Leon Lemmer: Die wysbegeerte as ‘n tuiskoms

David Benatar (gebore in 1966) is ‘n dosent in die wysbegeerte/filosofie aan die Universiteit Kaapstad. Hy het bekendheid verwerf veral vanweë sy boek, Better never to have been: The harm of coming into existence (2006, Kindle $31,04). Volgens hom is die oorwig in iedere mens se lewe nie goed nie, in die sin van nie die moeite werd nie, gevolglik sou dit beter wees om nie gebore te word nie. Dalk al wat ek hierteen kan opwerp, is dat jou nie-bestaan jou van alle moontlikhede, sowel goed as sleg, uitsluit. Dalk is dit moontlik, afhangende van die mate waarin dit in jou beheer is, om (meesal) eerder die goeie as die slegte te ervaar. Hierdie boek is soms (myns insiens en ook volgens Benatar) verkeerdelik as nihilisties vertolk, dus as ‘n voorkeur vir niks pleks van iets. Ek het voorheen kortliks hierna verwys (Praag 22.10.2017).

Benatar se standpunt herinner aan die aartspessimisme van Arthur Schopenhauer (1788-1860): “The finitude of existence, the ephemeral nature of the present, the contingency of life, the non-existence of the past, the constancy of need, the experience of boredom, and, most importantly the ievitability of death, all lead to the conclusion that life is pointless” (Praag 22.10.2017). Sommige van Benatar se idees kan ook teruggevoer word na ‘n ander Schopenhauer-aanhanger, die Romeens-Franse filosoof Emil Coiran (1911-1995). Cioran se boek, The trouble with being born (1973), oor “the inconvenience of existence,” sal vanjaar op 24 September as ‘n e-boek beskikbaar gestel word (Kindle $11,68). Een van Cioran se ander boeke, History and utopia, is in 2015 as ‘n e-boek gepubliseer (Kindle $12,64). Daarin noem Cioran demokrasie “a festival of mediocrity.” Die Engelse vertaling van Michel Houellebecq (Praag 20.10.2019) se boek, In the presence of Schopenhauer (Kindle $12,64), het in Mei vanjaar verskyn. In hierdie konteks is daar ook die boek van Louis Betty, Without God: Michel Houellebecq and materialist horror (2016, Kindle $16,55). Betty se beswaar is egter nie soseer teen nie-religieusheid nie as teen ongebreidelde materialisme.

Van Benatar is onder meer ook hierdie boek gepubliseer: The second sexism: Domination against men and boys (2012, Kindle $21,15). Hierin stel hy militante feministiese seksisme aan die kaak, onder meer omdat dit geslagsgelykheid ondermyn. Wat duidelik is, is dat Benatar nie huiwer om hom oor omstrede sake uit te laat nie. Hy is kompromisloos op soek na die waarheid, soos dit hoort in die wysbegeerte. Hy redeneer op ‘n voortreflike manier en formuleer sy gedagtes in duidelike taal.

Aan die Universiteit Kaapstad is Benatar ook om politieke redes ‘n omstrede figuur. In ‘n vorige rubriek het ek geskryf oor sy (gesonde) opvattings oor regstellende aksie en transformasie (Praag 3.10 2015). Hierdie teks is ‘n herlees werd omdat dit toon hoe kundig Benatar oor aktuele politieke sake redeneer; ook omdat die idees wat hy daar uitspreek vir sommige Afrikaners meer aanvaarbaar is as dié wat in hierdie rubriek aan die beurt kom. Maar hou in gedagte dat Benatar se (troostelose, pessimistiese) benadering rasioneel en empiries (dus ingevolge die sintuiglik waarneembare aardse) is. Religieuse geloof volg ‘n ander (troosryke, optimistiese) roete, is dus ‘n ander benadering, wat oorstyging/transendering van die empiriese, dus die metafisiese, insluit.

By ‘n vorige geleentheid het ek oor Afrikaanse wysgere geskryf (Praag 16.04.2017). Van die huidige aktiewes sou Danie Goosen seker die meeste aanklank by Afrikaners vind. Daar is pas ‘n bundel, Knooppunte: Opstelle vir en oor Danie Goosen (Centurion: Akademia, 507p, R350) gepubliseer. Maar ek dink dat Benatar as wysgeer plaaslik tans die uitnemendste werk lewer. In die wysbegeerte gaan dit om besinning oor fundamentele sake. Tradisioneel het dit, veral op die Europese vasteland, om die formulering van ‘n lewens- en wêreldbeskouing – ‘n werklikheidsiening – gegaan; dikwels deur die daarstelling van ‘n omvattende stelsel. Wetenskaplike kennis, bv oor die heelal/kosmos, het mettertyd verdere wysgerige denke oor sekere onderwerpe minder nodig maar nie heeltemal oorbodig gemaak nie. Wetenskaplike kennis is immers deurlopend aan aanpassings, selfs fundamentele hersiening (verandering van paradigma), onderhewig.

Sub-atomiese fisika is myns insiens (oor)ryp vir ‘n verandering van paradigma. Lees bv Lee Smolin se The trouble with physics: The rise of string theory, the fall of science and what comes next (London: Penguin, 2008) en Peter Woit se Not even wrong: The failure of string theory and the continuing challenge to unify the laws of physics (London: Vintage, 2007). Herbesinning oor die oerknal (“big bang”) as ‘n hipotese oor die begin van die heelal is ook nodig – die knal kan ‘n sikliese verskynsel wees. Dan hoef iets (die heelal) nie uit niks te ontstaan nie. Lees bv Paul J Steinhardt en Neil Turok se Endless universe: Beyond the big bang (London: Phoenix, 2008). Neil (gebore in 1958) is die seun van ons eie kommunistiese ANC-kameraad, Ben Turok (1927-2019), wat die ekonomiese beleid in die Vryheidsmanifes van 1955 geformuleer het. Ben skryf oor die ANC: “After 1994 … race discrimination … became the focus of the party’s concerns” (With my head above the parapet: An insiders account of the ANC in power, Auckland Park: Jacana, 2014, p 59). “The various forms of ‘black empowerment’ that were enacted after 1994 came to refer to Africans and not to coloured or Indian people” (138). Rassediskriminasie deur die ANC-regime teen blankes is uiteraard ‘n onontkenbare gegewe.

In die 20ste eeu is die wysbegeerte op die Europese vasteland deur voortgesette besinning oor lewens- en wêreldbeskouings gekenmerk terwyl daar in die Anglo-Amerikaanse wêreld voorkeur aan ‘n analitiese of metodologiese benadering gegee is. Dit het onder meer meegebring dat metafisiese spekulasie vermy is. Gewone taalgebruik – die woorde/terme en hulle betekenis, dus die onderliggende begrippe – is in besonderhede ontleed. Op hierdie manier, dus danksy terminologiese vastigheid, is sommige geykte wysgerige probleme opgelos deur bv aan te toon dat hulle skynprobleme, bv mistastings, is. ‘n Ander gevolg was dat hierdie wysgere mindere leiding as voorheen oor fundamentele sake, soos hoe ‘n mens behoort te lewe, gegee het; die soort leiding wat wel op die Europese vasteland deur bv die eksistensialiste verskaf is.

The human predicament

Vandag skryf ek oor die volgende boek van Benatar: The human predicament: A candid guide to life’s biggest questions (New York: Oxford University Press, 2017, 288p; Amazon Kindle $11,49). Sy hoofonderwerpe is die moontlike betekenis (“meaning”) – of betekenisloosheid – en kwaliteit – of gebrek aan kwaliteit – van ‘n mens se lewe, asook onsterflikheid en selfdood (“suicide”). “Among the literal meanings of the word ‘meaning’ are ‘significance’, ‘importance’, and ‘purpose'” (Kindle 386). Implisiet is daar by Benatar die hipotese van ateïsme, oftewel goddeloosheid. In daardie sin is hy ‘n verlore skaap. Dit is in ooreenstemming met die hedendaagse (rasioneel-wetenskaplike) benadering dat metafisiese spekulasie vermy word; dat ingevolge sintuiglik waarneembare inligting gedink word; iets wat in (al hoe) mindere mate vir sub-atomiese fisika geld, waar daar op indirekte waarneming en spekulasie gesteun word. Benatar laat hom deur rasionele denke lei, maar hy laat ook ruimte vir gevoel/emosie.

Hy is nie dogmaties nie, erken waar hy voorheen gefouteer het en laat in vrede diegene wat op grond van religieuse geloof ander oortuigings as syne huldig. “I do not think that religious views are inherently more dangerous than secular ones” (303). “I do not begrudge private delusions that enable people to cope – as long as these do not harm others” (309). Wat Benatar doen, is om by te dra tot “the marketplace of ideas” (314), om die waarheid, soos hy dit bedink, te verkondig maar sonder om by te dra tot die “feel-good literature” (314). Wat hy poog om te verskaf, is “an antidote to the psychological snake oil that is peddled, bought, and consumed in large quantities” (320). “There are ways of coping with reality that do not involve denying it” (325). Godsbegrippe neig om individualisties te wees. Van mens tot mens kan sulke begrippe aansienlik verskil. Verder is voorstellings van God feitlik onmoontlik en word in sommige religieë selfs verbied.

Voorheen het ek verwys na die teoloog, Johan Heyns (1928-1994), se boek, Die onsterflikheid van die siel (1959), waarin ‘n tradisionele protestantse standpunt gestel word, naamlik dat die siel na die dood van die liggaam voortbestaan en later met ‘n herskepte, verheerlikte liggaam verenig word. Hieroor is gesê: “No theological doctine, such as those of God’s existence or of the immortality of the soul, are evident or demonstrable philosophically, so that religious doctrine rests solely on faith, without metaphysical or scientific support” (Praag 22.10.2017). As teenhanger vir Heyns se boek het die wysgeer, Johan Degenaar (1926-2015), ‘n boek gepubliseer, Die sterflikheid van die siel (1963). Hy beskou die mens as ‘n eenheid van liggaam en siel. Sowel die liggaam as die siel sterf dus. As daar ‘n opstanding van die self sou wees, ‘n herskepping van liggaam en gees, sou dit ‘n groter wonderwerk as in Heyns se standpunt verg (Praag 22.10.2017).

Benatar se uitgangspunt is aards, empiries, sintuiglik, hiermaals. Uit hierdie perspektief besin hy oor bv onsterflikheid, dus ‘n moontlike hiernamaals, wat tradisioneel as ‘n metafisiese onderwerp beskou is. Wat Benatar doen, is om terminologiese vastigheid in die Anglo-Amerikaanse tradisie daar te stel en dan in die Europees-vastelandse tradisie ‘n lewensbeskouing te munt. Sy wêreldbeskouing is onder meer: “It is the product of blind evolutionary forces that are indifferent to us” (2909). Een van die tegnieke wat Benatar dikwels gebruik, is aan bv GE Moore (1873-1958) se Principia ethica (1903) ontleen. As bv beweer word “good” is “happiness” of “pleasure” kan hierdie veralgemenings as ongeldig bewys word met voorbeelde wat toon dat hulle nie noodwendig sinonieme vir “good” is nie.

