderheidsparty in die parlement geword het en dus die inhoud daarvan kon dikteer. Dit was volslae onnoselheid van die NP om so iets toe te laat. Oor die finale Grondwet moes tydens die onderhandelinge ooreengekom gewees het en daardie Grondwet moes, volgens FW de Klerk se 1992-belofte, aan die blanke kiesers vir goedkeuring voorgelê word, wat verraderlik nooit gedoen is nie. Een die gevolge was dat Afrikaans sy status as die gelyke van Engels as ampstaal verloor het (Praag 12.10.2019).

Die immorele ANC het ‘n dubbele agenda gehad deur tydens die grondwetlike onderhandelinge skynooreenkomste met die NP te sluit maar terselfdertyd te beoog om later na goeddunke daarvan af te wyk. Daar was natuurlik ook die ANC se dubbele agenda van onderhandelinge met die NP en om tot die verkiesing in 1994 terselfdertyd onverminderd met die gewapende stryd voort te gaan. Die Nasionale Intelligensiediens het tevergeefs hierteen gewaarsku. Geen doelgerigte teenstrategieë is deur die NP ontwikkel nie (183). Vir die bose ANC was Kodesa en die onderhandelinge “slegs ‘n instrument tot die politieke doel om onbeperkte mag te wen” (183). “Ons het in werklikheid te doen met rou oorname van politieke mag” (189); dus ‘n (sosialistiese/kommunistiese) revolusie.

Venter skryf: “My wortels gaan terug na 1696 toe Johanna de Klerk met Pieter Becker, my stamvader, trou. Haar broer Abraham de Klerk is [die] stamvader van FW de Klerk” (1202).* “Ironies is dat Pa se stammoeder ‘n vrygestelde slavin was. Sy is Maria Pieterse, dogter van Pieter van Bengale en sy vrou, Johanna Arends, albei vrygestelde slawe. Oupa Frans Heinrich Stapelberg [Venter se nooiensvan] kom in 1755 vanaf Stade, Hanover in Duitsland, in Kaapstad aan en trou met Maria” (1286). Venter is dus hoog in die hedendaagse mode waarvolgens ‘n Afrikaner liefs ‘n slavin as voorouer moet hê. Venter se pa was ‘n lid van die Ossewabrandwag (397). As kind het die outeur, danksy die invloed van ‘n ouma, “‘n sterk volksbewussyn” ontwikkel (381). “Ons raak via Pa bewus van haar dryfkrag vir die Afrikanersaak” (408); dus “haar manier om ons deurgaans van ons volksidentiteit bewus te maak” (439). Profeties was hierdie ouma se versugting soms: “Wee Afrika” (540).

[* FW de Klerk skryf in sy outobiografie: “Susanna was the daughter of Diana of Bengal, an Indian slave who was sold to one Augustin Boccart in 1667. Nevertheless, Susanna was raised with her father’s (Detlef Bibault) legitimate (and white) children by his Dutch wife Willemyntjie de Wit, apparently without any problem or discrimination. Susanna married Wilhelm Odenthal in 1711 and was the mother of Engela Odenthal, who married my direct ancestor, Barend de Klerk, on 7 April 1737” (The last trek – A new beginning, 1998, p 4).]

“Op ‘n keer moet Oupa keer dat gevoelens nie handuit ruk nie toe Pa na een man se ‘Union Jack’ teen sy bors as ‘n spinnekop se nes verwys” (461). “Ons is grootgemaak om te glo Suid-Afrika ‘behoort aan die Afrikaner’ … Pa het ons as jong kinders skepties gemaak jeens die Unievlag. Die Vierkleur was sy vlag en Ma het ons die woorde van die Vlaglied leer sing” (516). “Die Voortrekkers was ons helde” (488). Die ironie is dat die Afrikanerdom se situasie sedert 1994 in so ‘n mate versleg het dat een van haar pa se kleinkinders na Australië geëmigreer het (659). “Pa laat nie toe dat ons een Engelse woord gebruik wanneer ons Afrikaans praat nie … Ons het dus vroeg in ons lewe Afrikaans suiwer gepraat en in die ontwikkeling van ons moedertaal begin belangstel” (493). “My selfvertroue om in Engels op te tree bly ‘n probleem, selfs nadat ek [in 1984] tot die politiek toetree” (697).

Venter se pa het sy ses kinders aangemoedig om self te dink. “‘Jy is ‘n slaaf wanneer iemand anders vir jou dink.’ Op hierdie wyse onderrig Pa my om ‘n selfstandige denker te word” (505). Haar geskiedenisonderwyser “herinner ons die wenner skryf ná ‘n oorlog gewoonlik sy eie vertolking van gebeure” (708), soos die skeefgetrekte geskiedenis wat die ANC-regime deesdae aan al die plaaslike skoolkinders opdring. “In hierdie jare in die geskiedenisklas word ek sterker van nasionalisme in ‘n historiese sin bewus … Nasionalisme is ‘n sterk krag wat klem lê op mense se strewe na onafhanklikheid, hul regte en vryheid” (713).

“Teen die tyd dat ek in 1957 inskryf as student in maatskaplike werk aan die Universiteit van Pretoria (UP), is ek ‘n nasionalis in hart en siel. Gedurende my tweede jaar maak ek kennis met die Tomlinson-verslag as deel van my sosiologiestudie. Hierdie verslag maak sin en lê klem op mense se ontwikkeling. Dit is waaroor my professie gaan. Ek besluit dit is waar die antwoord lê … Weens swart mense se tradisionele kulturele gebruike wat ons vreemd vind, die meerderheid se ontwikkelingsvlak en die rol wat hulle oor dekades in wit mense se lewe speel, ontwikkel ‘n houding en ‘n siening dat ons as volk die reg het om Afrikaners se belange te bevorder. Alle nasies doen dit oor eeue” (755).

“Ek leer onder leiding van prof Geoff Cronjé [1907-1992] op Tukkies hoe belangrik my houding teenoor diegene is wat hulp nodig het” (1034). Deesdae word Cronjé sonder meer van rassisme beskuldig omdat hy bv teen rassevermenging in seksuele verhoudings was. “Ek onthou dat Cronjé in sy boek Regverdige rasse-apartheid [1947], wat vir Sosiologie I voorgeskryf is, beskryf hoe die staat die Afrikanergemeenskap met wetgewing teen kulturele vermenging probeer beskerm” (1040). “Ná 1962 raak ek sterker bewus van die regering se planne om rassuiwerheid tot ‘n spesiale waarde te verhef. Ek onthou Ma se waarskuwing in 1956 dat die Afrikaner nie ‘n superieure volk is nie … Min het ek destyds besef hoe ek geleidelik al sterker betrokke sou raak by die skade wat uit hierdie ideologiese mistasting ontwikkel” (1131). Is dit noodwendig ‘n mistasting? In absolute terme kan die Afrikanerdom, as ‘n volk tussen talle etniese volke, of die blankes, as ‘n ras tussen ‘n hele aantal rasse, nie sonder meer as meerderwaardig bestempel word nie. Maar waarvoor daar ‘n sterk saak uitgemaak kan word, is dat bv die ontwikkelingsvlak, ervaring en kundigheid van blankes, insluitende Afrikaners, sodanig is dat hulle beter as bv swart mense toegerus is om oor ‘n gesofistikeerde Westerse land, soos die ou Suid-Afrika, te regeer.

Toegegee, om oor Suid-Afrika as ‘n (tipiese) Afrikaland te regeer, verg ander vaardighede as dié waaroor blankes beskik. Maar dan kan die vraag gestel word: Is sodanig getransformeerde opset in die beste belang van die meeste inwoners? Swart mense benader sake anders as blankes. Daar is fundamentele verskille in waardes. Byvoorbeeld, die ANC se MK-terreurbendes, onder die leiding van Nelson Mandela, het volgens getuienis voorgelê aan die sogenaamde Waarheids- en versoeningskommissie meer as 400 dade van sabotasie tussen 1961 en 1963 gepleeg. Vir hierdie ernstige misdade is Mandela tronkstraf opgelê. Was daar enige skuldgevoelens by Mandela? Nee. Het hy iemand om verskoning gevra? Nee. “Hy lê klem op die edel politieke oogmerke om swart mense se politieke regte reg te stel. Sonder enige wroeging oor die wyse waarop hulle dood en verwoesting saai. Die doel heilig die middele en maak hom ‘n held” (1218). “As jong mense sien ons nie bevryding in Afrika nie – net ellende. Daarom klou wit mense vas aan afsonderlike ontwikkeling” (1223). Die NP-regering oortuig kiesers tuislandontwikkeling is die antwoord op politieke konflik in die land” (1632).

As maatskaplike werkster beskou Venter haarself nie as “‘n politieke aktivis nie” (1045). Ervaring in haar werksituasie lei egter mettertyd tot ‘n mate van politieke verligtheid: “Aanvaarding van mense se gelykwaardigheid, almal se uniekheid en reg om self besluite oor hul lewe te neem, is nie voorwaardelik nie. Ek begin verstaan hoe apartheid die samelewing verwring [en] wat rassisme is” (1062). Wat myns insiens eerder nodig is, is om vas te stel in watter opsigte mense gelyk of ongelyk is. Dit is ook wenslik om te erken dat sommige mense in hulle eie belang liefs nie met besluite oor hulle lewens vertrou moet word nie. Apartheid kan nie net sleg wees nie. “Ek weet van talle faksiegevegte wat soms tussen swart werkers op die myn uitbreek. Hierdie konflik word beheer deur faksies apart te huisves” (1120). Byvoorbeeld, Soweto het tradisioneel bestaan uit aparte woongebiede vir die verskillende etniese groepe.

Venter besef gelukkig “die werklikhede wat in Afrika opgesluit is … Die kontinent is nie gereed vir demokrasie nie. Geleidelik leer praktiese ervaring my hoe kompleks en tydsaam verandering en ontwikkeling in mense se lewe kan wees” (1083). Hier kan ek ‘n konkrete voorbeeld verskaf: Daar kan nie, moet nie en mag nie van ‘n groepie ANC-terroriste verwag word om sonder politieke, bestuurs- en administratiewe ondervinding oornag die beheer van ‘n ontwikkelde, vooruitstrewe en suksesvolle Westerse land oor te neem en dan daarmee suksesvol te wees nie. Na aanleiding van gebeure in Kenia en die Belgiese Kongo skryf Venter se pa in 1960 uit Noord-Rhodesië/Zambië: “Hy kan nie sien hoe onervare swart mense die gesofistikeerde mynbedryf sal kan bestuur nie. Hy meen dr Hendrik Verwoerd is reg met sy tuislandbeleid vir swart mense” (1088). Gebeure soos hierdie maak “my bewus van anargie en chaos in Afrika ná dekolonisasie” (1185).

Blanke vlugtelinge uit die Belgiese Kongo het gesê: “Ons gaan terug België toe. Dié Afrika wat ons leer ken het, druis in teen alle beskaafde standaarde waarvoor ons leef. Afrika is nie ‘n plek vir wit mense nie. Julle beurt kom! Dit is nie ‘n kwessie van óf nie, maar wanneer!” (1099). “Hulle het alle vertroue in swart mense verloor. Volgens hom verstaan swart mense nie ‘n demokrasie nie. Hulle erken nie hulle eie onvermoë om die land te kan regeer nie. Hulle sien net politieke mag en vernietig alles op pad na mag” (1104). (Byvoorbeeld, Jacob Zuma verstaan nie demokrasie nie. Volgens hom het lede van die meerderheid meer regte as lede van minderheidsgroepe. “Dit is hoe demokrasie werk.”) “Só word Afrika, geweld, onbeheerste bevolkingsgroei en afhanklikheid toe deel van my lewe op ‘n wyse waaraan ek nog nooit voorheen gedink het nie” (1104). Die ironie is: In swart Afrika beteken politieke onafhanklikheid (dikwels/meesal) ‘n groeiende getal afhanklike inwoners; mense wat van bv owerheidstoelaes, aalmoese en misdaad vir hulle voortbestaan afhanklik is.

Desnieteenstaande neig Venter om ellende in al hoe groter mate op ‘n oorvereenvoudigde manier aan die uitwerking van apartheid toe te skryf; asof ellende saam met apartheid sou verdwyn. Sy maak haar toenemend los van haar Afrikanerwortels. “Ek en Hennie [haar man] besluit om hulle [hul kinders] sover moontlik weg te hou van formele indoktrinasie en Afrikanervolksfeeste wat terugkyk en nie vorentoe nie” (1751). En vandag? Is dit vir skoolkinders moontlik om ANC-indoktrinasie via die skoolleerplanne vry te spring? Neem die openbare vakansiedae die prestasies van blankes in die ou Suid-Afrika in ag of eerder opstandigheid en misdade gepleeg deur ANC-kornuite? Vorentoe sien Afrikaners deesdae net duisternis. As hulle terugkyk, ervaar hulle nostalgie vir en trots op wat hulle en hulle voorgeslagte alles tot stand gebring het.

“Ek voel onverskillig teenoor Afrikanerinstellings en besluit om nooit enige volksfees by te woon nie. Ek wil nie weet hoe spesiaal die Afrikaner is nie. Ek ken my eie kwaliteite as Afrikaner en besef ons moet saamwerk en -woon met swart mense en hulle waardigheid as mense respekteer. Soos ons ouers ons geleer het. Ek begin my losmaak van die ideologiese siening oor Afrikanerskap … Saam distansieer ons [Venter en haar man] ons van alle kultuurbedrywighede wat die Afrikaner onrealisties bly verhef as ‘God se plan om Afrika te kersten'” (1275). Maar sy behou haar geloof in afsonderlike ontwikkeling “omdat dit in essensie deel is van ‘n politieke plan om SA te vrywaar van verval en te verseker ons bly ‘n ordelike staat. My liefde vir my taal hou my in murg en been Afrikaans” (1291). “Teen 1970 … [het] ‘n soeke na ware geregtigheid begin. Hoe raak ons van rassisme ontslae sonder om ordelike regering prys te gee?” (1309). Later formuleer Venter dit soos volg: “Hoe verander ons die politieke bestel om reg en geregtigheid te verseker sonder om beheer oor ‘n ordelike staat te verloor? (2039). ‘n Kort antwoord is: Nie soos FW de Klerk dit probeer doen het nie.

“Konflik ontstaan vinnig tussen diegene met behoudende en dié met verligte uitsprake oor wie ons is en moet wees, en hoe ons samelewing moet lyk” (1408). “Verligte denkers in die joernalistiek en in die samelewing word belangrik, ook hervormingstappe wat die NP doen en hoe regse denke hierdie debat rem” (1340). “Ek besef dit is onvermydelik dat ons die pad sal moet loop wat ongeregtighede herstel; maar nie die Afrikapad nie. Gevolglik word die hervormingspolitiek van die NP, wat konstitusionele antwoorde soek, vir my belangrik. My konflik strek veel dieper as politieke denke oor Afrikanerskap. Watter soort volk word ons?” (1356). Dalk moes sy nog dieper gedink het: Wat gaan op die lange duur van die Afrikanervolk word? Gaan iets daarvan oorbly of gaan alles, die Afrikanerdom in sy geheel, verswelg word?

“Ek is as Afrikaner deel van ‘n multikulturele samelewing” (1362). Sy is op soek na “‘n politieke grondslag wat vir SA kan werk. Wat elke kultuurgroep gelykwaardig akkommodeer. SA behoort aan al sy mense – minderhede en meerderhede” (1368); dus, alles moet nie deur die meerderheid ingepalm word nie. “Konstitusionele verandering is nodig wat minderhede se belange en behoeftes beskerm en terselfdertyd verseker SA veval nie soos groot dele van die res van Afrika in ‘n onordelike staat nie” (1445). Sy toon begrip vir “emosionele geborgenheid” (1403) maar sy dink ook “Afrikaners se lewenshouding teenoor volksvreemdes moet verander. Werkbare antwoorde, vry van gevestigde ideologiese opvattings, raak noodsaaklik vir Afrika se politieke realiteite” (1413).

“Weerstand teen verandering … word gedryf deur die Afrikaner se politieke ideaal om ‘n onafhanklike volk te wees, en die onversoenbaarheid van realiteite in Afrika met hierdie ideaal. As gesagvoerders in die gemeenskap staan die meerderheid Afrikanerindoenas [1521, 1568, “waghondindoenas” – 1413, “agterosdenkers – 1429] in die kerk, die kultuur en politiek alle vernuwing van denke aggresief en veroordelend teë” (1419). Dit is sekerlik ‘n oordrewe formulering. Maar Venter borduur voort: “Inteling van denke vind plaas omdat buite-invloed ontmoedig word. Verdeeldheid en afsondering tussen kultuurgroepe word wetlik gereguleer. Afsondering van Afrikanerkinders word gesien as antwoord op ‘n multikulturele samelewing sonder om te erken hoe isolasie die Afrikaneridentiteit verarm eerder as verryk” (1489).

Kom ons kyk realisties na hierdie saak. Afrikaanse skole word sedert 1994 op groot skaal getransformeer tot tweetalige en daarna eentalige Engelse skole. Terselfdertyd word die leerlingkorps multikultureel, met bv messtekery as ‘n byvoordeel. ‘n Eens Afrikaner- en Afrikaanse universiteit soos Stellenbosch loop dieselfde pad en kry bv vandalisme, brandstigting en ‘n verkragtingskultuur op die koop toe. Is dit kulturele verryking of verarming? Terselfdertyd daal die akademiese standaarde in die skole en aan die universiteite. Is die kool die sous werd? Venter besef in ‘n mate dat die opheffing van die sogenaamde isolasie, oftewel apartheid, die Afrikanerdom benadeel. “Derhalwe raak Afrikaners stadig maar seker vervreemd van hul kulturele wortels, onderling verdeeld, en die werking van gesinne en die gesinstruktuur verander” (1489). Wat word die ideologie genoem wat die kern van die Westerse samelewing, die gesin, wil vernietig? Kulturele marxisme, soos uitgedra deur die ANC en sy meelopers. Die NP-regering se werkreservering word voorgestel as die (selfsugtige) beskerming van eie, dus blanke, belange. Sulke “afsondering verhoog Afrikaners se siening van hul eksklusiwiteit” (1507). En die ANC se beleid van regstellende aksie en swart ekonomiese bemagtiging? Dit is per slot van sake die herinstelling van werkreservering, maar op ‘n baie groter en ekonomies skadeliker skaal.

Maar Venter bly op die verligte pad. “My onderrig in ‘n dubbelmediumhoërskool maak my bewus daarvan dat my Engelse maats saam met my Suid-Afrikaners is. Tien jaar later vind ek aanklank by verligtes wat hierdie punt uitlig, sonder om skuldig te voel oor my Afrikanerskap” (1693). Maar tweetalige skole en universiteite word deesdae tot eentalig Engelsmedium instansies getransformeer. En Afrikanerskap kan in Suid-Afrikanerskap verwater en deesdae in Afrikaskap verswelg word. Venter toon nie genoegsame begrip vir sulke gevare nie, bv: “Jonger vroue speel ‘n konstruktiewe rol om ‘n meer byderwetse beeld uit te dra. Hulle is ingelig oor sake van landsbelang en maak die debat breër as net tradisionele volksbelang” (2558). Om volksbelang voorop te stel, noem sy “skrefie-denke” (2733). As maatskaplike werkster van die Suid-Afrikanse Vrouefederasie kom sy telkens in opstand teen wat die Afrikaanse kerkgenootskappe op hierdie terrein in die samelewing doen. Sy raak “in toenemende mate bewus van die sterk rol wat my kerk speel om Afrikaners se denke te beheer” (1802). Sedertdien het hierdie kerke boedel oorgegee. Hulle weerhou hulle van kritiek op die huidige politieke bestel en huldig polities byderwetse standpunte, skynbaar sonder Bybelse fundering. Het die kerke vooruit of agteruit geboer? Die kerk het glo voorheen “rassisme ondersteun en bevorder” (1808).

Een van die verdienstelikste aspekte van die boek is dat Venter die wesenlik gewelddadige aard van die United Democratic Front (UDF) uitlig (2017). “Solidariteit tussen swart mense word met ongekende wreedheid en geweld bewerkstellig. Die verdeelde swart samelewing is magteloos om weerstand te bied teen die revolusionêre geweld wat teen hulle gebruik word” (3136, ook 3276), bv “die straatkomitees se wreedheid en genadelose, misdadige gedrag” (3281). “Persone wat verdink word dat hulle met wit mense of teen die UDF collaborate, kan genecklace word” (3288). “Swart gesinne [kom] onder revolusionêre beheer van die UDF” (3295). Daar is “die genadelose wyse waarop kinders gebruik word” (3295). “Politieke geweld in swart woongebiede kry ‘n eie momentum wat alle beskaafde en demokratiese reëls verbreek en tot onbeskryflike menslike ontberings lei … Die UDF onderdruk alle politieke en kulturele verskille en behoeftes tussen swart groepe met geweld en om swart solidariteit teen [die] wit bewind te bewerkstellig” (3308).

“Daar is by die UDF geen politieke verdraagsaamheid nie” (3542). Swart leiers wat met plaaslike owerhede saamwerk, “word stelselmatig uitgemoor” (3486). “Elke begrafnis word omskep in politieke weerstand teen die staat” (3553). “Die einddoel is onbeperkte oorname van politieke mag oor ‘n ‘koloniale wit minderheid’, wat op enige wyse bereik moet word” (3460). Hierdie vergrype word “voetstoots deur die internasionale gemeenskap ondersteun” (3465). “Swart mense word vrygespreek van alle verantwoordelikheid vir geweld omdat ‘apartheid geweld regverdig'” (3542).

Die UDF is in 1983 gestig as oënskynlike reaksie op die instelling van die Driekamerparlement. In werklikheid is die UDF toegelaat om as die binnelandse vleuel van die ANC se terroristiese MK te funksioneer totdat die ANC se terroriste van 1990 af uit die buiteland na Suid-Afrika terugkeer het, of van bv Robbeneiland vrygelaat is, of nuut in Suid-Afrika gewerf en opgelei is. In 1997 tydens die sittings van die sogenaamde Waarheids- en versoeningskommissie gee die ANC en sy meelopers voor dat hulle hande silwerskoon is. “Hierdie skynheiligheid verdoesel swart-op-swart-wreedhede [asook swart-op-wit wreedhede] wat gesanksioneer is as deel van ‘n ‘eerbare struggle‘” (3324).

Die UDF se hoofbelhamels was Desmond Tutu en Allan Boesak. Tot op hede word die valse front voorgehou dat hierdie twee teoloë nie-gewelddadige wesens is, soos onlangs weer tydens die verjaardagvieringe van die 90-jarige Tutu. Ongelukkig help Venter bou aan hierdie valse beeld van Tutu. Na aanleiding van gebeure in 1986 skryf sy: “Tutu bevorder ‘n gesindheid om vrede te bewerkstellig te midde van ernstige politieke geweld” (3076). Sy beskou selfs die toekenning van die Nobel-prys vir vrede aan Tutu as geregverdig (3081). In werklikheid het Tutu geweld aangemoedig en nie veroordeel nie (Praag 1.09.2011). Die gewelddadige nuwe Suid-Afrika is die erflating van sowel die UDF as die ANC: “Solidariteit tussen alle swart mense word met geweld deur die UDF afgedwing. Hieruit volg ‘n politieke kultuur van geweld, burgerlike ongehoorsaamheid, destruktiewe optrede wat infrastruktuur vernietig, en verswakking van plaaslike owerhede se administratiewe vermoë om dienste te ontwikkel en te beheer. Grootskaalse wanorde heers” (4818).

Die rassistiese anti-blanke gesindheid in die UDF word nie belig nie. In plaas daarvan word “die regses” eerder van rassisme beskuldig, bv: “Die politieke skeuring [in die NP] verhoog rassistiese vooroordele, wat weer deur regse denke versterk word sonder enige [!] siening oor medemenslike verantwoordelikheid” (2211). “Regse denkers skep ‘n persepsie [in die jare tagtig] dat die NP besig is om Afrikaners uit te verkoop” (2221, ook 3329), dus verraad te pleeg (2541). In 1990/94 en sedertdien het dit geblyk dat die regses 100% reg gehad het. Nogtans beskryf Venter die regse standpunt as “kortsigtig … en onnodig” (3174) en selfs: “Dit is moeilik om te aanvaar Afrikaners tree so selfvernietigend op onder die waan hulle beskerm hul eie belang” (3179).

Ná 1994 het die ANC-regering gesorg dat owerheidsubsidies “in sekere gevalle van 66% tot 28% daal” (2259). Dit is veral blanke belange wat doelbewys benadeel word. Daarenteen is die toelaes aan bv ongehude (dus veral swart) moeders verhoog en skouspelagtig uitgebrei. Een van die prominentste kenmerke van die ANC se “nie-rassige en nie-seksistiese” nuwe Suid-Afrika is blatante diskriminasie teen blanke mans, wat ten minste in sekere opsigte beter as enige ander plaaslike groep presteer het, bv in die opbou oor eeue van Suid-Afrika. Met verwysing na die Irene-konsentrasiekampkerkhof skryf Venter met lof van “‘n jong volk wat die moed gehad het om op te staan vir wat hulle geglo het reg en geregtigheid is. Dit is waarin ons inspirasie moet vind … Ons moet die moed hê om as Afrikaners op te staan vir wat nou … relevant is” (2418). Noudat die voortbestaan van die Afrikanerdom en Afrikaans ongetwyfeld ernstig bedreig word, het dit nie hoog tyd geword vir daadwerklike versetaksies nie?

FW de Klerk het aanvanklik die 1983-Grondwet gebruik om sy visie vir die beskerming van groepsbelange te ontwikkel (3657) – die “eiesakekonsep” (3756) – waarvan uiteindelik niks in die onderhandelinge of die 1996-Grondwet tereg gekom het nie. “Hy staan in die politieke debat ver weg van die realiteite in swart politiek” (3657). De Klerk het klaarblyklik in die waan verkeer dat hy met redelike, rasionele en eerbare ANC- en SAKP-mense, soortgelyk aan sommige van die blanke politici wat hy geken het, sou onderhandel terwyl dit glad nie die geval was nie. De Klerk het met “‘n beeld as konserwatief en behoudend” (4018) leier van die Transvaalse NP en daarna in 1989 van die NP geword (3729). Hy was ‘n “’ronde man’ … oorversigtig en geneig om hom aan te bied as iemand wat alles vir almal wil wees” (3735).

In die NP-koerantjie, Die Nasionalis (Mei 1987), skryf De Klerk oor “die instandhouding van eie gemeenskapslewe en volwaardige selfbeskikking oor groepsbelange. Oorheersing van enige groep sal effektief uitgeskakel word. Ontwikkeling van billike geleenthede vir ander bevolkingsgroepe word verseker en medebesluitneming oor gemeenskaplike sake word bevorder” (3840). Sedert 1994 sit die blankes met swart oorheersing, dus geen medebesluitneming nie, en selfs nie eens billike geleenthede nie. Deesdae besef ons: “Politieke beloftes staan sonder geloofwaardigheid in die breër samelewing” (3846), bv die hooftema van die NP-regering se beleid ná 1987: “Eie seggenskap en selfbeskikking en medeverantwoordelikheid tussen alle groepe” (3925). Maar dit is nie net NP-politici, veral De Klerk en sy onderhandelaars, wat ‘n U-draai gemaak het nie. Baie blankes, insluitende mense wat eens Afrikaners was, het feitlik onherkenbaar ontaard. “Mense konformeer maklik om ‘in te voel'” (4221).

Ná die algemene verkiesing op 6 September 1989 woon Venter as nuut aangestelde minister haar eerste kabinetsvergaderings by, asook ‘n bosberaad in Desember 1989. De Klerk het toe volle ondersteuning vir sy hervormingsingesteldheid geniet. Suid-Afrika was daarvolgens op pad na ‘n “nuwe konstruktiewe toekoms” (4645). “Die land sal verander. ‘n Swart regering sal oorneem. De Klerk is vol vertroue ‘n magsdelingmodel sal ontwikkel kan word” (4661) al is dit “duidelik dat die ANC onbeperkte oorname van mag nastreef” (4687). My indruk is dat De Klerk en sy onbekwame onderhandelaars baie vroeër as wat in die openbaar erken is, swart meerderheidsregering aanvaar het. Maar Venter fouteer (moontlik) deur dit so vroeg as 1989 te dateer. Dit sou immers die valsheid onderliggend aan die NP-retoriek vóór die 1992-referendum nog erger maak, al het sommige NP-politici moontlik toe reeds besef dat politieke magsdeling ‘n verbeeldingsvlug is; dus dat magsoorgawe ons voorland was.

Later herhaal Venter eintlik daardie vroeë NP-besluit van oorgawe. Oor “sedert 1990” skryf sy: “Geen twyfel bestaan waar die regering staan met betrekking tot die ANC-meerderheid wat mag gaan oorneem nie. Die vraag is: Hoe word verseker die ANC se sterk magsposisie verswelg nie die belange en behoeftes van wit en swart minderhede nie?” (7228), dus De Klerk se “wigte en teenwigte”, wat later geblyk het fiktief te wees (9293, 9990). “De Klerk se siening is dat voldoende wigte en teenwigte in ‘n nuwe grondwet sal omsien na alle sake wat sedert 1990 onafgehandel wag. Uiteindelik kom daar niks van behoorlike wigte en teenwigte nie” (8742). “Die regering weet hulle gaan politieke mag afstaan. Vasklou aan politieke mag is nie ter sprake nie – wel akkommodering van verskeie minderhede se belange en behoeftes” (7256).

Heelwat later skryf Venter dat “teen September 1992” (7558) is daar “die eerste formele teken van politieke oorgawe deur die NP-regering” (7564), deurdat toegegee word aan die ANC se eise vir regeringsoptrede teen hostelle wat IVP-ondersteuners huisves. Dit het gevolg na die Boipatong-menseslagting op 17 Junie 1992 toe IVP-Zoeloes ‘n wraakaanval teen ANC-kaders geloods en 45 mense gedood is (7762). Die ANC het valslik beweer dat die veiligheidsmagte as “‘n derde mag” hulle by die Zoeloes geskaar het (7768). “Die ANC … slaag met die hulp van die regering om die IVP as politieke magsfaktor te marginaliseer” (7956). “Die ANC se siening van hoe die nuwe Suid-Afrika sal lyk, word nie formeel deur die regering teëgestaan nie” (7730). Dit lyk asof hierdie afstaning van mag (in hierdie en die vorige paragraaf) nie bloot magsdeling bedui nie, maar inderdaad die toegee aan en aanvaarding van swart meerderheidsregering kan insluit. Dan was die NP reeds voor die 1992-referendum, met sy talle valse beloftes, besig om die blanke kiesers te bedrieg. (Kyk hier onder oor die slinkse formulering in 1992 van die vraag wat aan die blanke kiesers in die referendum gestel is.)

Verder: “Oorhaastigheid om met onderhandelings te begin lei tot swak voorbereiding” (7209). Eintlik was die hele onderhandelingsproses, gesien vanuit die oogpunt van die blanke kiesers, ‘n volslae gemors. Hulle het beter as dit verdien maar moet sedert 1994 daagliks die gelag betaal. Dit was geen “regverdige skikking” (7262) nie. Wat die kiesers begeer het, was “‘n regverdige nuwe bedeling” (7752), maar dít is hulle nie beskore nie. Aan die ander kant beweer Patti Waldmeir (Anatomy of a miracle, 1997) teen die pas genoemde vroeë NP-oorgawe dat De Klerk vol vertroue was dat “hy ‘n 51%-meerderheid teen ‘n ANC-alliansie [kon] mobiliseer” (7306). Ek herinner my dat Pik Botha voor die 1994-verkiesing voorspel het dat die NP met 8 miljoen stemme sou wen. Die hele 1990/94-debakel is op valse NP-verwagtinge gebou.

‘n Interessante maar feitlik onbekende gebeurtenis werp lig op die fundamentele boosheid en immoraliteit van die ANC en sy buitelandse meelopers. Die NP-regering word (in 1990?) ingelig “dat daar kinders van politieke uitgewekenes in ‘n kamp in Tanzanië is. Die ANC versoek hierdie kinders moet na SA teruggebring [!] word” (4687). “Ná ‘n ondersoek blyk dit hierdie ANC-kinders het tussen groepe Tanzaniese wees- en straatkinders beland. Hulle word in ‘n kamp versorg. Tanzanië wil dadelik die geleentheid gebruik om al die wees- en straatkinders saam met hierdie kinders na SA oor te plaas. Ons maak seker slegs kinders met aanspraak op Suid-Afrikaanse burgerskap word oorgeplaas” (4693). “Geleidelik word dit duidelik dat ons te doene het met verwaarloosde, verlate buite-egtelike kinders van ANC-uitgewekenes wat oor jare sonder sorg in hierdie kampe beland het” (4703). Verder: “Die meeste is nie meer kinders nie” (4703) maar volwassenes. Hierdie saak word “buite die openbare oog bestuur” (4703), dus, die publiek moet nie weet van hierdie vroeë toegewing van die NP-regering aan die ANC nie en ook nie die ANC-slenter waarmee die NP hom om die bos laat lei het nie. Die uiteinde van die saak was “307 volwasse jong mense en sewe kinders [het] op die destydse Jan Smutslughawe [by Johannesburg] aangekom” (4708).