As leser was ek deurgaans daarvan bewus dat Benatar as ervare dosent hier aan die woord is; dat hy hom duidelik uitdruk omdat hy self duidelikheid het oor wat hy dink. Hy noem watter dele van die boek noodsaaklike leesstof bevat en dus watter dele maar deur sommige lesers oorgeslaan kan word. Hy besef klaarblyklik die mate van funksionele ongeletterdheid wat daar deesdae selfs op universiteitsvlak by studente aangetref word; dat omvattende leeswerk – met die nodige begrip – inspanning verg wat te veel is om van party studente te verwag.

Die voorwoord begin soos volg: “We are born, we live, we suffer along the way, and then we die – obliterated for the rest of eternity. Our existence is but a blip [“piep/stip(pel)”] in cosmic time and space. It is not surprising that so many people ask: ‘What is it all about?’ The right answer, I argue in this book, is ‘ultimately nothing’. Despite some limited consolations, the human condition is in fact a tragic predicament from which none of us can escape, for the predicament consists not merely in life but also in death” (86). “There is plenty of horror. It is for this reason that I think that the ‘human condition‘ [“toestand”] is most accurately described as the ‘human predicament‘ [“verknorsing”] (265). “Chronic pain is rampant, but there is no such thing as chronic pleasure” (1220). Daar kan egter wel berusting (“satisfaction”), oftewel ‘n mate van tevredenheid (“contentment”), wees (1220).

Kosmies is die lewe van ‘n mens en selfs die mensdom nietig; eintlik opsioneel. Uit sodanige perspektief het ‘n mens se lewe nie betekenis nie. David Hume (1711-1776) het tereg geskryf: “The life of a man is of no greater importance to the universe than that of an oyster” (On suicide, London, Penguin, 2005, p 4). Simon Blackburn (gebore in 1944) verwys na “the infinitesimal difference even our best efforts make, and only for an insignificant time on one insignificant planet in an insignificant galaxy” (The big questions: Philosophy, London: Quercus, 2009, p 172). Dit verbaas my altyd hoe belangrik sommige mense hulleself ag en om watter rede, bv ‘n gholfspeler kan handel asof die son uit hom skyn bloot omdat hy die vermoë het om met min houe ‘n balletjie in ‘n gaatjie te slaan.

Een van die fundamentele vrae wat wysgere probeer beantwoord is: “Do our lives have meaning? Is life worth living?” (Benatar 174). Daar is diegene wat beweer dat iedere mens vir ‘n doel geskape is en dat dit die betekenis/sin van sy lewe is. Die probleem is dat ons nie (presies) weet wat daardie doel is nie. Daar is deesdae ‘n groot mate van eenstemmigheid dat ‘n mens se lewe (meesal) nie ‘n enkele betekenis nie maar meerdere betekenisse het, afhangende van die stadium in jou lewe. “Life … has meanings. There is no such thing as the meaning of life” (1017). Wat belangrik is, is dat iedere mens self soveel moontlik sin aan sy lewe moet gee. Dit is egter noodwendig ‘n beperkte sin. Dit kan nie kosmiese betekenis hê nie. As ‘n mens nie by ondernemings in die buitenste ruimte betrokke is nie, is alles wat jy doen aardsgebonde en het dit, empiries gesproke, slegs lokale en hoogs tydelike betekenis.

“I shall be arguing that a generally pessimistic view is the more realistic view – that is, the more accurate view” (249). As pessimis dink Benatar dat alle mense in ‘n tragiese verknorsing is. “Life is bad, but so is death” (185). Maar dan kwalifiseer hy sy stelling: “Of course, life is not bad in every way. Neither is death bad in every way” (185). Maar “even the best lives … ultimately contain more bad than good” (192). Hoewel dit volgens die outeur beter sou wees as ons nie gebore was nie, bevind ons ons nou in die lewe. Dit bring die verpligting, of ten minste wenslikheid, mee dat ons die beste van hierdie slegte situasie moet maak; dat ons kwaliteit aan ons lewens moet gee. Byvoorbeeld, “our lives may have meaning to one another” (185). Dink aan die wedersydse betekenis vir mekaar van ouers en hulle kinders.

Die dood is ook nie noodwendig net sleg nie. Ons weet seker almal van gevalle waar van iemand wat ernstig siek of deur ouderdom verswak is, gesê is dat die dood vir hom goed, ‘n verlossing, was. “While death does release us from suffering and, for that reason, is sometimes the least bad outcome, it is even then bad, a serious bad. This is because the cost of the release is one’s annihilation” (197). Rasioneel-empiries beskou, is die vernietiging of uitwissing van die ek, die self, onomkeerbaar.

‘n Alternatiewe beskouing is dat iedere mens onsterflik is. Hierop is Benatar se reaksie: “Death could be bad, but immortality might be even worse” (202). Dit kan uiters sleg wees as ‘n mens nooit uit die lewe kan ontsnap nie. Dit sou as’t ware neerkom op “imprisonment without parole” (1163) – iets wat goedskiks ook van ons Covid-19-inperking gesê kan word. ‘n Mens kan lewensmoeg word, bv deur verveeldheid (2266) of belangeloosheid oorweldig word. Wat baie mense begeer, is nie om vir altyd te lewe nie, maar hulle sou graag ‘n bietjie langer wou gelewe het as wat hulle beskore was (2375). ‘n Voordeel van die eindigheid van ‘n mens se lewe is dat dit jou kan motiveer om jou beperkte tyd ten beste te benut. Onsterflikheid, ‘n lewe sonder einde, daarenteen, kan bv tot ernstige, selfs eindelose, uitstel van nodige aksies lei.

Selfdood word dikwels veroordeel, maar Benatar dink “suicide has its place among possible responses to our predicament … we should reject the widespread idea that suicide is (almost) always irrational. Nor is suicide morally wrong as often as it is commonly thought to be. However, even when it is both rational and morally permissible, it is tragic, not only because of its effect on others, but also because it involves the annihilation of the person whose life ends” (208).

“We might ask the question [of meaning] about an individual’s life, or we might ask it about human life in general, or we might ask it about all life” (477). “There are explanations of how our species arose, but there are no reasons for our existence” (2870). In omgekeerde volgorde kan gesê word: Eerstens is daar “lewe” (mense, diere en plante) en “nie-lewe” (bv klippe). Vir my bly lewe wonderlik om te ervaar; ‘n wonder: “iets wat nie met die verstand verklaar kan word nie” (HAT), veral hoe lewe evolusionêr uit nie-lewe kon ontstaan het. Lees bv: Thomas Nagel se boek, Mind and cosmos: Why the materialist neo-Darwinian conception of nature is almost certainly false (2012, Kindle $12,78). Ook hier is ‘n verandering van paradigma nodig. Tweedens is daar “die lewe”. Ons gebruik hierdie frase meesal om na ons, die mens, se empiriese omstandighede te verwys, bv die lewe is duur, moeilik, wonderlik, ens. Derdens is daar “my lewe” wat met my geboorte begin en ‘n oomblik voor my dood eindig en dit vir my moontlik maak om vir ‘n wyle die sintuiglike werklikheid te ervaar.

Wat die dood betref, is dit belangrik om tussen doodgaan en doodwees te onderskei. Doodgaan/sterf is ‘n proses wat tyd in beslag neem en in meerdere of mindere mate deur die sterfling ervaar word. Doodwees volg onmiddellik ná die einde van hierdie proses. Die een oomblik is daar nog lewe en die volgende oomblik is die sterfling dood. Doodwees is nie deel van die self se lewe nie. Dit volg ná die einde van sy lewe. Doodwees is ‘n nie-ervaarbare toestand vir die dooie. Die toestand van nie-lewe waarin die dooie verkeer kan egter deur lewendes waargeneem word. Dit kom voor asof Benatar hierdie onderskeid nie altyd duidelik genoeg handhaaf nie. Hy skryf bv “the bad of death first befalls somebody the moment that being dies” (1767).

Tot dusver het ek hoofsaaklik na aanleiding van Benatar se inleidende hoofstuk geskryf. Ek sal dus baie saaklik oor die oorblywende sewe hoofstukke wees. In hoofstuk 2 word verwys na “[how] much of our lives are filled with recurring mundane activities” (347), bv sleurwerk. Dit moet liefs nie aanleiding tot nihilisme gee nie (369). “If a life is meaningless, then it also has no value” (414). Soms word beweer daar is “a connection between meaning and quality of life” (420). Maar “it is entirely possible for a life that objectively lacks meaning to have good subjective quality” (426). “I shall allow the possibility that a life can be absurd or meaningless – I shall use the terms interchangeably – without the being whose life it is realizing that it is so” (443).

Benatar onderskei vier perspektiewe waaruit die betekenis van ‘n mens se lewe beoordeel kan word: die kosmos, mensdom, kleiner groepe (bv nasie, gemeenskap, gesin) en die individu (449). Perspektief is uiteraard figuurlik of metafories in die geval van die kosmos en die mensdom. “Humanity is not an experiencing subject” (3142). Daarom is dit letterlik geykte bog om te beweer dat apartheid ‘n misdaad teen die mensdom of menslikheid was. Insgelyks kan daar nie letterlik iets soos wêreldburgerskap wees nie omdat die wêreld nie ‘n staat is nie.

Slegs in die aardse konteks kan ‘n lewe betekenis hê. “The more limited the perspective, the more attainable a meaningful life is” (523). “The more expansive the meaning within this earthly realm, the harder it is to attain. Most of us make very small and local impacts. We shall be forgotten within a generation (or two) of our deaths, once those few on whom we have made an impact have also died” (2875). “Relatively few people lead lives that are meaningful from the perspective of all humanity” (568). As ‘n voorbeeld hiervan noem hy waaragtig Nelson Mandela (568). Hy doen dit ongekwalifiseerd, asof Mandela werklik (positiewe) betekenis vir die mensdom/mensheid in sy geheel het.

Daar is ook grade van betekenis (472). Benatar onderskei ook tussen subjektiewe betekenis (“perceived meaning”) en objektiewe betekenis (“actual meaning”) (489). “A satisfying life [could] also be a meaningless one … it seems odd to think that lives devoted to watching soap operas … [etc could] be meaningful even if they were felt to be meaningful by the persons who lived them” (494). “A life is meaningful if it fulfills some significant purpose or goal set by the person whose life it is” (529).

In hoofstuk 3 beklemtoon Benatar dat ons lewens “cosmically insignificant” is. “Nothing we do on earth has any effect beyond it” (630). In sommige gevalle sou mense seker graag wou hê dat hulle betekenis so wyd moontlik in aardse verband moet wees. “The quest for meaning is, as Robert Nozick [1938-2002] notes, a quest for transcending ‘the limits of an individual life'” (889).

In hoofstuk 4 skryf Benatar: “Meaning in life … is … only one component of the quality of life” (1038). Dit is nodig om te onderskei tussen “what makes a life meaningful and what makes a life good” (1038), asook tussen “whether life actually is meaningful” en “feeling that one’s life is meaningful” (1043). “The incarceration of Nelson Mandela … radically reduced the quality of his life, but in time, it added immense meaning” (1043). Daardie betekenis kan positief en/of negatief wees. “I believe that while some lives are better than others, none are (noncomparatively or objectively) good” (1065).

Hoofstuk 5 handel oor die dood. “It is … the certain fate of each of us” (1435). “[Death] is not the sort of misfortune that one can ‘get over’, for the obvious reason that … death really is forever” (1990). “Death might deliver us from suffering, but … is an extremely costly ‘solution'” (1447). Wat dikwels as een van die grootste wyshede in die Westerse wysbegeerte beskou word, is soos volg deur Epicurus (341-270 vC) geformuleer: “Death … is nothing to us, since so long as we exist death is not with us; but when death comes, we do not exist. It does not then concern either the living or the dead, since for the former it is not, and the latter are no more” (1490). Benatar verwerp Epicurus se onverskilligheid oor die dood, naamlik “that negative attitudes to death are unwarranted” (2028). “My view is that death is an evil and thus part of the human predicament” (1665). “Death is bad not merely because it deprives one of the future good that one would otherwise have had, but also because it obliterates one” (1562; ook 1773, 2034, 2892).

Blackburn skryf: “Some philosophers fear Nothing, whereas the others think there is nothing to be afraid of … My death will be like nothing, for me, because there will be no ‘me’ left … When we contemplate death, we have to erase ourselves altogether, and then imagination fails, because there is no first-person perspective on death. Nobody, ever, experiences it for themselves” (187). “‘Death’ is no more mysterious than the ‘state’ of not being born … Being unborn was not like anything … because there was no subject, no self, there at all … We will be dead for a very long time, but it will not be boring, any more than it was boring ‘waiting’ so long to be born” (188). In hierdie verband skryf Benatar: “Every birth is a death in waiting” (2965). In die gereformeede kerke se vorige doopsformulier is gesê dat die lewe “‘n gestadigde dood” is.

Wanneer die dood as sleg bestempel word, is dit volgens Benatar gegrond op die veronderstelling “that the future life would have been worth living” (1706). Maar “in some circumstances it is less bad to die than to continue living” (1568), bv wanneer ‘n verswakte bejaarde te min, selfs feitlik geen, lewenskwaliteit ervaar. “No matter how good an innings one has had, death is a bad. It may be worse to be annihilated earlier (and not only because one is deprived of more), but it is still very bad to be annihilated later (even though one is deprived of less)” (2001). “A more realistic and reasonable response is to retain a keen awareness of death’s shadow but not to dwell on it all the time. One presses on with one’s life, doing what one can to enhance its quality and meaning” (2062); “also … enhancing the quality and sometimes the meaning of others’ lives” (2067).

Volgens hoofstuk 6 “it is possible that death is bad, but that eternal life would be worse” (2106). Benatar verwerp as “wishful thinking” die fisieke heropstanding van ‘n dooie, asook die onsterflikheid van die mens se gees/siel (2111). “Immortality by itself is … a massive counterfactual” (2222). “It is much more reasonable to believe that death is annihilation of the self” (2117). Narkose of ‘n harde hou op die kop laat ‘n mens sy bewussyn verloor. “It seems unlikely that consciousness, so vulnerable even during life, could then survive the death and decay of our brains. If the response is that our immortal soul is not a continuation of our consciousness, then the promise of an immortal soul seems less like a kind of survival of the self, and thus not very comforting” (2122). In ‘n metaforiese/figuurlike sin kan ‘n mens na jou dood in jou nageslag voortbestaan, asook in wat jy in ander opsigte tot stand gebring het, ens (2198).

In hoofstuk 7 noem Benatar selfdood “a momentous act, not least because of its finality. One cannot undo a suicide” (2388). Maar “there are situations in which it becomes a reasonable response to one’s condition. These are situations in which the quality of life becomes so poor that life is not worth continuing” (2393). “I prefer the expression ‘a life not worth continuing’ to ‘a life not worth living’ … Different standards should be used to evaluate lives that have already begun and those that have not” (3643). Volgens Benatar se bogenoemde 2006-boek “life is not worth starting.” “Those who accuse suicides of cowardice fail to see just how demanding the task of killing oneself can be” (2571). “It may well be that suicide is – at least sometimes – the more courageous option than remaining alive” (2577).

“Although suicide is always tragic … we ought to be less judgmental about it … I hasten to add that my defense of suicide is highly qualified” (2400). Benatar wil niemand aanmoedig tot selfdood nie. Waar hierdie daad in uitsonderlike gevalle sin maak en toelaatbaar behoort te wees, is bv “within the context of terminal disease or unbearable and intractable (usually physical) suffering” (2416). Hy is ten gunste van die wettiging van selfdood (2438), soos dit reeds in baie lande die geval is (3643). Waarteen Benatar dit het, is die frase “one ‘commits’ suicide” wat “the wrongfulness of suicide” impliseer (2449). Pleks van “commits” verkies hy die frase “carry out” (2455). Dan is selfdood (voorheen selfmoord genoem) nie meer ‘n soort moord en dus noodwendig ‘n misdaad nie (2466). Selfdood word dan soortgelyk aan genadedood (“euthanasia”), wat in al hoe meer lande toelaatbaar/wettig is (3651). Om bystand by selfdood te verleen, is egter steeds in baie lande verbode (3651).

Die aandag moet egter nie beperk word tot die persoon wat selfdood uitgevoer het nie. Die konteks waarin dit plaasgevind het, kan van deurslaggewende belang wees (2589). So ‘n dooie laat sy naasbestaande dikwels met erge skuldgevoelens (2595). In so ‘n geval kan geredeneer word “the person who kills himself violates duties he has to others” (2883), bv teenoor sy kinders. Selfdood wat op grond van selfsug uitgevoer is, is beswaarlik moreel regverdigbaar (2595). “Some burdens of life are insufficient to defeat the duties one owes to others” (2601).

Hoofstuk 8 bied ‘n samevatting van die vorige hoofstukke. Ek het aanhalings en verwysings hieruit reeds hier bo ingewerk. Benatar sluit fatalisties of berustend af met: “Things are the way they are” (2919). “The truth is simply too much for many people to bear” (2935). “After all, optimism makes life so much easier” (2993). Maar: “The human condition … calls for a heavy dose of pessimism, although there is some limited scope for optimism” (2930). “The absence of any – even terrestrial – meaning is best addressed not by taking one’s own life, but by attempting to invest one’s life with some meaning” (2981). Benatar se standpunt “allows for distractions from reality, but not denials of it” (3015).

In my skrywes toon ek dikwels die geboorte- en sterfjaar aan van mense na wie ek verwys, sodat hulle in historiese perspektief geplaas kan word. Dit word ook op bv grafstene gedoen. Hierop is Benatar se sardoniese kommentaar: “The life itself is often indicated by a mere dash between the date of birth and the date of demise” (3082). ‘n Lewe word tot ‘n koppelteken gereduseer. Hiervolgens is ons vervlietende lewens nie ‘n vinger lank nie, maar eerder so kort soos ‘n koppelteken; in elk geval hoogs onbeduidend. “How small we are, how little we know” (Earl Wilson jr). Dit is waarom ek verkies om my voornaam en van met kleinletters te skryf.

Dora Carrington

Die kunstenaars (skrywers en skilders) van die Bloomsbury-groep fassineer my reeds dekades lank. Tussen my en Bloomsbury is daar ‘n groot gaping in waardes. Dit verhoed egter nie dat ek graag oor hulle lees nie. Myns insiens is een van die aangrypendste tekste ooit die dagboekinskrywings van Dora Carrington (1893-1932) oor haar selfdood. Sy het nie van haar voornaam gehou nie. Aan haar kennisse het sy gevolglik as Carrington bekend gestaan. Dit is ook die titel van die 1995-rolprent oor haar.

Om kortliks ‘n idee te gee van die boheemse lewenswyse van Bloomsbury: Die homoseksuele skrywer, Lytton Strachey (1880-1932), en die tweeslagtige skilder, Carrington, het sedert 1915 saamgewoon. Hulle het ‘n platoniese verhouding gehad want Strachey was in ‘n seksuele verhouding met Ralph Partridge (1894-1960). Om hierdie drieledige verhoudings te laat vlot, het Carrington en Partridge in 1921 getrou. Strachey het vir die troue betaal, hulle op hulle wittebroodsreis vergesel en vir die huis – wat in Partridge se naam geregistreer is en waarin hierdie drietal gewoon het – betaal. In 1926 het Partridge ‘n verhouding met Frances Marshall (1900-2004) begin. Hulle is in 1933 getroud en het ‘n seun gehad. Carrington het in 1928 ‘n verhouding met Bernard Penrose (1903-1989) aangeknoop, wat tot ‘n aborsie gelei het. Die dood van Frances Partridge, ‘n skrale 16 jaar gelede, in die ouderdom van 103, kan as die einde van Bloomsbury beskou word. Oor haar hoë ouderdom het Frances geskryf: “It isn’t interesting – it’s bad enough to live it” en “The less a life becomes, the more important to sustain it,” asook: “I am happy! At what? Because the birds all over London have been singing” (aangehaal deur Johannes Comestor, “Frances Partridge: Die einde van Bloomsbury,” LitNet 21.09.2010).

Lytton Strachey, 51 jaar oud, is op 21 Januarie 1932 aan maagkanker dood. Die kernrede vir Carrington se selfdood word soos volg deur Jan Marsh geformuleer: “No one … truly valued Carrington for herself, as Lytton had done” (Bloomsbury women: Distinct figures in life and art, London: Pavilion, 1999, p 124). Carrington skryf oor haar intense liefde vir Strachey in haar dagboek: Letters and extracts from her diaries, chosen and with an introduction by David Garnett, Cape, 1970). Ek gebruik vervolgens die weergawe van haar dagboekinskrywings soos gepubliseer in: Ronald Blythe, The Penguin book of diaries (London: Penguin, 1991, p 349-355). Blythe skryf oor Strachey en Carrington: “He was homosexual, she hated being female and understood only friendship. Their friendship by turns baffled, amused and irritated Bloomsbury” (349).

Carrington “was not beautiful and few among the brilliant people who surrounded her thought of her work as remarkable, yet she can now be seen as an excellent artist … Her diary is wonderful, and the final pages describing her decision to kill herself are among the few really great statements on suicide” (350). Ná ‘n mislukte poging het Carrington, 38 jaar oud, haar op 11 Maart 1932 met ‘n geleende geweer doodgeskiet. Die volgende uittreksels uit haar dagboek is ter sake:

20 Januarie 1932: “He could not live … He had no hope” (351). “I thought how different one feels everything to what one usually does … I thought of Lytton, and was glad to think I shouldn’t know any more” (352). “I went and sat in the chair and watched him. ‘So this is death’, I kept saying to myself … It seemed as if time had lost all its properties” (353).

16 Februarie 1932: “You are so engraved on my brain that I think of nothing else. Everything I look at is part of you. And there seems no point in life now you are gone … Now there is no coming back … All the gaiety has gone out of my life … Now there is nothing left. All your papers have been taken away. Your clothes have gone. Your room is bare … So much of me was in you … In a few years what will be left of him? A few books on some shelves, but the intimate things that I loved, all gone” (354).

17 Februarie 1932: “I dreamt of you again last night. And when I woke up it was as if you had died afresh. Every day I find it harder to bear … I could not bear the utter loneliness here without you … What is the use of anything now without you? … For I can no longer please you. I look at our favourites. I try and read them, but without you they give me no pleasure. I only remember the evenings when you read them to me aloud and then I cry. I feel as if we had collected all our wheat into a barn to make bread and beer for the rest of our lives and now our barn has been burnt down and we stand on a cold winter morning looking at the charred ruins. For this little room was the gleanings of our life together. All our happiness was over this fire and with these books … I loved you so utterly and now there is nothing left to look forward to. You made me so absolutely happy. Every year had grown happier with you. It is impossible to think that I shall never sit with you again and hear your laugh. That everyday for the rest of my life you will be away. No one to talk to about my pleasures … There can never be any comfort again” (355).