Terugkerende terroriste is stilswygend net so buitensporig goed met belastinggeld deur die NP-regering behandel. “Die regering het ‘n ooreenkoms met die National Coordination Committee for the Repatriation of South African Exiles (NCCR) onder voorsitterskap van [die militante ANC-kornuit] dr Frank Chikane om die komitee met toepaslike gesondheids- en welsynsdienste te ondersteun. ‘n Gebeurlikheidsplan is opgestel vir die ontvangs van terugkerendes by 72 toegangspoorte tot die land. Die kabinet keur die gebeurlikheidsplan goed” (4714). Eintlik was niks meer nodig nie as ontwapening en streng kwarantynmaatreëls. Die NP-kabinet leun egter agteroor van welwillendheid en gedienstigheid. Hierdie gebeurlikheidsplan “maak voorsiening vir alle [!] moontlike behoeftes soos voedsel, klere, huisvesting, vervoer, maatskaplike hulptoelaes, oorbruggingstoelaes, huweliks- en gesinsprobleme [dink bv aan die buite-egtelike volwassenes en kinders genoem in die vorige paragraaf] asook gesondheidsprobleme” (4714). “Die owerheid se samewerking met die NCCR vind plaas binne ‘n klimaat wat goeie gesindheid bevorder” (4723) – ja, van die een kant af. Die NP-regering se hantering van die ANC se buite-egtelikes en terugkerende terroriste “illustreer die eg menslike aspek van die oorgangsfase wat simpatiek en ondersteunend deur die regering hanteer is” (4723). Wat het dit die NP-regering in die sak gebring? Verskerpte geweldpleging en terrorisme tot die verkiesingsdag in 1994.

In 1990 is die noodtoestand op aandrang van die ANC herroep (4823). Die ANC wou immers vryer wees om geweld en terrorisme te bedryf. “Die kabinet is bewus daarvan dat geweld ná 1990 ernstig toeneem” (6542). “Geweldsyfers vir 1985 is 879 insidente wat, ná De Klerk se aankondiging in 1990, styg tot 3 699” (6547). Dít is wat gebeur as ‘n mens ‘n uitgelese terroris soos Nelson Mandela vrylaat. Hierdie latere vredesikoon het sedert Februarie 1990 tot die 1994-verkiesing ‘n leidende rol in die binnelandse geweld en terrorisme gespeel. Die NP-regering is oorinskiklik jeens die ANC. In Maart 1990 kom ‘n Onafhanklike Ontwikkelingstrust (OOT) ten bedrae van twee miljard rand tot stand wat die ANC aan maatskaplike ontwikkeling kan bestee (4828). Daar word gehoop dat die OOT die ANC sou “help om die vernietigingskultuur [onder veral swartes] onder beheer te kry” (4833). “Pleks daarvan begin hulle [die ANC] hierdie inisiatief aanval op dieselfde negatiewe wyse as waarop hul teenoor alle stappe wat die regering doen en teen alle instellings in die land optree. Verskerping van geweld in swart gemeenskappe en die ANC se aanslag op die administrasie is gou aanduidend van hul werklike agenda. Hulle het self geen politieke belang by die herstel van wanorde en in maatskaplike ontwikkeling nie … En die regering doen geen stappe om die NP te posisioneer om hierdie optrede van die ANC aan die groot klok te hang nie” (4849).

Vir my is dit baie duidelik dat die ANC van die verderflikste organisasies in die annale van die mensdom is en by name die ANC-leiers. Die ANC “funksioneer nie op demokratiese beginsels nie, maar vestig en handhaaf ‘n politieke kultuur wat dmv geweld, afdreiging en intimidasie in swart woongebiede beheer neem. Die ANC wys ook hul beskik nie oor die administratiewe vaardighede om hierdie hulpbron [die OOT] werklik te kan benut nie” (4855). “Wanorde in swart woongebiede en geweld [was] die ANC se sterkste politieke wapen” (4874). Dienste stort in duie (4874) en die regering word hiervoor geblameer (4879). “Die enigste wyse om ‘n mate van orde te probeer handhaaf vind plaas met die ondersteuning van veiligheidsmagte. Die ANC posisioneer dié veiligheidsmagte as sy belangrikste politieke vyand” (4879). Dit is sy oorverligte broer, Wimpie, wat FW de Klerk in ‘n faks waarsku dat hy die veiligheidsmagte nie moet vertrou nie (6565). Tot voordeel van die ANC word die veiligheidsmagte (polisie en weermag) se doeltreffendheid hierna sterk aan bande gelê (6582). Dit was deels ook te wyte aan FW de Klerk se versugting om hom van sy voorganger, die “sekurokraat” PW Botha, te distansieer (6592).

Om kanse met die NP-regering te probeer vat, is kenmerkend nie net van die ANC nie, maar ook van swart inwoners, bv: “Ongeveer 15 tradisionele dokters daag eendag in hul tradisionele drag by my kantoor op. Hulle soek formele erkenning as geneeshere en toegang tot mediese fondse” (5132). Lede van die Konserwatiewe Party (KP) het hierdie “tradisionele dokters” eerder “toordokters” genoem (5132). In sommige selfregerende state is 12% van die gesondheidsbegroting wanaangewend (5227). In Venter se tyd as minister van gesondheid is alle fasiliteite vir alle bevolkingsgroepe oopgestel (5270), maw apartheid is reeds in Mei 1990 afgeskaf (5945). Dit is opdrag van De Klerk gedoen (5392). “Vanuit KP-geledere is daar ontnugtering en ontsteltenis, gebrek aan kennis, sterk vooroordele maar ook onsekerheid” (5275).

Tog toon Venter ‘n mate van begrip vir die besware. “Persoonlike higiëne en sekere gebruike, soos eet met die hande, gee aanstoot aan pasiënte met ‘n ander kultuuragtergrond” (5296). “Om siek mense van verskillende ontwikkelingsvlakke onbepland saam te groepeer, vra vir moeilikheid … mense se ontwikkelingsvlak en kulturele gebruike vereis verdraagsaamheid en wyse bestuur” (5301). Ek dink ‘n mens behoort pasiënt-georiënteerd te dink. As ek na ‘n operasie wakker word en om my kyk, moet dit nie lyk asof ek in ‘n lokasie platgeslaan is nie. Dit moet eerder voel asof asof ek tuis by my eie mense is. Wat nou in die praktyk gebeur, is dat blankes teen hoë koste eerder van privaat hospitale gebruik maak en nie die voordele geniet van die staatshospitale wat hulle met belasting subsidieer nie. Dieselfde is besig om by ons skole en universiteite te gebeur; dus die blankes wend hulle al hoe meer tot privaat instansies.

Wat het De Klerk in 1990 te sê gehad? “Verandering sal eers nadat dit onderhandel is, soos die NP oor jare onderneem, aan die kieserspubliek voorgelê word” (4728). Hiervan het dadels gekom. “Ordelike regering en wet en orde sal gehandhaaf word” (4728). In werklikheid was 1990/94 meer chaosties as enige ander tydperk ná 1910 in Suid-Afrika se geskiedenis. Die kern van De Klerk se onvermoë word spoedig duidelik: “Geen voorafgaande plan of strategie [is] waarskynlik ontwikkel … vir ‘n omvattende politieke oorgangsfase wat begin nie” (4739). Daar is ‘n “gebrek aan nasionale leiding in die kabinet” (4750).

“Geen gekoördineerde politieke en administratiewe plan vir die verdeelde apartheidsadministrasie [sentrale en provinsiale regerings] kom tot stand nie. Vordering met hersiening van dienste is swak as gevolg van swak politieke en administratiewe leiding en magstrukture wat teen mekaar werk … Sedert Februarie 1990 ontwikkel ‘n ongesonde bestuurstyl. Sake word reaktief en ad hoc hanteer. Toe Kodesa begin [Desember 1991] voel dit vir my daar is nie ‘n oorhoofse stuurman wat sake beheer en bestuur nie. Al die fokus is op die daarstelling van ‘n nuwe grondwet wat SA gaan lei na ‘n nuwe bedeling. Ek raak bekommerd oor hoe ons hierdie bult gaan uitkom sonder duidelike bestuursdoelwitte vir die politieke proses, administratiewe rekonstruksie en die grondwetlike proses” (4756). “Tydens die oorgangsfase is riglyne … nodig oor hoe ‘n regering vir ‘n doeltreffende administrasie verantwoordelik moet bly. Dit vereis ‘n politieke bestuursplan wat sekerheid skep oor hoe en wanneer politieke partye, buite die parlement, inskakel met die besluitnemingsproses. So ‘n plan ontwikkel nie” (4772).

“Eie politieke oogmerke van die ANC word dmv opsweping en geweld afgedwing in swart gemeenskappe” (4777). “Wanvoorstellings oor elke aspek van die bestuur van die land word deur die ANC geskep. Die ANC verhoog onsekerheid oor die regering se reg om die land tydens die oorgangsfase te regeer. Hulle bevorder hulself as die alternatiewe regering. Die administrasie van dienslewering in swart woongebiede word direk geraak” (4807). “Burgerlike ongehoorsaamheid oor niebetaling” word openlik deur die ANC aangemoedig (4777). Ons pluk daagliks steeds die nadelige gevolge van hierdie dwaasheid.

In sy outobiografie skryf De Klerk: “In my team there was no place for inner circles and no by-passing the cabinet” (p 153). Volgens Venter is dit ‘n leuen – een van baie. Vergelyk die hemelsbreë verskil tussen wat De Klerk geskryf het (Praag 23.09.2017) met wat Venter in haar boek meedeel, bv “Geleidelik begin ek besef De Klerk betrek nie ministers wat elke dag met dié sake werk by onderhandelings met die ANC nie” (4796), bv by die vredesverdrag wat op 14 September 1991 met Cosatu gesluit is, is die kabinetministers verantwoordelik vir maatskaplike dienste nooit betrek nie. “Kort brokkies ad hoc-inligting is soms tussenin gegee. Die [voorafgaande regerings-]verslag is ook nie beskikbaar gestel aan die hoofde van staatsdepartemente nie, maar is as ‘n politieke aangeleentheid hanteer” (4905). De Klerk se onbekwaamheid uitkristalliseer al hoe duideliker, bv: “Dit word duidelik dat De Klerk nalaat om ‘n behoorlik gekoördineerde ontleding deur kundiges te laat doen oor die omvattende, fel revolusionêre aanslag teen sy regering, asook die ontwikkeling van teenrevolusionêre stappe” (4884). Dit word vroeg al duidelik “tot watter mate ANC-simpatiseerders beheer geneem het” (4911). Waarmee die NP-regering besig was, is “reaktiewe optrede en krisisbestuur, wat nie politieke partye se aandeel in geweld erken en hanteer nie” (4921).

“Die magskonflik tussen verskillende politieke partye in swart gemeenskappe is die belangrikste oorsaak van geweld” (4932), maar die ANC beweer dat apartheid die oorsaak van die geweld is (4926). “In die afwesigheid van politieke teenstand deur die NP lyk sulke wanvoorstellings soos die waarheid” (5333). “Aangesien die NP nie behoorlike, strategiese teenstappe in die openbaar doen wat die ANC se wanvoorstellings regstel nie, versterk swart mense se wanpersepsie van wit mense” (5339). Die regering word verantwoordelik gehou “vir die uitfasering van geweld deur maatskaplike behoeftes te ondervang” (4932). “Die regering se swak leiding begin in ‘n krisis ontaard” (4942). “Swak ontleding en leierskap lei tot gebrekkige bestuurdoelwitte vir die kabinet” (4952). “Ek begin raaksien hoe gefragmenteerd De Klerk sake bestuur en is bekommerd” (4968). “Binne die staat is daar bekwame amptenare vir die taak, maar hulle is net soos die veiligheidsmagte op die kantlyn geplaas” (4984).

“Toe Kodesa in Desember 1991 begin, bestaan geen verstandige brug na vrede en ‘n ordelike bestuursplan vir die administrasie van die land wat omvattende maatskaplike disorganisasie begin herorganiseer, en op politieke onderhandelings voorberei nie. Ten spyte van die vredesverdrag verdiep die politieke proses wat die regering stelselmatig in ‘n swakker posisie vir onderhandelings plaas. Die regering se onsekere optrede teen die ANC se negatiewe gedrag verswak sy eie gesag. De Klerk wil almal se vriend wees en is huiwerig om sterk stelling in te neem teen onaanvaarbare politieke gedrag” (4989). Dít is ‘n simptoom van politieke verligtheid. Swartes mag nie gekritiseer of tereggewys word nie. Verder: “Verligte denkers is huiwerig om enige erkenning aan wit mense en die [NP-]regering te gee” (5344).

Anders as die eerste helfte van die boek, is die teks in die tweede helfte minder goed gesistematiseer en te dikwels herhalend. Ek dink nie ek vaar (veel) beter nie, maar ek doen ‘n beroep op lesers om hierdie rubriek (en/of Venter se boek) tot die einde te lees, wanneer hulle sal besef dat hulle van ‘n verdienstelike nuwe of aanvullende siening van hierdie tragiese gebeure kennis geneem het. Wat Venter se boek en my teks weerspieël is die chaos waarin die land in 1990/94 verval het; enersyds weens die onbekwaamheid van veral FW de Klerk en andersyds weens die onrusstoking en geweld van veral die ANC onder die leiding van Nelson Mandela. Tot Venter se eer is daar nêrens ‘n loflied vir Mandela nie. Daarvoor het hierdie geweldenaar hom te swak gedra, bv: “Mandela met sy politieke vaardighede word ‘n belangrike gesig van die ANC se propaganda wat De Klerk bly verneder en beledig” (7801). Eintlik word alle blankes deurlopend deur die ANC verneder (7907). “Baie wit mense verloor perspektief en begin glo hulle verdien niks nie en moet vernedering aanvaar as ‘n manier om te vergoed vir hul skuld aan apartheid” (7913).

In Venter se boek kom De Klerk sleg daarvan af, maar sy erken dat sy hom eintlik sag beoordeel omdat “ek nie die beeld van die president wil afkraak nie” (8061). “Swak beheer deur die kabinet en onsekerheid oor die bestuur van sake vorm die kern van my storie” (5074). “In effek het die regering nie beheer oor die oorgangsproses nie, terwyl die ANC met eie taktiese stappe die administrasie ondermyn en geleidelik begin maneuvreer in ‘n ‘lame duck’-posisie” (5509). “Die NP het ‘n belofte aan sy kiesers gemaak. Die party sal nie die land in chaos dompel nie. Hierdie belofte vereis ‘n goedbeplande oorgangsproses. Wat nie besig is om vorm aan te neem nie” (5525). “[My] ervaring open my oë vir De Klerk se bestuurstyl: Talle sake bly onseker en word uitgestel vir grondwetlike onderhandelings met die verwagting onderhandelings gaan alle kwessies oplos. Die afwesigheid van ‘n voorbereide oorgangsbestuursplan vir die kabinet word ‘n al hoe groter probleem” (5552). “Ons weet nie waarheen ons op pad is nie” (5557).

“Die ANC is besig om sterk stemming te maak dat die kabinet nie die land eensydig kan regeer nie. Hulle soek vooraf inspraak in alle besluite” (5754). Dit volg ná die instelling van ANC-forums in 1990 (5986). “Die wit regering, word beweer, het nie die reg om die land tydens die oorgangsfase te bestuur nie. Hul uitgangspunt is dat alles wat die regering doen, onwettig is” (5997). “Gevestigde kultuur- en welsynsinstellings, sowel as sportliggame is onder druk om dadelik te begin transformeer volgens hul voorskrifte” (6014). Die ANC “verwag volle beheer oor die oorgangsproses wat begin is. Forums begin die ANC se politieke siening ondemokraties vestig as enigste geldige beleid met geen oorweging van ander partye se regte en belange nie” (6051). “Forums van die ANC het ‘n vrye hand om enige soort aantyging teen die regering of ministers te maak” (6103). “‘n Aktiewe propagandaveldtog teen ministers laat die politieke leuen soos die waarheid lyk (6109). Byvoorbeeld: “Aan die een kant kla die ANC oor maatskaplike agterstande in die swart gemeenskappe. Aan die ander kant doen die party geen stappe om ‘n kultuur van vernietiging stop te sit nie” (6067). “‘n Gemeenskaplike bestuursplan vir funksies van die staat wat hierdie druk van forums gekoördineerd en konstruktief kan bestuur, word nie ontwikkel nie” (6167). Die regering se onvermoë om die ANC se propaganda doeltreffend teen te werk, “lei spontaan daartoe dat redelike mense ‘n behoefte ontwikkel om reg te maak, om boete te doen en om verskoning te vra” (6324).

Tevergeefs word gehoop “dinge sal normaliseer namate die oorgangsproses geloofwaardigheid kry” (6067). “Objektiewe beoordeling in die kabinet verswak. ‘n Neiging steek kop uit om oor die skouer te kyk na die ANC en provinsies se belange” (5759). “Die president het geen gesag oor provinsies nie” (5797). Dikwels word niks aan die verslegtende situasie gedoen nie omdat “die regering nie die grondwetlike proses wil vooruitloop nie” (5785). “Alle fokus bly op stappe wat gedoen moet word sodat grondwetlike onderhandelings kan begin ‘waar alles hanteer sal word'” (5817). “Die ANC begin die regering in ‘n terugvalposisie inrangeer” (5904). “Die persepsie word geskep dat magsdeling bloot ‘n voortsetting van apartheid sal wees” (6009, ook 6530). “Die media se houding is onrusbarend, daar word weggedeins van kritiese beoordeling van die ANC se wanvoorstelling van sake” (6093). “Koerante wil nie beskuldig word dat hulle apartheid verdedig nie” (6098).

“Die ANC berei voor om op eie voorwaardes deur die oop deur na onderhandelings te stap” (6109). En hy kry dit reg. Die ANC sweer nie geweld af nie en kommuniste mag maar deel van sy afvaardiging wees. Daarna sien die NP af van ‘n federale bestel en minderheidsregte; insluitende kulturele regte, wat Afrikaans grootliks in die stof laat byt. “Mandela se standpunt is openlik dat hulle nie hul wapens sal oorhandig voordat hulle mag oorgeneem het nie” (7222). “Die ANC behaal sekere politieke winste oor die vrylating van politieke gevangenes en uitgewekenes wat terugkom na Suid-Afrika, sonder ‘n eerlike verbintenis tot die staking van geweld” (6814). Mandela was bv in beheer van die ondergrondse Vula-insurgensieprogram (6452) en hy werf openlik MK-lede (6460). “Die ANC speel gevolglik ‘n dubbele rol ten einde mag hoofsaaklik op eie voorwaardes oor te neem” (6474; ook 6486). Oliver Tambo sê: “Negotiate, yes, but step up the armed struggle too” (6491).

“Die ANC slaag daarin om De Klerk reaktief besig te hou met talle griewe en eise teen die veiligheidsmagte. Dit posisioneer die president in die rol van fasiliteerder wat sy taak as staatshoof en leier van die NP beperk” (6536). Die veiligheidsmagte word bv valslik deur die ANC daarvan beskuldig dat hulle die derde mag is in die stryd tussen die ANC en die IVP en dat die regering hom op hierdie manier aan die kant van die IVP skaar. Dit bring mee dat De Klerk sy veiligheidsmagte verkeerdelik al hoe meer wantrou. “Die ministers van verdediging en wet en orde [Magnus Malan en Adriaan Vlok] is uitgesluit van die eerste ontmoeting met die ANC by Groote Schuur, asook ontmoetings daarna” (6790). Die NP-regering beland daarna al hoe meer op “‘n politieke glybaan” (6974) na swart meerderheidsregering. In werklikheid het die ANC reeds “teen die middel 1980’s in Dresden, Oos-Duitsland, besluit om IVP-leiers en -hoofmanne te elimineer” (7285).

De Klerk se vrome maar valse beloftes aan die blanke kiesers voor die 1992-referendum is nog vars in my geheue: magsdeling – nie magsoorgawe nie – en eie woongebiede, eie skole, niemand sal sy werk verloor nie en die grondwet waarop tydens onderhandelinge ooreengekom is, sal in ‘n tweede referendum aan die blanke kiesers vir goed- of afkeuring voorgelê word. Venter gee ‘n heeltemal ander en ontstellend perspektief op De Klerk: “De Klerk wil die vraag [wat deur die kiesers in die referendum beantwoord moet word] sodanig formuleer dat hy loskom van sy onderneming dat kiesers die finale seggenskap oor ‘n onderhandelde skikking het. ‘n Onbeduidende vraag word dus geformuleer wat bloot voortsetting van die proses magtig: ‘Steun u die voortsetting van die hervormingsproses wat die staatspresident op 2 Februarie 1990 begin het, en wat op ‘n nuwe grondwet deur onderhandelings gerig is?'” (7431). Volgens Venter se vertolking het De Klerk die kiesers met hierdie formulering doelbewus bedrieg. Wat myns ook duidelik is, is dat sekerlik die oorgrote meerderheid van diegene wat “Ja’ op hierdie vraag geantwoord het, daarmee nie ‘n mandaat vir oorgawe aan swart mag aan De Klerk of die NP gegee het nie. Dit is ‘n onomstootlike feit dat die meerderheid blanke kiesers nie tot so iets sou inwillig nie. Daardie referendumvraag “word bemark met die klem op ‘n mandaat om te onderhandel vir magsdeling” (7436), nie magsoorgawe nie, soos ook duidelik gemaak is in NP-advertensies kort voor die referendum.

Venter skryf: “Hierdie saak waarmee ek ywerig in talle kiesafdelings help, word een van die grootste gewetenswroegings wat my lewe gedurende 1993 diep omkrap toe dit duidelik word hoe ernstig ons ons kiesers tydens die finale onderhandelings in die steek laat” (7441). De Klerk se onderhandelinge het in “konformeringspolitiek” ontaard (7950, 8039). “Die NP … word die lakei van die ANC se politieke agenda” (8126). Soos die kommunis, Joe Slovo, dit gestel het: “They caved in on everything” (8226). Die kiesers, daarenteen, “soek die einde van apartheid, maar nie die prysgawe van ‘n ordelike staat en eie kulturele behoeftes en belange nie” (7447). “Die regering laat nou toe dat die ANC hulle met ‘n revolusie afpers … Dit word duidelik geen politieke dryfkrag, selfvertroue en helder denke bestaan [by De Klerk/die NP] wat bereid is om die rug styf te maak in belang van ‘n regverdige, nuwe Suid-Afrika nie” (7968). “Geweld manipuleer in werklikheid die proses” (7973). “Politieke mag wat dmv geweld gewen word, is nooit onskuldig en eerbaar nie” (8071).

“Geweldsomstandighede plaas druk op grondwetlike onderhandelings om so gou moontlik te skik ‘voor geweld handuit ruk'” (8034). “Die regering verloor geleidelik eie politieke onafhanklikheid” (8034). “Kiesers verstaan nie waarom die regering hul nou ‘by die ANC posisioneer nie’ … Die regering is nou die fasiliteerder van die oorgangsproses” (8028, ook 8295) ooreenkomstig die wense/eise van die ANC; dus, “Die NP is nou in die kooi met die ANC” (8061). “Die gebeure reduseer wit mense tot konformerende rassiste wat met die ANC moet saamloop om die verlede reg te stel” (8066). Dít is waarskynlik onderliggend aan die inlywing in 2005 van die NP by die ANC deur Marthinus van Schalkwyk. “Elke NP-kieser [word] deur die president [De Klerk] onvoorwaardelik aan die ANC se agenda uitgelewer” (8071). “Die NP-regering verloor koers. Ook die politieke integriteit waaraan so hard gewerk is sedert die party in 1980 begin het om van ongeldige politieke beginsels [bv apartheid en Afrikaner-nasionalisme, volgens Venter] ontslae te raak” (8098).

Nadat die NP so dwaas wat om hom voortydig tot ‘n vaste verkiesingsdatum te verbind, kry die ANC ook beheer oor die tempo van die oorgangsproses (8247). “De Klerk laat toe dat Mandela met sy talle voorskrifte die politieke ritme bepaal … Mandela laat roep hom selfs uit die kabinet[svergaderings]. … Hy verwag sy versoeke moet dadelik uitgevoer word” (8843). “Die wyse waarop hy na die president verwys, toon geen ontsag nie. Hy sê hy sal De Klerk opdrag gee om in te gryp” (8858). “Onder die president se leiding is almal huiwerig en onseker om op Mandela en die ANC se tone te trap” (8874). “Mandela gebruik nou apartheid om sy wil op elke faset van die proses af te dwing” (8880). Reeds op 15 Februarie 1993 het die regering en die ANC hulle verbind tot 27 April 1994 as die verkiesingsdatum (8716). “De Klerk en Mandela kondig die verkiesingsdatum op 2 Julie 1993 aan” (8748). “Mandela maak blykbaar kort hierna die opmerking: Die datum vir magsoorname is cast in stone” (8721). ‘n Politieke drukgang is geskep wat sake by finaliteit moet bring” (8727). “Toe die verkiesingsdatum vas is, het [baie van die] onderhandelings nog nie begin nie” (8795).

“Die regering beskik nie oor die politieke vaardigheid om selfgeldend in belang van die land op te tree nie” (8549). “Teen Desember 1993 weet ek dit is polities naïef om te glo ‘n nuwe grondwet alleen lê ‘n goeie grondslag vir die oorgang. In Desember weet ek SA is ernstig in die moeilikheid te midde van ‘n politieke euforie wat heers omdat die NP die indruk skep sake is suksesvol afgehandel” (8559). “Ek weet daar wag groot ontnugtering en is diep teleurgesteld. Ek kan nie saam met De Klerk en sy onderhandelaars hande klap nie” (8790). “Die ANC se politieke vooroordele beheer die openbare mening” (8769). “Ons speel nou vir die internasionale galery wat onder die indruk kom dat SA saam met die ANC werk en daarin slaag om suksesvol ‘n grondwet te skryf wat ‘ons losmaak van die verlede'” (9083). “Ek sien raak die ANC het min aan te bied om ‘n regverdige, doeltreffende SA daar te stel” (8832). “Die ANC se sosialistiese ideologie neem onbeperkte beheer van elke beginsel van die nuwe Grondwet” (9221) omdat ANC-kornuite ná 1994 die 1993-Oorgangsgrondwet verander en daarna die 1996-Grondwet na goeddunke gaan vertolk.

Tydens die NP-kabinet se bosberaad in Julie 1993 word aangekondig dat daar afgestap is van ‘n magsdelingsmodel waaraan die NP verbind was (9137). “Tydens ete lig [Roelf] Meyer, wat langs [Dawie] De Villiers staan, ‘n aantal lede van die kabinet in hulle moet gewoond raak aan die idee dat meerderheidsregering onafwendbaar is” (9200) … sonder dat die beginsel van onbeperkte meerderheidsregering in die kabinet hanteer, bespreek of goedgekeur is” (9205). “Die kabinet word tydens die bosberaad teen wil en dank medepligtiges van besluite wat namens ons gemaak is” (9158). “Die regering se onderhandelaars … [het] sonder magtiging van die kabinet, tot meerderheidsregering ingestem” (9236). Patti Waldmeir beweer: “Once morality and ambition had set Meyer on the road to majority rule, he pursued it with a vigor and a commitment not shared by anyone else in the National Party, including FW de Klerk” (9241). (Dit laat my dink aan ‘n opmerking waarna Francois Retief verwys het: “Jy moet sien dat daardie mannetjie [Roelf Meyer] gaan klim vir ‘n belangrike pos, maar hy is nie ‘n groot gees nie!” – OJO Ferreira, Broederskap, 2018, p 406 – Praag 23.09.2018). Meyer was eens ‘n Broeder. Venter skryf: “Waldmeir beweer Meyer verteenwoordig die verligte of liberale sektor van die kabinet, en dat hy soms voel hy, De Villiers en Leon Wessels, die regering se onderhandelingspan, ‘were only three and a half in cabinet’, met stukkies daarby [verwysende blykbaar na De Klerk en Pik Botha]. ‘Even De Klerk himself was often a reluctant convert to Meyer’s position'” (9249).

“Daar word bloot verwag die kabinet moet die seël op skikkings [van die onderhandelaars] plaas” (9194). Pleks van ‘n federale bestel word die provinsies se magte erg verskraal omdat die ANC aandring op die sterk sentralisering van magte (9163). Nege provinsies is onbekostigbaar maar die ANC wil nege provinsies hê, gevolglik het die NP daartoe ingestem (9168). Die NP het nie net die blankes en ander ras- en etniese minderheidsgroepe in die steek gelaat nie, maar ook al die nie-ANC politieke partye. “Die regering se onderhandelaars meen onderhandelings met die ANC is voldoende vir ‘n skikking en ‘ander swart minderhede is nie belangrik nie.’ Hierdie siening sluit aan by die ANC-propaganda dat swart minderhede maaksels van apartheid is” (8988). Daar heers ‘n siening “dat ‘n skikking met die ANC die regering se hoogste prioriteit is, en dat dit inderdaad ten koste van ander swart minderhede sal geskied. Ook ten koste van die wit minderheid … Wat in gedagte gehou moet word, is dat geen georganiseerde swart eenheidsmag teen die regering in 1990 bestaan toe die proses begin het nie” (8993). Die mate waarin swart eenheid daarna bewerkstellig is, kan aan die ANC se intimidasie, geweld en terrorisme toegeskryf word. “Die ANC [wil] hierdie verskeidenheid polities met geweld eenders … maak” (9077).

“In plaas daarvan dat die beginsel van Afrikaanse skole onderhandel word, word dit aangepas tot moedertaalonderrig. Nou kom die ANC met nog ‘n bepaling: Elke kind het die reg op toegang tot enige skool in die taal van sy keuse. Verskeie lede van die kabinet wys op die skuiwergat dat Afrikaanse skole so uitgefaseer gaan word ‘omdat Afrikaanse skole vir die ANC die voortsetting van apartheid beteken'” (9271). “Die regering laat hierdie politieke konkelry toe” (9276). “De Klerk meen blykbaar wat ontbreek in die Oorgangsgrondwet [1993] kan in die finale Grondwet [1996] ingeskryf word. ‘n Totaal ongegronde verwagting. Afrikaans as taal verloor in die finale Grondwet sy status as een van die grootste spreektale in die land” (9283). “Die ANC het ‘n politieke agenda teen Afrikaans” (9271). “Taal is ‘n belangrike wapen waarmee ‘n veroweraar sy mag probeer vestig” (10371). “Die ANC se eerste keuse is om Engels die enigste amptelike taal te maak” (9293). Die regering skik op 11 amptelike tale “en gee daarmee toe aan die ANC se ideologiese strategie dat Engels by implikasie die belangrikste ampstaal word” (9298).

Op 1 Augustus 1993 verskyn daar ‘n berig in Rapport dat daar tweespalt in die kabinet is (9326). Venter se naam word nie genoem nie, maar wel dié van Tertius Delport, Kobie Coetzee, George Bartlett, Hernus Kriel en Danie Schutte (0333) as die sogenaamde “anties” (9349) wat as verkramptes voorgestel word omdat hulle nie tevrede is met waaroor met die ANC ooreengekom is nie. In werklikheid is alles glo in orde en word daar na wense gevorder. “Dit is ‘n growwe misleiding van die publiek” (9349). “Geen minister maak in die kabinet beswaar oor die koerantberig nie” (9405). “Die oogmerk is blykbaar om die grondwetlike onderhandelings so gou moontlik afgehandel te kry, met die minste weerstand. Volgengs my is ons in ‘n proses van politieke oorgawe” (9436). Die “konflik en probleme [wat van 1994 af opduik] kan myns insiens toegeskryf word aan die oppervlakkige en oorhaastige wyse waarop sake in 1993 afgehandel is” (10072). “De Klerk moet probeer regmaak wat verkeerd begin is. Dit is ‘n onmoontlike saak noudat die ANC onbeperkte mag oorgeneem het” (10095).

Teen die einde van 1993 word oor ‘n Regering van Nasionale Eenheid (RNE) ooreengekom en ‘n Uitvoerende Oorgangsraad (UOR) daargestel (9541). “Die UOR is ingestel om die politieke speelveld tussen die regering en politieke partye (die ANC) gelyk te maak” (9588). Die era van blanke politieke beheer is verby. “Die UOR vertolk sy magte so wyd as moontlik, en wend pogings aan om die regering se bevoegdhede sover as moontlik te beperk” (9630). Die ANC neem “die ‘regering onder toesig’ … en die UOR [word] vir hul eie belange gebruik” (9657); dus: “Die ANC gebruik die UOR soos alle ander instellings om sy eie magsposisie te verstrek” (9673). “Die regering laat toe dat die ANC se agenda onbeperkte beheer neem, onder die mistasting dat dit hul reg as meerderheid is” (10387).

“Teen Januarie 1994 is dit duidelik hoe swak die NP se inspraak binne die RNE sal wees” (9866). Die ANC “maak seker voldoende beperkings vir ‘n konstruktiewe rol in die RNE word op die NP geplaas” (9918). Maar “die NP skep ná November 1993 [valslik] by sy kiesers ‘n persepsie dat ‘n goeie grondslag vir ‘n nuwe bedeling van samewerking met die ANC gelê is” (9871). “Die voorstelling dat ‘n verstandige politieke skikking bereik is, is ‘n sprokie sonder substansie” (9912). “Die politieke euforie wat De Klerk en die onderhandelaars bevorder, is onrealisties en moeilik om teë te staan of te weerspreek” (9891). “Op daardie stadium bestaan ‘n negatiewe houding in die NP teen ministers wat enige kritiek op die politieke skikking lewer. Ek het reeds aangekondig ek verlaat die politiek omdat ek besef die NP is aan die wil van die ANC uitgelewer” (9935).

“Dit is rou oorname van politieke mag sonder enige substansiële onderbou wat die oorgang ondersteun en begelei” (9901). “De Klerk se regering val dramaties uit die bus met hierdie sake en lê self die grondslag vir die verval van die land se administrasie” (10354). “Die NP het oor die afgelope jare toegelaat dat ‘n patalogiese politieke proses in sy midde ontwikkel. Almal wil so verlig as moontlik lyk. Almal buig agteroor om in tel te wees binne die klimaat wat die ANC teen apartheid bou. Die skeppers van apartheid neem huiwerig verantwoordelikheid. Die gevolg is dat ‘n standpunt oor die regte van die Afrikaanse minderheid en hulle taal, as regse denke vertolk word” (9974).