Ten slotte

In die eerste sewe jaar van my akademiese loopbaan het ek wysbegeerte doseer. Dit was geen maklike taak om aan so ‘n moeilike vak reg te laat geskied nie. Ek was nie ‘n dissipel van enige wysgeer nie en het my daarvan weerhou om my eie oortuigings aan die studente op te dring. Die groot bate van wysgerige studie, afgesien van metodologiese dissipline, is dat dit jou aan ‘n verskeidenheid menings oor lewensbelangrike sake bekend stel. Soos in die geval van religieuse geloof kan wysgerige kennis destruktiewe gevolge hê. Ek dink ek het wel by wysgerige kennis gebaat, maar ek wou nie ‘n loopbaan daarvan maak nie. Wysgerige kennis is vir my eerder ‘n persoonlike saak en voorliefde.

Die afgelope jare ek het baie oor veral die politiek gelees, eintlik te veel, met die oog op my Praag-rubriek. Wanneer ek dan by uitsondering ‘n wysgerige werk lees, voel dit soos ‘n tuiskoms, of ten minste ‘n toevlugsoord, dus asof dít die kwessies is wat werklik belangrik is. Dit bly vir my interessant om kennis te neem van hoe wysgere met probleme worstel en na verklarings of oplossings soek. Dit is die eienaardige vertroosting van die wysbegeerte (Boëtius, 470-525). Veralgemenend kan seker gesê word dat baie swartes met veral politiek, seks en materialistiese begeertes (vandaar korrupsie) gepreokkupeerd is. Hulle belangstelling is primêr op die liggaamlike vlak. Vir my lyk dit asof ‘n mens jou saligheid eerder op die geestelike vlak moet vind.

‘n Jaar gelede het ek genoem dat ek weens ouderdom kwalik daartoe in staat is om elke week ‘n artikel vir publikasie te lewer. Dit is nou, ‘n vyftigtal rubrieke later, meer as ooit die geval. “Old age … is where everybody wants to get but nobody wants to be” (Benatar 2090). Ouderdomsgewys het ek as ‘t ware die doodsvallei betree. Dit is soos ‘n swartkolk (“black hole”): As jy daar ingegaan het, kom jy nooit daar uit nie. Dit is onwaarskynlik dat ek voortaan steeds in staat sal wees om elke week ‘n teks vir hierdie rubriek te lewer. Die grootste bate van die rubriek is die sinvolle reaksies wat dit dikwels ontlok. Ek sal skryf wanneer ek kan én so voel. Stilte is onomstrede.

Leon Lemmer: Van die sagte realisme van Edward Hopper tot die beperkte verbeelding van Michel Houellebecq

Die Ierse skryfster, Christine Dwyer Hickey (gebore in 1960), is die outeur van tien fiksieboeke. Haar jongste boek is The Narrow Land (London: Atlantic Books, 2019, 384p, R228 (loot); Amazon Kindle $12,64). “The Narrow Land – that’s what we call this part of Cape Cod” (Kindle 429). In The Irish Times (8.10.2019) vertel Hickey hoe die boek ontstaan het. Sy het dit ironies gevind dat die grootskaalse intog van inkommers in Europa, veral Duitsland, in onlangse jare ‘n beweging van mense is in ‘n rigting teenoorgesteld aan wat ná die Tweede Wêreldoorlog gebeur het toe baie Duitse weeskinders uit Duitsland geneem en in bv Amerika hervestig is. (Daar was selfs so ‘n weeskind in my skool.) Hickey het ‘n operasie ondergaan waarin een van haar niere verwyder is. Terwyl sy daarvan herstel het, het sy ‘n dokumentêre video oor die Amerikaanse skilder, Edward Hopper (1882-1967), gesien, waarna sy na Amerika gereis het om die plekke te besoek waar Hopper sy lewe deurgebring het.

Hopper beeld in sy skilderye bv die eensaamheid van mense in daardie massakultuur uit. Hy doen dit myns insiens beter as enige ander skilder. Met die oog hierop hoef daar nie afbeeldings van mense in die skildery te wees nie, bv “Rooms by the sea” (1951) en een van sy latere skilderye, “Sun in an empty room” (1963). Daardie skilderye impliseer die bestaan van mense. Sonskyn kan steeds ervaar word al lewe ‘n mens soos Hopper nie meer nie. Maar hy beeld ook twee mense, hom en sy vrou, uit in sy laaste olieverfskildery, “Two comedians” (1965), waar hulle van ‘n denkbeeldige gehoor afskeid neem. As ‘n mens een keer ‘n reproduksie van Hopper se beroemdste skildery, “Nighthawks” (1942), gesien het, bly dit jou by.

Gordon Theisen het selfs ‘n hele (maar hoogs onbevredigende) boek (2007) oor hierdie skildery gepubliseer. James Newcombe het twee jaar lank Amerika platgereis om soveel moontlik van Hopper se skilderye eerstehands te ervaar en het ‘n boek (2019) oor sy wedervaringe en indrukke geskryf. Daar is selfs ‘n duur Hopper-ensiklopedie (2011) saamgestel. Al die genoemde boeke is by Amazon in Kindle-formaat beskikbaar, asook ‘n hele aantal met reproduksies van Hopper se skilderye. Die Kindle se 6 duim (15 sentimeter) skerm is egter te klein om reg aan skilderye te laat geskied. ‘n Beter opsie is Ivo Kranzfelder se gedrukte boek in groot formaat (24 x 30 cm), Edward Hopper, 1882-1967: Vision of reality (Cologne: Taschen, 2010, 200p).

Hopper het in 1953 gesê: “Great art is the outward expression of an inner life in the artist, and this inner life will result in his personal vision of the world” (Wikipedia). Sy uitgangspunt was dat kuns die uitdrukking van die kunstenaar se innerlike ervaring is, dus ‘n objektivering van die subjektiewe. In sy skilderye gee hy dus sý siening van die wêreld weer. Benewens dít wou hy nie eintlik sy skilderye verduidelik nie; des te meer omdat hy ‘n introvert en hoogs onsosiaal was. Hy was ‘n swaarmoedige individualis wat lief vir stilte en rustigheid was. Hy het graag en wyd gelees, maar verbaal en skriftelik min gekommunikeer. In sy skilderye is daar min tekens van aksie. In ‘n hele aantal is daar mense wat lees.

Hickey het ‘n gepaste motto vir haar boek gekies: “Every man has within himself the entire human condition” (Michel de Montaigne, 1533-1592). Ek gaan nie die storie hervertel nie. Die rede waarom ek die boek gelees het, is omdat ek in Hopper en sy skilderye belangstel. Edward Hopper het in 1924 met Josephine (Jo) Nivison (1883-1968) getrou. Hulle het nie kinders gehad nie. Hulle het in New York City gewoon en van 1930 af die somers in South Truro, Cape Cod, deurgebring, waar hulle in 1934 vir hulle ‘n huis laat bou het. Die verhaal speel af in South Truro en omstreke. Edward en Jo is die hoofkarakters in die boek. Party van die ander karakters maak met die Hoppers kennis wanneer Jo hulle van die strand verjaag. Edward maak beswaar: “They weren’t disturbing me … I don’t want my wife objecting to things on my behalf. That’s what I really don’t need right now – your constant meddling in my affairs” (564). Jo “smashed two of her favourite Mexican bowls against the wall, attacked him with whatever else came to hand” (571). “Life for her would be a series of battles, big and small, in one long and never-ending war” (596). Edward, daarenteen, “is … a creature of enviable self-control” (591). “I picked the wrong woman” (611).

Die verhouding van die Hopper-egpaar word uitstekend uitgebeeld. Die eintlike probleem is dat Edward ‘n suksesvolle en Jo ‘n onsuksesvolle skilder was: “Her yearning for a recognition that is never going to come” (1186). Jo was jaloers op die aansien wat Edward in sy latere loopbaan verwerf het. “He pulls his success around himself, a big warm blanket, made only for one” (621). Sy wou ook nie toelaat dat enige vrou behalwe sý as model optree as Edward ‘n vrou skilder nie (2771). Die gevolg is dat die vrouefigure in baie van Edward se skilderye dieselfde oninspirerende verknotte voorkoms het. Edward sou in hierdie opsig baie beter gevaar het as hy verskillende modelle kon gebruik, soos wat bv Henri Matisse (1869-1954) met buitengewone sukses gedoen het. Jo het ‘n dagboek – “her liber veritas” (1355) – gehou waarin sy Edward dikwels ongunstig voorgestel het. Ingevolge feminisme het Gail Levin in haar biografie (1995) van Edward heeltemal te veel van hierdie kritiek klakkeloos oorgeneem, bv asof dit Edward se skuld is dat Jo nie as skilder tot haar reg gekom het nie (5933). Dit herinner aan Gustav Mahler (1860-1911) wat soms daarvoor verwyt word dat sy vrou, Alma (1879-1964), nie tot ‘n gerekende komponis ontwikkel het nie.

Hoewel nie danig bekend nie, is Hickey ‘n ervare skryfster. Die struktuur van die roman is deeglik uitgewerk en het uitmuntende funksionele vergestalting gevind. Sy klim oortuigend in een na die ander karakter se gees en lê dit bloot. As ek hierdie boek met die romans van bv Ingrid Winterbach vergelyk, is dit duidelik dat ons plaaslike skryfster nog in baie opsigte kan verbeter. Die gehalte van Hickey se Engels is ook stukke beter as Winterbach se Afrikaans. Een van die redes waarom ek, in vergelyking met nie-fiksie, min fiksie lees, is omdat romanskrywers se verbeeldingskrag dikwels, selfs meesal, baie beperk skyn te wees. Dit wil voorkom asof fiksie se geslaagdheid in baie gevalle daarvan afhang of dit lewensgetrou is. Outobiografiese inligting kan gevolglik ‘n deurslaggewend rol in die sukses van ‘n roman speel. Daar is al beweer dat ‘n jong romanskrywer nie geslaagde werk kan lewer nie omdat hy nog nie genoeg van die lewe en wêreld ervaar het en genoegsame insig daarin het nie. Hickey het deeglike navorsing oor die Hopper-egpaar gedoen. In daardie opsig is die verhaal in die werklikheid gegrondves. Dit is sekerlik een van die redes waarom die boek so suksesvol is.

Michel Houellebecq is ‘n Franse skrywer wat in 1956 op die eiland Réunion gebore is en as kleuter aanvanklik in Algerië en later in Frankryk grootgeword het. Sy ouers het min belangstelling in hom getoon. Hy het in 1991 ‘n nie-fiksie boek oor ‘n skrywer van gruwelverhale, HP Lovecraft (1890-1937), gepubliseer, maar daarna fiksie, veral romans, en ook gedigte. ‘n Mens kan Houellebecq se fiksie beskou as ‘n tevergeefse soeke na liefde en die sin van die lewe, wat meebring dat sy gedagtes soms in nihilisme ontaard. Genot of plesier neem die plek van geluk in. Seks speel ‘n oordrewe rol, wat volgens kritici dikwels vulgêr uitgebeeld word. Die vrye mark word deur Houellebecq vertolk asof dit vrye seksuele verhoudings insluit. Sy opvattings is deur die marxistiese sosioloog, Michel Clouscard (1928-2009), beïnvloed, maar Houellebecq is geensins polities byderwets nie. Hy is daarvan beskuldig dat hy rassehaat aanblaas, veral vanweë sy anti-Islamitiese gesindheid. Hy dra eerstehandse kennis van hoe Islam hom deesdae in veral Frankryk en Algerië voordoen.

Breyten Breytenbach skryf, soos Houellebecq, romans en gedigte. In albei se werk is daar ‘n sterk outobiografiese element. Anders as by Hickey, is daar in albei se romans ‘n losse struktuur en die vertellings geskied in gemaklike geselstaal. Daar is ‘n skynbare moeiteloosheid wat die verwagting by die leser kan wek dat iets wat werklik die moeite werd is, meegedeel gaan word, maar aan daardie verwagting word myns insiens nie heeltemal voldoen nie. Daar kan dus kwalik sprake van grootse letterkunde by Breytenbach en Houellebecq wees. Soos Breytenbach, is Winterbach ook ‘n skilder, maar haar werk wek ‘n minder outobiografiese indruk. Ek het die meeste van Houellebecq se boeke gelees, maar beperk my aandag vervolgens by sy jongste twee. Ek gaan hoogs selektief te werk. Die aanhalings word moontlik nie altyd in konteks gebruik nie.

Submission

Dit is Houellebecq se roman, Submission (New York: Farrar, Straus and Giroux, 2015, 257p; Amazon Kindle $11,49), wat veroorsaak het dat die outeur van haatspraak teen Moslems beskuldig is. Die boektitel verwys na die onderdanigheid aan Allah, wat van iedere Moslem verwag word, asook dat Moslems ongelowiges, dus die aanhangers van ander gelowe, tot Islam moet bekeer, aan Allah onderdanig moet maak. Hierdie werk is ‘n satire wat die lesers met oordrewe stellings uitlok om standpunt oor Islam in te neem. Let op die sarkasme in baie van die aanhalings.

Houellebecq veronderstel ‘n Islamitiese staatkundige – en dus ook sodanige religieuse – bewind in 2022 in Frankryk. Hy bekommer hom daaroor dat die vinnig toenemende getal Moslems in Frankryk die tradisionele Franse kultuur al hoe meer ondergrawe. Daar word na Joris-Karl Huysmans (1848-1907) in die motto en elders in die boek verwys, by uitstek sy boek, À rebours (Against nature / Against the grain, 1884 – Kindle-weergawes is gratis beskikbaar), waarin die hoofkarakter hom aan die samelewing onttrek en estetika – soos gevind in die letterkunde, skilderkuns en musiek (Kindle 2257) – aan bod kom. Oor À rebours skryf Houellebecq: “Once you’ve written a book of such powerful originality, unrivaled even today in all of literature, how do you go on writing?” (364).

“The special thing about literature, the major art form of Western civilization now ending before our very eyes, is not hard to define. Like literature, music can overwhelm you with sudden emotion, can move you to absolute sorrow or ecstasy; like literature, painting has the power to astonish, and to make you see the world through fresh eyes” (47). Houellebecq noem dus die drie kunsvorme – letterkunde, (klassieke) musiek en skilderkuns – wat ek ook verkies om vir aandag en waardering uit te sonder. Dit is ook wat die konserwatiewe Britse filosoof, Roger Scruton (gebore in 1944), doen. Hy is ‘n orrelis wat twee operas geskryf het en naas die skilderkuns (met ‘n besondere waardering vir die werk van bv Hopper) ook in bv argitektuur belangstel. In letterkunde kan daar “musiek” wees. Dink aan PG du Plessis (1934-2017) wat wou verseker dat daar ‘n gepaste ritme in sy prosa aanwesig moet wees.

“It was amazing, even, to think that the only thing left to people in their despair was reading” (329). Dít is my manier om sover moontlik aan die nuwe Suid-Afrika te ontsnap. Dit is hoofsaaklik jonger blankes wat nog probeer om moed te hou: “She was too young to give up” (506). Die verteller is ‘n letterkunde-dosent aan die Universiteit Sorbonne in Parys. Doseerwerk “soon convinced me that the transmission of knowledge was generally impossible, the variance of intelligence extreme, and that nothing could undo or even mitigate this basic inequality” (91). Ek het tot ‘n soortgelyke gevolgtrekking gekom: “Kan ‘n slak geleer word om klavier te speel?” (Praag 3.11.2013). Geen wonder “the students honored Nelson Mandela as their class patron” (942) – Mandela wat die dogma van gelykheid verkondig het.

Vóór die Moslem-bewindsoorname: “No one talked about violence in the banlieues or race riots anymore. That was all passed over in silence” (440) – soos in Suid-Afrika vóór die ANC se oorwinning in die 1994-verkiesing toe die geweldpleging van die ANC “ter wille van stabiliteit” in die massa-inligtingsmedia onderbeklemtoon is. Verder: In die ou Suid-Afrika was daar die neiging om Chinese en Japannese as blankes te aanvaar. In hierdie boek staan: “I was grateful to the Chinese for having always kept the neighborhood free of blacks or Arabs” (608). “Saudi women … were exactly the opposite of Western women” (776).

Oor die politieke party van die Moslem-Broederskap word gesê: “The economy is not their main concern. What they care about is birthrate and education. To them it’s simple – whichever segment of the population has the highest birthrate, and does the best job of transmitting its values, wins. If you control the children, you control the future … They want every French child to have the option of a Muslim education … Also, every teacher would have to be Muslim … the curriculum itself would have to reflect the teachings of the Koran” (686). Die ANC se variasie hierop is: Alle skoolonderrig moet verkieslik in die koloniale taal, Engels, verskaf word en boonop uit die oogpunt van die meerderheid, dus die swartes benader word (bv die vertolking van die geskiedenis), gevolglik moet al die leerplanne geafrikaniseer word. “Obviously, the public schools would soon become second-class” (709). Weens die Islamitiese bewind is blanke emigrasie aan die orde van die dag, bv: “They’re emigrating to Israel” (891).

Daar was weerstand teen hierdie onderwysstelsel. Ouers wou hê dat hulle kultuur in die skole eerbiedig moet word. “More and more families – whether Jewish, Christian, or Muslim – wanted their children’s education to go beyond the mere transmission of knowledge, to include spiritual instruction in their own traditions” (947). Die hoë geboortesyfer onder Moslems en ander inkommers het spanning veroorsaak. “For a long time France, like all the other countries of Western Europe, had been drifting toward civil war” (1018). Die Moslems was militant. “The jihadists are rogue Salafists. They may have resorted to violence, instead of prayer, but they’re Salafists all the same. For them, France is a land of disbelief – Dar al-Kufr. For the Muslim Brotherhood, France is ready to be absorbed into the Dar al-Islam” (1231). “They’re obsessed with global jihad … jihad is the one true path … It’s exactly the same with the nativists [traditional French citizens]. For them, civil war is the one true path” (1238).

Party groepe het versoening vooropgestel, bv die sosialiste: “With Islam … the time has come for accommodation, for an alliance” (1296), dus hande vat, soos in Suid-Afrika met die kortstondige Regering van Nasionale Eenheid van 1994 af. Die sosialiste en Moslem-Broederskap het teen die regse Nasionale Front saamgestaan: “Putting politics aside and unifying to bind the wounds of the divided nation” (1307). “[The] real stroke of genius was to grasp that elections would no longer be about the economics but about values” (1341). Bas Abbes was die leier van die Moslem-Broederskap. “The left, paralyzed by his multicultural background, had never been able to fight him … He’s a moderate Muslim” (1346). Maar sy volle naam is Mohammed Ben Abbes (2384).

Daar is gerieflikheidshalwe geredeneer: “Abbes’s … plans had nothing to do with Islamic fundamentalism. There’s an idea you hear in far-right circles, that if the Muslims came to power, Christians would be reduced to second-class citizens, or dhimmis. Now, dhimmitude is part of the general principles of Islam, it’s true, but in practice the status of dhimmis is a very flexible thing … In France, I promise you, they won’t interfere with Christian worship … They think of Catholics as fellow believers. Catholicism is a religion of the Book. Catholics are one step away from converting to Islam” (1358). Dit is doelbewuste misleiding, soortgelyk aan Nelson Mandela wat oornag van ‘n geweldenaar en terroris tot ‘n versoener en vredesikoon getransformeer is. Die aaklige gevolge van swart oorheersing vir veral blankes is verbloem.

In die tweede rondte van die presidentsverkiesing het Abbes “by a landslide” gewen (1447). Dit het onder meer beteken dat die verteller in die boek, as ‘n nie-Moslem, nie meer aan die Sorbonne, nou hernoem as die Islamic University of Paris, mag doseer nie (1566). “All the female students wore veils” (2369). Soos by die ANC, is benaminge van die eerste dinge wat die Moslem-regering verander het. Soos in Suid-Afrika in 1994 – en vóór dit in Rhodesië/Zimbabwe in 1980 – was daar in Frankryk aanvanklik euforie voordat ontnugtering ingetree het. “The first days of Ben Abbes’s national unity coalition had been a unanimous success. All the pundits agreed that no newly elected president had ever enjoyed such a ‘state of grace’ … Morocco had reentered negotiations to join the EU. There was already a timetable in place for Turkey” … and in his domestic policies Ben Abbes had gone from strength to strength” (1749). Die nuwe regering se beleid het gou geblyk anti-kapitalisties te wees, maar die EU het verkies om hom nie daaroor te bekommer nie (1784).

“What struck me most about Brussels was the filth and sadness of the city, and the ethnic hatred, which was even more palpable than in Paris or London. In Brussels, more than in any other European capital, you felt on the edge of civil war” (2467). “These developments were turning France into a new kind of society” (1790). Desnieteenstaande “Ben Abbes reached nearly mystical heights” (1759) – soortgelyk aan Nelson Mandela wat vir alle praktiese doeleindes tot ‘n heilige verklaar is. “The really surprising thing was that he’d [Abbes] lost none of his hypnotic magic. Even now, his projects met with no serious opposition … I saw that the negotiations to bring Algeria and Tunisia into the EU were proceeding apace, and that by the end of the year both countries would, with Morocco, become European states. Preliminary talks had begun with Lebanon and Egypt” (1856). Ter ondergrawing van tradisionele Europese kultuur verloor hierdie domino-effek glad nie stoom nie: “The negotiations with Lebanon and Egypt were going well … and feelers had been put out to Libya and Syria, where Ben Abbes had reklindled old friendships with the local Muslim Brothers” (2574). Dit lyk dus asof Abbes, soos Mandela, histories met terrorisme verbind kan word.

“Now the Muslim Party of Belgium had just won the national elections. This was generally considered big news for the balance of European politics. Of course, the Muslim parties already occupied government seats in Britain, Holland, and Germany, but Belgium was the second country, after France, where the Muslims had won an outright majority … Ben Abbes had immediately issued a warm statement hailing the victory of the Muslim Party of Belgium” (2467). Naas die tradisionele spyskaarte maak halal-spyskaarte hulle verskyning in die restaurante (2477); die eerste van vele transformasies.