“Die NP het hulself teen 1995 uitbestuur uit politieke mag en geloofwaardige demokratiese inspraak verloor” (6520). Venter bied ‘n siening van Nelson Mandela, wat minder vleiend en meer waarheidsgetrou is as dié van bv Zelda la Grange en diesulkes. ‘n Aanvullende en beter perspektief as gebruiklik word op FW de Klerk gegee. Nie een van die twee verdien die Nobel-vredesprys nie; onder meer omdat daar steeds eerder buitensporige geweld as vrede is. Die mite van ‘n vreedsame oorgang na swart meerderheidsregering is absoluut vals omdat die oorgang van 1990 tot 1994 deurlopend deur geweld gedikteer is. Dit gaan my verstand te bowe dat Mandela en De Klerk dink dat hulle op verering geregtig is. As ek my aan sulke oneerbare gedrag skuldig gemaak het, sou ek my nooit aangematig het om ná die 1994-verkiesing in die openbaar te verskyn nie. Wat in 1990/94 gebeur het, “is soos ‘n grafskrif oor alles wat goed was in Suid-Afrika” (8753).

Ná 40 hoofstukke het die nuwe Suid-Afrika aangebreek. Dit is tyd vir ANC-kamerade om KFC te eet. Die kabinet begin om ideologie-gebaseerde en ondeurdagte wraakbesluite te neem. Ingevolge sy nie-rassige beleid word op groot skaal van die ervare blanke personeel in die staatsdiens ontslae geraak. In hulle plek kom onervare swart personeel, mans en vroue, aangestel teen hoër salarisse en in ooreenstemming met seksistiese en nie-meriete oorwegings. “Omgekeerde rassisme neem oor” (10431). Venter herinner ons daaraan dat Aristoteles (384-322 vC) geskryf het: “gehalte [is] nie ‘n daad … nie maar ‘n gewoonte” (10317). “‘n Persepsie vat pos dat ‘n demokrasie hoofsaaklik oor die regte van die meerderheid handel” (10436). “Die eensydige beklemtoning van mense se regte [deur die ANC] versterk eiegeregtigheid, afhanklikheid en ‘n uitdeelkultuur” (10242). Die tafel is gedek vir ondoeltreffendheid, wanbestuur en korrupsie. “Suid-Afrika is op ‘n glybaan van verval en ongeregtighede” (10448). Dit is onwaarskynlik dat die land ooit weer ‘n suksesvolle en vooruitstrewende samelewing sal word. ‘n Oud-minister van die NP, Louis Shill, het tereg geskryf: “Ons is in ons moer in!” (10121, 10521).

 

Leon Lemmer: Van die sagte realisme van Edward Hopper tot die beperkte verbeelding van Michel Houellebecq

Die Ierse skryfster, Christine Dwyer Hickey (gebore in 1960), is die outeur van tien fiksieboeke. Haar jongste boek is The Narrow Land (London: Atlantic Books, 2019, 384p, R228 (loot); Amazon Kindle $12,64). “The Narrow Land – that’s what we call this part of Cape Cod” (Kindle 429). In The Irish Times (8.10.2019) vertel Hickey hoe die boek ontstaan het. Sy het dit ironies gevind dat die grootskaalse intog van inkommers in Europa, veral Duitsland, in onlangse jare ‘n beweging van mense is in ‘n rigting teenoorgesteld aan wat ná die Tweede Wêreldoorlog gebeur het toe baie Duitse weeskinders uit Duitsland geneem en in bv Amerika hervestig is. (Daar was selfs so ‘n weeskind in my skool.) Hickey het ‘n operasie ondergaan waarin een van haar niere verwyder is. Terwyl sy daarvan herstel het, het sy ‘n dokumentêre video oor die Amerikaanse skilder, Edward Hopper (1882-1967), gesien, waarna sy na Amerika gereis het om die plekke te besoek waar Hopper sy lewe deurgebring het.

Hopper beeld in sy skilderye bv die eensaamheid van mense in daardie massakultuur uit. Hy doen dit myns insiens beter as enige ander skilder. Met die oog hierop hoef daar nie afbeeldings van mense in die skildery te wees nie, bv “Rooms by the sea” (1951) en een van sy latere skilderye, “Sun in an empty room” (1963). Daardie skilderye impliseer die bestaan van mense. Sonskyn kan steeds ervaar word al lewe ‘n mens soos Hopper nie meer nie. Maar hy beeld ook twee mense, hom en sy vrou, uit in sy laaste olieverfskildery, “Two comedians” (1965), waar hulle van ‘n denkbeeldige gehoor afskeid neem. As ‘n mens een keer ‘n reproduksie van Hopper se beroemdste skildery, “Nighthawks” (1942), gesien het, bly dit jou by.

Gordon Theisen het selfs ‘n hele (maar hoogs onbevredigende) boek (2007) oor hierdie skildery gepubliseer. James Newcombe het twee jaar lank Amerika platgereis om soveel moontlik van Hopper se skilderye eerstehands te ervaar en het ‘n boek (2019) oor sy wedervaringe en indrukke geskryf. Daar is selfs ‘n duur Hopper-ensiklopedie (2011) saamgestel. Al die genoemde boeke is by Amazon in Kindle-formaat beskikbaar, asook ‘n hele aantal met reproduksies van Hopper se skilderye. Die Kindle se 6 duim (15 sentimeter) skerm is egter te klein om reg aan skilderye te laat geskied. ‘n Beter opsie is Ivo Kranzfelder se gedrukte boek in groot formaat (24 x 30 cm), Edward Hopper, 1882-1967: Vision of reality (Cologne: Taschen, 2010, 200p).

Hopper het in 1953 gesê: “Great art is the outward expression of an inner life in the artist, and this inner life will result in his personal vision of the world” (Wikipedia). Sy uitgangspunt was dat kuns die uitdrukking van die kunstenaar se innerlike ervaring is, dus ‘n objektivering van die subjektiewe. In sy skilderye gee hy dus sý siening van die wêreld weer. Benewens dít wou hy nie eintlik sy skilderye verduidelik nie; des te meer omdat hy ‘n introvert en hoogs onsosiaal was. Hy was ‘n swaarmoedige individualis wat lief vir stilte en rustigheid was. Hy het graag en wyd gelees, maar verbaal en skriftelik min gekommunikeer. In sy skilderye is daar min tekens van aksie. In ‘n hele aantal is daar mense wat lees.

Hickey het ‘n gepaste motto vir haar boek gekies: “Every man has within himself the entire human condition” (Michel de Montaigne, 1533-1592). Ek gaan nie die storie hervertel nie. Die rede waarom ek die boek gelees het, is omdat ek in Hopper en sy skilderye belangstel. Edward Hopper het in 1924 met Josephine (Jo) Nivison (1883-1968) getrou. Hulle het nie kinders gehad nie. Hulle het in New York City gewoon en van 1930 af die somers in South Truro, Cape Cod, deurgebring, waar hulle in 1934 vir hulle ‘n huis laat bou het. Die verhaal speel af in South Truro en omstreke. Edward en Jo is die hoofkarakters in die boek. Party van die ander karakters maak met die Hoppers kennis wanneer Jo hulle van die strand verjaag. Edward maak beswaar: “They weren’t disturbing me … I don’t want my wife objecting to things on my behalf. That’s what I really don’t need right now – your constant meddling in my affairs” (564). Jo “smashed two of her favourite Mexican bowls against the wall, attacked him with whatever else came to hand” (571). “Life for her would be a series of battles, big and small, in one long and never-ending war” (596). Edward, daarenteen, “is … a creature of enviable self-control” (591). “I picked the wrong woman” (611).

Die verhouding van die Hopper-egpaar word uitstekend uitgebeeld. Die eintlike probleem is dat Edward ‘n suksesvolle en Jo ‘n onsuksesvolle skilder was: “Her yearning for a recognition that is never going to come” (1186). Jo was jaloers op die aansien wat Edward in sy latere loopbaan verwerf het. “He pulls his success around himself, a big warm blanket, made only for one” (621). Sy wou ook nie toelaat dat enige vrou behalwe sý as model optree as Edward ‘n vrou skilder nie (2771). Die gevolg is dat die vrouefigure in baie van Edward se skilderye dieselfde oninspirerende verknotte voorkoms het. Edward sou in hierdie opsig baie beter gevaar het as hy verskillende modelle kon gebruik, soos wat bv Henri Matisse (1869-1954) met buitengewone sukses gedoen het. Jo het ‘n dagboek – “her liber veritas” (1355) – gehou waarin sy Edward dikwels ongunstig voorgestel het. Ingevolge feminisme het Gail Levin in haar biografie (1995) van Edward heeltemal te veel van hierdie kritiek klakkeloos oorgeneem, bv asof dit Edward se skuld is dat Jo nie as skilder tot haar reg gekom het nie (5933). Dit herinner aan Gustav Mahler (1860-1911) wat soms daarvoor verwyt word dat sy vrou, Alma (1879-1964), nie tot ‘n gerekende komponis ontwikkel het nie.

Hoewel nie danig bekend nie, is Hickey ‘n ervare skryfster. Die struktuur van die roman is deeglik uitgewerk en het uitmuntende funksionele vergestalting gevind. Sy klim oortuigend in een na die ander karakter se gees en lê dit bloot. As ek hierdie boek met die romans van bv Ingrid Winterbach vergelyk, is dit duidelik dat ons plaaslike skryfster nog in baie opsigte kan verbeter. Die gehalte van Hickey se Engels is ook stukke beter as Winterbach se Afrikaans. Een van die redes waarom ek, in vergelyking met nie-fiksie, min fiksie lees, is omdat romanskrywers se verbeeldingskrag dikwels, selfs meesal, baie beperk skyn te wees. Dit wil voorkom asof fiksie se geslaagdheid in baie gevalle daarvan afhang of dit lewensgetrou is. Outobiografiese inligting kan gevolglik ‘n deurslaggewend rol in die sukses van ‘n roman speel. Daar is al beweer dat ‘n jong romanskrywer nie geslaagde werk kan lewer nie omdat hy nog nie genoeg van die lewe en wêreld ervaar het en genoegsame insig daarin het nie. Hickey het deeglike navorsing oor die Hopper-egpaar gedoen. In daardie opsig is die verhaal in die werklikheid gegrondves. Dit is sekerlik een van die redes waarom die boek so suksesvol is.

Michel Houellebecq is ‘n Franse skrywer wat in 1956 op die eiland Réunion gebore is en as kleuter aanvanklik in Algerië en later in Frankryk grootgeword het. Sy ouers het min belangstelling in hom getoon. Hy het in 1991 ‘n nie-fiksie boek oor ‘n skrywer van gruwelverhale, HP Lovecraft (1890-1937), gepubliseer, maar daarna fiksie, veral romans, en ook gedigte. ‘n Mens kan Houellebecq se fiksie beskou as ‘n tevergeefse soeke na liefde en die sin van die lewe, wat meebring dat sy gedagtes soms in nihilisme ontaard. Genot of plesier neem die plek van geluk in. Seks speel ‘n oordrewe rol, wat volgens kritici dikwels vulgêr uitgebeeld word. Die vrye mark word deur Houellebecq vertolk asof dit vrye seksuele verhoudings insluit. Sy opvattings is deur die marxistiese sosioloog, Michel Clouscard (1928-2009), beïnvloed, maar Houellebecq is geensins polities byderwets nie. Hy is daarvan beskuldig dat hy rassehaat aanblaas, veral vanweë sy anti-Islamitiese gesindheid. Hy dra eerstehandse kennis van hoe Islam hom deesdae in veral Frankryk en Algerië voordoen.

Breyten Breytenbach skryf, soos Houellebecq, romans en gedigte. In albei se werk is daar ‘n sterk outobiografiese element. Anders as by Hickey, is daar in albei se romans ‘n losse struktuur en die vertellings geskied in gemaklike geselstaal. Daar is ‘n skynbare moeiteloosheid wat die verwagting by die leser kan wek dat iets wat werklik die moeite werd is, meegedeel gaan word, maar aan daardie verwagting word myns insiens nie heeltemal voldoen nie. Daar kan dus kwalik sprake van grootse letterkunde by Breytenbach en Houellebecq wees. Soos Breytenbach, is Winterbach ook ‘n skilder, maar haar werk wek ‘n minder outobiografiese indruk. Ek het die meeste van Houellebecq se boeke gelees, maar beperk my aandag vervolgens by sy jongste twee. Ek gaan hoogs selektief te werk. Die aanhalings word moontlik nie altyd in konteks gebruik nie.

Submission

Dit is Houellebecq se roman, Submission (New York: Farrar, Straus and Giroux, 2015, 257p; Amazon Kindle $11,49), wat veroorsaak het dat die outeur van haatspraak teen Moslems beskuldig is. Die boektitel verwys na die onderdanigheid aan Allah, wat van iedere Moslem verwag word, asook dat Moslems ongelowiges, dus die aanhangers van ander gelowe, tot Islam moet bekeer, aan Allah onderdanig moet maak. Hierdie werk is ‘n satire wat die lesers met oordrewe stellings uitlok om standpunt oor Islam in te neem. Let op die sarkasme in baie van die aanhalings.

Houellebecq veronderstel ‘n Islamitiese staatkundige – en dus ook sodanige religieuse – bewind in 2022 in Frankryk. Hy bekommer hom daaroor dat die vinnig toenemende getal Moslems in Frankryk die tradisionele Franse kultuur al hoe meer ondergrawe. Daar word na Joris-Karl Huysmans (1848-1907) in die motto en elders in die boek verwys, by uitstek sy boek, À rebours (Against nature / Against the grain, 1884 – Kindle-weergawes is gratis beskikbaar), waarin die hoofkarakter hom aan die samelewing onttrek en estetika – soos gevind in die letterkunde, skilderkuns en musiek (Kindle 2257) – aan bod kom. Oor À rebours skryf Houellebecq: “Once you’ve written a book of such powerful originality, unrivaled even today in all of literature, how do you go on writing?” (364).

“The special thing about literature, the major art form of Western civilization now ending before our very eyes, is not hard to define. Like literature, music can overwhelm you with sudden emotion, can move you to absolute sorrow or ecstasy; like literature, painting has the power to astonish, and to make you see the world through fresh eyes” (47). Houellebecq noem dus die drie kunsvorme – letterkunde, (klassieke) musiek en skilderkuns – wat ek ook verkies om vir aandag en waardering uit te sonder. Dit is ook wat die konserwatiewe Britse filosoof, Roger Scruton (gebore in 1944), doen. Hy is ‘n orrelis wat twee operas geskryf het en naas die skilderkuns (met ‘n besondere waardering vir die werk van bv Hopper) ook in bv argitektuur belangstel. In letterkunde kan daar “musiek” wees. Dink aan PG du Plessis (1934-2017) wat wou verseker dat daar ‘n gepaste ritme in sy prosa aanwesig moet wees.

“It was amazing, even, to think that the only thing left to people in their despair was reading” (329). Dít is my manier om sover moontlik aan die nuwe Suid-Afrika te ontsnap. Dit is hoofsaaklik jonger blankes wat nog probeer om moed te hou: “She was too young to give up” (506). Die verteller is ‘n letterkunde-dosent aan die Universiteit Sorbonne in Parys. Doseerwerk “soon convinced me that the transmission of knowledge was generally impossible, the variance of intelligence extreme, and that nothing could undo or even mitigate this basic inequality” (91). Ek het tot ‘n soortgelyke gevolgtrekking gekom: “Kan ‘n slak geleer word om klavier te speel?” (Praag 3.11.2013). Geen wonder “the students honored Nelson Mandela as their class patron” (942) – Mandela wat die dogma van gelykheid verkondig het.

Vóór die Moslem-bewindsoorname: “No one talked about violence in the banlieues or race riots anymore. That was all passed over in silence” (440) – soos in Suid-Afrika vóór die ANC se oorwinning in die 1994-verkiesing toe die geweldpleging van die ANC “ter wille van stabiliteit” in die massa-inligtingsmedia onderbeklemtoon is. Verder: In die ou Suid-Afrika was daar die neiging om Chinese en Japannese as blankes te aanvaar. In hierdie boek staan: “I was grateful to the Chinese for having always kept the neighborhood free of blacks or Arabs” (608). “Saudi women … were exactly the opposite of Western women” (776).

Oor die politieke party van die Moslem-Broederskap word gesê: “The economy is not their main concern. What they care about is birthrate and education. To them it’s simple – whichever segment of the population has the highest birthrate, and does the best job of transmitting its values, wins. If you control the children, you control the future … They want every French child to have the option of a Muslim education … Also, every teacher would have to be Muslim … the curriculum itself would have to reflect the teachings of the Koran” (686). Die ANC se variasie hierop is: Alle skoolonderrig moet verkieslik in die koloniale taal, Engels, verskaf word en boonop uit die oogpunt van die meerderheid, dus die swartes benader word (bv die vertolking van die geskiedenis), gevolglik moet al die leerplanne geafrikaniseer word. “Obviously, the public schools would soon become second-class” (709). Weens die Islamitiese bewind is blanke emigrasie aan die orde van die dag, bv: “They’re emigrating to Israel” (891).

Daar was weerstand teen hierdie onderwysstelsel. Ouers wou hê dat hulle kultuur in die skole eerbiedig moet word. “More and more families – whether Jewish, Christian, or Muslim – wanted their children’s education to go beyond the mere transmission of knowledge, to include spiritual instruction in their own traditions” (947). Die hoë geboortesyfer onder Moslems en ander inkommers het spanning veroorsaak. “For a long time France, like all the other countries of Western Europe, had been drifting toward civil war” (1018). Die Moslems was militant. “The jihadists are rogue Salafists. They may have resorted to violence, instead of prayer, but they’re Salafists all the same. For them, France is a land of disbelief – Dar al-Kufr. For the Muslim Brotherhood, France is ready to be absorbed into the Dar al-Islam” (1231). “They’re obsessed with global jihad … jihad is the one true path … It’s exactly the same with the nativists [traditional French citizens]. For them, civil war is the one true path” (1238).

Party groepe het versoening vooropgestel, bv die sosialiste: “With Islam … the time has come for accommodation, for an alliance” (1296), dus hande vat, soos in Suid-Afrika met die kortstondige Regering van Nasionale Eenheid van 1994 af. Die sosialiste en Moslem-Broederskap het teen die regse Nasionale Front saamgestaan: “Putting politics aside and unifying to bind the wounds of the divided nation” (1307). “[The] real stroke of genius was to grasp that elections would no longer be about the economics but about values” (1341). Bas Abbes was die leier van die Moslem-Broederskap. “The left, paralyzed by his multicultural background, had never been able to fight him … He’s a moderate Muslim” (1346). Maar sy volle naam is Mohammed Ben Abbes (2384).

Daar is gerieflikheidshalwe geredeneer: “Abbes’s … plans had nothing to do with Islamic fundamentalism. There’s an idea you hear in far-right circles, that if the Muslims came to power, Christians would be reduced to second-class citizens, or dhimmis. Now, dhimmitude is part of the general principles of Islam, it’s true, but in practice the status of dhimmis is a very flexible thing … In France, I promise you, they won’t interfere with Christian worship … They think of Catholics as fellow believers. Catholicism is a religion of the Book. Catholics are one step away from converting to Islam” (1358). Dit is doelbewuste misleiding, soortgelyk aan Nelson Mandela wat oornag van ‘n geweldenaar en terroris tot ‘n versoener en vredesikoon getransformeer is. Die aaklige gevolge van swart oorheersing vir veral blankes is verbloem.

In die tweede rondte van die presidentsverkiesing het Abbes “by a landslide” gewen (1447). Dit het onder meer beteken dat die verteller in die boek, as ‘n nie-Moslem, nie meer aan die Sorbonne, nou hernoem as die Islamic University of Paris, mag doseer nie (1566). “All the female students wore veils” (2369). Soos by die ANC, is benaminge van die eerste dinge wat die Moslem-regering verander het. Soos in Suid-Afrika in 1994 – en vóór dit in Rhodesië/Zimbabwe in 1980 – was daar in Frankryk aanvanklik euforie voordat ontnugtering ingetree het. “The first days of Ben Abbes’s national unity coalition had been a unanimous success. All the pundits agreed that no newly elected president had ever enjoyed such a ‘state of grace’ … Morocco had reentered negotiations to join the EU. There was already a timetable in place for Turkey” … and in his domestic policies Ben Abbes had gone from strength to strength” (1749). Die nuwe regering se beleid het gou geblyk anti-kapitalisties te wees, maar die EU het verkies om hom nie daaroor te bekommer nie (1784).

“What struck me most about Brussels was the filth and sadness of the city, and the ethnic hatred, which was even more palpable than in Paris or London. In Brussels, more than in any other European capital, you felt on the edge of civil war” (2467). “These developments were turning France into a new kind of society” (1790). Desnieteenstaande “Ben Abbes reached nearly mystical heights” (1759) – soortgelyk aan Nelson Mandela wat vir alle praktiese doeleindes tot ‘n heilige verklaar is. “The really surprising thing was that he’d [Abbes] lost none of his hypnotic magic. Even now, his projects met with no serious opposition … I saw that the negotiations to bring Algeria and Tunisia into the EU were proceeding apace, and that by the end of the year both countries would, with Morocco, become European states. Preliminary talks had begun with Lebanon and Egypt” (1856). Ter ondergrawing van tradisionele Europese kultuur verloor hierdie domino-effek glad nie stoom nie: “The negotiations with Lebanon and Egypt were going well … and feelers had been put out to Libya and Syria, where Ben Abbes had reklindled old friendships with the local Muslim Brothers” (2574). Dit lyk dus asof Abbes, soos Mandela, histories met terrorisme verbind kan word.

“Now the Muslim Party of Belgium had just won the national elections. This was generally considered big news for the balance of European politics. Of course, the Muslim parties already occupied government seats in Britain, Holland, and Germany, but Belgium was the second country, after France, where the Muslims had won an outright majority … Ben Abbes had immediately issued a warm statement hailing the victory of the Muslim Party of Belgium” (2467). Naas die tradisionele spyskaarte maak halal-spyskaarte hulle verskyning in die restaurante (2477); die eerste van vele transformasies.

Wat doen die verteller (soos bv baie van die Broederbonders in Suid-Afrika ná die “oorgang”/ondergang in 1994)? Hy bekeer hom tot Islam teen ‘n groter salaris. “You could have three wives without too much trouble – not that anyone would force you to, of course” (2613). “Muslim women were devoted and submissive, that much I could count on, its how they were raised; they aimed to please” (2641). “I had nothing to complain about. Until I died I was guaranteed a generous income, twice the national average … Humanity didn’t interest me. I didn’t think of human beings as my brothers” (1820). “As time went on, I subscribed more and more to [Arnold] Toynbee’s [1889-1975] idea that civilizations die not by murder but by suicide” (2247). “Europe had already committed suicide” (2252) – soos Suid-Afrika in 1994.

“Now that we live in a democracy … Thank God Ben Abbes has all the actual power” (2596). Die verteller sien sy bekering tot Islam in ‘n positiewe lig: “I’d be given another chance; and it would be the chance at a second life, with very little connection to the old one. I would have nothing to mourn” (2675). Insgelyks is daar min sprake van kontinuïteit tussen die ou en nuwe Suid-Afrika. Die land is feitlik onherkenbaar getransformeer; eintlik opgedonder. In die jare negentig was daar in Suid-Afrika nie evolusionêre staatkundige ontwikkeling nie; eerder ‘n volskaalse kommunistiese revolusie, grootliks onder die dekmantel van sosialisme.

Serotonin

Die Engelse vertaling van Michel Houellebecq se boek, Serotonin (London: Heinemann, 2019, 311p; Amazon Kindle $21,11) is in September gepubliseer. Serotonin is ‘n chemiese bestanddeel in die bloed wat glo help dat mense tevrede en gelukkig voel. Die hoofkarakter, Florent-Claude Pierre Labrouste, is neerslagtig. “Like all cities, Paris was made to generate loneliness” (Kindle 1877). Maar hy besef dat dit deels sy eie skuld is. “Neither friendship nor compassion nor intelligence of situations is of any use: people manufacture the mechanism of their own misfortune” (2389). Hy gebruik die goedvoelpil Captorix om die vrystelling van sy serotonin te vermeerder sodat die lewe vir hom meer leefbaar kan wees.

Die resultaat is “a peaceful, stable sadness” (1057). “More specifically, serotonin was linked to self-esteem, to the sense of recognition from the group” (1089). Daarin het Labrouste geen behae nie. “I was rather proud of my lack of civic spirit” (628). Labrouste is ‘n amptenaar van ‘n Franse landbou-instansie. Houellebecq het in sy jeug self formele onderrig in landbousake ontvang. Soos in sy ander romans toon die hoofkarakter sterk outobiografiese ooreenkomste, gevolglik is dit dikwels onnodig om tussen Labrouste en Houellebecq te onderskei.

Die Franse blankes het deesdae, soos ons plaaslike blankes, baie rede om pessimisties te wees. “The whole point of bureaucracy is to reduce the possibilities of your life to the greatest possible degree when it doesn’t simply succeed in destroying them” (250). “I’m now forty-six and I’ve never been capable of controlling my own life” (261). Die voorbeeld van burokrasie wat in die boek in besonderhede beskryf word, is die opstand van boere teen landboumaatreëls wat deur die Europese Unie se “Eurocrats” (1975) aan hulle opgedring word. “Nine farmers were killed on the spot; and a tenth died during the night at the general hospital” (2790). “The European Union had … been a fat slut with that business about milk quotas” (2752). “The scandal of the abolition of milk quotas returned like an obsessive, guilty, unspoken question that nobody could quite shake off” (2810). “Monsanto [an American agricultural corporation] must have seemed to them [the farmers] like a company that was about as honourable as the CIA [America’s Central Intelligence Agency]” (1223).

Die volgende aanhaling het my aan die Suid-Afrikaanse grondwetlike onderhandelinge van 1990/94 laat dink: “Negotiation is an autonomous universe which obeys its own laws, a universe that will always be inaccessible to non-negotiators” (447). Wat is die nalatenskap van 1990/94? Die Afrikanervolk is soos ‘n weduwee wat nie weet waarnatoe nie. Die donners wat hom moes oppas, het hom vermoor. Daardie dwaasheid het tot ons daaglikse wrede, gewelddadige werklikheid gelei. “You plunge into the past, you begin to plunge into it and then it seems as if you’re being engulfed by it, and nothing can put a limit on that engulfment” (2090). “You can live and be despairing – most people live like that in fact, although sometimes they wonder whether they can allow themselves a whiff of hope; well, at least they ask themselves the question before answering in the negative. And yet they resist, and it’s a touching sight” (2525). “I had no hopes and I was fully aware that I had nothing to hope for” (3222).

“It’s not like night, it’s worse than that; and without having personally known that experience I have a sense that even when you plunge into true night, polar night – the one that lasts for six months in a row – the concept or the memory of the sun remains. I had entered an endless night, and yet there remained, deep within me, there remained something less than a hope, let’s say an uncertainty. One might also say that even when one has personally lost the game, when one has played one’s last card, for some people – not all, not all – the idea remains that something in heaven will pick up the hand, will arbitrarily decide to deal again, to throw the dice again, even when one has never at any moment in one’s life sensed the intervention or even the presence of any kind of deity, even when one is aware of not especially deserving the intervention of a favourable deity, and even when one realises, bearing in mind the accumulation of mistakes and errors that constitutes one’s life, that one deserves it less than anyone” (3228).

“The world had changed, not necessarily for the better” (3084). “France, and perhaps the whole of the West, was probably regressing to the oral stage (3381, ook 3450) – iets wat baie vroeër in Suid-Afrika as in Frankryk sal plaasvind en ook groter afmetings sal aanneem. Charles Baudelaire (1821-1867) het geskryf: “Once our heart has harvested its grapes / To live is torment” (3292). ‘n Geneesheer stel vas dat daar in die hoofkarater ‘n buitengewoon hoë vlak van kortisol is. Hierdie dokter kom dan tot die volgende gevolgtrekking: “I have the sense that you are, very simply, dying of sorrow” (3320). “You’re stressed; you’re stressed to a terrifying degree and it’s as if you were having a static burn-out, as if it was consuming you from within” (3362). Die moontlike sukses van inwaardse emigrasie word daarmee gefnuik.

Thomas Mann (1875-1955) het in sy boek, The magic mountain (1924), 1914 beskou as “the failure of the very idea of European culture; it signified the final victory of animal atttraction, the definitive end of all civilisation and all culture” (3507). Houellebecq skryf: “The whole of the world’s culture was pointless – the whole of the world’s culture provided no moral benefit and no advantage … Marcel Proust [1871-1922], at the end of Time regained [1927] concluded with remarkable frankness that it was not only social relationships that supplied nothing substantial, friendships didn’t either, they were quite simply a waste of time; and that what the writer needed was not intellectual conversations, contrary to popular belief, but ‘light affairs with young girls in bloom'” (3491). Nihilistiese wanhoop is al wat oorbly. “What can we do, any of us, about anything?” (3415).

“The most undesirable side effects most frequently observed in the use of Captorix were nausea, loss of libido and impotence. I have never suffered from nausea” (272). Die boektitel gee dus ‘n aanduiding dat seks, soos in Houellebecq se ander romans, ook in hierdie verhaal ‘n oordrewe rol gaan speel. “Perhaps I will be rebuked for placing too much importance on sex” (884). Baie skrywers is aanhangers van die dogma: Seks stimuleer verkope. “The phallus [is] the core of men’s being” (863). “With sex everything can be resolved, and without sex nothing can be resolved” (2209). Wat Houellebecq oor seks in hierdie boek skryf, is feitlik noodwendig soortgelyk aan wat in sy ander boeke staan. Dit is “the sector of human activity in which there is least room for innovation, and absolutely nothing new happens” (1255), al is daar prostitusie (826, 1701) en selfs perversies (879) soos pedofilie 2300) en bestialiteit (688).

“A career is a more considerable whore [than girls] and one that doesn’t give you any pleasure” (1557). “We were no longer living in a time when mothers [and the (Dutch Reformed) Church] were relieved to accept their son’s homosexuality – now they form couples, the little faggots” (3151). Naas “suicide” is daar “feminicide” – “it sounded like insecticide” (704). Hy het sy voorbehoude oor vroue, bv “The number of things that she needed to maintain her status as a woman was actually startling” (798). By “liefde” word twee benaderings onderskei: “Love for men is … an end, an accomplishment, and not, as for women, a beginning” (868). Soms word die kloof tussen mans en vroue baie wyd voorgestel. “He talked about her quite vaguely, as if discussing a species closely related to him but with which he was relatively unfamiliar” (2204).

“Love can only develop on the basis of a certain level of difference, that like never falls in love with like” (1101). Dalk kan dit genadiglik die entoesiasme vir selfdegeslaghuwelike besweer. Daarna gaan Houellebecq oor tot sarkasme. “It is bad for those who love each other to speak the same language, it is bad for them to truly understand one another, to be able to communicate through words, because the vocation of the word is not to create love but to engender division and hatred [the k-word, the h-word], the word separates as it produces, while a formless, semi-linguistic babble – talking to your lover as you might talk to your dog – creates the basis for unconditional and enduring love” (1106). “Sex remains necessary for the loving fusion to occur; nothing can happen without it, and all the rest, normally, flows gently from it” (884). Naas seks is daar verwysings na drank- en ook dwelmgebruik (1546). Teen die einde van die boek kom uiteindelik die erkenning: “I was a decadent” (3480) en vroeër: “I was impervious to convention” (2268).

Soos in sy ander romans blyk multikulturaliteit, by name inkommers in Europa, vir Houellebecq ‘n irritasie te wees. “We had to prioritise quality” (1234). “All French people think it’s wonderful to leave France” (742) – amper soos blankes in die nuwe Suid-Afrika. Saam met die inkommers het al hoe meer misdaad hom in Frankryk tuisgemaak. Voorheen “people often left their doors open when they went away during the day, which was rare these days even in a rural area” (2826). “No one in the West will ever be happy again … never again; happiness today is nothing but an old dream, the past conditions for its existence are simply no longer being fulfilled” (1163). “Things couldn’t go on like that – there are things that can’t be allowed, there are times when you have to react” (2855). Nostalgie oor bv die ou Suid-Afrika is tevergeefs. “What could social democracy offer me? Nothing of course, just the perpetuation of absence, a call to oblivion” (1746).

“Although the impressive increase in homelessness had gradually made Western society relax its criteria in this field, I knew that too pronounced a stench would eventually make me stand out in an inappropriate fashion” (1068). Daar word verwys na bv “illegal Malians” (414), “a Somalian refugee” (490), “a black woman” (1185), “a ravising little black girl” (1970), “hot mixed-race girls” (1244), “Lebanese” (1530) en “two Arabs” (2872). In advertensies word blankes uitgeskuif. “Even in deodorant ads there was clearly no room for Norwegian[s]” (1250). “The Chinese would come, they were bound to come, I had no doubt that they were on their way” (542). Chinese koop deesdae eiendom in Frankryk. “They were willing to buy ten times more and pay twice the market rate” (1612). In Parys is daar ‘n oorwegend Chinese woonbuurt (3466). Daar is ook ‘n verwysing na “a little Vietnamese girl” (2145). Baie van hierdie verwysings na inkommers is na vroue in die konteks van seks. “A Moldovan girl, or a Cameroonian or a Malagasy girl, a Laotian even” (2243). “[They are] a lot more sexy than all those aristocratic bitches” (2249).

Houellebecq het dit ook teen die “Latvian and Bulgarian” bestuurders van “HGV’s” (heavy goods vehicles) (2052). Maar hy het ook nie juis waardering vir Nederlanders nie. ‘n Nederlandse vrou word as “plump and appetising” beskryf, “who really looked like an advertisement for Gouda” (1111). Die Nederlanders is glo “a race of opportunist polyglot tradespeople” (458). Hy hou ook nie vir die Engelse nie: “I suffered rebuffs from the English (which wasn’t very serious, you’re never well received by the English – they are almost as racist as the Japanese, like a lite version of them), but also from the Dutch, who obviously didn’t reject me out of xenophobia (how could a Dutch person be xenophobic? That’s an oxymoron: right there: Holland isn’t a country, it’s a business at best)” (479).

Soos Donald Trump het Houellebecq ‘n kramp in militante omgewingsbewustes, wat hulle klem van die fiktiewe gat in die osoonlaag en aardverwarming na die meer realistiese kwessie van klimaatsverandering verskuif het. “I hated Paris; that city infested with eco-friendly bourgeois repelled me. Perhaps I was a bourgeois too but I wasn’t eco-friendly” (623). “It would help me shut up Green activists when the conversation turned to the real consequences of climate change” (1563).

 

Leon Lemmer: Afrikaans ‘so heerlik als die geluid van die eerste reendruppels na ‘n langdurige droogte’

Al hoe minder nie-fiksie boeke verskyn in Afrikaans. Afrikaanssprekende akademici verkies deesdae om eerder in Engels te publiseer. Nuwe boeke oor Afrikaans het skaars geword. Uitgewerye soos Naspers/Media24, vir wie dit voorheen ‘n prestige-saak was om boeke oor Afrikaans te publiseer, stel skynbaar glad nie meer belang nie. Dit is daarom te verwelkom dat ‘n nuwe boek oor Afrikaans die lig gesien het; des te meer omdat dit nog ‘n werk van JC (Jaap) Steyn (gebore in 1938) is, wie se tekste altyd van onberispelike vakmanskap en deeglike afwerking getuig.Ek verwys na Verset & opbou: Skrywers en politici as aktiviste vir Afrikaans (Centurion: Kraal Uitgewers, 2019, 328p, R300). “Hierdie publikasie is moontlik gemaak deur ‘n ruim finansiële bydrae van die SA Akademie vir Wetenskap en Kuns” (p 6). “Die meeste hoofstukke is verwerk van artikels wat in vaktydskrifte verskyn het” (11).

Die boek is op 14 Augustus, Afrikaansdag, in Bloemfontein bekend gestel. Ek kon die boek weke na sy verskyning steeds nie in enigeen van die plaaslike boekwinkels opspoor nie. Ten einde raad het ek spesiaal die hele ent Stellenbosch toe gery om die boek by Protea Boekwinkel te koop. Die boek het my verwagtinge nie teleurgestel nie. Die eerste vyf van die agt hoofstukke handel skynbaar oor bekende terrein, maar bevat heelwat inligting (insluitende foto’s) wat nie algemeen bekend is nie. In die laaste drie hoofstukke word minder bekende terrein betree. Hulle munt uit in aktualiteit. ‘n Nuwe boek van Jaap Steyn oor Afrikaans is, in die woorde van sy vangenoot, president MT Steyn (1857-1916), “so heerlik als die geluid van die eerste reendruppels na ‘n langdurige droogte” (60).

Die voorwoord begin soos volg: “Hierdie boek gaan oor Afrikaanse skrywers en politici se taalaktivisme en taalpolitiek. ‘Taalaktivisme’ lyk vir my na ‘n nuttige woord waarmee ‘n mens ouer woorde soos ‘taalstryd’ en ‘taalhandhawing’ kan saamvat … Eintlik is taalaktivisme in ‘n normale samelewing onnodig. Wanneer die politieke en ander maghebbers egter taalregte misken, sal die verontregte gemeenskap daarop reageer – óf deur gedienstig en gedwee na die owerheid se pype te dans óf self teen onreg op te tree en sodoende aktiviste te word” (8). ‘n Prominente derde moontlikheid is om apaties oor Afrikaans te wees. Afrikaanse taalaktiviste word dikwels “taalbulle” genoem (8). “Taalyweraars” is ‘n beter benaming (46). Vir die verdagmakers van Afrikaansyweraars is dit nie genoeg om agter die heillose ANC-regime aan te kruip nie. Hulle probeer ook om diegene wat lojaal teenoor Afrikaans is te diskrediteer deur hulle as bv polities (ver)regs voor te stel. Tydens die blanke politieke bewind moes ons telkens aanhoor dat Suid-Afrika ‘n abnormale samelewing is. Dit is goed en reg dat Steyn dieselfde etiket aan die nuwe Suid-Afrika heg.

Interessant is SJ du Toit (1847-1911), van Genootskap van Regte Afrikaners- (GRA-) faam, se opmerking oor Engelse skole: dat hulle “di fontein van ons nasionaliteit” vergiftig (16). J du P Scholtz (1900-1990) het hom “‘n nuwe soort Afrikaner” en “die eerste Afrikaanse nasionalis in die eintlike sin van die woord” genoem (38). Sy seun, Totius (1877-1953), het ‘n gedig, “Di laaste Afrikaner” (1907) geskryf, wat soos volg begin: “Hy is alleen nog o’er van heel die Boereras / Wat in syn kindsheid nog ‘n volk, ‘n nasi, was” (27). Die titel van hierdie gedig herinner aan Karel Schoeman (1939-2017) se Die laaste Afrikaanse boek (2002), waarin hy die boektitel soos volg verduidelik: “Nie slegs omdat dit waarskynlik my laaste boek is nie … maar meer nog omdat dit vir my onwaarskynlik lyk dat daar in Afrikaans gou of maklik weer ‘n omvangryke nie-fiksiewerk in tradisionale formaat en deur middel van die tradisionele kommersiële publikasieproses sal kan verskyn … [Hierdie teks] tewens op onbedoelde wyse uitgegroei het tot rekord van die einde van ‘n era in die geskiedenis van die Afrikaanse taal en kultuur” (p 5). ‘n Soortgelyke boektitel is Hermann Giliomee se Die laaste Afrikanerleiers (2012) waarin staan: “Op die lange duur [staar] die Afrikaanse taal en die Afrikanergemeenskap ‘n onsekere toekoms in die gesig” (p 441).

‘Dit is ‘n ietwat oordrewe stelling, maar tensy daar daadwerklike verset kom, kan hierdie eeu die einde van sowel die Afrikanerdom as Afrikaans inhou.’

Volgens Totius se gedig en die titels van die twee boeke genoem in die vorige paragraaf, het die Afrikanerdom en Afrikaans hulle eindtyd betree. Hoekom? “Ná 1994 was daar geen Afrikanerverset teen die nuwe orde nie” (Giliomee 441). Dit is ‘n ietwat oordrewe stelling, maar tensy daar daadwerklike verset kom, kan hierdie eeu die einde van sowel die Afrikanerdom as Afrikaans inhou. NP van Wyk Louw (1906-1970) skryf in Lojale verset (1939): “Opstand is net so noodsaaklik in ‘n volk as getrouheid. Dit is nie eens gevaarlik dat ‘n rebellie misluk nie; wat gevaarlik is, is dat ‘n hele geslag sonder protes sal verbygaan.” Die tydsduur van ‘n geslag word gewoonlik op 25 tot 30 jaar gestel. Sedert die politieke magsoorname deur die heillose ANC-regime in 1994, het reeds meer as ‘n kwarteeu sonder beduidende Afrikaner-protes verloop. Volgens Van Wyk Louw se uitspraak is die Afrikanerdom en Afrikaans dus gedoem.

Die tema van Steyn se boek is historiese verset in Afrikanergeledere ten behoewe van Afrikaans; dus die soort verset waarvan daar in die nuwe Suid-Afrika bitter min tekens is. J du P Scholtz het tereg gesê: “‘n Volk wat tevrede is om sy taal in sy eie land ‘n ondergeskikte plek te laat inneem, [is] gedoem … om met sy taal onder te gaan” (Steyn 51). Oor die interafhanklikheid van Afrikaans en die Afrikanerdom het SJ du Toit, “‘n baanbrekertaalaktivis” (58), reeds in 1874 geskryf: “Sonder taal, geen nasie (51), en in 1879: “Taal en nasi is één” (53).

Steyn haal soos volg aan uit ‘n brief wat GR von Wielligh (1859-1932) in 1917 aan DF du Toit (1846-1923), ‘n stigterslid van die GRA – en iemand wat “soetskeel” was (37) – geskryf het: “Als ons, wat nog lewe, die regte van die Eerste Skrijwers nie bepleit nie, dan doen ons hulle onreg aan. Want netnou eendag word ‘n Afrikaanse Letterkunde Geskiedenis geskrywe en daarin sal so waar as mossie, die werk van die ou beweging met dolke onder die water gesteek word” (30). Von Wielligh se voorgevoel was merkwaardig korrek. Deesdae word die bedrywighede van die GRA verdag gemaak omdat die lede nasionalistiese Afrikaners was. Die skryfwerk van die blanke outeurs van die vroegste Afrikaanse tekste word tans dikwels geminag deur diegene wat in die mode wil wees deur die ontstaan en selfs aanvanklike ontwikkeling van Afrikaans teen wil en dank eerder aan nieblankes wil toedig.

Wat taal betref, het die nasionalisme onder blankes destyds ‘n deurslaggewende rol gespeel. “Een van die oogmerke van die taalbeweging was … om die doeltreffendste instrument teen verengelsing te vind” (157). “Die destydse Afrikanernasionalisme … was ‘n verdedigende beweging teen die aggressiewe Engelse nasionalisme” (173). “Afrikanernasionalisme is gewortel in taalbewustheid” (191). “Die Hollandse en Afrikaanse taalbewegings was uitvloeisels van die Afrikanernasionalisme in die laaste kwart van die negentiende eeu” (85). Von Wielligh het van DF du Toit gesê: “Die Afrikaanse taal was vir hom alles” (42). Dit herinner aan Jan Rabie (1920-2001), wat gesê het: “Sonder Afrikaans is ek niks.” Van hoeveel Afrikaners kan deesdae gesê word dat hulle net so entoesiasties oor Afrikaans is soos DF du Toit en Jan Rabie was? Afrikaans het die vermoë om sonder beïnvloeding deur Engels voort te bestaan as die gebruikers die wil daartoe het. DF Malan (1874-1959) het in 1925 in die Volksraad gesê: “Daar bestaan geen twyfel meer dat Afrikaans genoeg verskeidenheid en buigsaamheid van vorm en woordeskat besit om gedagtes suiwer uit te druk nie” (141).

Soos baie eens Afrikaners vroeg in die 21ste eeu, was president MT Steyn “vroeg in die twintigste eeu ambivalent oor taal” (59). Hy het ‘n Engelse vrou, Tibbie Fraser, gehad en aanvanklik voorkeur aan Hollands bo Afrikaans gegee. Later het hy al hoe meer pro-Afrikaans geword. “Teen 1905 begin Steyn om briewe in Afrikaans te skryf” (60). Van aktuele belang is wat hy aan sy seun, Colin Fraser Steyn (1887-1959), geskryf het: “As ons die Afrikaanse taal nie ent op die Hollandse stam nie waaruit dit sal groei, dan sal dit homself ent op die Engelse stam waar dit sal sterf so seker as wat die son opkom” (59). Dit is wat tans sienderoë besig is om te gebeur. Ek doen reeds jare lank tevergeefs ‘n beroep op veral Afrikaansdosente en instansies wat voorgee om Afrikaans te bevorder (hierna “hierdie elemente” genoem) dat hulle taalsuiwerheid moet propageer, dat Afrikaans al hoe meer Engelsbesoedeld word; dermate dat dit later nie meer die moeite werd gaan wees om Afrikaans naas Engels in stand te probeer hou nie omdat die nie meer ‘n taal uit eie reg sal wees nie.

Polities byderwets redeneer hierdie elemente egter dat politiek voorkeur bo taalkundige oorwegings moet geniet; spesifiek dat versoening belangriker as suiwer(der) Afrikaans is (bv die Afrikaanse Taalraad/ATR). Dit is in skrille kontras met wat die GRA reeds in 1877 besluit het: “Die taal moet geen styf mar eenvoudig Kaaps-Hollands wees sonder inmenging van uitheemse woorde” (87). Die kernprobleem is dat die meeste Afrikaanssprekendes tans bruin is (as Kaaps as ‘n variëteit van Afrikaans eerder as Engels geklassifiseer word). Hedendaagse Kaaps is iets anders as die Kaaps-Hollands genoem in die voorlaaste sin. Omdat dit tans in die mode is om eerder kwantitatief as kwalitatief te dink, word die toekoms van Afrikaans deesdae dikwels aan die bruin mense toevertrou. Daar moet glo liefs nie beswaar teen die mengeltaal Kaaps, ‘n brousel van Afrikaans en Engels, gemaak word nie.

Om Kaaps as ‘n aanvaarbare soort Afrikaans te probeer vergoeilik, word die diversiteit – die beweerde groot aantal variëteite – van Afrikaans oorbeklemtoon. JJ Smith (1883-1949) het in 1914 die teenoorgestelde beweer: “Afrikaans word in alle dele van die land met ‘n verbasende mate van eenvormigheid gebruik” (109). Vanweë die toename in geletterdheid, die verbetering in kommunikasie en die toenemende invloed van die massa-inligtingsmedia (die pers, radio, televisie, internet) behoort daar tans minder sprake van Afrikaansvariëteite as voorheen te wees. Alle Afrikaanssprekendes behoort aangespoor te word om suiwer Afrikaans te praat, maar hierdie elemente is bang dat hulle hiermee aanstoot aan veral bruin mense sal gee, gevolglik word die indruk gewek dat dit in orde is as mense al hoe meer uitdrukking aan hulle tweetaligheid binne “Afrikaans” gee; iets wat nie met Engels gebeur nie. Wat hieruit blyk, is dat daar agting vir Engels is terwyl Afrikaans (en Afrikaners) maar geminag kan word.

Hiermee saam poog hierdie elemente polities byderwets om Afrikaans as ‘n inheemse taal voor te stel; dus sover moontlik sy Nederlandse wortels te misken. As die heillose ANC-regime af en toe ‘n lansie vir die inheemse tale breek, dan klop hierdie elemente hulleself op die skouer omdat hulle blindelings aanvaar dat Afrikaans daarby ingesluit word, terwyl die kamerade by sulke geleenthede in werklikheid slegs ooghare vir swart tale het (198). Verder oorbeklemtoon hierdie elemente polities byderwets graag die rol wat nieblankes in die ontstaan en ontwikkeling van Afrikaans gespeel het. Dit vind uitdrukking in die (slegte/geringskattende) gewoonte om Afrikaans “‘n kombuistaal” te noem. Die GRA het sy stigtingsbyeenkoms in 1875 in Gideon Malherbe (1833-1921) se eetkamer gehou. Afrikaans het sedertdien veeleerder ‘n voorkamer- as ‘n kombuistaal geword, soos die koerant, De Vriend, reeds in 1905 te kenne gegee het (61).

Wat Afrikaansinstansies, soos die ATR, liefs moet insien, is dat vir suiwer(der) Afrikaans geywer moet word en nie polities-opportunisties vir meertaligheid, inheemse tale, alle variëteite van Afrikaans en daarby veral Kaaps nie. Gustav Preller (1875-1943) het geskryf: “Ons mag leer om opelik uit te kom vir ons goeie saak … inplaas van weg te kruip agter utiliteit en politiek” (168). Wat utiliteit betref, was die Nederlandse taalkundige, DC Hesseling (1859-1941), se mening “dat nie alleen rasionele argumente nie, maar ook die gevoel medebepalend is vir die keuse van ‘n kultuurtaal” (170).

Die waarheid is dat nieblankes in vergelyking met blankes baie min in Afrikaans gepubliseer het. Hesseling het in 1897 die mening uitgespreek dat “‘n nasionale letterkunde die enigste betroubare bolwerk teen die veldwinnende mag van Engels” is (99). Van Wyk Louw was van mening: ‘n Taalgemeenskap bestaan “in wese in die literatuur wat sy lede oor geslagte heen opgelewer het” (222). MT Steyn het sy seun, Colin, ook daarop gewys “dat om te dink dat ‘n taal aan die lewe gehou kan word sonder ‘n literatuur, is soos om ‘n huis in die lug te probeer bou sonder ‘n fondament … Hy benadruk voorts dat indien iemand nie ‘n boek in sy eie taal kan kry nie, hy dit dan in ‘n ander taal sal lees. Steyn waarsku dan teen die waarskynlike gevolg, naamlik dat mense sal begin om Engels te lees wat daartoe sal lei dat die taal meer en meer deurspek sal word met Engels en langsamerhand daarin verlore sal gaan” (60).

Jan Smuts (1870-1950) was reeds voor Uniewording in 1910 voorkeur aan Engels bo Afrikaans gegee. “In 1905 het Smuts aan ‘n Australiese joernalis gesê dat Engels die offisiële taal van Suid-Afrika sou wees en Hollands ‘n ‘toegelate taal'” (65) – soos dit deesdae met Afrikaans die geval is. In die taaldebat in 1908, tydens die Nasionale Konvensie met die oog op Uniewording, het Smuts se voorstel “niks oor gelyke behandeling of tweetaligheid bevat … nie” (75). JBM Hertzog (1866-1942) en MT Steyn “se oogmerk was amptelike status vir Hollands, maar veral gelyke behandeling van Hollands en Engels. [Hollands het Afrikaans ingesluit.] Amptelike status waarborg nie gelyke behandeling van die tale nie” (65) – soos ons sedert 1994 daagliks ervaar met Afrikaans as een van elf amptelike taal, maar met Engels in die praktyk as eintlik die enigste amptelike taal. Die groepie Afrikaanssprekendes wat mandaatloos die oorgawe aan swart mag bewerkstellig het, het nie hierdie elementêre les uit die Suid-Afrikaanse geskiedenis geleer nie.

MT Steyn het tereg geredeneer: “Slegs [taal]gelykheid sal ware vereniging bring” (69). “Sonder daardie taalregte was daar geen Unie en geen versoening ná die Anglo-Boereoorlog (1899-1902) nie” (246). JJ Smith het gesê: “Dit ly geen twyfel nie dat als Engels en Nederlands op gelyke voet teenoor mekaar kom te staan, laasgenoemde die onderspit sal moet delwe” (109). Die waarheid hiervan, wat Engels en Afrikaans betref, word deesdae telkens in skole en aan universiteite bewys. Tydens die Nasionale Konvensie in 1908 het MT Steyn gesê: “Daar kan geen eenheid wees nie sonder gelykheid. So lank een ras [eintlik etnisiteit/kultuur: Hollands/Afrikaanssprekendes of Engelssprekendes] voel dat dit ‘n onderdanige plek naas die ander moet inneem, so lank is daar die gevoel van onreg en hierdie gevoel sal ‘n skeidsmuur vorm tussen die twee rasse” (77). Hy het “absolute gelykstelling” geëis. Hollands/Afrikaans is, volgens MT Steyn, “die Europese taal wat die oudste in Suid-Afrika is. Dit word vandag gespreek deur verreweg die grootste deel van die blanke bevolking. Ons taal het sy offisiële karakter alleen deur geweld verloor” (77). Steyn het dit met verwysing na die Anglo-Boereoorlog (ABO) gesê. Vandag kan ons dit ook na aanleiding van die ANC/UDF/SAKP se terrorisme sê, asook natuurlik weens die ruggraatlose magsoorgawe deur die groepie onbekwame NP-onderhandelaars.

MT Steyn het sy 1908-toespraak soos volg voortgesit: “Voor geweld moes ons swig. Die Konstitusie wat ons nou [vir die Unie] gaan opstel, sal ons eie daad wees, en niemand kan verwag dat ons vanself ons taal en ons ras [etnisiteit/kultuur] in ‘n onderdanige posisie sal gaan plaas nie. As ons dit sou doen, sal die volk nimmer sy goedkeuring daarna heg nie, en in plaas van verenig sal ons Suid-Afrika nog meer verdeel” (77-78). FW de Klerk het sy 1992-belofte dat die nuwe Grondwet aan die blanke kiesers vir goedkeuring voorgelê sou word, op ‘n verraderlike manier nie nagekom nie. Enersyds omdat hy geweet het dat die meerderheid blanke kiesers nooit oorgawe aan swart mag sou goedkeur nie. Andersyds omdat hy bang was vir baie in die swart massa se buitengewone vermoë tot geweldpleging en vernietiging.

“Hertzog het gereeld die kwessie van gelyke taalregte in die debat oor unifikasie geopper. In een van ‘n aantal toesprake in 1907 sê hy dat die heropbou van die Afrikaner net so belangrik is as unifikasie. As unifikasie nie daartoe ‘n bydrae lewer nie, is dit nie die moeite werd nie. Daarom moet die Afrikaner sy selfrespek herwin, want daarsonder kan hy nie respek van ander verwag nie” (66). Insgelyks kan ons sê dat dit dingend noodsaaklik is dat die Afrikaner nie onnodige skuldgevoelens weens ANC/SAKP-propaganda moet koester nie en sy selfrespek, insluitende sy respek vir Afrikaans, so gou moontlik volkome moet herwin, anders staar hy die ondergang van die Afrikanerdom én Afrikaans in die gesig.

Die Nederlandse taalkundige, RA Kollewijn (1857-1942), het gesê: “Dit kom my voor dat niks die Afrikaners só kan verbind, sóseer hul selfvertroue kan sterk nie, as die besef dat hul Afrikaans nie ‘n minderwaardige dialek is nie, waarvoor hulle hul eintlik moet skaam nie, maar die taal van ‘n volk, ‘n taal wat gepraat, geskryf word met dieselfde reg waarmee die Nederlander hom van Nederlands, die Engelsman [hom] van Engels bedien” (110). Oor die kwessie of Afrikaans ‘n dialek van Nederlands of ‘n taal uit eie reg is, het JHH de Waal (1877-1937) tot die besef gekom hoe “ontsaglik uiteenlopend” die twee tale is (120). Daar is ook geen geldige rede om skaam vir Afrikaans te wees nie. Soos CJ Langenhoven (1873-1932) dit gestel het: “‘n Vervloekte valse schaamte is dit, die schaamte vir jou moedertaal!” (131). In 1913 was Tobie Muller (1884-1918) se standpunt “dat die erkenning van Afrikaans as onderwystaal vir die selfrespek van die Afrikaner noodsaaklik is” (132). DJ Opperman (1914-1985) “verwys na die minderwaardigheidsgevoel van die Afrikaners wat aan die afneem was – en eintlik kon dit van 1914 af gebeur nadat Afrikaans ‘n onderrigtaal in skole geword het” (148). Ten einde die selfrespek van Afrikaners te ondergrawe, wil die ANC alle skole verengels en doen sy sikofant, die hanskakie Wim de Villiers, alles in sy vermoë om die Universiteit Stellenbosch so gou moontlik te verengels.

Vir die behoud van Afrikaans kan daar nie op bruin mense as ‘n etniese groep gesteun word nie. “Die bruin en swart elite [was] in die Anglo-Boereoorlog oor die algemeen Britsgesind” (81). “Die belangrikste bruin leier van dié tyd en die dekades daarna was Abdullah Abdurahman [1872-1940], wat bitter anti-Afrikaner én anti-Afrikaans was … Dat Engels die taal van kolonialisme en oorlog (met sy wit en swart konsentrasiekampe) was, het nie die prestige daarvan onder swart en bruin mense verlaag nie” (81). Na verloop van meer as ‘n eeu is dit steeds die geval. Nieblankes, veral swartes, is geneig om anti-Afrikaner (indien nie anti-blank nie) en anti-Afrikaans te wees, terwyl die bruin elite steeds uitmunt in hulle dislojaliteit jeens Afrikaans; vandaar die wydverspreide gesindheid onder bruin mense dat, anders as met Engels, daar maar met oorgawe met Afrikaans gemors kan word. Sedert 1994 volg baie blankes hierdie voorbeeld na. Luister gerus krities na die geradbraakte Afrikaans wat baie blankes, bv sommige “sportsterre”, praat. Ek skaam my daaroor.

Van hoofstuk 6 af, handel die boek oor aktuele sake. Hierdie hoofstuk begin soos volg: “‘n Klein historiese oomblik in Januarie 2018 het sonder veel kommentaar verbygegaan. Oudpres FW de Klerk het op 21 Januarie in Rapport die betekenisvolle erkenning gemaak dat die ANC die Afrikaneronderhandelaars in die 1990’s ‘bewustelik mislei’ het [dus ore aangesit het] en nooit die regte in die 1996-Grondwet wou eerbiedig nie” (174). Maar dit is De Klerk wat blankes telkens aangeraai het dat hulle hul op hul regte in die Grondwet moet beroep – totdat daar, nie heeltemal ongegrond nie, begin is met bewerings dat die einste Grondwet grondonteiening sonder vergoeding toelaat. De Klerk het in Rapport gereageer na aanleiding van die Konstitusionele Hof se uitspraak op 29 Desember 2017, wat die gebruik van Afrikaans aan die Universiteit Vrystaat verbied “omdat dit kwansuis ‘n vorm van rassisme sou wees” (174). Anders as iemand soos Leon Wessels, wat die gewilde deuntjie sing dat Suid-Afrika een van die beste Grondwette in die wêreld het, het Hermann Giliomee gesê: “Ek dink ons het een van die swakste grondwette vir hierdie betrokke land, Suid-Afrika” (175).

Jaap Steyn (hierna Steyn) vervolg: “Verskeie akademici het vroeg gewaarsku dat die Grondwet Afrikaans – en Afrikaners – in ‘n gevaarlik kwesbare posisie plaas” (175). Die skuld hiervoor kan terugvervoer word na De Klerk en sy onbekwame onderhandelaars. Onder meer “oorgerustheid en onkunde” het “‘n rol gespeel in die onderhandelinge oor die taalklousule van die huidige Grondwet … Vir die beplanners van ‘n nuwe toekoms het taal nie veel saak gemaak nie, of was die openbare taal van ‘n nuwe bedeling byna vanselfsprekend Engels. Postapartheid was vir hulle sinoniem met post-Afrikaans. Talle intellektuele het jare lank reeds gewaarsku dat Afrikaans die slagoffer kan word van die teenstand teen apartheid” (176).

Gerrit Viljoen (1926-2009) het as minister van staatkundige ontwikkeling (1989-1992) in 1990 gesê “dat die amptelike status van Afrikaans [dus die toe heersende absolute gelyke status van Afrikaans en Engels] nie onderhandelbaar is nie” (179). Ook: “Die ekskuus-dat-ek leef-tipe Afrikaanssprekende kan gerus maar ophou om apologeties te beding vir ‘n ondergeskikte posisie waarin Afrikaans bloot verduur word” (185). In 1992 het Viljoen weens swak gesondheid uit die politiek getree. “Die stem van die vernaamste verdediger van Afrikaans in die politieke wêreld het dus stil geword” (186). “Ná 1992 het die prominente NP-ministers in die openbaar oor taal geswyg” (185).

Hierdie swygende politici het nooit diegene in die letterkundige en akademiese wêreld wat die status van Afrikaans wou aftakel, bv André P Brink (179, 187, 198) en Jakes Gerwel (186), teengespreek nie. “Uit die polemieke blyk dit dat baie van hulle vroeg reeds bereid was om belangrike funksies van Afrikaans prys te gee” (186). “Die stemming in die land en die Afrikaanse gemeenskap [by uitstek die bruines] het dit vir die onderhandelaars maklik gemaak om stap vir stap na ‘n oorheersend Engelse bedeling te beweeg” (191). Byvoorbeeld: “Reeds in November 1991 [is] eenparig besluit … dat Engels die taal van die [Kodesa-]onderhandelinge gaan wees” (193), wat op 21 Desember 1991 begin het.

Hennie Aucamp (1934-2014) het in 1990 teen “mode-simpatieë” uitgevaar: “Is Afrikaans eers van binne ondergrawe, en van amptelike status beroof, is die verskynsel Afrikaner daarmee heen. Want die taal is ‘gansch het volk’. Wie die siel van ‘n volk of groep wil vernietig, begin by sy taal. Verdiskonteer ‘n man se geestesbesit en hy begin vervreem raak van homself” (181). “De tael is gansch het volk” is ‘n leuse wat die Vlaamse taalyweraar, Prudens van Duyse (1804-1859), in 1836 geformuleer het en wat sedertdien gebruik word om Nederlands en Afrikaans teen verengelsing en verfransing te beskerm; verwys bv na PH Zietsman se boek, Die taal is gans die volk (Pretoria: Unisa, 1992). In 1991 het Nelson Mandela “die Afrikaners gewaarsku dat hulle hul grootste fout sou begaan as hulle spesiale status en beskerming vir Afrikaans sou vra” (Steyn 190). Breyten Breytenbach het in 1993 (dus vóór ons “bevryding”) gesê: “Die ANC sal nie Afrikaans bevorder nie, al sê hy ook wat” (182). “Volgens Breytenbach sou beskerming vir Afrikaans net kon geskied deur volgehoue skoolonderrig en voortgesette publikasie” (182).

Ná die 1994-ramp het daar ‘n opmerklike “verflouing van Afrikanernasionalisme” ingetree (184). “Die verswakking van Afrikanernasionalisme sou belangrike gevolge hê vir taalverhoudings en taalgetrouheid” (185). Daardie nasionalisme het tradisioneel “taaltrots en sorg vir die taal” verseker en bevorder. Ná 1994 is daar druk op Afrikaners uitgeoefen om verskoning te vra. Daar is van hulle verwag om hulle te skaam vir wat tydens die NP-bewind vermag is. Die Afrikaner se tradisionele taaltrots is ondergrawe. Dit verduidelik waarom Afrikaansdosente en -instansies steeds nie bereid is om Afrikaanstaalsuiwerheid te bevorder nie. Die taal verengels daagliks sienderoë en feitlik niemand spreek besorgdheid daaroor uit nie. Die verswakking van Afrikanernasionalisme het ook aanleiding gegee tot “die opvatting dat groeps- of minderheidsregte onbelangrik is. Wit politici het oortuig geraak dat die klem al hoe meer moet val op individuele regte” (188), soos deur die ANC begeer. Dít is waarmee ons deesdae vir lief moet neem. Roelf Meyer het gesê: “Vergeet minderhede!” (189).

In 1993 het Rina Venter, die minister van gesondheid (1989-1994), op ‘n direksie-ete van Rapport openbaar hoe chaoties die NP se onderhandelinge verloop: “Dat ons geen plan meer het nie… Niks is in plek nie; niks wat ons ons kiesers beloof het nie” (185). Die omvang en diepte van hierdie onbekwaamheid en verraad word in besonderhede in Venter se outobiografie, wat ek eersdaags wil resenseer, beskryf. Steyn noem wat Venter tydens die onderhandelinge waargeneem het: Dat Roelf Meyer “gou begin het om die ANC as ‘n vennoot te hanteer” (194). Venter was ongelukkig oor die ooreenkoms wat “bepaal het dat alle kinders toegang tot enige skool van hul keuse moes hê in die taal van hul eie keuse” (194). FW de Klerk was hiermee tevrede, maar Venter het gesê: “Julle vernietig nou Afrikaanse skole! … Roelf Meyer se antwoord was dat die ANC nie van voornemens was om Afrikaanse skole en universiteite af te skaf nie” (194). Sedert 1994 sit ons met die nalatenskap van hierdie opperste dwaasheid.

Niël Barnard, die hoof van die Nasionale Intelligensiediens (1979-1992), skryf: “Toe ek oor die gebruik van Afrikaans tydens die onderhandelinge begin agiteer, was van die politici sigbaar geïrriteerd, want sulke onbenullighede behoort nie onderhandelaars se tyd in beslag te neem nie. Pik Botha het my openlik meegedeel dat my gebrekkige Engels my tog nie moet verlei om so ‘n beuselagtigheid tot ‘n twispunt tydens die onderhandelinge te verhef nie. Die baie bekwame politikus, maar ook openlike Afrikaans-hater Pravin Gordhan het met onbeskofte geniepsigheid enigiemand wat iets in Afrikaans wou sê, onderbreek met ‘I don’t follow that language'” (192). “Barnard meen dat verskeie ministers soos FW de Klerk, Roelf Meyer, Dawie de Villiers, Leon Wessels, Pik Botha en ‘al die ander geswore Broederbonders’ oor taal in die algemeen en Afrikaans in die besonder ‘n gebrek aan belangstelling openbaar het wat vir altyd op hul kulturele sonderegisters behoort te staan” (194).

“Die ANC het sy oogmerk van Engels-eentaligheid langs ‘n ompad bereik, want 11 plus 0 [amptelike tale] was in werklikheid maar 10 plus 1” (198). “Breyten Breytenbach het gesê die besluit is skelm, en dat daar uit die mengelmoes net een taal gaan uitkom, naamlik Engels” (198). ‘n Joernalis, Paul Taylor, het geskryf: “Hulle raak klaarblyklik op onregstreekse wyse van Afrikaans ontslae, wat waarskynlik die slimste [slinkste?] manier is om dit te doen” (199). “Die sakesektor het onmiddellik daarna verpakkingsmateriaal, etikette, gebruiksaanwysings, ensovoorts eentalig-Engels begin maak met die verskoning dat hulle onmoontlik elf tale daarvoor kan gebruik. Die openbare uitsaaier (die SAUK) het van 1994 af die sendtyd vir Afrikaans oor televisie sterk ingekort … Van 1994 af is instellings verengels wat vroeër die werkgewers vir baie Afrikaners was, soos Eskom, Transnet en die weermag” (199).