Wat doen die verteller (soos bv baie van die Broederbonders in Suid-Afrika ná die “oorgang”/ondergang in 1994)? Hy bekeer hom tot Islam teen ‘n groter salaris. “You could have three wives without too much trouble – not that anyone would force you to, of course” (2613). “Muslim women were devoted and submissive, that much I could count on, its how they were raised; they aimed to please” (2641). “I had nothing to complain about. Until I died I was guaranteed a generous income, twice the national average … Humanity didn’t interest me. I didn’t think of human beings as my brothers” (1820). “As time went on, I subscribed more and more to [Arnold] Toynbee’s [1889-1975] idea that civilizations die not by murder but by suicide” (2247). “Europe had already committed suicide” (2252) – soos Suid-Afrika in 1994.

“Now that we live in a democracy … Thank God Ben Abbes has all the actual power” (2596). Die verteller sien sy bekering tot Islam in ‘n positiewe lig: “I’d be given another chance; and it would be the chance at a second life, with very little connection to the old one. I would have nothing to mourn” (2675). Insgelyks is daar min sprake van kontinuïteit tussen die ou en nuwe Suid-Afrika. Die land is feitlik onherkenbaar getransformeer; eintlik opgedonder. In die jare negentig was daar in Suid-Afrika nie evolusionêre staatkundige ontwikkeling nie; eerder ‘n volskaalse kommunistiese revolusie, grootliks onder die dekmantel van sosialisme.

Serotonin

Die Engelse vertaling van Michel Houellebecq se boek, Serotonin (London: Heinemann, 2019, 311p; Amazon Kindle $21,11) is in September gepubliseer. Serotonin is ‘n chemiese bestanddeel in die bloed wat glo help dat mense tevrede en gelukkig voel. Die hoofkarakter, Florent-Claude Pierre Labrouste, is neerslagtig. “Like all cities, Paris was made to generate loneliness” (Kindle 1877). Maar hy besef dat dit deels sy eie skuld is. “Neither friendship nor compassion nor intelligence of situations is of any use: people manufacture the mechanism of their own misfortune” (2389). Hy gebruik die goedvoelpil Captorix om die vrystelling van sy serotonin te vermeerder sodat die lewe vir hom meer leefbaar kan wees.

Die resultaat is “a peaceful, stable sadness” (1057). “More specifically, serotonin was linked to self-esteem, to the sense of recognition from the group” (1089). Daarin het Labrouste geen behae nie. “I was rather proud of my lack of civic spirit” (628). Labrouste is ‘n amptenaar van ‘n Franse landbou-instansie. Houellebecq het in sy jeug self formele onderrig in landbousake ontvang. Soos in sy ander romans toon die hoofkarakter sterk outobiografiese ooreenkomste, gevolglik is dit dikwels onnodig om tussen Labrouste en Houellebecq te onderskei.

Die Franse blankes het deesdae, soos ons plaaslike blankes, baie rede om pessimisties te wees. “The whole point of bureaucracy is to reduce the possibilities of your life to the greatest possible degree when it doesn’t simply succeed in destroying them” (250). “I’m now forty-six and I’ve never been capable of controlling my own life” (261). Die voorbeeld van burokrasie wat in die boek in besonderhede beskryf word, is die opstand van boere teen landboumaatreëls wat deur die Europese Unie se “Eurocrats” (1975) aan hulle opgedring word. “Nine farmers were killed on the spot; and a tenth died during the night at the general hospital” (2790). “The European Union had … been a fat slut with that business about milk quotas” (2752). “The scandal of the abolition of milk quotas returned like an obsessive, guilty, unspoken question that nobody could quite shake off” (2810). “Monsanto [an American agricultural corporation] must have seemed to them [the farmers] like a company that was about as honourable as the CIA [America’s Central Intelligence Agency]” (1223).

Die volgende aanhaling het my aan die Suid-Afrikaanse grondwetlike onderhandelinge van 1990/94 laat dink: “Negotiation is an autonomous universe which obeys its own laws, a universe that will always be inaccessible to non-negotiators” (447). Wat is die nalatenskap van 1990/94? Die Afrikanervolk is soos ‘n weduwee wat nie weet waarnatoe nie. Die donners wat hom moes oppas, het hom vermoor. Daardie dwaasheid het tot ons daaglikse wrede, gewelddadige werklikheid gelei. “You plunge into the past, you begin to plunge into it and then it seems as if you’re being engulfed by it, and nothing can put a limit on that engulfment” (2090). “You can live and be despairing – most people live like that in fact, although sometimes they wonder whether they can allow themselves a whiff of hope; well, at least they ask themselves the question before answering in the negative. And yet they resist, and it’s a touching sight” (2525). “I had no hopes and I was fully aware that I had nothing to hope for” (3222).

“It’s not like night, it’s worse than that; and without having personally known that experience I have a sense that even when you plunge into true night, polar night – the one that lasts for six months in a row – the concept or the memory of the sun remains. I had entered an endless night, and yet there remained, deep within me, there remained something less than a hope, let’s say an uncertainty. One might also say that even when one has personally lost the game, when one has played one’s last card, for some people – not all, not all – the idea remains that something in heaven will pick up the hand, will arbitrarily decide to deal again, to throw the dice again, even when one has never at any moment in one’s life sensed the intervention or even the presence of any kind of deity, even when one is aware of not especially deserving the intervention of a favourable deity, and even when one realises, bearing in mind the accumulation of mistakes and errors that constitutes one’s life, that one deserves it less than anyone” (3228).

“The world had changed, not necessarily for the better” (3084). “France, and perhaps the whole of the West, was probably regressing to the oral stage (3381, ook 3450) – iets wat baie vroeër in Suid-Afrika as in Frankryk sal plaasvind en ook groter afmetings sal aanneem. Charles Baudelaire (1821-1867) het geskryf: “Once our heart has harvested its grapes / To live is torment” (3292). ‘n Geneesheer stel vas dat daar in die hoofkarater ‘n buitengewoon hoë vlak van kortisol is. Hierdie dokter kom dan tot die volgende gevolgtrekking: “I have the sense that you are, very simply, dying of sorrow” (3320). “You’re stressed; you’re stressed to a terrifying degree and it’s as if you were having a static burn-out, as if it was consuming you from within” (3362). Die moontlike sukses van inwaardse emigrasie word daarmee gefnuik.

Thomas Mann (1875-1955) het in sy boek, The magic mountain (1924), 1914 beskou as “the failure of the very idea of European culture; it signified the final victory of animal atttraction, the definitive end of all civilisation and all culture” (3507). Houellebecq skryf: “The whole of the world’s culture was pointless – the whole of the world’s culture provided no moral benefit and no advantage … Marcel Proust [1871-1922], at the end of Time regained [1927] concluded with remarkable frankness that it was not only social relationships that supplied nothing substantial, friendships didn’t either, they were quite simply a waste of time; and that what the writer needed was not intellectual conversations, contrary to popular belief, but ‘light affairs with young girls in bloom'” (3491). Nihilistiese wanhoop is al wat oorbly. “What can we do, any of us, about anything?” (3415).

“The most undesirable side effects most frequently observed in the use of Captorix were nausea, loss of libido and impotence. I have never suffered from nausea” (272). Die boektitel gee dus ‘n aanduiding dat seks, soos in Houellebecq se ander romans, ook in hierdie verhaal ‘n oordrewe rol gaan speel. “Perhaps I will be rebuked for placing too much importance on sex” (884). Baie skrywers is aanhangers van die dogma: Seks stimuleer verkope. “The phallus [is] the core of men’s being” (863). “With sex everything can be resolved, and without sex nothing can be resolved” (2209). Wat Houellebecq oor seks in hierdie boek skryf, is feitlik noodwendig soortgelyk aan wat in sy ander boeke staan. Dit is “the sector of human activity in which there is least room for innovation, and absolutely nothing new happens” (1255), al is daar prostitusie (826, 1701) en selfs perversies (879) soos pedofilie 2300) en bestialiteit (688).

“A career is a more considerable whore [than girls] and one that doesn’t give you any pleasure” (1557). “We were no longer living in a time when mothers [and the (Dutch Reformed) Church] were relieved to accept their son’s homosexuality – now they form couples, the little faggots” (3151). Naas “suicide” is daar “feminicide” – “it sounded like insecticide” (704). Hy het sy voorbehoude oor vroue, bv “The number of things that she needed to maintain her status as a woman was actually startling” (798). By “liefde” word twee benaderings onderskei: “Love for men is … an end, an accomplishment, and not, as for women, a beginning” (868). Soms word die kloof tussen mans en vroue baie wyd voorgestel. “He talked about her quite vaguely, as if discussing a species closely related to him but with which he was relatively unfamiliar” (2204).

“Love can only develop on the basis of a certain level of difference, that like never falls in love with like” (1101). Dalk kan dit genadiglik die entoesiasme vir selfdegeslaghuwelike besweer. Daarna gaan Houellebecq oor tot sarkasme. “It is bad for those who love each other to speak the same language, it is bad for them to truly understand one another, to be able to communicate through words, because the vocation of the word is not to create love but to engender division and hatred [the k-word, the h-word], the word separates as it produces, while a formless, semi-linguistic babble – talking to your lover as you might talk to your dog – creates the basis for unconditional and enduring love” (1106). “Sex remains necessary for the loving fusion to occur; nothing can happen without it, and all the rest, normally, flows gently from it” (884). Naas seks is daar verwysings na drank- en ook dwelmgebruik (1546). Teen die einde van die boek kom uiteindelik die erkenning: “I was a decadent” (3480) en vroeër: “I was impervious to convention” (2268).

Soos in sy ander romans blyk multikulturaliteit, by name inkommers in Europa, vir Houellebecq ‘n irritasie te wees. “We had to prioritise quality” (1234). “All French people think it’s wonderful to leave France” (742) – amper soos blankes in die nuwe Suid-Afrika. Saam met die inkommers het al hoe meer misdaad hom in Frankryk tuisgemaak. Voorheen “people often left their doors open when they went away during the day, which was rare these days even in a rural area” (2826). “No one in the West will ever be happy again … never again; happiness today is nothing but an old dream, the past conditions for its existence are simply no longer being fulfilled” (1163). “Things couldn’t go on like that – there are things that can’t be allowed, there are times when you have to react” (2855). Nostalgie oor bv die ou Suid-Afrika is tevergeefs. “What could social democracy offer me? Nothing of course, just the perpetuation of absence, a call to oblivion” (1746).

“Although the impressive increase in homelessness had gradually made Western society relax its criteria in this field, I knew that too pronounced a stench would eventually make me stand out in an inappropriate fashion” (1068). Daar word verwys na bv “illegal Malians” (414), “a Somalian refugee” (490), “a black woman” (1185), “a ravising little black girl” (1970), “hot mixed-race girls” (1244), “Lebanese” (1530) en “two Arabs” (2872). In advertensies word blankes uitgeskuif. “Even in deodorant ads there was clearly no room for Norwegian[s]” (1250). “The Chinese would come, they were bound to come, I had no doubt that they were on their way” (542). Chinese koop deesdae eiendom in Frankryk. “They were willing to buy ten times more and pay twice the market rate” (1612). In Parys is daar ‘n oorwegend Chinese woonbuurt (3466). Daar is ook ‘n verwysing na “a little Vietnamese girl” (2145). Baie van hierdie verwysings na inkommers is na vroue in die konteks van seks. “A Moldovan girl, or a Cameroonian or a Malagasy girl, a Laotian even” (2243). “[They are] a lot more sexy than all those aristocratic bitches” (2249).