In die Oorgangsgrondwet (1993) staan: “Regte met betrekking tot taal en die status van tale wat by die inwerkingtreding van hierdie Grondwet bestaan, word nie ingekort nie … nòg die regte met betrekking tot die taal nòg die status van ‘n amptelike taal soos dit in enige gebied of met betrekking tot enige werksaamheid ten tyde van die inwerkingtreding van hierdie Grondwet bestaan, verminder mag word.” In die 1996-Grondwet staan: “Gesien die historiese inkorting van die gebruik en status van die inheemse tale van ons mense, moet die staat praktiese en daadwerklike maatreëls tref om die status van dié tale te verhoog en hul gebruik te bevorder.” Wat in die twee genoemde Grondwette staan, is ontleen aan Bylaag A en B in JC Steyn se boek, ‘Ons gaan ‘n taal maak’: Afrikaans sedert die Patriot-jare (Centurion: Kraal Uitgewers, 2014, p 525-527).

Dit is so duidelik soos daglig dat met “die inheemse tale van ons mense” die swart tale bedoel word en dat Afrikaans uitgesluit word omdat daar van 1910 tot 1994 nie sprake van “die historiese inkorting van die gebruik en status” van Afrikaans was nie. Niël Barnard “sê die ANC het botweg geweier om weer die bepaling insake die nie-inkorting van die taalregte en -status van Afrikaans en Engels op te neem” (Steyn Verset 199-200). Die NP-lede was magteloos, want in hulle dwaasheid het hulle toegelaat dat die Grondwet eers ná die 1994-verkiesing, toe die ANC reeds die meerderheidsregering was, aanvaar is. “Die taalklousule [in die 1996-Grondwet] het die benadeling van Afrikaans vergemaklik in die uitvoering van die [ANC-]regeringsbeleid van nasiebou deur Engels [een nasie, een taal], asook die politiek van vergelding” (204). Die hele staatsdiens het bv weens “ingrypende transformasiemaatreëls” (203) feitlik oornag grootliks verengels (202).

Hoofstuk 7 handel oor NP van Wyk Louw. Die eerste sin is wat Jan Greshoff (1888-1971) van Louw gesê het: “Sy hele bestaan draai om taal” (205). Daarna skryf Steyn iets waarmee baie Afrikaners nie met Louw sal saamstem nie: “By Louw is ‘volk’ ‘n sentrale begrip, maar by hom het dit ‘n betekenisverandering ondergaan, sodat hy in 1960 skryf van ‘my volk, Blank en Bruin'” (208). Dit verduidelik die entoesiasme wat daar by bv Adam Small (1936-2016) vir Louw was. Veralgemenend is my standpunt dat bruin mense kultureel baie nader aan blankes as swart mense is, maar daar is ook groot kultuurverskille, bv daar is baie bruin Moslems. Maar die eintlike onderskeid wat ek tussen Afrikaanssprekende blankes (spesifiek Afrikaners, dus nie-hanskakies) en bruin mense tref, is dat Afrikaners Afrikaansgetrou is, terwyl Afrikaans bloot ‘n kommunikasiemiddel, ‘n gebruiksartikel, vir bruin mense is, met die bruin elite wat uitmunt in dislojaliteit jeens Afrikaans. Dit is lede van hierdie bruin elite, soos Hein Willemse, Danny Titus en Michael le Cordeur, wat deur Afrikaansinstansies, soos die ATR en die ATKV, oorgraag by hulle bedrywighede betrek word. Afrikaansinstansies soek die heil van Afrikaans by die verkeerde mense, naamlik Afrikaansdislojales. Hulle is dikwels ook anti-Afrikaner gesind, “want die bruin kiesers het sedert die negentiende eeu, en veral sedert die 1930’s, hoofsaaklik Engelse partye ondersteun” (246), bv die Verenigde Party (VP), wat “Afrikaans misken het” (246). Om taal- eerder as rasredes sluit ek bruin mense nie by my siening van die Afrikaner en dus die Afrikanervolk in nie. Steyn skryf: “Meningsopnames wys … op aansienlike verskille in taalhouding tussen wit en bruin Afrikaanssprekendes. By die laer middelklas is daar entoesiasme vir Afrikaans, maar die bruin elite is minder geesdriftig en party is gekant teen doelgerigte pogings om Afrikaans in sy hoër funksies te bevorder” (230).

“Ook Louw gebruik die frase Afrikaanse nasionalisme. Die historikus GD Scholtz [1905-1983] sê dat daar in die woord nasionalisme vir Afrikaners alles opgesluit gelê het wat edel en goed was” (210). Die frase Afrikaanse nasionalisme behoort dus by Louw meer omvattend as my Afrikanernasionalisme te wees tensy Louw se begrip Afrikaner bruin mense uitsluit. Dit lyk nie asof laasgenoemde die geval in die volgende sin is nie: “Die essensie van die Afrikaanse nasionalisme is die strewe van Afrikaners om voort te bestaan as ‘n aparte gemeenskap met ‘n eie taal en nie net as individue nie” (210). Hoewel Louw in ‘n abstrakte of teoretiese sin heelwat empatie met bruin mense gehad het, het hy as oortuigde Broederbonder (219) dit egter in die praktyk meesal oor Afrikaners as blankes en sodanige Afrikanernasionalisme gehad.

Louw se standpunt was: “Nasionalisme is oorbodig en verkeerd by ‘n volk waarvan die geestesbesit nie bedreig word nie. Dit word egter anders wanneer die geestesbesit bedreig word … Die onderskeid wat Louw by implikasie getref het, was tussen die verowerende of imperialistiese nasionalisme van die groot nasies, aan die een kant, en die verdedigende en opbouende nasionalisme van die volkere wat teen die eerste soort nasionalisme in verset kom, aan die ander kant” (211). ‘n Verdedigende nasionalisme behoort uiteraard ‘n verdedigende taalbeweging in te sluit. Louw noem dat sodanige taalbewegings “by enkeles ontstaan” (216); soos by Prudens van Duyse, waarna hier bo verwys is. Waar is die enkelinge wat, 1994 ten spyt, Afrikaners en Afrikaans tot ‘n nuwe bloeityd kan lei? In hierdie verband haal ek vir Uys Krige (1910-1987) aan: “Fort Wajier lê ver, lê ver, onderkant die eerste ster” (“Die soldaat”, 1940). Dít gee uitdrukking aan my pessimisme.

In 1965 was Louw nogal optimities: “Ek praat as Afrikaner, maar ek praat ook namens die Afrikaanse literatuur wat sy eie eer en waardigheid het – ‘n eer en waardigheid wat onafhanklik is van die politiek en wat sal voortleef wanneer die grootste deel van ons tyd se politiek en die groot massa van ons politici begrawe en vergeet sal wees” (231). Sy gedig, “Nuusberigte” (1956), in die bundel Tristia (1962), begin met die reël: “Het my land ‘n ander geword as wat ek ken?” (232, 265). Steyn skryf: “Dit kan feitlik interpreteer word as: ‘Het my volk ‘n ander geword as wat ek ken?'” (232). Sedert Louw se skrywes in 1956 en 1965 het die land en baie blanke Afrikaanssprekendes, veral ná die 1994-ramp, radikaal verander en daardie veranderings was (meesal) nie verbeteringe nie.

‘Tans het ons die absurde situasie dat die voortbestaan van die Afrikaner en daarmee saam sy geestesbesit, bv Afrikaans, meer as ooit bedreig word, terwyl Afrikanersnasionalisme sedert 1994 sterk afgeneem het en voortdurend verdag gemaak word; ook deur elemente wat voorheen Afrikaners, selfs Broederbonders, was.’

Volgens Louw: “Kultuur en politiek moet saamwerk soos oog en hand” (222) en “Sonder die strydbaarheid sou die Afrikaanse gemeenskap en kultuur verdwyn” (219). In die 1930’s het Louw “die vasbeslote, uitdagende Afrikaans-nasionale weerstand” beklemtoon, “wat hy in ‘n gedig in Die halwe kring (1937) verwoord het: ‘dat ons nie kon gebuig word / soos húl geweld dit wou'” (225). Later het dit geblyk dat daardie geweld van die ANC gekom het en dat die FW de Klerk-faksie gebuig is, maar nie ware Afrikaners nie. Steyn skryf: “Die geskiedenis staaf sy [Louw se] destydse siening. Die vernaamste kenmerk van die politieke en kulturele aktiwiteite van die Afrikaners in die jare ná die Anglo-Boereoorlog was die taalstryd teen verdringing deur Engels. Taalorganisasies, kerke, politieke partye, onderwysers- en vroueverenigings het aan die taalstryd deelgeneem en die houding versterk dat taal deel is van die identiteit van die Afrikaner: wie verengels, is verag as verraaier. Dit was die plig van ‘n Afrikaner om Afrikaans te bly. Ná die verlies van die vryheid was die taal die één ding wat die volk nie durf prysgee nie” (225-226).

Tans het ons die absurde situasie dat die voortbestaan van die Afrikaner en daarmee saam sy geestesbesit, bv Afrikaans, meer as ooit bedreig word, terwyl Afrikanersnasionalisme sedert 1994 sterk afgeneem het en voortdurend verdag gemaak word; ook deur elemente wat voorheen Afrikaners, selfs Broederbonders, was. Louw sou dit (seker) ‘n “nuwe vanggat van die onregverdigheid” genoem het (226). Deesdae ervaar ons as blankes daagliks die nadelige gevolge van swart nasionalisme, wat aansluiting by swart Afrika-nasionalisme vind en dikwels goedgepraat en (feitlik) nooit veroordeel word nie.

Louw het gewaarsku teen “die toeploeg [van blankes] deur [die] massa-immigrasie” (248, 255) van swartes; iets wat deesdae groter afmetings as ooit tevore aanneem. Steyn skryf: “Afrikaners is reeds toegeploeg” (261) met 79,2% van die bevolking wat volgens die 2011-sensus swart was. Sedertdien is toegelaat dat miljoene der miljoene onwettige immigrante, veral uit Afrika, hulle in Suid-Afrika vestig. Steyn stel hierdie getal op 8 tot 9 miljoen (261). “Die gevolge van getalsoorweldiging word vererger deur emigrasie en ‘n lae geboortesyfer” (261), wat albei kenmerkend van veral die blanke bevolking is.

Vir my lyk dit asof swart nasionalisme soortgelyk is aan die histories imperialistiese nasionalisme waarteen Louw dit gehad het. Insgelyks is die nasionalisme wat steeds by Afrikaners aanwesig is, ‘n verdedigende nasionalisme wat guns in Louw se oë sou vind. Maar hy sou sterk beswaar teen die flouheid daarvan hê. Hy kon graadverandering verwag by diegene wat eens Afrikaners was, maar sekerlik nooit fundamentele aardverandering nie. “‘n Volk kan nie ‘n Damaskus-ervaring hê nie” (251). Louw skryf: “Dit sou ontsettend wees as ons vergeet dat ons in die [ABO-]marteling tot ‘n volk gemaak is” (250). Ná die ABO het dit geblyk dat daar genoeg krag in die Afrikanerdom oor was om “orent [te] kon steier” (255). “‘n Volk wat getroos word in sy toestand, is ook ‘n verlore volk” (253). Ná die ABO het Afrikaners glad nie berus in die toestand waarin hulle hulle bevind het nie. Dink bv aan die 1914-rebellie.

Sal ware Afrikaners ná die verraderlike 1994-magsoorname ooit kan berus in die lot wat hulle heeltemal onverdiend toebedeel is? Soos JD Kestell (1854-1941) in 1902, hoop ek dat dit sal blyk dat die Afrikanerdom steeds “‘n onuitdelgbare element” is (257). Louw wou nie hê dat Afrikaners saggemaak moet word “met troospraatjie” nie (258); die soort heuningsmeerdery waarvoor veral Nelson Mandela berug was. “Die prysgawe van vryheid was dus vir Louw ‘n vorm van ongeregtigheid” (259). “‘n Nasie wat sy selfbeskikkingsreg prysgee en hom onderwerp aan andersoortige oorheersing, pleeg volgens [Piet] Cillié [1917-1999] hoogverraad” (260).

Het Louw die heillose ANC-regime voorsien? “In die algemeen gestel, skryf hy, is ‘n heerserstaal die wapen van ‘n heersende groep. Hierdeur [bv met Engels as eintlik die enigste amptelike taal] vergemaklik hy sy eie kommunikasie en administrasie en bemoeilik hy die kommunikasie en organisasie van moontlike teenstanders” (211). Iets waarvan iemand soos Wim de Villiers kennis behoort te neem, weens sy kroniese manie ten gunste van ‘n wêreldtaal en wêreldburgerskap, is die volgende stelling van Louw: “‘n Wêreldtaal … is bepaald nie alleen ‘n gestalte van lieflikheid nie” (211). Dieselfde geld vir identiteitlose wêreldburgerskap. “Transformasie [die hooffunksie van die Universiteit Stellenbosch se huidige beleid] het vir Afrikaans en Afrikaners ontsettende verliese meegebring” (269). Louw skryf oor hoe koloniale en imperiale moondhede hulle taal “in hulle onderdane ingestamp” het (212). Nou sit ons plaaslik met ‘n terroristiese bewind wat die koloniale taal Engels in iedere lid van die bevolking wil instamp.

Steyn skryf: “Gedrukte en digitale koerante, tydskrifte en boeke bly onontbeerlik vir Afrikaans omdat hulle die enigste instellings is wat nog konsekwent die standaardtaal behou en uitbou” (237). Daardie “konsekwent” moet gekwalifiseer word. Die koerant Son gebruik/misbruik die allerbedenklikste “Afrikaans”, naamlik ‘n soort Kaaps. In die ander eens trots Afrikaanse koerante en tydskrifte van Naspers/Media24, maak al hoe meer Engels hulle verskyning in die opskrifte en tekste. Oor die radio en televisie is ‘n soortgelyke neiging waarneembaar. “‘n Taal kan nie net as tweedehandse slengtaal van shows of die oe’s en a’s van celebs bestaan nie” (237). WEG Louw (1913-1980) “teiken in sy gedig ‘Naggesprek’ mense wat ‘ongeërg die spel voortsit met die taal: één woord Engels, één woord Afrikaans, om die beurt'” (237). In 1970 het Van Wyk Louw dit betreur dat anglisismes ‘by vandag se jeug as ‘t ware deur alle porieë binnestroom’. Dit was vir hom ‘triestig’ dat sy kinders, ‘wat volkome van anglisismes ontluis was’, vir hom moes sê: ‘Ek wil so graag reg praat, maar ek durf nie voor die Onnie nie'” (237). Steyn voeg by: “Dit klink vandag soms of ‘n onsigbare onnie sê: ‘Jy durf nie reg praat nie! Jy moet meer van die Rooitaal bygooi. Onthou: hoe rooier, hoe mooier” (237). Dit is nie net onderwysers en (Afrikaans)dosente wat vir lief met geradbraakte Afrikaans neem nie, maar ook Afrikaanse predikante, wat deesdae in Engels aan bv die Universiteit Stellenbosch opgelei word.

“‘n Deel van die geskiedenis is altyd – soos in Die dieper reg (1938) verwoord – die ‘trouloosheid / van dié wat om ‘n ander diens / soos knegte jou verlaat'” (239). “Ná die ‘donker nag van die siel’, dus ná 1994, [het daar nog nie] ‘n mooi dagbreek en ‘n helder nuwe dag” (263) vir Afrikaners en Afrikaans aangebreek nie. Ná verloop van meer as ‘n kwarteeu is dit steeds stik donker nag.

Leon Lemmer: Grade van verligtheid

‘n Resensie het onlangs die bestaan van die volgende boek onder my aandag gebring: Anelia Schutte (gebore in 1978), For the people: A story of small-town apartheid (London: HarperCollins, 2014, 384p, R240; Amazon Kindle $5,98). Op die buitebladsy staan: “A small town’s struggle for freedom against apartheid.” Die dorp waarna verwys word, is Knysna. In die Kindle-katalogus is die newe-titel: “A heart-breaking memoir of a fight for freedom.” In een van die reaksies beweer ‘n leser dat in vergelyking met die destydse suidelike state van Amerika apartheid “much much worse” was.

Die boek is eintlik ‘n lofsang vir die outeur se ouers, haar pa, Theron, en veral haar ma, Owéna Schutte, albei gebore in 1944, wat sedert 1970 feitlik hulle hele lewe in Knysna deurgebring het. Die outeur het tydens die skryf van die boek in Londen gewoon en verskeie besoeke aan Suid-Afrika gebring, onder meer ‘n tydperk van drie maande, om navorsing vir die boek te doen, waarmee sy reeds in 2007 begin het. “I wanted to speak to the rioters who’d stood up for their human rights, and the policemen who’d arrested them” (Kindle 191). Sy was toe met David Varela getroud. Sedertdien het hulle geskei. Die outeur woon deesdae in New York City. Anelia het twee ouer broers, Francois en Rudolph, wat blykbaar ook landuit gevlug het, want sy maak melding van haar en haar broers se troues in (onderskeidelik) Knysna, Londen en Barcelona (255). Soos Anelia (169), wat Suid-Afrika in 1999 verlaat het (164), het haar oudste broer ‘n Britse burger geword (159). Die uitgeweke Schuttes is klaarblyklik glad nie van plan om permanent na die “bevryde, demokratiese” Suid-Afrika terug te keer nie.

Owéna is die hoofkarakter in die boek. Al die Schuttes is Afrikaanssprekend. “In London, my brother and I still speak Afrikaans to each other” (1130). Anelia se pa was ‘n biologie-onderwyser (226). Haar ma was ‘n maatskaplike werkster, wat haar onderrig aan die Universiteit Stellenbosch ontvang het (325). Die Schutte-egpaar se oorsprong lê in die konserwatiewe Afrikanerdom. Die boek is eintlik ‘n verduideliking van hulle ontaarding, met Theron wat in groter mate as sy vrou behoudend gebly het. “Despite her own sister having fled Rhodesia when the changes happened, Owéna couldn’t imagine South Africa going the same way” (2110).

In 1983 het die Schutte-egpaar in die referendum ten gunste van die Driekamerparlement gestem (2099) as ‘n sogenaamde stap in die regte rigting. Toe reeds was die Progresiewe Federale Party besig met “urging the prime minister to consult and negotiate with all leaders in South Africa so [that] the country might have a constitution that encouraged and promoted ‘security, justice and peace for all its citizens, irrespective of race or colour'” (2121). Ná die 1990/94-onderhandelinge het ons egter ‘n land waar veiligheid, geregtigheid en vrede in baie opsigte steeds nie bestaan nie.

Owéna wek die indruk van iemand wat nie haar professionaliteit kon handhaaf deur die nodige emosionele afstand tussen haar en haar kliënte te bewaar nie. Daar is ‘n knaende bemoeisiekheid wat ook by haar dogter waarneembaar is. Daar word bv reeds dekades lank gepoog om die hoofpad nie deur Knysna se middedorp te laat loop nie deur eerder ‘n verbypad te bou. Toe Owéna hoor “that black families would have to be moved to make way for the road, it became her problem” (1758). Sy is een van dié wat hierdie baie nodige projek gesaboteer het.

Haar dogter probeer om ‘n meer aanvaarbare beeld van Owéna te verskaf: “As a social worker, she couldn’t be seen to take sides. She hadn’t even voted in the previous general election, knowing that any political affiliation could break down the trust she’d worked so long to build up among the black people. For the same reason, she couldn’t be seen to side with, or even work with, the police when the unrest started. But nor did she want to join the black people’s struggle” (2770). “Owéna didn’t approve of the violence. For years, she had been trying to show the black people of Knysna that the real way to make change happen was to talk, not fight” (3105).

Maar toe 75 (3168) volwasse swartes in 1986 as molesmakers gearresteer is, “Owéna was shaking, she was so angry. She demanded the people be released” (3125). “As far as she knew, it was only the young people who were getting out of hand. None of the older people she’d spoken to wanted the violence. They just wanted to be heard … she started making up food parcels for the families who’d been left behind” (3135). Dit is ‘n hoogs naïewe reaksie. Owéna is die soort mens wat ook die propaganda sal glo dat die Soweto-onrus in 1976 uitsluitlik aan die spontane opstand van skoolkinders toegeskryf moet word; dat daar geen volwassenes betrokke was wat die opstand georkestreer en aangehits het nie. Toe die veiligheidsmagte pamflette in die swart woongebiede van Knysna versprei het waarin die inwoners aangemoedig word om hulle nie deur aktiviste te laat intimideer nie, “the blood rise” in Owéna se gesig (3161). Maar dan is dit sy en haar man wat verontwaardig is as hulle telefoongesprekke in die openbare belang deur die veiligheidspolisie afgeluister word (hoofstuk 43 en 44).

Omdat die outeur in Suid-Afrika grootgeword het, verstaan sy die plaaslike situasie gelukkkig baie beter as buitelanders wat oor Suid-Afrika skryf. Ten spyte van haar anti-apartheidsinvalshoek raak sy heelwat waarhede kwyt, al besef sy nie altyd die implikasies daarvan nie. Byvoorbeeld, ná 15 jaar van “demokrasie” neem sy waar dat die bruin mense van Knysna steeds in hulle tradisionele woongebied, Hornlee, woon en die swart mense steeds in die plakkerskampe. “I still thought there’d be more integration now that the racial divide is no longer law” (372). Die punt wat sy mis, is dat die meesal groot kulturele verskil tussen bruin en swart (en natuurlik blanke) mense steeds daar is. Apartheid het erkenning hieraan gegee. In hierdie opsig verskil vóór en ná 1994 nie. Soort soek soort al wil linkse literaliste dit hoe graag anders hê. Toe die outeur die enigste blanke was wat ‘n swart mens se begrafnis bygewoon het, was haar aanvoeling: “I just don’t belong here” (1165).

Een van die groot kultuurverskille tussen blankes en swartes is baie blankes se bereidwilligheid om hulle tyd, arbeid en van hulle besittings uit die goedheid van hulle harte gratis aan swartes te gee. Owéna het bv aan swartes verduidelik wat blankes opgeoffer het om ‘n bewaarskool vir swart kinders tot stand te bring en te onderhou: “How hard the white parents worked to make and keep Stepping Stones that way. She would know – she was one of the mothers who baked cakes and biscuits by the car-boot-load for fundraising cake sales. Fathers painted classrooms and made jungle gyms and helped to fix leaky roofs and broken equipment. And almost all the materials the children used for their arts and crafts, from off-cuts of fabric to old magazines, were collected and donated by the parents. The crèche mamas were amazed. Their own people would never do that, they said” (1669).

By die Tembelitsha-skool vir swartes sê die waarnemende skoolhoof, die swart mevrou Martin: “It’s difficult to get parents to help with things like painting classrooms or fixing toilets, because they want to be paid for their efforts” (1878). Martin se kollega, mnr Guga, noem dat sekuriteit ‘n groot probleem by die skool is. “Vandalism and burglary are common, and people from the surrounding township often come in to the school to use the toilets or, in some cases, steal the toilet pipes. Even the vegetables in the school garden were stolen during the recent winter break” (1889). Die outeur skryf: “In a computer room there are rows of desktop machines. I wonder how many have been stolen” (1905). Dit is nie ‘n onbillike opmerking nie. Toe Schutte in Durban gewoon het, is haar motor gesteel (1986).

Daar was glo nie akkommodasie beskikbaar vir die onderwysers van die genoemde skool nie. Owéna het haar toe daarvoor beywer om ‘n huis te bou waarin vyf onderwysers kon tuisgaan. Van owerheidsweë kon sy geen finansiële ondersteuning kry nie. “There was no money for the house and no one in the black community was prepared to build it for free” (1949). “For money, she appealed to the white people of Knysna. For materials, she went to local businesses. Everyone she approached gave generously, but free labour was still hard to find” (1954). Twee blankes, Owéna se man, Theron, en hulle buurman, Doug Starkey, is oorgehaal om die gratis arbeid te verskaf, terwyl die Schuttes se tuinhulp, die bruin Johnny Oliphant, ook gehelp het, maar is daarvoor deur Theron betaal (2014). Hierdie drie “represented everything that was wrong with the country” in die oë van plaaslike swartes (2020).

“And so they came and watched while Theron, Doug and Johnny worked, never offering to help, just standing and watching and talking among themselves” (2025). Soms het hulle hierdie drie werkers gedreig “with ‘trouble’ if they didn’t leave” (2025). “Then the wood that Theron was leaving at the building site started disappearing. Undeterred, Theron stored the planks at the nearly sawmill instead” (2030). “Even black teachers turned up with a few drinks in them sometimes … Slurring their words, they demanded to know when the house would be finished, and why it was taking so long. But not one of them ever picked up a hammer to help” (2030). Theron was toe nog ‘n voltydse onderwyser en kon net Saterdae die bouwerk doen.

“Week after week for seven months, Theron, Doug and Johnny went back, until finally in November 1983, the house was finished. To celebrate, Child Welfare put on a tea party outside the house. All of Tembelitsha’s staff turned up, as did several parents, who milled about admiring Theron and his team’s work over tea and cake that Owéna had baked for the occasion” (2035). Is dit moontlik om beter as met hierdie gebeure te illustreer dat daar iets radikaal verkeerd met baie swart Suid-Afrikaners is? Om talent vir bv geweldpleging en die skepping van ellende te hê, bied nie ‘n gesonde grondslag vir ‘n voorspoedige land nie.

Tydens die onrus in die jare tagtig was Theron een van die onderwysers wat as ‘n vrywilliger die plaaslike hoërskool vir blankes oor naweke in vieruurskofte teen geweldpleging opgepas het (3145). In teenstelling hiermee en nie ver daarvandaan nie “the road was blocked with burning tables from the Tembelitsha school” (2889, 2928). Toe die polisie opdaag om die pad oop te stel, het die kinders hulle met klippe bestook (2928). Wat in linkse geledere gepredik word, is dat, soos beskermde wild, niks van owerheidsweë aan sulke kinders gedoen mag word nie. As hulle bloot opgesluit pleks van gemoer (3015) word, klink die kreet van “free the children” op. Hoe het die Tembelitsha-skool daar uitgesien nadat die Schutte-egpaar so baie daarvoor opgeoffer het? “There was no headmaster. There were no textbooks. Teachers were drunk at the school. Windows were getting smashed. Chairs were being stolen” (3376).

Tydens die onrus in die jare tagtig is verteenwoordigers uit die swart gemeenskap toegelaat en aangemoedig om hulle griewe onder die munisipaliteit se aandag te bring. Hulle het resultate met besluite behaal, maar positiewe teenprestasie het agterweë gebly. “There were plans for a new cemetery in Bongani, communal taps in Dam-se Bos and Witlokasie, and water tanks in Oupad and Jood-se Kamp [five black townships]. The children’s needs were especially high on the agenda, with the town council looking into buying a second-hand bus to transport the children to school, and agreeing to finally install electricity in Tembelitsha’s classrooms. In keeping with Owéna’s principle of helping the people to help themselves, the committee made sure they involve the community in making the plans happen. To cover the cost of running the new school bus, the children would have to pay a fare. And the municipality would pay the Tembelitsha schoolchildren to work with its electrical engineer to dig trenches for the power lines at the school” (3234).

“Heavy rains stalled the installation of the taps at Dam-se Bos. The plans for the new school bus had to be scrapped after parents said they couldn’t afford the fares, no matter how heavily subsidised. And the trenches at Tembelitsha were put on hold while the young would-be labourers wrote their exams. The community got impatient, accusing the liaison committee of making promises it couldn’t keep” (3244). Maar “the municipality had been doing everything within its power to supply water and sanitation in the squatter camps, scraping together funds from other budgets” (3381).

Owéna het aan die African Scholars’ Fund [ASF], waarvan blankes klaarblyklik vir bevoordeling uitgesluit word, geskryf (3381). Twee van die ASF-funksionarisse het Knysna besoek en in hulle verslag geskryf: “The contrast of luxury boating and tourism with the squalor of the black schools is a serious indictment of the management of the area” (3391). Self het die ASF blykbaar niks konstruktiefs gedoen nie. “Four months later, the Ministry of Education and Development Aid agreed to supply two prefabricated classrooms and extra bucket toilets for Tembelitsha. And the Bogani school was upgraded to standard four, so that fewer children had to walk all the way to Witlokasie” (3396).

Die swartes het steeds ‘n gratis bus en gratis vervoer vir hulle skoolkinders geëis. Owéna het aan die Afrikaans koerant, Rapport, geskryf, wat minibusse aan liefdadigheidsorganisasies geskenk het (3396). “After months of badgering the paper, she convinced them to donate a minibus to Child Welfare to ferry the Tembelitsha children to and from school. But Child Welfare couldn’t afford the cost of running the bus … Owéna went to the town council … Was there any way they could help with funds for petrol? The town council went one better, supplying not just the funds but a driver too” (3402). As mense eis dat iets gratis moet wees, kry hulle dit heel dikwels – mits hulle swart is.

“The Round Table chased the government for funding to pay for the electricity at Tembelitsha” (3407). Daar het klaarblyklik niks gekom van die plan dat skoolkinders teen betaling slote vir die elektrisiteitskabels moet grawe nie. “A local company donated a film projector for fundraising film nights. And the Black Sash, along with a group called Concerned Women of Knysna, arranged for textbooks to be collected” (3407). Om te ontvang, is vir swartes blykbaar saliger as om te gee. Hulle hoef selfs geen skoolfooie te betaal nie (1873).

‘n Nuwe swart woongebied met houthuise is in die vooruitsig gestel, maar die swartes wou nie houthuise hê nie (3244). Hulle wou veral nie vir sulke huise betaal nie. Die grondstruktuur is egter sodanig dat niks anders as houthuise daar opgerig kon word nie (3427). Die strate van hierdie woongebied is reeds geteer, maar die swartes het gekla dat die strate nie wyd genoeg is nie (3249). Teen dienslewering is geprotesteer (3259). “We want houses.” “We want electricity.” Die raadslede moes deur die polisie teen die aktiviste en oproeriges beskerm word (3262). ‘n Laerskool is vir die nuwe woongebied, Khayalethu, goedgekeur, maar die swartes het aangedring op ‘n hoërskool (3416).

Daar is 780 woonpersele, “complete with access to water, sewage facilities and electricity [and in 1987/8] had been standing empty for two years” (3421) weens intimidasie. In daardie tyd het terrorisme sulke ernstige afmetings aangeneem dat “the Knysna Municipality had removed all flower boxes from the main street, and there were no longer any rubbish bins outside the post office” (3437). “The black members of the mayor’s liaison committee had started to resign, giving in to pressure from their community, who criticised them for being all talk and no action” (3442). “[They were] accused … of being pawns in the apartheid government’s plans to herd people into townships” (3448). Aktiviste het gedreig om die houthuise af te brand as hulle gebou word (3469). Opdrag is deur die “Civics” gegee dat ‘n kliniek in Khayalethu afgebrand moet word (3484). “It was all part of ‘making the country ungovernable'” (3484).

“The first government-subsidised houses in Khayalethu were finally built in 1990: wooden houses … Eventually some people did move to Khayalethu, in secret, at night. But many houses stayed empty and were vandalised, their windows smashed and their doors broken off their hinges. The authorities had no choice but to give the houses away” (3601). Op ander erwe kon baksteenhuise gebou word. “The people had complained about having to pay for the land when the wooden houses were free. In a final admission of defeat, the provincial government gave the land away for free, too” (3617). Daarna volg hierdie “kompliment”: “In Knysna, the municipality had become a model local authority for being one of the first to integrate white, coloured and black” (3622).

Dit is ‘n feit dat bruin mense se tradisionele lewensruimte vroeër as dié van blankes die prooi van verswelging deur swart mense word; iets waarvoor daar nie genoeg begrip is nie. Uiteindelik sal alle ruimtes in hierdie wye en droewe land aan verswelging deur swartes onderhewig wees, hetsy skole, universiteite, woongebiede, hospitale, ens, tensy daar tuislande vir die minderheidsrasse en -etnisiteite geskep word. By die huise van die bure van haar ouers neem die outeur ‘n verandering sedert 1994 waar: “The only real difference is that their walls are higher and their fences spikier than before” (377). Dit is dalk ‘n korttermyn en moontlik ‘n tevergeefse verskansing.

Die Wet op Groepsgebiede het veroorsaak dat sommige eiendomme van veral bruines, maar ook bv dié van blankes, onteien is om woongebiedskeiding volgens ras moontlik te maak. Die outeur noem heeltemal tereg dat die waarde van die onteiende eiendomme aan die eienaars uitbetaal is en dat nuwe huise in baie gevalle deur die NP-regering voorsien is (460). Dit is ‘n waarheid wat selde in die konteks van bv Distrik 6 genoem word, onder meer omdat bitter min van daardie “slagoffers” huiseienaars was. By die “ontworteldes” was daar min weerstand, ook in Knysna, omdat na beter huise getrek is. “On the upside, there was hot running water and electricity. Even the bucket toilets were a step up” (486). In skrille kontras hiermee is die ANC-regering se voorneme om blankes se plase (eerder as huise) sonder enige vergoeding te onteien. Die swart skoolkinders van Knysna sing “Old Mandela had a farm” – nie Old Macdonald nie (1626). As per slot van sake die vrug van terrorisme het Mandela ‘n plaas gehad. Harde werk oor geslagte en eeue heen, is egter nie goed genoeg om vir blankes eie plase te verseker nie.

Die bruin mense wat verskuif is en waarmee die outeur onderhoude voer, voldoen nie aan haar verwagting dat hulle ontevrede oor die groepsgebiede-verskuiwings moet wees nie. Byvoorbeeld, een van hulle het gesê “I didn’t really experience it as bad. Come to think of it, many things were better. We had water in the house … We had flushing toilets, we had electricity” (570). In die geval van Johnny Oliphant, die Schuttes se bruin tuinhulp, wil die outeur hê dat hy ‘n grief moet hê omdat hy buite die huis sy etes nuttig en die buitetoilet gebruik (2142). Dit blyk dat hy geen probleem daarmee het nie (2202). Hy het wel ‘n probleem met die inkommers in sy woongebied. “There are lots of people coming in. From other places. It wasn’t as rough back then as it is now” (2185). “People steal your money and hit you and rob you, he says. It’s not safe to walk around at night. Is it worse than before? I ask. Much worse, he says” (2190).

Oor die hedendaagse inkommers skryf Schutte die waarheid. “In Knysna, black people complain about Zimbabweans, Somalis and Nigerians coming into the townships, bringing with them drugs and violence while taking jobs, houses and women … From what I’ve heard, it’s the black people who are most xenophobic” (646). Die outeur skryf: “It’s hard to believe that, less than forty years ago, there were hardly any black people here” (698). Ek onthou toe ek in 1963 met die kuspad van Kaapstad na die Oos-Kaap gereis het, het ek swartes die eerste keer by Humansdorp teëgekom. Onlangs was ek weer op hierdie roete en was geskok oor die groot omvang wat plakkerskampe veral sedert 1994 by al die dorpe aangeneem het. Dit is heeltemal onvolhoubaar dat veral die blankes, maar ook die bruin eienaars, grootliks die finansiële las van die munisipale dienste aan hierdie kampe moet dra. Omdat daar bv groot werkloosheid heers, is misdaad aan die orde van die dag. Dit is vir my onvoorstelbaar dat voorspoedige, veilige, leefbare dorpe ooit hieruit tevoorskyn gaan kom. Al sou die ANC-regering en ander groepe of individue alles van die blankes steel, sal dit steeds geen beduidende duik in die armoedekultuur maak nie. Die onmiskenbare talent wat daar vir misdaad, geweld en ellende is, sal heeltemal moet verdwyn om voorspoed moontlik te maak, maar dit is hoogs onwaarskynlik dat dit sal gebeur.

Die boek is klaarblyklik geskryf om ook buitelandse lesers in te lig. Die outeur se ideaal was glo om “just the truth” te skryf (2873). Soms mislei sy haar lesers; dalk onbedoeld omdat sy nie van beter weet nie, bv oor pasboeke. “The pass laws were part of the apartheid government’s plan to restrict the influx of black people into ‘white’ South Africa from the African homelands” (702). “The government’s influx control meant Knysna, like the rest of the Western Cape, didn’t have much of a black population in 1972” (717). Hierdie wet is in 1986 herroep (2269) en van die gevolge is soos in die vorige paragraaf beskryf. Wat nie in die boek gesê word nie, is dat die passtelsel ‘n Britse uitvinding is en dat die eerste paswet reeds in 1797 tydens die eerste Britse besetting van die Kaap uitgereik is (Wikipedia: “Pass laws”).

“I wince at the K-word. According to my South African English dictionary, it’s now an actionable offence to use it. Derived from the Arabic word for ‘unbeliever’, it was a generic term for black people that the European settlers used when they first came into contact with them” (2370). Die blankes word dus die skuld vir hierdie “aanstootlike” woord gegee, terwyl sy self noem dat die Arabiere dit voor die blankes as ‘n benaming vir swartes gebruik het; sekerlik aan bv die ooskus van Afrika lank voordat die blanke seevaarders daar opgedaag het. Die Arabiere word dus in hiedie opsig kwytgeskeld van aandadigheid, soos in die geval van slawerny, wat feitlik uitsluitlik voorgestel word as ‘n vergryp wat deur blankes gepleeg is.

Wat Schutte gedoen het, is om mense, veral bruines en swartes, in Knysna op te spoor wat haar van apartheid kan vertel. Gewapen met ‘n bandopnemer het sy onderhoude met hulle gevoer en notas geskryf. Sy het bv met Jack Matjolweni gesels, wat destyds in diens van Bantoe-administrasie in Knysna was en as inspekteur moes verseker dat swartes se passe in orde is. Schutte verwag om haat en nyd jeens die blankes by hom aan te tref, maar word teleurgestel: “I am amazed at his apparent loyalty to his then employer, the apartheid government, and his almost blind acceptance of its laws” (795). Matjolweni se huis is in 1993 afgebrand (812) toe die ANC/SAKP onder die leiding van Nelson Mandela met die NP-regering onderhandel en terselfdertyd hulle terrorisme met groter intensiteit voortgesit het. Met ‘n oud-kollega van Matjolweni, Piet van Eeden, het Schutte ook ‘n onderhoud gevoer. Hy het tereg die NP-regering se instromingsbeheer verdedig. “It you had just throw open the doors, you can imagine what kind of influx it would have caused” (834).

Die outeur wou onderhoude voer met swart mense wat deelgeneem het aan die onrusstokery en terrorisme in die jare tagtig. Van hulle het in daardie tyd in so ‘n mate leierskap getoon dat hulle deesdae munisipale raadslede is, bv Amy Matungana, na aanleiding van die 1986-onrus (2462). Sy is trots daarop om swart te wees (2481). Swartes is destyds geïntimideer om deel te neem aan die grootskaalse misdaad wat gepleeg is (2508). Maar deesdae is daar steeds swartes wat ontevrede is. Mantungana sê: “I wouldn’t say many of our black people appreciate what’s already been done … But I think their eyes are starting to open” (2525).

Nog ‘n onrusstoker wat sedertdien met ‘n hoogs lonende raadslidpos beloon is, is Elizabeth Koti (2536). “Elizabeth’s ward has been unhappy about how long it’s taking to get houses and electricity, and it all came to a head on Sunday when a mob of people marched to Elizabeth’s house and threatened to burn it down” (2547). “It’s political, she says. The people instigating the riots and the violence are those who want to become leaders themselves. They want her position” (3289). Sy het besluit om haar nie weer as raadslid verkiesbaar te stel nie (3332).

“But she’s worried about what will happen when she stands down. ‘They can’t all be councillors,’ she says. ‘In my place is going to be one councillor. And when I monitor them from a distance, I see four of them who want to be in the race. And only one of them can win. It will split them and that is going to cause a problem for them'” (3337). Die ontevredenheid en onrus kan dus seker onbepaald voortduur.

Die outeur verwys na ‘n tyd in die jare tagtig toe “police were shooting and arresting protesting schoolchildren … children … were burning their classrooms” (2754). Koti het aan die outeur vertel van ‘n kind, Johnson Tatas, wat tydens onrus deur die polisie doodgeskiet is (2595). Hy was glo ‘n jeugleier (2778). Sy regte naam is Goodman Xokiso. Schutte spoor sy ma, Esther Xokiso, op. Owéna het, soos gebruiklik wanneer ‘n swarte vir ‘n onderhoud deur haar dogter besoek word, ‘n pak kos vir die geleentheid saamgeflans: “Packets of dried soup, instant coffee, tea bags, rice, fruit cordial, sugar, and some fresh fruit and vegetables – oranges, onions, bananas, butternut squash and apples. There’s also a whole chicken that I [Anelia] took from the freezer” (2625). By Xokiso aangekom, “she takes the food parcel from me” (2646). Toe sê Xokiso, blykbaar sonder om dankie te sê: “People said I was probably going to get money today, and now look at this” (2646). “Her tone is jolly, but I get the sense she might have thought she was getting paid for the interview” (2646) – soortgelyk aan swartes wat betaling eis as hulle deur blankes gefotografeer word. Het ons by Xokiso nie met ‘n radikaal verkeerde gesindheid teenoor blankes te make nie? Is versoening met diesulkes enigsins moontlik?

Toe haar kind geskiet is, was twee van haar twaalf kinders (2657) in die tronk (2663). Volgens Tatas/Goodman se ma, was hy beter as haar ander kinders: “Not one of my other children when they did something wrong would come and say sorry. But he said, ‘Sorry, Mama'” (2674). “Esther says she warned him against going out to toyi-toyi” (2674). “The black community … wanted to give the boy a ‘comrade’s funeral’, which meant bussing people in from the surrounding areas and turning it into a public event with speeches and singing and toyi-toying” (2701). Dít was kenmerkend van die ANC/UDF/SAKP: Hulle het kinders (en vroue) tydens onrus voorgestoot, want as ‘n kind (of vrou) tydens onrus gedood word, kon ‘n groter bohaai opgeskop word as wanneer ‘n volwasse man in die slag gebly het.

Die maksimum propagandawaarde is uit sulke begrafnisse geput. Die polisie en Goodman se ma wou ‘n klein, stemmige begrafnis hê, gevolglik is Goodman op ‘n Saterdagoggend begrawe met net ses van die naaste familielede teenwoordig (2706). Die agitors het agterna beweer sy ma “sold Goodman’s body to the police” (2711). Hieroor is sy hewig ontsteld. Owéna, wat tydens hierdie onderhoud teenwoordig was, kom toe met die volgende reaksie vorendag: “What I can’t understand is this … He should have been like a hero. He died for the struggle they were fighting for. So he should have been an example for all the children. But instead they were mad at you. I don’t understand how that adds up” (2716). Die prestasielose stokkiesdraaier, Hector Petersen (heel moontlik nie sy regte naam nie), word deesdae ook as ‘n held gehuldig omdat hy tydens die Soweto-onrus in 1976 in die pad van ‘n dwaalkoeël was. En die terroris en geweldenaar, Nelson (eintlik Rolihlahla, letterlik Molesmaker) Mandela, word dikwels as ‘n rolmodel voorgehou. In Knysna word die nagedagtenis van die prestasielose Goodman Xokiso deesdae gehuldig met die “Johnson Tatas community hall” (3591).

Goodman se ma koester geen groot griewe nie. “Oh, I can’t blame anyone … Because it was like that everywhere. If it only happened here in Knysna, then I could still understand it. But all around us it was like that, even now, it’s still a fight. People are still toyi-toying” (2727) – die nuwe Suid-Afrika het niks hieraan verander nie; optogte, proteste en geweldpleging word (onverminderd) voortgesit. Esther Xokiso ontvang glo ‘n “special pension – a pay-out given to relatives of people who died during the struggle” (2802). Bestaan daar iets soortgelyks vir die naasbestaande van blankes wat weens die ANC/UDF/SAKP se terrorisme gesterf het?

Die Schutte-egpaar het ongetwyfeld oor dekades baie van hulle tyd en geld opgeoffer ten einde hulle pro-swart gesindheid uit te leef. Maar ek het die indruk dat hulle op die lange duur gatvol daarvan geword het; dat hulle ingesien het dat hulle grootliks tevergeefse moeite gedoen het, al sou hulle dit nie erken nie en steeds dieselfde oorverligte front voorhou. In 1988 het Owéna bedank as maatskaplike werkster by Kinderwelsyn en in dieselfde hoedanigheid oorgegaan na ‘n versorgingsoord vir epileptici. Die verskil was dat waar sy voorheen swartes as kliënte gehad het, was die epileptici almal blank (3530). Sy regverdig haar skuif soos volg: “The people at SANEL [the South African National Epilepsy League] needed her in a way that the black people had stopped doing towards the end” (3627). Die outeur skryf: “My father was one of many teachers in South Africa who took early retirement to make way for non-white teachers. Not that he did it for political or even altruistic reasons; the new ANC government made it very attractive financially” (1379). Owéna het in 2013 afgetree (3634).

Die Schuttes woon in ‘n huis wat glad nie in dieselfde mate as hulle bure s’n beveilig is nie (239). Hulle dink hulle is as verligtes bekend genoeg, sodat hulle nie die prooi van misdadigers sal word nie. Dit lyk na valse gerustheid. Hulle word ouer en al hoe sagter teikens terwyl hulle goeie dade al hoe meer in die vergetelheid raak. ‘n Mede-inwoner van Knysna en filantroop, die 84-jarige Dorothy Burger, is in 1993 in haar huis verwurg (1459).

Herman Wasserman

Herman Wasserman (gebore in 1969) was eens ‘n skrywer van Afrikaanse prosa, maar publiseer deesdae akademiese tekste, feitlik uitsluitlik in Engels. Hy was agtereenvolgend ‘n dosent in joernalistiek/mediastudie aan die Universiteit Stellenbosch, Rhodes en Kaapstad. Met die verloop van jare het hy al hoe meer polities verlig geword. Nelson Mandela is ongekwalifiseerd sy groot held.

Sy resensie van Schutte se boek, “Wat word van wit mense in SA verwag” (Rapport, Weekliks, 1.09.2019, p 12), het my bewus van die bestaan van hierdie boek gemaak. Hy is egter ‘n hele aantal grade meer verlig as Anelia en selfs Owéna, gevolglik het die boek hom eerder met ongemak as behae gelaat. Wasserman kom in sy resensie gou uit by die geykte frase, “die donker dae van apartheid.” Hy betreur dit dat sommige blankes nostalgies oor die ou Suid-Afrika is: “Kyk maar na hoe die hofbesluit om die apartheidsvlag [eerder: vorige landsvlag] tot haatspraak te verklaar deur baie Afrikaners ontvang is.” Wasserman verwelkom ongetwyfeld hierdie ernstige vergryp en hy distansieer hom sekerlik van Afrikanerskap.

Hy skryf: “Die verteller se taalgebruik [is] soms erg steurend en sprekend van ‘n politieke naïwiteit. Die verwysing na swart ‘stamme’ (tribes) is verouderd en onvanpas, en so ook die gebruik van die neerhalende woord ‘plakkerskampe’ (squatter camps) om na informele nedersettings te verwys. Kwetsende woorde soos ‘tuinjong’ (garden boy) en ‘nieblank’ (non-white) en stereotipes oor dronk township-inwoners en onkritiese herhaling van gerugte oor regstellende aksie doen verder afbreuk aan die verteller se geloofwaardigheid.” Hier is ‘n mens wat aan ons die leviete oor ware verligtheid gaan voorlees.

Wasserman is ook beswaard oor “die verteller se houding teenoor die huidige Suid-Afrika wat in kontras staan met die prentjie van familiale toewyding aan die land. In die hoofstukke wat die hedendaagse raamvertelling vorm, verwoord sy telkens haar vrees vir misdaad wat soms aan paranoia grens en ‘n rasse-element verkry wanneer sy haar vrees uitspreek om ‘n township te besoek of misdaad in die eerste plek sien as iets wat wit mense oorkom (daarom dat ‘alle wit gesinne minstens een hond besit’).”

“Owéna se werk spreek uiteraard op sigself van medemenslikheid en sorg, maar die verteller bly onkrities oor die onderskeid tussen maatskaplike ondersteuning en die stryd teen apartheid. Owéna raak nooit betrokke by die politieke struggle teen apartheid nie … Sy beveg hoogstens klein apartheid deur ‘n groep kinders ondanks die Groepsgebiedewet op ‘n uitstappie na ‘n ‘wit’ strand te neem, maar kom nie in direkte opstand teen die Nasionale Party-regering wat daardie wette instand hou nie.” Dit lyk asof Wasserman meer waardering vir Owéna sou gehad het as sy, soos Nelson Mandela, ‘n bomplantveldtog gevoer het. Maar het Wasserman, in sy eertydse minder verligte era en later, homself ooit aan bv terrorisme skuldig gemaak?

“As maatskaplike en ontwikkelingswerk nie ook standpunt inneem teen politieke onreg nie, is dit dan nie maar net liefdadigheid nie? … Die probleem met liefdadigheid is dat, eerder as om sosiale magsverhoudinge te verander, dit juis die sosiale hiërargie kan bevestig” Die verteller se “houding teenoor hedendaagse politieke protes spreek nie van ‘n radikaal ander ingesteldheid” soos deur Wasserman verlang nie. “Hedendaagse diensleweringsbetogings word beskryf … as ‘oproer’ (riots), of ‘moeilikheid’ (trouble) en sy ag haarself gelukkig om nie naby brandende bande en klipgoeiery te wees nie.” Ek ook.

“Deur die boek aan te bied as ‘A Small Town’s Struggle Against Apartheid’, met ‘n gebalde vuis op die voorblad, is dus iets van ‘n wanvoorstelling en skep ‘n verwagting van ‘n politieke weerstand wat nie in die verhaal verwesenlik word nie.” Die verwagtig wat die gebalde vuis, kenmerkend van die vredesikoon Nelson Mandela, klaarblyklik by Wasserman wek, is dat werklik verligtes hulle tot bv daadwerklike terrorisme moet wend.

“Wat kan ons leer uit Owéna se voorbeeld? In die Suid-Afrika van vandag, wat steeds gekenmerk word deur massiewe ongelykhede, voortslepende armoede en – ja, ondanks die luide protestasies van regses – wit bevoorregting, herinner sy ons in die eerste plek daaraan om sensitief te wees vir die pyn om ons, om uit te reik na diegene wat buite ons gemaksones beweeg, en om te luister na die stilgemaaktes.” Wie is hierdie stilgemaaktes? Die slagoffers van swart op swart geweld, die vergelykenderwys baie minder mense wat deur die veiligheidsmagte stilgemaak is, of die slagoffers van die ANC en ander “bevrydingsorganisasies” se terrorisme en die ná-1994 voortsetting daarvan in die vorm van bv plaasmoorde?

Terwyl Wasserman knus in sy kantoor of studeerkamer sit, vra hy “die vraag oor wat wit Suid-Afrikaners vandag te doen staan.” By wat swartes ter verbetering moet doen, kom hy uiteraard én gerieflikheidshalwe nie uit nie.”Om slegs liefdadigheid te bewys vanuit ‘n posisie van bevoorregting sal nie genoeg wees nie. Wit Suid-Afrikaners het ‘n kollektiewe verantwoordelikheid om saam met hul swart landgenote te bly stry vir sosiale geregtigheid, gelykheid en transformasie wat verder sal moet strek as noodverligting. Want daar is steeds ‘n struggle – en dis ons álmal s’n.”

Op Netwerk24 het ‘n leser in reaksie opgemerk dat Wasserman se resensie haar met ongemak gelaat het. Die resensie het vir my ‘n pyn gegee, maar ek sal liewer nie sê presies waar nie.

Schutte se boek en Wasserman se resensie het my opnuut pessimisties gestem. Ek kan geen verbetering in die situasie voorsien nie; eerder voortgesette verslegting. Oor swart mense sal oorverligtes, soos Wasserman, in die openbaar geen kritiek uitspreek nie. Vir blankes is en bly die onverbiddelike verwagting, in die woorde van die apostel Paulus: “Moenie moeg word om goed te doen nie” (2 Tessalonisense 3:13). In ruil daarvoor word hulle egter voortdurend sleggesê.

Leon Lemmer: Klaus Vaqué waarsku betyds teen die 1990/94-verraad

Klaus Dieter Vaqué (gebore in 1940) is van Hugenote-oorsprong, maar is in Duitsland gebore. Hy het suksesvolle ondernemings in Denemarke en ander Skandinawiese lande opgebou. In 1977 het hy hom en sy gesin in Suid-Afrika gevestig. Hy was veral in die konserwatiewe politiek en die Lutherse Kerk bedrywig. Vaqué het die volgende boek gepubliseer: Verraad teen Suid-Afrika (Pretoria: Varama Uitgewers, 1989, 270p). Dit is ‘n vertaling van die oorspronklike Duitse teks, wat in 1988 verskyn het. ‘n Engelse weergawe (1989) is gratis op die internet beskikbaar. Die teks is die resultaat van navorsing wat oor ‘n tydperk van 15 jaar gedoen is (p 243). Let daarop dat ek nie deurgaans duidelik onderskei tussen die opvattings van Vaqué enersyds en sy geesgenote andersyds nie.

Dit lyk asof hierdie boek in groot mate in die hoofstroom-inligtingsmedia doodgeswyg is en dit op ‘n stadium toe die plaaslike politici en kiesers hierdie inligting broodnodig gehad het. Dit is ook onverskoonbaar dat geeneen van die gevestigde uitgewerye die boek in enigeen van die drie tale wou publiseer nie. Die outeur het dit self op eie koste gedoen. Sedertdien het ons die oorgang (eintlik ondergang) van die land weens sogenaamde meerderheidsregering beleef, wat die politieke mag aan ‘n klein groepie ANC-kornuite en kommuniste toevertrou het. Suidpunt het op Praag (“Skryf vandag nog jou lewensverhaal!” 11.10.2017) interessant oor Vaqué se boek geskryf, bv hoe hoog PW Botha dit aangeslaan het en hoe merkwaardig goed die afset van hierdie selfgepubliseerde boek was. Die vraag is of FW de Klerk en sy mede-onbekwame grondwetlike onderhandelaars ooit die moeite gedoen het om die boek te lees en of hulle enigsins die implikasies van hulle mandaatlose politieke magsoorgawe begryp het.

Die aanslag teen blank Suid-Afrika, insluitende apartheid, was volgens Vaqué deel van die pogings om ‘n sosialistiese wêrelddiktatuur te vestig (50); dus om bv blanke nasionalisme te ondermyn en globalisme te bevorder. Afrikanisering en in breë verband globalisme word sedert 1994 deur diegene bevorder wat van die nuwe Suid-Afrika ‘n sukses wil maak, bv AfriForum wat openlik teen blanke nasionalisme gekant is. Die Eerste Wêreld (dus ontwikkelde Westerse lande) word op hierdie manier ondermyn ten gunste van die Tweede (dus kommunistiese), Derde (dus ontwikkelende) en Vierde (dus agterlike) Wêreld. Dit is teen sodanige strategie wat Vaqué waarsku. Hou asseblief deurgaans in gedagte dat Vaqué sy teks in April 1987 voltooi het; dus jare voordat die verraderlike magsoorgawe in 1994 plaasgevind het. Hy het tydens die skryfproses veral oningeligte buitelandse lesers in gedagte gehad, gevolglik is ingeligte plaaslike lesers goed bekend met baie van die inligting wat verstrek word en dit word nie hier herhaal nie.

“Wanneer ons die konflikte en rewolusies van hierdie [20ste] eeu in baie lande … bestudeer … val die volgende ons op: … Elke nuwe regime was sosialisties-marxisties of op sy minste sentralisties (diktatoriaal) georiënteerd en in elke geval meer brutaal, meer korrup en meer onderdrukkend as sy voorganger … Die omvergewerpte regimes was sterk nasionalisties, anti-kommunisties en besonder selfstandig of onafhanklik” (8). Die outeur verwys hierna as “die wêreldeenheidsameswering”, wat tot by die Illuminate-Vrymesselaars (9) en Sionistiese bankiers (10) teruggevoer kan word. Illiminate beteken letterlik “verligtes”, wat Lucifer (Satan) as die ligdraer vereer (73). Leonid Bresjnev, die sekretaris-generaal van die Sowjetunie, het in 1971 gesê: “Dit is ons mikpunt om die heerskappy oor die twee groot skatkamers te verkry: waarvan die Weste afhanklik is: die energiebronne van die Persiese Golf en die mineraalskatte van Sentraal- en Suidelike Afrika” (45).

“Daar bestaan geen moontlikheid dat die ou Vrymesselaarsdroom van ‘n demokratiese wêreldrepubliek volgens die patroon van die Verenigde State ooit werklikheid sal word nie. Daarteenoor lyk dit of die totstandkoming van ‘n totalitêre, sosialistiese wêreldrepubliek nog net ‘n kwessie van tyd is” (79). ‘n Bankier, James Paul Warburg, het in 1950 gesê: “Ons gaan ‘n wêreldregering kry, of u dit nou ook al wil hê of nie – met geweld of met instemming” (79). Die Verenigde Nasies (VN) is die prominente voorloper van wêreldregering (80). Sedert 1994 pas die plaaslike politieke bedeling hierby in. Pous Paulus VI (1963-1978) het beweer dat die VN “die aardse weerkaatsing van God se ryk op aarde is” (85). In wese is dit ‘n kommunistiese “klasselose internasionale broederskap” van alle mense (107). Vaderlandsliefde en nasionalisme word as verwerplik voorgestel. Mense word saamgesnoer in onderdanigheid aan bo-nasionale groeperings (122), soos die Afrika-Unie, Europese Unie en VN, met as ideaal wat almal wêreldburgers word. Dit is die ideologie van “die ontkenning van die saamhorigheid van stamme en volkere, die ontkenning van die andersoortigheid van die veelvoud van menslike rasse” (122). Rasvermenging en rasse-integrasie word deur diesulkes voorgestaan (123).

“Alles wat die swartman vandag in Suid-Afrika besit, het hy te danke aan die tegniese kennis [kundigheid] en die skeppingsvermoë van die blanke” (18). “Sekerlik het daar nog nooit so weiniges vir so baie so veel gedoen nie” (19). “Dit met die blankes van Suid-Afrika ongetwyfeld beter sou gaan indien hulle nie nodig gehad het om die astronomiese bedrae met belasting in te bring wat benodig word vir die ondersteuning van die vinnig aangroeiende swart massas nie” (22-23) – deesdae afkomstig uit die plaaslike bevolking en as inkommers uit die res van Afrika. Tans is ons by die stadium waarin die ANC-regime in sy gelykmakings- (dus verarmings-) proses die blankes van hulle oorblywende besittings wil beroof.

Sedert 1994 het Suid-Afrika se status van ‘n Eerste na ‘n Derde Wêreldland verander en is hy op koers om tot in die Vierde Wêreld af te gly. Daar is drastiese diskontinuïteit tussen vóór en ná 1994. Omtrent net rassediskriminasie het deurlopend behoue gebly. “Die nakomelinge van die Boerepioniere – die blanke Afrikaners, soos hulle hulle self noem – het saam met geslagte van latere emigrante uit Europa in 300 jaar aan die suidpunt van Afrika ‘n modelstaat opgebou met ‘n byna Europese karakter, ‘n staat wat ontwikkel het tot die grootste ekonomiese en militêre mag in Afrika” (23). “Dat die meeste Afrika-staatshoofde ‘die wit reus van Afrika’ met afguns aanskou, kan ‘n mens hulle dit kwalik neem, waar Suid-Afrika teenoor hulle heeltemal onopsetlik ‘n superioriteit aan die dag lê, waaroor hulle slegs maar kan droom?” (28). Deesdae word ons deur die ANC-regime wysgemaak dat almal gelyk en selfs eenders is, terwyl die enigste opsig waarin dit waar is, is die onregverdigbare gelyke stemreg wat aan alle volwassenes toegeken is. Die volgende absurde situasie het ontstaan: Die stem van die ongeletterde, werklose plakker dra dieselfde gewig as dié van die suksesvolle nyweraar of sakeman.

“Die strategiese lyn vir die verowering van Suid-Afrika word al vir baie jare sistematies gevolg: para-militêre operasies, terrorisme, guerrilla-oorlog, disinformasie, gebruikmaking van satelliettroepe (Kubane ea), inskakeling van Westerse ‘nuttige idiote’ volgens Lenin se ideologie (bv kerkmanne), propaganda en sielkundige oorlogvoering” (57). “Is dit nie ‘n feit dat een vrye land na die ander in die laaste jare met die hulp van die Weste in die kommunistiese laer ingedwing is nie? Dink maar net aan Viëtnam, Nicaragua, Kuba, Rhodesië, Angola, Mosambiek en baie ander. Iran, die Filippyne, Taiwan, Chili, Suidwes-Afrika en Suid-Afrika staan nou op die lys om vir die sosialistiese wêreldstaat ‘gereed gemaak’ te word” (58). “Hierdie [wêreld]regering sal dan daarvoor sorg dat daar geen onafhanklike nasiestate meer bestaan nie” (59). Suidwes-Afrika het in 1990 as Namibië ‘n polities onafhanklike sosialisties-kommunistiese staat geword, gevolg deur ‘n soortgelyke Suid-Afrika in 1994.

Die buitelandse proteste en optogte teen die plaaslike blanke politieke bewind word soos volg beskryf: “Onbevredigde huisvroue, beroepstudente en liberale droomdansers van alle soorte doen met neurotiese ywer moeite om ontslae te raak van hulle frustrasies en tekortkominge deur in skynheilige verontwaardiging teen ‘n land te demonstreer wat hulle maar net hoor-sê ken” (128). Hierin het koerante, soos die New York Times en die Washington Post, ‘n leidende rol gespeel. Plaaslike inligtingsmedia het lustig hieraan meegedoen. Joaquim Chissano, die president van Mosambiek (1986-2005), het gesê: “Ons weet reeds dat die blankes van Suidelike Afrika deur hulle eie media so beïnvloed word, dat hulle hul magsposisie op die kontinent sal prysgee” (134). “Een van die mees onaangename aspekte van die Suid-Afrikaanse joernalistiek is die wyse waarop dit toegelaat het dat dit gebruik word in die wêreldwye kampanje teen hierdie land” (142). Dit herinner aan wat die Chinees, San Tsu, in 450 vC geleer het: “Ondermyn alles wat in die lewe van julle teëstanders goed is” (136). ‘n Nasionale skuldkompleks moet by die blankes opgebou word (139).

Ons hoor of lees feitlik nooit in ons inligtingsmedia dat Suid-Afrika sedert 1994 met ‘n kommunistiese regering sit nie. Die volgende aanhaling van Nelson Mandela kom ‘n mens selde teë: “Ons, lede van die Kommunistiese Party, is die mees ontwikkelde rewolusionêres van die moderne geskiedenis. … Die vyand [blankes] moet eers volkome verpletter en uitgeroei [!] word van die aardbodem, voordat die Kommunistiese Wêreld verwerklik kan word” (167). “Die uitrusting van die ANC bestaan oa uit landmyne, kleefmyne, springstofbomme, handgranate en AK-47-gewere” (179). Een van die nuwe Suid-Afrika se heiliges, Beyers Naudé, het gesê: “Klippe gooi, motors en huise aan die brand steek en soms kollaborateurs doodmaak,” mag nie met absolute sekerheid “geweld” genoem word nie (211). Nog ‘n predikant en nuwe heilige, Desmond Tutu, het gesê “dat die swartes van Suid-Afrika ‘n Sowjetbeheerde magsverandering sou verwelkom” (265).

“‘n Ideologie het seker nog selde ‘n noodlottiger uitwerking op die mensdom gehad as die marxistiese dwaalleer van die gelykheid van alle mense. Hiervolgens bestaan daar slegs uiterlike verskille tussen mense afhangende van die sosiale klas, godsdiens of rykdomsgraad waartoe hulle behoort. Origens, ongeag die ras of nasie waaraan hulle behoort, is hulle volgens hulle natuur almal gelyk en besit dieselfde bekwaamhede, talente en potensialiteite. Indien almal dieselfde opleidingsgeleenthede en dieselfde opvoeding sou hê en onder dieselfde omstandighede sou opgroei, sou almal tot dieselfde groot geestesontplooiing in staat wees … hulle weier om toe te gee dat daar orals waar gelyke geleenthede bestaan, tog ongelyke bekwaamhede na vore tree” (147). “Al wat gelyk is, is die onwegneembare lewensregte van die mense, nie die mense self nie. Niks aan hulle is gelyk nie behalwe hulle ongelykheid” (151). “Ontevredenheid en haat teen die meer bekwames ontlaai dan in altyd-weer-herhaalde geweldsontploffings teen ‘die maatskappy’ [of ‘stelsel’] en dié se polisie en veiligheidsorgane” (148). “Wetlik voorgeskrewe gelykheid tussen ongelykes veroorsaak spanning en disharmonie omdat dit godgegewe werklikhede wil uitskakel” (149).

“Die swart man het sekerlik bekwaamhede van sy eie op die gebiede wat met sy kultuur in verband staan. Om egter ‘n moderne industie-staat soos Suid-Afrika te lei of selfs die hele regeringsmag oor te neem kragtens sy stemmemeerderheid, daarvoor is hy totaal onbekwaam in vergelyking met die blanke Europeaan, wie se millenniumoue kultuur en beskawing ‘n veel beter waarborg is vir vooruitgang en instandhouding van ‘n geordende staatsbestel” (150). “Apartheid is ‘n sielkundige noodwendigheid en daarom ‘n sosiale noodwendigheid en dus ook ‘n morele noodwendigheid … Verskille bring skeiding mee” (163). “Apartheid verskaf eenvoudig die beste waarborg vir menseregte … die reg op ‘n selfstandige eiesoortige lewe” (165). “Dit is volkome in orde en normaal om trots op jou ras en nasie te wees” (164).

Vaqué het voorspel: “‘Hervorming’ sal tot die ondergang van die Suid-Afrikaanse [blanke] nasie lei” (164). Soos Michael Arnheim ‘n dekade voor hom (Praag 17.04.2019) het Vaqué voorsien dat onderhandelinge vir politieke magsdeling tot magsoorgawe aan die swartes sou lei: “Om mag te deel sou absurd wees, ‘n onhoudbare toestand wat na ‘n kort tyd weer sou lei tot ‘n nuwe magstryd en tot alleenmag van die sterkste groep” (255). Sedert 1994 is daar geen teken van FW de Klerk se beloofde wigte en teenwigte nie. Wat ons het, is enersyds liggewigte (De Klerk en sy onderhandelaars) en andersyds booswigte (ANC/SAKP-kamerade). As Suid-Afrika se volkere in die smeltkroes van ‘n demokratiese eenheidstaat ingedwing sou word – wat in 1994 gebeur het – “sal die land wegsink in Afrika se chaos omdat dit sy toekoms verspeel het” (256).

 

Leon Lemmer: Wie het ons vaderland opgedonder?

In die Suid-Afrikaanse geskiedenis is daar ‘n Brit (eintlik ‘n Ier wat die groot Ierse hongersnood van 1847 beleef het) wie se nagedagtenis nie in afdoende mate in Afrikanergeledere gehuldig word nie. Op die vooraand van die Anglo-Boereoorlog (ABO) het William Francis Butler (1838-1910), die plaaslike bevelvoerder van die Britse magte, gewag gemaak van “‘n kolossale sindikaat vir die sistematiese verspreiding van valse berigte” (Klaus Dieter Vaqué, Verraad teen Suid-Afrika, Pretoria: Varama Uitgewers, 1989, p 45). Butler was gekant teen die Britse imperialistiese planne om bv die mineraalrykdom (veral diamante en goud) van die Boere-republieke in te palm. “Dit wat hy waargeneem het, was vir hom so walglik, dat hy uit sy pos bedank het” (45). “Die hoofinstrument vir ‘sistematiese verspreiding van valse berigte’ is ook vandag weer die pers [bv Naspers/Media24] (met ondersteuning van radio en televisie [bv die SABC]” (45).