Houellebecq het dit ook teen die “Latvian and Bulgarian” bestuurders van “HGV’s” (heavy goods vehicles) (2052). Maar hy het ook nie juis waardering vir Nederlanders nie. ‘n Nederlandse vrou word as “plump and appetising” beskryf, “who really looked like an advertisement for Gouda” (1111). Die Nederlanders is glo “a race of opportunist polyglot tradespeople” (458). Hy hou ook nie vir die Engelse nie: “I suffered rebuffs from the English (which wasn’t very serious, you’re never well received by the English – they are almost as racist as the Japanese, like a lite version of them), but also from the Dutch, who obviously didn’t reject me out of xenophobia (how could a Dutch person be xenophobic? That’s an oxymoron: right there: Holland isn’t a country, it’s a business at best)” (479).

Soos Donald Trump het Houellebecq ‘n kramp in militante omgewingsbewustes, wat hulle klem van die fiktiewe gat in die osoonlaag en aardverwarming na die meer realistiese kwessie van klimaatsverandering verskuif het. “I hated Paris; that city infested with eco-friendly bourgeois repelled me. Perhaps I was a bourgeois too but I wasn’t eco-friendly” (623). “It would help me shut up Green activists when the conversation turned to the real consequences of climate change” (1563).

 

Leon Lemmer: Kerry Bolton oor regse kunstenaars

Ons leef in ‘n tyd waarin kunstenaars wat nie links genoeg is nie, geteiken word. Plaaslik is daar eintlik net ‘n enkele ideologie of narratief wat geduld word. Daaraan word uitdrukking gegee met woorde soos regstelling, transformasie, integrasie, assimilasie, nasiebou en verengelsing. Kerry Raymond Bolton (gebore in 1956) is ‘n Nieu-Seelander wat hom teen sulke modestrominge verset. In die verligte Wikipedia word hy as ‘n fascis, anti-semitis en selfs satanis uitgebeeld. Hy woon in Paraparaumu in die suidweste van die Noordeiland, maar word nie in die Wikipedia as ‘n “notable resident” beskou nie. In die konserwatiewe Metapedia word Bolton voorgehou as konserwatief en nasionalisties. Hy stry teen die valshede wat die massa-inligtigsmedia versprei, asook die deurtrapte linksheid van universiteite. In ‘n vorige rubriek het ek die aandag gevestig op Bolton se positiewe gesindheid jeens blankes in Rhodesië en Suid-Afrika (Praag 19.08.2016).

Ek het twee van Bolton se boeke gelees: Artists of the Right (San Francisco: Counter-Currents Publishing, 2012, 208p; Amazon Kindle $6,89) en More artists of the Right (San Franciso: Counter-Currents Publishing, 2017, 188p; Amazon Kindle $5,74). In die Kindle-verwysings hier onder word hierdie boeke as onderskeidelik I en II aangedui. Die teks van die 2012-boek, met die uitsondering van die hoofstuk oor HP Lovecraft,* bestaan uit verwerkings van artikels wat in ‘n vorige boek van Bolton, Thinkers of the Right (2003), gepubliseer is. Die teks van die 2017-boek bestaan uit die herpublikasie van artikels wat in Greg Johnson se tydskrif, Counter-Currents, verskyn het. Dit is veral literêre kunstenaars, soos digters, waarna in die twee boektitels verwys word.

[* Michel Houellebecq se eerste boek is nie fiksie nie maar ‘n biografiese essay oor die Amerikaner, HP Lovecraft (1890-1937), die outeur van die gedig, “On the creation of niggers” (1912). Dit was in die era voordat politieke byderwetsheid die Westerse wêreld getref het. Houellebecq skryf: Swartes se “vitality, their apparent lack of complexes or inhibitions, terrifies and repulses him [Lovecraft]. They dance in the street, they listen to music, rhythmic music … They talk loud. They laugh in public. Life seems to amuse them, which is worrying” (Michel Houellebecq, HP Lovecraft: Against the world, against life, London: Weidenfeld & Nicolson, 1991/2005, 247p, p 113). ‘n Land kan in sy swernoot gaan sonder dat oor die ramp wakker gelê word.]

Sommige van hierdie kunstenaars was aanvanklik kommuniste terwyl ander fasciste was wat selfs tot hulle einde fascisme aangehang het. In hierdie verband moet twee sake in gedagte gehou word. Enersyds kan enige ideologie wat aanhang geniet, afgesien daarvan of dit van ‘n politieke of religieuse aard is, ten minste teoreties oor sekere positiewe kenmerke beskik, wat die onderskrywing daarvan vir die volgelinge sinvol maak. As dit nie so was nie, sou daar nie aanhangers gewees het nie. Andersyds was dit veral tussen die twee wêreldoorloë vir baie eerbare, vooraanstaande mense moeilik om tussen kommunisme en fascisme te besluit, onder meer omdat die gevolge van hulle toepassing in die praktyk toe nog nie bekend was nie.

Vóór die Tweede Wêreldoorlog tydens die Spaanse Burgeroorlog (1936-1939) was dit by Britse literatore, bv George Orwell, in die mode om hulle by die kommuniste te skaar. TS Eliot, daarenteen, was ‘n uitsondering deurdat hy geweier het om kant te kies (Bolton II 915). Tydens die Tweede Wêreldoorlog was Brittanje vir sy voortbestaan van Russiese militêre steun afhanklik en is daar amptelik geen kritiek op die Sowjetunie en kommunisme uitgespreek nie. Byvoorbeeld, die Katyn-massamoord van Pole deur Russiese soldate is doelbewus verswyg (Praag 22.01.2017). Ná die Tweede Wêreldoorlog is veral fascisme in die Weste as boos verwerp; mettertyd ook kommunisme, maar nooit in dieselfde mate as fascisme nie. In werklikheid het kommunisme oor ‘n baie langer tyd, in veel groter mate en in meer lande as fascisme dood en verwoesting gesaai. Desnieteenstaande word fascisme tans in baie groter mate as kommunisme verdoem. Soos rassisme is fascisme deesdae ‘n skelwoord vir onrehabiliteerbare boosheid. Albei terme word feitlik uitsluitlik teen blankes gebruik. Dit is asof voorgegee word dat swartes per definisie nie rassisties of fascisties kan wees nie.

Dit is moeilik om presies te bepaal wat onder polities regs verstaan word. Bolton beskou fascisme as regs en kommunisme as links. In hierdie opsig aanvaar hy dus die populêre standpunt, maar dit is vir my problematies. Tussen kommunisme en sosialisme is daar eerder ‘n graad- as ‘n aardverskil. Die ANC-regime noem homself sosialisties omdat hy nie die moed en eerbaarheid het om te erken dat hy wesenlik kommunisties is nie. In soverre die ANC nog nie volskaals kommunisties is nie, is dit sy strewe om ingevolge die Vryheidsmanifes van 1955 ‘n volslae kommunistiese regime te word. Buite Duitsland was dit eerder Benito Mussolini se gematigde fascisme as Adolf Hitler se radikale fascisme wat deur intellektuele aangehang is. Maar Mussolini het sy weergawe van fascisme uit sosialisme ontwikkel – “The only doctrine of which I had practical experience was that of socialism” (Benito Mussolini, The doctrine of Fascism, 1932, 50p; Amazon Kindle $1.14, 163) – vandaar my skeptisisme oor die beweerde politieke regsheid van fascisme. Nadat hy uit die Sosialistiese Party geskop is, het Mussolini beweer dat hy teen sosialisme gedraai het, maar voeg dan by: “Fascism recognizes the real needs which gave rise to socialism and trade unionism” (110), terwyl ek eerder niks met sosialisme en vakbonde te make wil hê nie.

Wat baie van die kunstenaars genoem in Bolton se twee boeke tot die aanvaarding van tydelike of permanente fascisme beweeg het, is die volgende uitspraak van Mussolini: “Poetry is a necessity of state” (Bolton I 1711). “This displayed a higher state of civilization” (I 1711). Maar hieruit het kunstenaars soos DH Lawrence, Ezra Pound en Wyndham Lewis afgelei “that the artist is the natural ruler of humanity” (I 2050). Dit is ‘n uiters onrealistiese, romantiese siening as dit op politieke leierskap toegepas sou word. By die verskaffing van kulturele leiding kan so ‘n standpunt egter meer sinvol wees, bv “Lewis calls for a ruling caste of aesthetes” (I 2188). In sy genoemde boek het Mussolini die waarde van kultuur (63) en tradisie (84, 504) – “moral and traditional values” (524) – beklemtoon en materialisme teengestaan (84, 242). Dit pas in die kraal van konserwatiewe kunstenaars; ook omdat sowel kommunisme as kapitalisme materialisties is (Bolton I 1658, 2807, 2901). Op ‘n enkele uitspraak of handeling van ‘n politikus – soos dié van Mussolini: “Poetry is a necessity of state” – moet liefs nie peil getrek word nie. Dit is soos om die terroris Nelson Mandela, wat nooit geweld afgesweer het nie, as ‘n vredesikoon te beskou omdat hy versoening gepredik het eers nadat hy in sy bose doel geslaag het, naamlik die daarstelling van ‘n swart politieke bewind.

Wat by die lees van Hitler se Mein Kampf en Mussolini se The doctrine of Fascism opval, is hoe onspesifiek hulle opvattings in baie opsigte is. Hulle idees kan alleenlik na behore beoordeel word ingevolge hulle praktiese toepassing. Waaraan ek ‘n hekel het, is die verabsolutering van die staat. Soos Mussolini dit stel: “The State is all embracing … Fascism is totalitarian” (103). “For Fascism the State is absolute, individuals and groups relative” (333). “The individual exists only in so far as he is within the State and subjected to the requirements of the State and … as civilization assumes aspects which grow more and more complicated, individual freedom becomes more and more restricted” (544). Ek, daarenteen, verkies beperkte staatsmag en groter individuele vryheid. Mussolini skryf: “Without the State there is no nation” (645). “It is the State which creates the nation” (128), soos die ANC-regime tans plaaslik probeer doen. Mussolini definieer fascisme as “an organized, centralized, authoritarian democracy” (275). Dit is vir my absoluut verwerplik. Laat die “organized” weg omdat die ANC-regime in chaosskepping uitmunt. Die ANC-bewind is sekerlik “centralized” en “authoritarian” hoewel geensins demokraties in die sin dat daar oor die belange van al die inwoners gewaak word nie. Byvoorbeeld, Cyril Ramaphosa gaan voort om oor plaasmoorde te swyg pleks van dit ondubbelsinnig te veroordeel. Nie-blankes, veral swartes, word doelbewus bevoordeel en blankes soveel moontlik benadeel. Soos die ANC en ander kommunistiese regerings noem Mussolini sy volgelinge kamerade (481).

Waar ek roerend met Mussolini eens is, is wanneer hy skryf: “Fascism is … opposed to the form of democracy which equates a nation to the majority, lowering it to the level of the largest number” (116). Tereg verkies hy kwaliteit bo kwantiteit. “Fascism … asserts the irremediable and fertile and beneficent inequality of men who cannot be leveled by any such mechanical and extrinsic device as universal suffrage” (253). Naas biologiese kenmerke, soos asemhaal, is geen twee mense of groepe in Suid-Afrika gelyk of eenders nie – nie eens meer in die howe nie omdat uitspraak daar gelewer word deur mense wat dikwels op grond van ras en geslag pleks van bekwaamheid aangestel en bevorder is. Dit is absoluut absurd dat alle volwasse Suid-Afrikaanse burgers desnieteenstaande gelyke en eenderse stemreg het. In die praktyk sien ons daagliks dat “political equalitarianism” tot “the habit of collective irresponsibility” lei (275).