Butler was by die Zoeloe-oorlog (1879) betrokke en het as die Britse hoëkommissaris van die Kaapkolonie waargeneem (Desember 1898 tot Februarie 1899) toe Alfred Milner op besoek aan Engeland was. Milner en die Britse regering wou ‘n insident skep wat aanleiding tot oorlog teen die twee onafhanklike Boere-republieke (die Oranje-Vrystaat en Transvaal) sou gee. Hiermee kon Butler as nasionalistiese Ier wat ten gunste van selfregering vir Ierland was, hom glad nie vereenselwig nie. Voor die uitbreking van die ABO het Butler na Engeland teruggekeer.

In 1877 het Butler met Elizabeth Thompson (1848-1933) getrou. Hulle het ses kinders gehad. Elizabeth en hulle drie jongste kinders het net die laaste vyf maande van William se plaaslike verblyf in 1899 saam met hom in hulle huis in Rosebank naby Kaapstad gewoon. Sy het twee boeke gepubliseer waarin daar interessante inligting oor plaaslike toestande is: Die een is From sketch-book and diary (Library of Alexandria, 1909/2009, 93p; Amazon Kindle $4,59). Die teks kan ook gratis in Kindle-formaat van Amazon verkry word. Hierdie feit word egter in so ‘n mate verdoesel dat ek toe reeds vir my weergawe betaal het. Elizabeth se ander boek is An autobiography (London: Constable, 1922, 238p; Amazon Kindle $0).

Elizabeth het veral bekendheid verwerf vir die oorlogstonele wat sy geskilder het, bv “The defence of Rorke’s Drift” (1880), ‘n gebeurtenis wat tydens die Zoeloe-oorlog plaasgevind het. Sy was nooit in Natal nie en het die toneel so realisties moontlik in Portsmouth probeer rekonstrueer. Hierdie skildery is deel van die Britse koninklike kunsversameling in die kasteel Windsor. Elizabeth het ‘n dagboek gehou en bv tydens haar reise olie- en waterverfskilderye gemaak. Die vyf maande wat sy plaaslik vertoef het, herinner aan die bykans vyf jaar (Mei 1797-Januarie 1802) wat Anne Barnard (1750-1825) ‘n eeu vroeër aan die Kaap deurgebring het. Andrew Barnard (1762-1807), die latere Britse koloniale sekretaris aan die Kaap, het in 1793 met Anne getrou. Soos Elizabeth het Anne in die hoogste geledere van die Britse bewind aan die Kaap beweeg, dagboek gehou, briewe geskryf en omgewingstonele geskilder. Van albei het daar skilderye bewaar gebly.

RM Ballantyne

Iemand anders wat ek hier wil aansny, is nog ‘n skrywer en skilder, Robert Michael Ballantyne (1825-1894). Sy een boek is: Six months at the Cape (1879, 94p; Amazon Kindle $0). Hy was in die tydperk tussen Anne Barnard en Elizabeth Butler aan die Kaap en veral begaan oor die lot van die Britse setlaars van 1820 en hulle nageslag. Hy skryf: “Thus, in 1820, was the land overrun and taken possession of by the ‘British Settlers.’ It had once been the land of the Hottentots, but had never at any time rightfully belonged to the Kafirs, who, after wrongfully entering it and rendering themselves by their thievish disposition and deceit an unbearable nuisance, were finally driven out of it in 1819. The idea of Government in sending the settlers out to occupy these vacated lands was that a convenient buffer might thus be placed on the frontier of the colony to keep the savages in check” (Kindle 300). Deesdae beset die swartes Suid-Afrika asof die hele land histories aan hulle behoort en maak hulle selfs aanspraak op (alles) wat die blankes danksy harde werk besit. “You are aware that Kafirs are terrible thieves? … and the Totties [Hottentots] are just as bad, if not worse” (556). Wat sommige swartes reeds destyds begeer het, was “‘drive the white men into the sea,’ – a favourite fate, in the Kafir mind, reserved for the entire colonial family” (1043). Kontrasteer daarmee die uitgangspunt van die blankes: “[The] only principle is wanted to make them [blacks] a respectable and useful portion of the human family” (1270). Met verwysing na ‘n groep “stout hardy descendants of the English, Scotch, or Dutch settlers” (126) skryf Ballantyne: “These reckless and jovial South Africans – European by extraction … were without a drop of black blood in their veins” (139). Dit is heeltemal anders as wat ons deesdae wysgemaak word, naamlik dat die plaaslike blankes na bewering heelwat nieblanke bloed in hulle are het.

Ballantyne het ook ‘n ander boek, The settler and the savage (1877, 223p; Amazon Kindle $0), geskryf. Daarin word ‘n Boer soos volg aangehaal: “From 1806 the [Cape] colony has been mismanaged by your [British] countrymen” (Kindle 166). Ook: “No savages ought to be trusted, as civilised men are trusted, till they cease to be savages” (183). “The main desire of the frontier settler is peace, while the chief delight as well as business of the Kafir is war” (214). “Have we not learned, when too late … that the black wretches have been at loggerheads with the white men ever since this was a colony, and is it not clear that gentle treatment and harsh have alike failed to improve them?” (999). Let op die volgende misplaaste optimisme – iets wat hom tans in ander gedaantes voordoen: “The land from which the white man comes will never suffer him to be driven out of Africa. England is rich in everything, and will send men to fill the places of those who fall. Besides, I think God is on the white man’s side, because the white man in the main intends and tries to do good” (2399). “A generous and well-meant effort on the part of Christians and philanthropists to give full freedom and rights to the Hottentots resulted to a large extent in vagabondism, with its concomitant robbery” (2958). “The Kafir hordes, variously estimated at from eight to fifteen thousand men, burst across the whole frontier, wrapped the eastern colony in the smoke and flames of burning homesteads, scattered the unprepared settlers, demolished the works of fourteen years’ labour, penetrated to within twenty miles of Algoa Bay, and drove thousands of sheep and cattle back in triumph to Kafirland” (2975).

Toe Nelson Mandela wou hê dat veral die swart meerderheid vir die heillose ANC moet stem, het hy beweer dat Suid-Afrika se bevolking sy grootste bate is. Na aanleiding van Ballantyne se uitbeelding kan ‘n mens jou afvra of bv die ondoeltreffendheid, vandalisme, moorddadigheid en anargie wat so kenmerkend van die nuwe Suid-Afrika is, nie dalk eerder op die teenoorgestelde van Mandela se standpunt dui nie; dat die land nooit weer ‘n voorspoedige, beskaafde land sal wees nie weens onder meer die oorteenwoordigheid van werklose, plakkende, misdadige en parasiterende wettige en onwettige inwoners.

From sketch-book and diary (1909)

Elizabeth Butler se From sketch-book and diary bestaan uit vier afdelings. Elke afdeling bevat illustrasies van haar waarnemings. Sy begin in Ierland. Sy beskryf haar aangetrokkenheid tot bv die landskap. “I have never seen Ireland at all worthily painted. I think we ought to leave her to her poets and to the composers of her matchless music” (Kindle 240). Die tweede afdeling handel oor Egipte. Sy noem bv dat dit baie makliker is om ‘n kameel as ‘n perd te teken (355). Die vierde afdeling word aan Italië gewy, waar sy lang tye deurgebring het. Vervolgens beperk ek my aandag by die derde afdeling, met as onderwerp “The Cape”.

Sy het ‘n kok saamgebring Kaap toe omdat: “You must know that white servants are impossible to find at the Cape” (839). “If an artist wanted to accomplish that apparently impossible feat of painting Fairyland direct from Nature, without one touch supplied out of his own fancy, he would only have to come here. There are effects of light and colour on these landscapes that I never saw elsewhere” (909). Dit is gou duidelik dat Elizabeth haar man se afkeer van Britse imperialisme deel, asook sy teenkanting teen Britse oorlogsplanne jeens die twee Boere-republieke. “Would that all the evil brought to South Africa by the finding of the gold could be gathered together and burnt on that altar as a peace offering!” (925).

Die Butlers het in Rosebank gewoon. “On this Rosebank side there is nothing that jars with the majestic feeling of Table Mountain, but to see what we English have done at its base on the other side, at Cape Town, is to see what man can do in his little way to outrage Nature’s dignity. The Dutch never jarred; their old farm-houses with white walls, thatched roofs, green shutters, and rounded Flemish gables look most harmonious in this landscape. Wherever we have colonized there you will see the corrugated iron dwelling, the barbed-wire fence, the loathsome advertisement. We talk so much of the love of the beautiful, and yet no people do so much to spoil beauty as we do wherever we settle down, all the world over. I respect the Dutch saying: ‘The eye must have something’ – beauty is a necessity to moral health. A clear sky and a far horizon have more value to the national mind than we care to recognize, and though the smoking factory that falsifies England’s skies and blurs her horizons may fill our pockets with gold, it makes us poorer by dulling our natures. I am sure that a clear physical horizon induces a clear mental one” (925).

“I am told the Old Cape Town, when Johannesburg was as yet dormant, was a simple and comely place – its white houses, so well adapted to this intensely sunny climate, were deep set in wooded gardens, a few of which have so far escaped the claws of the jerry builder … But now the glaring streets … are lined with American ‘stores’ with cast-iron porticoes, above which rise buildings of most pretentious yet nondescript architecture, and the ragged outskirts present stretches of corrugated iron shanties which positively rattle back the clatter of a passing train or tram-car. And all around lie the dust bins of the population, the battered tin can, the derelict boot. No authorities seem yet to have been established to prevent the populace, white, brown, and black, from throwing out all their old refuse where they like. Some day things may be taken in hand, but at present this half-baked civilization produces very dreadful results … There is such a rush for gold, you see! No one cares for poor Cape Town as a town” (936). Rommelstrooiing is steeds ‘n lewenswyse by baie plaaslike inwoners.

“Altogether our Eden here is sadly damaged, and I am sorry it should be my compatriots who are chiefly answerable for the ugly patches on so surpassingly beautiful a scene. Our sophisticated life, too, is out of place in this unfinished country and we ought to live more simply, as the Dutch do, and not feel it necessary to carry on the same ménage as in London” (952). “One of the chief reasons, I find, as I settle down in my new surroundings, for the feeling of incompleteness which I experience, is the fact of this country’s having no history. We get forlorn glimpses of the Past, when the old Dutch settlers used to hear the roar of the lions outside Cape Town Fort of nights; and, further back, we get such peeps as the quaint narratives of the early explorers allow us, but beyond those there is the great dark void” (957). Die groter nag wat binne ‘n eeu vir die land voorgelê het, die heillose ANC-regime, kon sy onmoontlik voorsien het.

“This most paintable and decorative vegetation is not friendly to the intruder. These exquisitely toned shrubs with wild strong forms are full of repellent spikes which, like bayonets, they seem to level at you if, lured by the gentle perfume of their blossoms, you approach eye and nose too near. Depend upon it, this country was intended for thick-skinned blacks” (979). Al wat effens troos, is die feit dat die Butler-egpaar se simpatie ongetwyfeld aan die kant van die Nederlanders/Afrikaners/Boere was. “I can well understand the passionate love an Africander-born must feel for this country. I know none that has such strong, saturating local sentiment” (999). “I had sketching expeditions projected which never came off, with a clever Dutch lady, who did charming water-colours of beautiful Constantia and the striking country above Simon’s Bay, and the true ‘Cape of Good Hope’ beyond” (1010). “The wise Dutch who planted them [forests] had a law whereby any one felling one of these pines was bound to plant two saplings in its stead. We are doing a great deal of the felling without the planting” (989). Veral ANC-ondersteuners volg hierdie Britse voorbeeld slaafs na wanneer hulle brandhout versamel.

Elizabeth het die parlementsopening op 14 Julie 1899 bygewoon. “The proceedings were all on the lines followed at Westminster … The opening words of ‘the Speech from the Throne’ sounded hollow. They proclaimed amongst other things urbi et orbi, that we were at peace with the South African Republics. And now … Goodbye, South Africa, for ever! I am glad that in you I have had experience of one of the most enchanting portions of this earth! As you know that experience only lasted five months after all. We left on the 23rd August ’99 on a day of blinding rain, which, as the ship moved off, drew like a curtain across that country which I felt we were leaving to a fast-approaching trouble. The war cloud was descending. It burst in blood and fire a few weeks later and deepened the sense of melancholy with which I shall ever think of that far-away land” (1021).

An autobiography (1922)

Ná afloop van die Anglo-Boereoorlog (1899-1902), die dood van haar man (1910), asook die einde van die Eerste Wêreldoorlog (1914-1918), skryf Elizabeth Butler in hoofstuk 22 van haar outobiografie oor haar verblyf aan die Kaap. Haar man, William, het op 12 November 1898 uit Engeland na Kaapstad vertrek om die opperbevelhebber van die plaaslike Britse troepe te word. Sy vrou en drie kinders het hom op 18 Februarie 1899 gevolg. “We little knew what a dark period in his life awaited him out there, brought about by the malice of those in power there and at home. It is too sacred and too painful a subject for me to record it here further than I have done” (Kindle 3213).

“Though I was filled with admiration for the beauty of our surroundings, I never felt the happiness which Italy, Egypt or Palestine had given me. Very absurd, no doubt, and sentimental, but my love of the old haunts made me feel resentful of the topsy-turvy state of things I found down there … There was, besides, a local melancholy in that strange beauty I cannot describe. All this may be put down to sentimentality, but a very real melancholy attaches to South Africa in my mind in connection with my husband, who suffered there for his honesty and devotion to the honour of the Empire he served. The authorities accepted his resignation of the Cape command which he tendered for fear of embarrassing the Government, and he accepted the command of the Western District in its place, which meant Devonport [Plymouth]. So on August 22nd [1899] we all embarked for Home” (3223). Die Anglo-Boereoorlog het op 11 Oktober 1899 uitgebreek.

“There [in Britain] we found the campaign of calumny, originated in South Africa against Sir William, in its acutest phase. The Press was letting loose all the poison with which it was being supplied, and I consequenty went through, at first, the bitter pain of daily trying to intercept the vilest anonymous letters, many of them beer-stained missives couched in ill-spelt language from the slums. Not all the reparation offered to my husband later on … ever healed the wound. His offence had been a frank admission of sympathy for a people tenacious of their independence and, knowing the Boers as he did, he knew what their resistance would mean in case of attack. He was appalled at the prospect of a war, not against an army but against a people, involving the farm-burnings and all the horrors which our armies would have to resort to. He would fain have seen violence avoided and diplomacy used instead, knowing, as he did, that the old intransigent Dopper element would die out in time, and the new generation of Boers, many of whom were educated at our universities, intermarrying with the English, as they were already doing, would have brought about that very union of the two races within the Empire which has been reached to-day through all that suffering. In case, however, war should be decided on he employed the utmost vigour allowed to official language to warn those in power of the necessity for enormous forces in order to ensure success. Some of his despatches were suppressed. The idea at Headquarters was an easy march to Pretoria. What I have alluded to as the malice which prompted the campaign of calumny had caused the report to be spread that our initial defeats were owing to his wilful neglect in not warning the directing powers of the gravity of their undertaking” (3228).

Slot

Die vraag kan gestel word: Wie het die land wat eens ons Afrikaner-vaderland was, opgedonder? Dit lyk asof daar agtereenvolgend drie groepe was wat die Afrikanerdom skade aangedoen het. Eerstens was daar die Britte wat in 1795 en 1806 met troepe hier aangekom het en later met ‘n leër teen die Boererepublieke opgeruk het om eie gierigheid te bevredig. Tweedens was daar FW de Klerk en sy onderhandelaars (veral Roelf Meyer, Leon Wessels en Dawie de Villiers), gesteun deur enkele ministers, wat ‘n volslae mislukkig van die grondwetlike onderhandelinge gemaak het. Pleks van politieke magsdeling te bewerkstellig, soos aan die blanke kiesers belowe is, is mandaatloos aan swart mag oorgegee. Derdens is daar die heillose ANC-regime wat in ondoeltreffendheid en korrupsie uitmunt. Pleks van self welvaart skep, word die een na die ander maatreël getref om blankes op ‘n suiwer rassistiese grondslag te benadeel en hulle van hulle besittings en selfs lewens te beroof.

Al drie hierdie groepe is in uitnemende mate moreel verwerplik, sodat dit moeilik is om te besluit wie die grootste sondebok is. Die Britte kan as verweer aanvoer dat hulle gedrag ingevolge die kolonialisme en imperialisme van destyds verduidelik (eerder as geregverdig) kan word. ANC-kamerade kan hulle terrorisme en ander gruweldade, asook die voortgesette geweldpleging tot op hede, probeer vergoeilik as gevestigde kultuuruitinge wat eerder instinktief as rasioneel gedrewe is. Die NP-groepie wat aan swart mag oorgegee het, kan kwalik ‘n verweer vir hulle skandalige gedrag uitdink, behalwe miskien dat hulle die “wêreldmening” ter wille was. Wat hulle gedoen het, is en bly vir my die verwerplikste gebeurtenis in die Suid-Afrikaanse geskiedenis. Hulle het in werklikheid niks positiefs bereik nie. Nie vrede nie. Nie ‘n voorspoedige land nie. Hulle het doelbewus en met oorgawe verraad teen die plaaslike blankes, veral die Afrikanerdom, gepleeg.

Leon Lemmer: Hettie Smit oor ‘n vrou se plek

Tot onlangs was daar ‘n leemte in my opvoeding. Ek het nooit Hettie Smit se gevierde boek, Sy kom met die sekelmaan (Kaapstad: Nasionale Boekhandel, 6de druk 1955, 127p), gelees nie. Anderhalf maand gelede het ek dit tweedehands vir R5 gekoop.

Hettie Smit is die skuilnaam van die latere mevrou SJ van Vuuren (1908-1973). Sy het aan die Universiteit Kaapstad studeer en ‘n onderwyseres geword. In haar jeug was sy op WEG Louw (1913-1980) verlief. In 1937 is haar boek gepubliseer. Die teks bestaan uit dagboekinskrywings en briewe uit die tyd van haar fiksasie op WEG. Dit word die eerste bieg- of belydenisroman in Afrikaans genoem. Smit was ‘n talentvolle mens en het ook geskilder. Sy het twee seuns gehad en later by die staat se Vertaalburo in Pretoria gewerk.

In die roman is die hoofkarakter afwisselend Marié en Maria, sodat bv intense liefde en haat vir Johan mekaar kan afwissel en uitdrukking kan gee aan haar “wankelmoedige emosionele bestaan” (p 107). Dit bly ‘n onbeantwoorde liefde. “My rou is binne-in en buite-op. Hy loop sommer van binne af na buite soos ‘n dam wat oorloop” (32). “Elkeen moet maar in sy eie put uithuil … In ‘n put dink ‘n mens net put-gedagtes” (43). Die nuwe Suid-Afrika is ongetwyfeld ‘n onverdiende, onverkwiklike put vir Afrikaners. “Kan die lewe stil en mooi wees [?]” (113). Ja, maar kwalik in die nuwe Suid-Afrika.

WEG Louw is in 1944 met die komponis en orrelis, Rosa Nepgen (1909-2000), getroud. Sy het onder meer gedigte van WEG en sy ouer broer, NP van Wyk Louw (1906-1970), getoonset. Smit se prosa kom uit dieselfde dampkring as dié van die Digters van Dertig, bv die Louws, Elisabeth Eybers en Uys Krige, waarin daar dikwels ‘n subjektiewe belydenis-element is.

Smit verwys na ‘n “nuwe Afrikaansheid” (14). Gaan ‘n hernude, trotse Afrikaansheid ooit sy verskyning ná 1994 maak of gaan ons toelaat dat Afrikaans al hoe meer deur die brouseltaal Kaaps verdring en uiteindelik selfs daarmee vervang word? Waarmee ons deesdae in Afrikaans te make het, is “taalgedrogte, so aanhoudend soos ‘n Vrystaatse droogte” (19). Tussen hedendaagse regte Afrikaners en die sprekers van geradbraakte Afrikaans behoort daar “dik woord-tralies” (29) te wees.

Oor die lojaliteit van die twee Louw-broers jeens die Nasionale Party se Afrikanerregering en Afrikaans bestaan daar geen twyfel nie, al het die pluimsaad soms ietwat in die verkeerde rigting gewaai. Toe WEG professor in Afrikaans aan die Universiteit Rhodes was, het die studente sy lewe verpes deur die Union Jack oor die tuinhekkie van sy huis te hang. WEG het dan uitgestorm, die vlag afgeruk en vertrap. Dit mag met die spinnekopvlag gedoen word, maar deesdae nie met die onderrokvlag nie. WEG het sy loopbaan as professor aan die Universiteit Stellenbosch afgesluit. Toe is daar bv gekla oor sy “traagheid”. Dit is ook by sy broer waargeneem. Toe NP van Wyk Louw professor in Afrikaans aan Wits was, het sy mede-digter en senior dosent, Ernst van Heerden (1916-1997), in sy snippermandjie gekrap om vas te stel watter dokumente deur sy departementshoof onbeantwoord weggegooi is. Van Wyk Louw se kommentaar was: As dit belangrik was, sou hulle my gebel het.

Daar is pragtige beskrywings en wyshede in Smit se boek. “Het ons saam ‘n melodie, ‘n blom se kelk, ‘n skulp se ronding uitgemaak? … waarom is jou wese die ruspunt van my verlange … die voltooiing van my ganse ek?” (15). “Die moegste verdriet kom tog eindelik by die dood se koelte aan” (62). “‘n Mens lewe tog uiteindelik alleen as jy self gee, as jy self liefhet. As jy jou liefde kan uitlewe, kan formuleer; as jy in jou liefde kan skep” (87). “Wat op dees aarde moet ek noú liefhê? – ‘n klip, ‘n sipresboom? Of sal ‘n boom ook seermaak?” (105-106).

“Klim maar in die koelte van my hartseer … en bid maar suutjies saam dat die uiteindelike stilte noú moet kom – saggies soos die skemering oor die rantjies, en ongemerk soos slaap in die nag” (106). “Ag, meneer dominee, en sal dit dan maar ál wees ná ons hartseer? Goue strate en ‘n pêrelpoort? Dan bly ek maar liewer in my sonde alleen agter – hier op die armoedigste wêreld by die vriendelike bome en die bekende paaie waar hy eenmaal geloop het, en by die helder bergwater waar ons twee saam lankal allerhande onbelangrike ou geselsies gesels het” (122).

“Dit lyk my maklik om te vergeet vandag – om die waters van die tyd, die maande in hul kom en gaan, soos branders oor die sandkasteeltjies van jou beeld te laat spoel en elke walletjie uit te wis … Die vertes is blou, en die jare is lank, en wie is jy dat ek jou sal onthou?” (123).

Smit skryf in ‘n tyd toe militante feminisme plaaslik feitlik onbekend was. “Hoe graag ek jou tog nie sal oppiep en beskerm en met net-wat-jy-begeer sal voer tot versadigens toe – as ek maar net die kans het … Ek wou ook al vir jou ‘n paar sokkies brei” (50). Smit het begrip vir die waarde van ‘n man gehad; van hoe baie vreugde hy vir ‘n vrou kan verskaf. Militante feministe, soos Amanda Gouws en Christi van der Westhuizen, sal verstik as hulle lees wat Smit met soveel opregte oorgawe skryf.

Ek is dankbaar dat my dogter behoudend genoeg was om ‘n suksesvolle loopbaan te laat vaar om voltyds na haar twee pragtige kinders om te sien en dit daagliks as ‘n wonderlike avontuur te beleef namate hulle die werklikheid verken en al hoe beter verstaan.

Leon Lemmer: Voorstel: ‘n Monument vir Hendrik Frensch Verwoerd op Stellenbosch

“Verwoerd het doelbewus gekies om ‘n Afrikaner te wees. Hy was die eerste student in Suid-Afrika wat sy studies, van sy voorgraadse eksamens tot sy doktorale proefskrif, in Afrikaans geskryf het” (Hermann Giliomee, Die laaste Afrikanerleiers: ‘n Opperste toets van mag, Kaapstad: Tafelberg, 2012, p 27-28).

Die Universiteit Stellenbosch (US) is tans besig met die formulering van ‘n beleid oor “visuele regstelling”. Dit bied die ideale geleentheid aan die US om ‘n akademies briljante oudstudente en -dosent, Hendrik Frensch Verwoerd, met ‘n monument op die kampus te vereer. Op hierdie manier kan die US konkrete bewys lewer dat hy primêr ‘n akademiese onderneming is en nie ‘n verlenging van die ANC nie.

Ek het die bostaande skrywe op 28.08.2019 na LitNet gestuur maar ná verloop van ‘n week is dit nog nie gepubliseer nie. Dit is duidelik dat dit as onpubliseerbaar geag word. As die vlag van die plaaslike blanke politieke bewind haatspraak kan wees, hoeveel te meer nie ‘n monument vir Hendrik Verwoerd nie. Daardie hofuitspraak bevestig wat Hermann Giliomee reeds jare gelede geskryf het: dat die regterlike gesag nie onafhanklik van die ANC/SAKP funksioneer nie. Daar is myns insiens nie ‘n kat se kans dat Gelyke Kanse se huidige hofsaak teen die US ‘n uitspraak ten gunste van Afrikaans gaan oplewer nie. Die beste waarop gehoop kan word, is dat regter Johan Froneman weer met ‘n sinvolle minderheidsuitspraak vorendag kom.

André Gouws het ‘n artikel oor die herstandaarisering van Afrikaans gepubliseer (LitNet 21.08.2019). Hanno Visagie het die dag daarna in sy reaksie aangehaal wat ek oor hierdie onderwerp op Praag geskryf het. My woorde is korrek aangehaal, maar die bron waaruit aangehaal word, is verswyg. Wat dit myns insiens aantoon, is dat LitNet dit ongewens ag om na Praag te verwys; dat geen publisiteit vir Praag op LitNet geduld word nie.

Hier bo het ek na die getransformeerde US as “‘n verlenging van die ANC” verwys. Eintlik moes ek geskryf het: ANC/SAKP. Die US het al amptelik genoem dat hy eredoktorsgrade uitdeel aan diegene met wie hy graag assosieer. Onder die ontvangers van hierdie akademies waardelose US-sertifikate is daar mense soos Bram Fischer, Nelson Mandela en Graça Machel. Dit toon dat die getransformeerde (eintlik: radikaal ontaarde) US met graagte en oorgawe met kommuniste geassosieer wil wees.

Een van die US se jongste skuiwe op pad na algehele transformasie is die formulering van ‘n beleid oor “visuele regstelling”. Volgens ‘n berig op die US-webtuiste is wat begeer word “new visual symbols that have African centrality as an outcome.” Die gewoonte het ontstaan dat die US homself nie ‘n Suid-Afrikaanse universiteit noem nie, maar ‘n Afrika-universiteit. Daarby in ‘n inklusiewe sin, want die produkte wat hierdie eens Afrikaner-universiteit deesdae doelbewus wil lewer, is identiteitlose “wêreldburgers”; dus noodwendig eerder Engels- as Afrikaanssprekendes. Al word blanke en veral Afrikanerbelange openlik geminag, word daar valslik beweer dat ‘n “inclusive environment” nagestreef word; ook dat daar iets soos “diverse cultures” bestaan, al het die US deesdae amptelik hoofsaaklik ooghare vir swart belange.

Die projek oor visuele regstelling is aan twee bruin teoloë toevertrou: Nico Koopman as “Vice-Rector: Social Impact, Transformation and Personnel” en as “Curator” Leslie van Rooi, “Senior Director: Social Impact and Transformation.” Aan die US is talle poste, soos dié van Van Rooi, geskep om aan die ANC/SAKP te demonstreer dat die US met oorgawe transformeer en enigiets sal doen om die ANC/SAKP ter wille te wees. Sulke politieke poste maak ernstig inbreuk op die universiteit se vermoë om broodnodige akademiese doseer- en navorsingsposte te finansier. Dit is wat gebeur as ideologiese oorwegings ‘n hoër prioriteit as akademiese belange geniet. Verlede jaar het die rektor, Wim de Villiers, en sy kollegas dit reggekry om die US-eeufees te vier sonder om ‘n enkele keer die ordentlikheid op te diep om na Jan Marais se stigtingsvoorwaarde, dat die US ‘n Afrikaanse universiteit moet wees, te verwys, asook ruiterlik te erken dat die US hom doelbewus glad nie hieraan steur nie. Die plaaslike koerant, Die Burger, het hom ook nooit verwerdig om die US hieroor aan te spreek nie.

Bruin aktiviste soos Allan Boesak het nie die vermoë om self die Belydenis van Belhar te formuleer nie. Dirkie Smit en Jaap Durand het dit namens hulle gedoen. Op ‘n soortgelyke manier het Koopman en Van Rooi blykbaar nie die vermoë om ‘n konsepbeleid oor visuele regstelling te formuleer nie. Twee blanke vroue, Lize van Robbroeck en Elmarie Constandius, het dit namens hulle gedoen. Van Robbroeck het ‘n Wits-agtergrond en het haar proefskrif oor “black art” geskryf. Constandius is, soos haar kollega, gepreokkupeer met antikolonialisme, wat uiteraard ‘n manier is om uitdrukking aan antiblanke gesindheid te gee. Hierdie twee dames is dosente in die Departement Visuele Kunste. Dit is ‘n oord waar emosie en instink dikwels ‘n groter rol as rasionaliteit en akademiese ingesteldheid speel. Die beleid, soos geformuleer, is erg teleurstellend gesien vanuit die oogpunt van transformasie-aktiviste. Eintlik het hulle ‘n muis pleks van ‘n olifant gebaar.

Die uitgangspunt is dat van eurosentries na afrosentries oorgeskakel moet word; bedoelende van blank na nieblank. Dit is swartes wat tuis op die kampus moet voel. Dit is wat deesdae onder die US se kernwaardes verstaan word. Die ontheemding wat blankes, veral Afrikaners, op die kampus ervaar, word in geen opsig aangespreek nie. Dit is ironies dat daar op bladsy 6, item 6.17, na “language diversity” verwys word terwyl dit ongetwyfeld Wim de Villiers se begeerte is om van die US ‘n eentalige Engelse universiteit te maak; dus om taalverskeidenheid, veral Afrikaans, op die kampus te verban. Op bladsy 5, item 6.3, word na “statues” verwys. Dit dui sekerlik op die lastigheid van Jan Marais, die US-stigterskenker, se standbeeld op die Marais-plein, wat deesdae tot die vreugde van ANC/SAKP-kornuite eerder die Rooiplein genoem word.

Die nodigheid van ‘n geformuleerde beleid vir visuele regstelling kan bevraagteken word. Hierdie “regstellings” het reeds deur gebruik ‘n geykte vorm op die kampus aangeneem. Byvoorbeeld, alle tekens van Afrikanerstaatshoofde is al uitgewis. Dié kernwaarde van die De Villiers-US is dat die universiteit verswart én ontwit moet word. Dit is die Henry Ford-benadering: Gee voorkeur aan motors (studente, dosente en ander personeel) in enige kleur solank hulle swart is. Die sug na diversiteit het aanvanklik beteken dat swart naas wit ingevoer word, maar op die lange duur word die grootste moontlike mate van verswarting, dus nie-diversiteit, nagestreef.

Tekenend van wat Wim de Villiers wil hê, is die verandering in 2018 van die naam van die HB Thom-teater na die Adam Small-teater. Thom was akademies ‘n reus. Vergelykenderwys was Small akademies en andersins ‘n mikrogees wat by meer as een geleentheid studiebeurse ontvang het om ‘n doktorsgraad in Londen en Oxford te voltooi, maar hy het telkens misluk. Maar akademiese oorwegings is vir die getransformeerde US nie ter sake nie. Wat vir ANC/SAKP-gedienstiges van belang is, is dat die teater nie meer na ‘n blanke vernoem word nie, maar na ‘n nieblanke. Dit word as nie-rassige visuele regstelling geloof. Dié siekte, wat chroniese afmetings aan die US aanneem, het ‘n naam: politieke byderwetsheid.

 

Leon Lemmer: Azille Coetzee, ‘n amateur oor die ou en nuwe Suid-Afrika

Ek het gehoop dat hierdie beker by my sou verbygaan. Dan Roodt het ‘n uitstekende artikel oor Azille Coetzee se boek, In my vel, ‘n reis (Kaapstad: Tafelberg, 2019, 207p, R250; Amazon Kindle $20,70) gepubliseer (GroenLinks en Afrikaans – Azille Coetzee se Amsterdamse relaas, Praag 20.07.2019). Dit is die verhaal van ‘n “maklike meisie” se omgang met te veel drank en talle mans; ‘n reis op die “breë weg” wat met trots en inhibisieloos aangebied word. Dit is mos die beeld wat jy van jouself moet voorhou as jy jou van tradisionele waardes bevry het en met mening teen behoudende Afrikaners te velde wil trek. Dit bring onder meer mee dat geradbraakte Afrikaans gunstig as inklusiewe kreools voorgestel word.

Anders as Roodt se resensie is ander besprekings van die boek feitlik deurgaans gunstig, bv Murray La Vita se onderhoud met Coetzee (Netwerk24, 9.08.2019). Coetzee sê bv: “Daar is natuurlik ‘n paar baie luide kampvegters vir Afrikaans, maar die soort Afrikanerskap en Afrikaans waarvoor hulle veg, is die een waarmee die meeste van ons baie ongemaklik voel.” Sy beweer selfs dat “seksuele geweld ook ‘n nadraai van die koloniale geweld is … Iets wat al die kulture in Suid-Afrika gemeen het, is ‘n soort macho of gewelddadige manlikheid” – asof blanke mans netso gewelddadig soos swart mans is.

Lesers word in die resensies wysgemaak dat Coetzee se boek besondere diepte het; dat die teks selfs ‘n herlees werd is; seker sodat verdere lae van die gewaande diepte ontdek kan word. Die ergste oorskatting kom van Lindie Koorts, waarin Coetzee in die opskrif van die resensie beskryf word as “‘n skrywer wat haarself blootlê sodat ons onsself kan sien” (LitNet 14.08.2019). Die probleem is dat ek myself glad nie kan herken in Coetzee se subjektiewe, irrasionele ontboesemings nie; onder meer omdat ek die ganse apartheidsera eerstehands ervaar het terwyl sy deurdrenk is met die anti-apartheidspropaganda van die ANC en sy meelopers.

Koorts wek nie die indruk dat sy ‘n behoudende Afrikaner wil wees nie. Haar doktorale proefskrif oor dr DF Malan, ingelewer aan die Universiteit Stellenbosch, is in Engels en haar ander publikasies maak dit duidelik dat dit vir haar, soos vir Coetzee, belangrik is om hulle van die Afrikanerdom te distansieer – hulle is Afrikaanssprekendes, maar om die dood nie tradisionele Afrikaners nie. Koorts se werkgewer is die Free State University, terwyl Coetzee in diens van Stellenbosch University is. Om in sodanige klimaat beroepsgewys te vorder, is ANC-gedienstigheid eintlik ‘n vereiste. Geen mens durf dink dat Koorts pro-apartheid is omdat sy oor DF Malan navorsing gedoen het nie. Vir Coetzee is haar rondslapery by mans ‘n prestige-saak. Terselfdertyd oorbeklemtoon sy haar militante feminisme – die man of vrou by wie sy woon, is die een wat bv kosmaak – iets waarmee sy ongetwyfeld haar anti-manskollega, Amanda Gouws, se guns probeer verseker. Sowel Koorts as Coetzee wil oorgraag bevryde, getransformeerde organismes wees.

In haar resensie skryf Koorts meer oor haarself as oor Coetzee se boek. Koorts se uitlatings is openbarend van die groot mate waarin sy haar, soos Coetzee, van die behoudende Afrikanerdom distansieer. Dit verduidelik waarom wat Koorts skryf, gunstig in Naspers/Media24-geledere ontvang word. Coetzee se boekie word as “‘n grondverskuiwende boek” opgehemel. “Ek wil hierdie boek weer en weer lees. En aan mense uitdeel.” Koorts het gewoon nie die insig om die vlakheid eie aan Coetzee te eien nie, onder meer omdat sy net vyf jaar ouer as Coetzee (gebore in 1986) is.

My gat se deksel was toe Gert van der Westhuizen, myns insiens een van die grootste dwase noord van die Suidpool, Coetzee se boekie beskryf het as “een van die belangrikste boeke wat vanjaar in Afrikaans sal [!] verskyn” en dat iedere Afrikaner dit móét lees (Netwerk24, 26.08.2019). Van der Westhuizen gee voor dat raskwotas vir rugby die beste uitvindsel ná moedermelk is. Sy vreeslose dwaasheid sorg dat hy sommer ook die geleentheid misbruik om te verwys na “die onnodige bohaai gegrond op ‘n ongesonde nostalgie vir die ou vlag.” In sy retoriek verwys hy na “regse boelies” en “luide konserwatiewe Afrikaners,” met Steve Hofmeyr wat by die naam genoem word. As dwaas herhaal hy Coetzee se dwaashede goedkeurend. Dit is sy manier om aan sy Naspers-werkie te bly vasklou. My dag begin sommer heelwat beter as ek Netwerk24 en die Naspers/Media24-koerante lees en daar is geen skryfwerk in van die drie Van der Westhuizens (Johann, Gert en Christi) nie. Sedert Gert se nie-onaardige artikel, “Akademici in Afrikaans” (LitNet 7.07.2015), het daar ‘n groot (opportunistiese) verskuiwing na links by hom ingetree.

Ek het reeds ‘n bietjie oor Coetzee se boek geskryf: In my reaksie op Suidpunt se skrywe onderaan my artikel, “‘n Pleidooi vir Afrikaans op Afrikaansdag” (Praag 14.08.2019). Ek gaan dit nie hier herhaal nie. Die onverskoonbare naïwiteit in Koorts en Van der Westhuizen se resensies bring mee dat ek my verplig voel om enkele aspekte in Coetzee se boek aan te roer.

Coetzee is behep met blanke bevoorregting. Sy gaan “gebuk … onder die skuld van witheid” (p 10). As sy sê sy is ‘n Afrikaner dan roep dit “skaamte en skuld” op (11). “As ‘progressiewe’ Afrikaner distansieer ek my van die meeste dinge wat ‘tradisioneel Afrikaans’ is omdat dit so duidelik die afdruk van die ou Afrikanernasionalisme toon. En, behalwe daarvoor, is ‘tradisionele’ Afrikaanse kultuur opmerklik uncool. Trouens, wat ís ons kultuur? Is dit al die boeretradisies (daardie two-tone hemde?), en die godsdiens? Is dit die boerekos? Is braai al wat oorbly? Die kontemporêre Afrikaner-identiteit bestaan in ‘n soort kulturele leegte” (11).

Soos Coetzee het ek ook in die buiteland studeer. Toe ek destyds Amerika toe is, het ek in die waan verkeer dat swartes, as 10%+ van die bevolking, mos maklik in die meerderheid blankes geïntegreer kon word. Ek het gou besef dat my standpunt foutief is. By my terugkeer het my vorige departementshoof opgemerk: Jy moes waaragtig Amerika toe gaan om die vanselfsprekende agter te kom. Wat Coetzee doen, is om haar by globalisme en teen Afrikanernasionalisme te skaar. In haar gemoed breek sy Afrikanerkultuur af en dan kla sy oor haar identiteitloosheid. As ongetransformeerde Afrikaner is ek sonder skaamte of skuld oor blanke “bevoorregting”. ‘n Mens kan immers individueel en groepgewys bo die meerderheid van die bevolking uitstyg danksy kundigheid, toewyding, deursettingsvermoë, harde werke, ens.

Wat is bevoorregting/bevoordeling? Dit is nie as ‘n mens bv ‘n plaas uit die grond opgebou het en die vrugte van jou prestasie pluk nie. Bevoorregting is wanneer jy sonder teenprestasie allerhande dinge ontvang, dus wanneer jy op ander parasiteer. Bevoorregting is wanneer jy ‘n huis van die staat ontvang, nie inkomste- of munisipale belasting betaal nie, wanneer jy bv munisipale dienste (elektrisiteit, water, riolering, vullisverwydering), onderwys, mediese dienste en televisie ontvang sonder om daarvoor te betaal. Bevoorregting is as jy op grond van rasse- en/of geslagsdiskriminasie eerder as meriete in ‘n pos aangestel of bevorder word; as jy ingevolge Gert van der Westhuizen se norme ‘n kwota in ‘n sportspan vul; as jy geld van die staat of ‘n ander instansie steel, of bv ‘n skool of biblioteek afbrand, ‘n openbare pad versper en beskadig, as inkommer onwettig die land betree, ens, en skotvry daarvan afkom, dus nie as ‘n misdadiger veroordeel word nie.

“Die Nederlanders wéét wie hulle is. Hulle weet waar hulle vandaan kom en waarvoor hulle staan. Hul taal en kultuur is ondubbelsinnig, en skaamteloos, húlle s’n” (12). Dít kan ook van tradisionele, behoudende Afrikaners gesê word. Dit is propaganda-besoedelde mense soos Coetzee wat ronddobber op soek na ‘n ontwykende identiteit as Afrikane en wêreldburgers. Daar is die sug na ‘n inklusiwiteit en diversiteit wat teen die grein van Afrikanerskap ingaan. Regte Afrikaners geniet “die eenvoud van ‘n enkele, suiwere identiteit” (17). “‘n Mens dra swaar aan Suid-Afrika” (16). Ja, aan die nuwe, ná 1994, rommelstatus-Suid-Afrika; nie aan die beskaaf-Westerse/Europese ou Suid-Afrika van weleer nie.

Let op hierdie onverdunde naïwiteit: “Behalwe die landswye viering van die koms van die universeel geliefde en vergewensgesinde president Mandela, was daar geen teken in mý kinderjare dat apartheid tot ‘n einde gekom het nie” (36). Was Mandela onskuldig in die tronk of omdat hy met terroristiese geweld die blanke regering omvêr wou werp? Vir Coetzee was Mandela moontlik “die enigste wonderwerk … wat ons arme ou land bymekaarhou” (43). Is rasgeïntegreerde woonbuurte, skole, universiteite, hospitale, ens, nie duidelike tekens van die einde van apartheid nie? Ten spyte van blatante rassediskriminasie gaan baie blankes in die nuwe Suid-Afrika voort om voortreflik te presteer en bewys te lewer dat alle mense nie gelyk of eenders is nie; dat daar individueel en groepgewys ‘n kwaliteitshiërargie kan wees, wat deur mense soos Coetzee verkeerdelik as die voortsetting van apartheid, gebrandmerk as blanke bevoordeling, geëtiketteer word.

Selfs trots op die Hollandse Goue Eeu, die 17de, toe die VOC die halfwegstasie aan die Kaap gestig het, word nie deur Coetzee aan die hedendaagse Nederlanders gegun nie. Die Hollanders het uitgemunt as bv seevaarders en handelaars en tot op hede voortgegaan om voortreflik te presteer en ‘n voorspoedige land in stand te hou; iets wat die swartes hulle nie kan nadoen nie. Maar Coetzee verkies om die Hollanders/Nederlanders af te kraak oor slawerny én daarby kolonisering te reduseer tot “uitbuiting en wreedheid” asook allerhande goed “wat hulle van hul kolonies gesteel het” (42).

Coetzee se mansvriend, C, karakteriseer haar siening van kolonialisme soos volg: “In sy kop flits ‘n bebloede tafereel. Europa wat toesak op Afrika, die Ooste, Suid-Amerika, en alles [!] in die pad verwoes met verbysterende geweld. Marteling, verkragting, onthoofding, mensejag, ontvoering, slawehandel, dwangarbeid. Honderde jare aaneen, in die naam van die ‘beskaafde’ praktyk van ‘ontdekking’, gereserveer [!] vir die Europeër met sy wit vel … Eeue later, eers ‘n paar dekades gelede, onttrek die Europeërs hulle uit die kolonies en laat samelewings agter wat aan flarde is, deurdrenk van bloed, vergruis onder gesamentlike trauma, kulture wat onherstelbaar verwring en uitgevee is. En dan skud die Westerse wêreld sy kop wanneer hierdie samelewings in chaos verval, of nie binne ‘n dekade weer op hulle voete kom nie” (47-48). Hou in gedagte dat die Suid-Afrikaanse blanke politieke bewind van ná 1910 deur die ANC en “progressiewes” soos Coetzee as “‘n spesiale soort kolonialisme” beskou word. Is ontdekkingsreise destyds vir die Europeërs “gereserveer” of was dit omdat blankes (en in ‘n mate bv die Chinese en Arabiere, maar nie die swartes nie) bv die kundigheid en ondernemingsgees gehad het om die wêreld te verken?

Die navolgenswaardige voorbeeld wat die blanke koloniseerders in baie opsigte aan die inheemses gestel het, word glad nie verreken nie. Coetzee sou haar eerder skaar by diegene wat die blankes verwyt dat hulle bv onbedoeld pokke by die kolonies ingevoer het en nalaat om die groot verbetering te noem wat blankes aan gesondheidsdienste aangebring en epidemies in werklikheid in groot mate voorkom het. Dit is Europese koloniste wat die voorbeeld met behoorlike huisvesting, paaie, spoorweë, hawens, ens, gestel en werk aan werkloses verskaf het, bv deur kommersieel en al hoe meer wetenskaplik te boer en die inheemses in groot mate van hongersnood te vrywaar. Die inheemses sou nie die mineraalrykdom so doeltreffend soos die blankes kon ontsluit nie. Plaaslik was die swartes nie eens in staat om die rykdom van die see te benut nie.

Nie ‘n woord word gerep oor hoe Nederland en ander eens koloniale moondhede deesdae ly onder die weerslag van kolonialisme nie; bv dat die helfte van Suriname se inheemse bevolking ná “vrywording van die koloniale juk” hulle knus in Nederland gevestig het en sedertdien die tradisionele Nederlandse leefwyse ernstig ondermyn. Coetzee skaar haar by die inkommers in Nederland: Daar is glo “‘n verbete en konserwatiewe beskerming van (koloniale) voorreg en rykdom ten koste van byvoorbeeld die vlugtelinge wat verdrink op die oewers van hierdie kontinent” (106), dus Europa. Die “vlugtelinge” wat digby Afrika verdrink, bly onvermeld. Die naaste wat Coetzee aan kritiek op die inkommers kom, is as sy noem dat, anders as voorheen, die Nederlanders se fietse deesdae gesteel word (103, 180). Sy verwyt die ANC en PAC nie vir hulle terrorisme en die voortsetting tot op hede van daardie Mandela-geïnisieerde gewelddadigheid, bv plaasmoorde, nie. Halssnoermoorde word nie verdoem nie. Let op wat Coetzee wel veroordeel: “Terug in Suid-Afrika maak nog ‘n wit boer ‘n plaaswerker of vrugtedief aan die agterkant van sy bakkie vas en sleep hom oor die grondpad tot daar min van hom oor is. ‘n Óú apartheid-trick” (48). Hoeveel keer het bakkiesleepmoorde plaasgevind en in vergelyking daarmee: Hoeveel keer is plaas- en halssnoermoorde gepleeg? Coetzee is ‘n uiters bevooroordeelde mens: giftig bevooroordeeld teen blankes en ootmoedig bevooroordeeld ten gunste van swartes.

Die koloniseerders/blankes kry die skuld vir die chaos en verval wat na “bevryding”/politieke onafhanklik by die eertydse kolonies ingetree het. Op ‘n soortgelyke manier word die blanke politieke bewind verwyt vir die skade wat terrorisme plaaslik aangerig het. Die “heropbou” van die land is glo die taak wat aan die ANC-regering opgedra is, maar daar word nie gesê dat dit die einste ANC is wat bereid was om die land tot in die grond af te breek ten einde die politieke mag te bekom nie. Coetzee verwoord haar verwronge siening soos volg: “Ons land gaan gebuk onder honderde jare se slawerny, kolonialisme en apartheid. Suid-Afrikaanse koloniale regeringstrukture is al eeue [!] lank deurdrenk van korrupsie,* die infrastruktuur is gebou vir ‘n breukdeel van die populasie,** plus ons industrieë en boerdery is gestruktureer volgens koloniale behoeftes.*** Ek weet nie hoe enige regering hierdie situasie gaan regstel nie. Veral nie so vinnig nie”**** (106-107). Dit is hoe Coetzee “ons regering” (die ANC) verdedig (107).

[* Vóór 1994 het korrupsie nie in noemenswaardige mate voorgekom nie. Buitensporige korrupsie is egter ‘n wesenskenmerk van die nuwe Suid-Afrika.

** Het nieblankes nie ook in die voordele van paaie, spoorweë, hawens, myne, Westerse/Europese stede en dorpe, skole, universiteite, hospitale, ens, gedeel nie?

*** Het blank Suid-Afrika nie op groot skaal voedsel en vervaardigde goedere aan die plaaslike swartes en die res van Afrika voorsien nie?

**** Suid-Afrika sal vinniger van die ná-1994 agteruitgang en verval herstel as daar minder korrupsie is en mense volgens bekwaamheid (en nie ingevolge ras en geslag nie) aangestel en bevorder word.]

Ná 1994 het die bedenklike gewoonte posgevat om – soos Coetzee doen – die plaaslike geskiedenis tot “slawerny, kolonialisme en apartheid” te reduseer (106). Daardie drie terme dien as kodes om die blankes sleg te sê. Insgelyks word die term “demokrasie” as kode misbruik om die swart politieke bewind, dus die ANC-regering, te verheerlik, sonder dat enige poging aangewend word om die aard van hierdie soort demokrasie te kritiseer of die geskiktheid daarvan vir plaaslike toepassing te bevraagteken.

“Die rampsalige Afrikaner[s]” beskou hulleself glo as “‘n uitverkore volk [wat] … hulself geregtig ag op grond, slawearbeid en rassemeerderwaardigheid … Dalk is hierdie meerderwaardigheidsgevoel en hardkoppige geloof in uitverkorenheid, entitlement, dus ‘n soort genetiese programmering?” (110). Die blankes het ongetwyfeld plaaslik en wêreldwyd beter as die swartes gepresteer, vandaar die blankes se standpunt dat hulle geregtig is op wat hulle versamel en bereik het; dat hulle besittings nie deur ‘n swart regering onteien/gesteel behoort te word nie. Sedert 1994 het verguising en verworpenheid by Afrikaners plek vir enige moontlike vroeëre gedagtes van uitverkorenheid gemaak.

Maar Coetzee borduur voort in haar geykte groewe: “In Suid-Afrika dra ek swaar aan hierdie wit vel omdat dit belaai is met die status van onderdrukker, met historiese wreedheid, met dominansie en steeds met verskriklike bevoorregting” (115). Blankes is seker onder meer “bevoorreg” om nêrens in hierdie droewe, opgedonderde land seker van hulle lewens en eiendom te wees nie. “My witheid val hier [in Nederland] nie weg nie. En dit raak nie skielik beter nie. Dit raak nie los van die struktuur van witbevoorregting nie. Ek is waar ek is grootliks te danke aan my wit vel in koloniale en apartheid-Suid-Afrika. En die goeie lewe hier in Nederland is tot ‘n groot mate moontlik gemaak deur eeue se slawerny, kolonialisme en ‘n steeds voortgaande kolonialiteit” (117).

Ek dink die kern van die saak is eerder dat Coetzee ‘n bedorwe brokkie uit ‘n welgestelde gesin is wat vier jaar lank (128), van 2013 tot 2016, in Nederland en elders in Europa kon drink en rondflenter eerder as om voltyds en aktief te studeer en navorsing te doen. Ek, daarenteen, het in Amerika sonder ‘n studiebeurs en met eie en geleende geld studeer en het die jaarlange doktorale program asook ‘n proefskrif van meer as 400 bladsye binne 18 maande suksesvol voltooi omdat studiebeurse eerder aan Suid-Afrikaanse nieblankes uitgedeel is. In my geval was die bevoorregting nie aan die blanke kant nie maar aan dié van die nieblankes. Kyk hoe tydsaam, hiperkoel en loslit kon Coetzee studeer: “In die kafees in my nuwe buurt is ek daagliks besig om die finale afrondings aan my proefskrif te doen” (119). “Ek loop vir ure deur die stad” (127). Desnieteenstaande komplimenteer sy haarself soos volg: “Harde werk en fokus, dis wat my ouers my geleer het” (121). Sy was/is myns insiens nie daartoe in staat om elke dag, heeldag, sewe dae per week, 18 maande lank, dus voltyds en aktief, te studeer en navorsing te doen nie.

Coetzee het navorsing oor “feministiese filosofie” gedoen: “Ek vra hoe feministiese denke uit Afrika ons kan help om dekolonisering te bedink” (77). Op grond hiervan is sy as navorser aan die Universiteit Stellenbosch aangestel om Amanda Gouws met haar skynvak, wat Susterkunde genoem kan word, te help. Coetzee kan die aangewese persoon wees om in Ousiekunde te spesialiseer. Die woord ousie kom glad nie in die HAT (2015) voor nie. Wel outa, wat as “rassisties” geëtiketteer word: “n Woord wat tot die rasbeduiwelde verlede van Suid-Afrika behoort en daarom liefs te vermy” (p 945). Hoort sulke emosionele uitbarstings in ‘n woordeboek wat veronderstel is om ‘n objektief-wetenskaplike en akademiese inslag te hê? Is daar enige woorde wat weens die rasbeduiwelde hede in die HAT rassistiese status verwerf het? Die goeie nuus is dat geen verdere uitgawes van die HAT gepubliseer gaan word nie.

Terug in Suid-Afrika vergas Coetzee haar lesers met onoortrefbare militant-feministiese vlakheid en gebrek aan insig, bv: “Een van die enigste dinge wat mense van alle kulture in Suid-Afrika deel, [is] die oortuiging … dat vroue nie op dieselfde manier as mans geregtig is op menswaardigheid en seggenskap oor hul eie liggame nie” (167).

Coetzee is eintlik onredbaar. Na haar verblyf in Nederland wil nie net in Afrika wees nie, maar ook van Afrika wees. “Die Afrika-filosofie sê dit al vir eeue. Ek word ‘n mens deur ander mense. En dan wonder ek, watter ander wêreld sou moontlik gewees het as ons toegelaat het dat die Afrika-denke die fondamente van ons wêreldbeeld vorm, eerder as die Descartes’s van die wêreld, wat ons op ‘n manier oortuig het dat menswees ‘n individualistiese opgaaf is. Dat dit die Rede is wat van my mens maak. Maar dan dink ek ook, dalk verg ‘n lewe volgens die ubuntu-leer ‘n meer gesofistikeerde menswees as wat ons as ‘Westerlinge’ ontwikkel het” (182-183).

Ubuntu is dikwels die somtotaal wat mense van Afrika-filosofie weet. Rasionaliteit en individualiteit het verseker dat Westerlinge suksesvoller en welvarender as die res van die mensdom is. Die ander wêreld waarna ons in die belang van alle Suid-Afrikaners behoort te verlang, is nie ‘n meer geafrikaniseerde land nie, maar eerder in baie opsigte ‘n terugkeer na die Suid-Afrika van vóór 2 Februarie 1990. My siening verskil radikaal van Coetzee se verwronge insigte, bv: “My bevoorregte posisie as wit Suid-Afrikaner is die erfenis van ‘n lang, pynlike geskiedenis waarin my voorreg op ‘n gewelddadige manier gewen is ten koste van die meerderheid mense in hierdie land” (185).

In Coetzee se hersiene geskiedenis staan bv dat die Kasteel in Kaapstad “‘n plek van onheil en pyn [is], die grond waarop dit staan deurdrenk [is] met die bloed van duisende [!] mense” (187). Afrikaners het glo “twyfelagtige voorsate” (191). Coetzee verstaan gevolglik “hoekom sommige mense van Afrikaanse herkoms kies om eerder in Engels te leef” (193). Saam met die etiket van Afrikaanswees “kom ‘n donker verlede, ‘n verskriklike reputasie, wat soos ‘n string blikke agter my klap” (193). Hierdie mens smeek eintlik om ‘n deeglike, omvattende heropvoeding.

Leon Lemmer: Ruan Kemp oor die rigting waarin die wind waai

Ruan Kemp het ‘n boek gepubliseer, Gedeeltelik bewolk: ‘n Lewensbeskrywing van ‘n mal man (Kaapstad: Tafelberg, 2019, 293p, R319.99; Amazon Kindle $26.45). Ek het die boek op Afrikaansdag teen 25% afslag, R239.99, bekom. Daar is gerugte van plagiaat. Dit lyk asof daar meer as een skryfstyl gebruik is. Ek wend hier geen poging aan om ‘n afgeronde artikel te skryf nie. Ek gaan ook nie hervertel waaroor die boek handel nie. Ek gaan eerder ‘n aanduiding gee van hoe die boek is. Daar is baie drieletterwoorde en ander obseniteite asook aanstootlikhede, waaronder die onnodige gebruik van Engelse woorde. Kyk die aanhalings hier onder.

  • Daar word op ‘n onheilige manier met godsdiens omgegaan. Die “engeekerk” word eintlik die enneemkerk. ‘n Oorbekende sin uit ‘n gebed van Johan Degenaar word aangehaal: “Here, U het u seun gestuur om van mense Christene te maak, help ons nou om van Christene mense te maak” (p 83). “Nee, my basie … hier drink niemand nie. Hier raak ons dronk op die liefde van die Here” (147). “Hie by ons is jou vegifnis gewaabog, o you money back … Let us pay fo the emission of ou sins” (258). “‘n Gehekelde Onse Vader so groot soos die genade van die Here hang aan ‘n skewe spykertjie” (268).
  • Daar is oulike woordsamestellings, byvoorbeeld: “Ousie?” “Officer in Command” (127). “Die boersoekvroue wat toustaan” (159). “Jolliejeuk” (177). “Taxi- [Taksie-] faksie” (222). “Woordenaar” (261, 262).
  • Daar is heelwat waarvan militante feministe nie sal hou nie, byvoorbeeld:

“Jy gaan hom voer.” … “Nee, nee, daai is die ma se werk, daarvoor het sy borste gekry” (138). “Die perfekte tiet … pas perfek in ‘n vlak sjampanjeglas” (156). “Haar bors[te is] chirurgies verkleineer” (170).

Die Skedelverdikkingskommissie het daarvoor gesorg dat “vroue vir die eerste keer gelyke salarisse met mans ontvang” (140).

“Vroue maak nie goeie speurders nie … vir hulle is meer as een ding op een slag waar” (265).

  • Soos in die newe-titel van die boek aangedui word, is daar heelwat irrasionaliteit, byvoorbeeld:

“Die maanlanding het nooit plaasgevind nie … Dis verfilm op ‘n moerse blok gaatjieskaas. Ná die tyd het hulle kaas uitgevoer Afrika toe waar dit op die swartmark verkoop is as verblankingsmiddels. NASA het die gaatjies vir hulleself gehou” (274).

“George voer die papegaai ‘n Eno’tjie, hy’t êrens gelees dat voëls nie kan burp nie, sit op die stoep en kettingrook, wag vir die papegaai om te ontplof” (285).

“Vertel ons bietjie hoekom jy in ‘n rolstoel is, oom Jaap.” “Oom Jaap het homself gekwes, dis hoekom. Hy was bang hy kry seer wanneer hy val, toe gaan sit hy toe hy die sneller trek” (285).

  • Daar is baie slimmighede, byvoorbeeld:

“Elke mens het twee skaduwees … Die een is van die son, en die ander is van die voorvaders. Wit mense se ander skaduwee is die kleurlinge” (21).

“Daar’s ‘n gaatjie in die Afrikanerpsige … Dis my keelgat” (54).

“Onregverdigheid is ‘n ding waarvoor mens baie respek moet hê, anders word mens nooit groot nie” (58). “Om te aanvaar die lewe is onregverdig is om grootmens te wees” (67).

“Wat is jou politieke oriëntasie?” (80). “Ek sal sê goedgaar konserwatief … met anargisme vir garnering” (81).

“As jy jouself dom hou, inval by die stroom, dan is die lewe baie makliker, dan kan jy sê: ‘Dis uit my hande.’ Dis ‘n slapgat lewensfilosofie, maar vir die meeste mense maak dit sin” (116).

“Wat is die verskil tussen ‘n boerbok en ‘n kafferbok?” “Die eienaar” (122).

“Crime is a gold mine in this country” (130).

“Dis mense wat menseregteskendings moontlik maak.” “So? Joernaliste is ook mense. Vat byvoorbeeld Leni Riefenstahl. Sy was mens genoeg om Hitler se beuel te blaas” (137). “Dis wetsgehoorsaamheid wat menseregteskendings moontlik maak” (248).

“Koerantlesers is produkte wat aan adverteerders verkoop word. Jy koop nie die koerant nie. Die koerant verkoop jou” (164).

“Het jy jouself al afgevra hoekom niemand van Robbeneiland af probeer swem nie?” “Sien, die soortlike gewig van Bantoes is anders, hulle sal sink as hulle probeer swem” (182).

“Ek moes met haar trou, om te bewys dat dit nie kan werk nie” (194).

“Dis belangrik dat vriende so nou en dan saam dronk raak” (224).

“Pasop vir die Engelse” (245).

“Conventional newsroom wisdom held that blacks loved to read about sex, soccer and crime” (248).

“Burokrasie is die strop in die tou waaraan die antirevolusionêr homself ophang” (258).

“Mense wat lunch vat omdat dit lunch-tyd is, en nie omdat hulle honger is nie” (259).

“Dis my treinrytrui. Hy’s roofbestand” (265).

“Daar is mense wat nooit skool ontgroei nie. Die meeste van hulle word onderwysers” (272).

“Wat het ons gehad voor vigs? … Fokkol. Ons het nie eers mekaar geken nie. En nou? Nou’t ons selfs kongresse” (282).

  • Daar is treffende beskrywings, byvoorbeeld:

“En toe sy seun vir hom ‘Pa’ sê, kan hy die geluid van die skepping daarin hoor eggo, ‘n plofklankie amper onhoorbaar waarop ‘n suiwer alfa volg” (147).

“Hy het self ingeklim met ‘n byl om die arbeiders te help, dat hulle kan sien hoe ‘n wit man werk, kyk hoe kan Baas Daniël werk, kyk hoe fok hy daai perskeboompie op” (160).

Iemand wat getrou het, sê: “Nou’s ons ónder die eg” (177).

“Dan katvoet sy die skuur binne” (233).

“Dis die dawerende lompheid van die menslike liggaam in die dieragtige stryd om die lewe” (268).

“Die mans by Ommiedraai[-ouetehuis] is almal oor die muur, maar die dames kan nog nesskop, kloekgeluide maak” (276).

Oprah Winfrey word “die hoëpriester van blaam” genoem (284).

  • Praaglesers sal seker die meeste in die politiek belangstel, byvoorbeeld:

Oor PW Botha se beroerte toe hy die staatspresident was: “‘Mense,’ sê Maximax … ‘Ek sê vir julle, daai was ‘n stroke of luck.'” Japie: “Met hierdie vinger het Peewee ‘n pad deur die rooi see geswaai!” “‘Laat die volk kan deur,’ weergalm sy grappie.” “‘Met hierdie vinger het Peewee die Rubicon laat opdroog,’ troef Maximax hom.” “‘Lag maar,’ lag George. ‘Peewee is daai klein Hollandse mannetjie met sy vinger in die dyk. Dis daai vinger wat keer dat ons nie oorspoel word nie.'” “Maximax val op die vloer soos hy lag: ‘Sy vinger in die dyke,’ ruik aan sy wysvinger. ‘Stinkvinger Peewee,’ lag hy” (180). Daar word verwys na Die alternatiewe koerant (178, 191, 193, 198), wat min twyfel laat wie Maximax veronderstel is om te wees.

“Apartheid is ‘n manier om die land te beredder, dis eintlik al” (187). Aan sy kind sê hy: “Dis soos ek en jou ma wat nie in dieselfde dorp bly nie. Dit is apartheid, ‘n manier om die vrede te bewaar. En dis soos ek en Griet wat nie in dieselfde kamer bly nie. Dit is ook apartheid.” “Maar julle is dan albei wit,” sê die kind (188).

“De Klerk kondig aan dat Mandela vrygelaat gaan word.” Uit Albert Camus se boek, The rebel, word soos volg met verwysing na die markies De Sade aangehaal: “Twenty-seven years in prison do not, in fact, produce a very conciliatory form of intelligence. Such a lengthy confinement makes a man either a weakling or a killer – sometimes both. If the mind is strong enough to construct, in a prison cell, a moral philosophy which is not one of submission, it will generally be one of domination.” Die hoofkaraker se kommentaar daarop is: “Ons is gefok” (194).

“Hoekom het kleurlinge altyd sulke stupid name?” (228). “Dit is altyd sulke fucked up goed soos Calvin hartjie Luzihannah, Dexter Shirlezene Forever, nou die dag sien ek ‘n Moeggemat plus Jacqueliza” (229).

Oor hardkoppigheid: “Die verdikking van die skedel onder die Afrikaner is ‘n verskynsel wat aanvanklik met groot bekommernis begroet is, en toegesmeer is, maar later, ná verskeie geheime vergaderings, aanvaar is as ‘n godgegewe gawe, en as sulks blinkgevryf is as wapen. Die oordragbaarheid van dikskedelgeit … die fokus [het] na propagasie verskuif, om ‘n nasie te kweek wat taai en hardkoppig is” (242-243).

“Jy sien, Simon, regstellende aksie is ‘n ding waarmee Verwoerd in die dertigerjare al gekom het, en daarmee hierdie hele helse fokop van ‘n ding begin het. Toe was dit die armblankes, maar die filosofie was dieselfde, dat dit kamtig in die hele land se belang is as ‘n sogenaamd voorheen benadeelde groep vir ‘n rukkie voorgetrek word, maar die ding is, daardie rukkie is nooit in toom gehou nie, en dis wat gelei het tot hulle val, en wat gaan lei tot die ANC se val. Jy sal sien, die ANC is in elke opsig ‘n herhaling van Malan se Gesuiwerde Nasionale Party.” “Ek dink Pa oordryf so bietjie” (259).

“Stikland[-hospitaal] is nie meer wat dit was nie. Die geboue behoort nog aan die staat, maar die binnegoed is up for grabs” (271).

“Die sielkundige het gisteraand in Pumla Gobodo-Madikizela se boek gelees hoe sy aan Eugene de Kock se hand gevat het, sy snellerhand nogal. Pumla was haar lektor op universiteit. Pumla is haar held. Die vergifnis waartoe daardie vrou in staat is, dis iets verskrikliks! En haar empatiese vermoëns, dit, dit dryf die spot met swaartekrag!” (274).

“Oeboentoe is … ‘n filosofie wat sê, ek is omdat ons is … In samelewings waar mense die individu bo die groep plaas, word krane nie uit publieke toilette gesteel nie, word koperdrade nie van die telefoonpale af gesteel nie” (274). “In samelewings waar die groep belangriker as die individu is, word die wiel nie uitgevind nie maar aan die brand gesteek as hulle nie hulle sin kry nie” (275).

“Verslaan, gemoker, gekelder … Dis haatspraak. Sommer hier in die sportblaaie” (283).

“In watse era leef jy? … Die wêreld behoort lankal nie meer aan jou soort nie” (237).