Myns insiens is die ANC se huidige skynbare aanhang van demokrasie vals. Omdat hy die steun van die meerderheid swart kiesers het, het demokrasie ‘n manier aan die ANC gebied om aan die bewind te kom en na ‘n kwarteeu steeds aan die bewind te wees. Maar die ANC regeer primer ten bate van die swartes en ter benadeling van veral die blankes. Ons “jong demokrasie” is nie daar om al die land se inwoners te bevoordeel nie. Bolton skryf met verwysing na Friedrich Nietzsche (1844-1900) oor sommige van sy geselekteerde kunstenaars: “[They] were suspicious if not terrified of the mass leveling resulting from democracy and its offspring communism.* In democracy and communism, they saw the destruction of culture understood as the pursuit of the sublime” (Bolton I 156). As daar iets is waaraan die ANC-regime heeltemal onskuldig is, is dit die geestelike veredeling van die bevolking. Pleks daarvan word die samelewing al hoe meer gebrutaliseer. Wat DH Lawrence die “choice minority” noem (I 156), vind dit in die nuwe Suid-Afrika al hoe moeiliker om leefbare ruimte te vind.

[* Dit kan ook van sosialisme gesê word: “socialism as a leveling creed: ‘the scum on the democratic cauldron'” (II 738). Wyndham Lewis skryf: “No artist can ever love democracy or its doctrinaire and more primitive relative, communism” (I 2138). Oor “mass leveling” skryf Lewis: “[The] mass mind … is required to gravitate to a standard size to receive the standard idea” (I 2159). Hierdie uitspraak kan op sowel demokrasie as die massa-inligtingsmedia toepaslik wees.]

In Bolton se 2012-boek is daar ‘n hoofstuk oor elk van die volgende tien kunstenaars: DH Lawrence, HP Lovecraft, Gabriele D’Annunzio, Filippo Marinetti, WB Yeats, Knut Hamsun, Ezra Pound, Wyndham Lewis, Henry Williamson en Roy Campbell. In Bolton se 2017-boek is daar ‘n hoofstuk oor elk van die volgende sewe kunstenaars: Richard Wagner, Aleister Crowley, TS Eliot, PR Stephensen, ARD Fairburn, Geoffrey Potocki de Montalk en Yukio Mishima. Mishima (1945-1970), ‘n Japannees, is die enigste Oosterling onder hierdie kunstenaars. Dit is moeilik om in te sien in watter opsig hy in Westerse sin regs was. Die hoofstukke is nie almal ewe interessant of duidelik polities regs nie. Ek skryf selektief oor hierdie kunstenaars; veral oor wat van aktuele belang of hopelik interessant is.

In sy voorwoord noem Greg Johnson dat hierdie kunstenaars oor talle onderwerpe verskillende opinies huldig. “Yet to a man, they were united in their rejection of human equality – the common root of capitalism and communism – and their affirmation of a hierarchical model of society” (I 46). “As Rightists, these artists rejected modern decadence and sought to preserve and restore healthier pre-modern social forms within the context of modernity” (I 54). Party kunstenaars hunker terug na die voor-industriële landbou-era, selfs die heidense tyd. Maar daar is ook dié wat gevorderde tegnologie en futurisme omarm, bv die Italianer, Filippo Marinetti (1876-1944). In plaas van demokrasie word dikwels voorkeur aan ‘n natuurlike, nie-oorgeërfde aristokrasie, oftewel elite, en ‘n monarg eerder as ‘n diktator as staatshoof gegee. Emosie, gevoelens, impulsiwiteit en instinkte word deur bv die Brit, DH Lawrence (1885-1930) hoog aangeslaan, wat die gevaar van irrasionaliteit inhou.

Wyndham Lewis “rejected the counter-movement that sought to return to the past and embrace the intuitive, the emotional, and the instinctual above the intellectual and the rational. Lewis particularly denounced DH Lawrence for his espousal of instinct above reason and for what appeared to be a celebration of the doctrine of the ‘noble savage’, which has served as the basis of liberalism from the eighteenth century on” (I 1904). Lewis het ‘n groot kramp gehad in “parlor pink liberals” (I 1921), soos die lede van die Bloomsbury-groep, “the pretentious and snobbish intellectual denizens of a delineated area of London who could make or break an aspiring artist or writer” (I 1921). Lewis het teen hulle uitgevaar in sy roman, The Apes of God (1930). Roy Campbell het op ‘n soortgelyke manier gereageer in sy gedig, The Georgiad (1931).

As sodanig is die lewe nie noodwendig sinvol nie. Iedere mens moet poog om self soveel moontlik betekenis aan sy lewe te gee. Wat volgens Lovecraft nagestreef behoort te word, is “self-actualization and higher cultural and spiritual activities” (I 237). “The primary goal of a nation [is] the development of high aesthetic and intellectual standards” (I 274). “The only meaning of human existence is to reach ever higher levels of mental and aesthetic development” (I 308). “Leisure will be that of a civilized person rather than that of a cinema-haunting, dance-hall frequenting, pool-room loafing clod” (I 282). “Socialism, like capitalism, would pave the way for universal proletarianization and the consequent leveling of culture” (I 256). “Democracy is a false idol – a mere catchword and illusion of inferior classes” (I 297). Meerderwaardigheid “could not be achieved through ‘the low cultural standards of an underdeveloped majority. Such a civilization of mere working, eating, drinking, breeding, and vacantly loafing or childishly playing isn’t worth maintaining'” (I 308).

Die Italianer, Gabriele D’Annunzio (1863-1938), het tot ‘n uitsonderlike insig gekom: “The State should always be no more than an institution for favoring the gradual elevation of a privileged [talented] class towards its ideal form of existence” (I 413). Sedert 1994 doen die ANC-regime presies die teenoorgestelde in Suid-Afrika. D’Annunzio het sy ideale kortstondig in die vrye stadstaat Fiume/Rijeka ‘n werklikheid gemaak (1920-1924). Hierdie hawestad was in die 20ste eeu agtereenvolgend Oostenryk-Hongaarse, Italiaanse, Joego-Slawiese en Kroatiese besit. Ná die Italiaanse oorgawe in 1943 het Duitsland Rijeka beset. In 1945 was daar 27 000 Duitse soldate wat Rijeka teen Joego-Slawiese aanvalle verdedig het. Hiervan is 16 000 gevange geneem en 11 000 gedood, baie van hulle nadat hulle oorgegee het. Die Joego-Slawiese regering van Tito (1892-1980, staatshoof 1943-1980) – die Weste se gunsteling-kommunis – het valslik outonomie aan die Italiaanse inwoners van Rijeka belowe. Nadat die Tito-kommuniste beheer oorgeneem het, is diegene wat outonomie begeer het sistematies verdryf. Minstens 650, hoofsaaklik Italianers, is ná die oorlog tereggestel. Oor hierdie ernstige kommunistiese oorlogsmisdade word geswyg. Maar wanneer die blanke regering in Suid-Afrika ‘n krotbuurt en misdaadnes soos Distrik 6 opruim of enkele of ‘n paar dosyn swart skoorsoekers dood, is daar na bewering ‘n misdaad teen die mensdom gepleeg. Tydens die “bevrydingstryd” is daar sekerlik baie meer swartes deur swartes as deur blankes gedood. Ná ons “bevryding” in 1994 is heel moontlik meer blankes deur swartes gedood as die dodetal wat aan blankes tydens die “bevrydingstryd” toegeskryf kan word.

Die Ier, WB Yeats (1865-1939), “is condemning the leveling effects of the democratic media, pandering to the lowest denominator for the sake of maximum profit via the largest market, part of a general commodification of culture, which was why Yeats, like Lawrence, Wyndham Lewis, Pound, et al, deplored the democratization process”(I 1001). “Yeats advocated planned human upbreeding and joined the Eugenics Society at a time when eugenics* was a widely held belief among the intelligentsia” (I 1063). “Psychometric studies … showed intelligence to be inherited, and [Yeats] expressed concern at the proliferation of the unintelligent” (I 1086). Yeats “was suspicious of any movement that appealed to the masses” (I 1173). Hy het sy lewe lank weerstand teen vulgariteit gebied en die bevordering van hoë kultuur bepleit (I 1183).

[* Eugenetiek: “wetenskaplike ondersoek van alle faktore wat ‘n ras kan verbeter” (HAT). Suiwer rasioneel behoort daar nie beswaar teen die verbetering van etnisiteite, rasse en die mensdom te wees nie. Teen die (verdere) verslegting van mense behoort daar wel gewaak te word.]

Die Noorweegse Nobel-pryswenner, Knut Hamsun (1859-1952), was ‘n interessante, eiesoortige, aartskonserwatiewe gees. “Hamsun attacked the crass materialism of the US. He despised democracy as a form of despotism, abhorring its leveling nature and mob politics … He also expresses his misgivings about the presence of Africans in the US” (I 1253). “His constant theme [the] rediscovering [of] one’s roots in the simple life, in family, and in children” (I 1286). “As [Oswald] Spengler [1880-1936] noted, there is nothing more important than the continuation of a family lineage, generation after generation … there is nothing more dreadful than being the last of a family’s line” (I 1324). Maar kulturele marxiste wil juis die tradisionele gesin, die kern van Westerse beskawing, vernietig. Homoseksuele doen lustig hieraan mee. Spengler skryf: “A woman of race* does not desire to be a ‘companion’ or a ‘lover’, but a mother … barrenness is the hardest curse that can befall a woman and through her the race” (I 1332).

[* “By ‘race’ Sprengler did not [mean] a biological, or ‘Darwinistic’ conception, but an instinct. ‘Race’ means ‘duration of character'” (I 3776).]

Hamsun “had been appalled by the British war against the Boers, which he would surely have regarded as a war by a plutocratic power against an entire folk who epitomised a living remnant of the type portrayed by Isak in [Hamsun’s novel] The growth of the soil” (1917) (I 1445).

‘n Soortgelyke pro-Afrikanergesindheid word by die Nieu-Seelander van Poolse oorsprong, Geoffrey Potocki de Montalk (1903-1997), aangetref. Om sy afkeur tuis te bring het hy “english” (II 2527) en “jews” (II 2505) met kleinletters geskryf. In 1964 het Potocki Two blacks don’t make a white: Remarks about apartheid gepubliseer. Daarin spreek hy uit “a cynicism in regard to humanitarianism as a façade for ignoble purposes … Potocki’s outlook on South African apartheid was based decidedly on the general inferiority of the blacks to whites, insofar as they had not, and could not, make a civilization” (II 2566). “Attacks on apartheid, Potocki claimed, were the result of the post war era of ‘univeral humbug’, the product of a coalition of Christians, communists, and democrats. He pointed to the selective hypocrisy of the liberal conscience, which was silent about communist dictatorships, and to the record of the British Empire in their treatment of colored colonials. He drew heavily on South African government publications citing the services that had been rendered to the blacks under apartheid, pointing out that the Afrikaners did not dispossess indigenous blacks, but had met the Xhosa while both were migrating from opposite directions” (II 2576).

Op 11 November 1965 het Ian Smith Rhodesië eensydig onafhanklik verklaar. “In 1966, Potocki took up the cause of Rhodesia. His solution to the crisis was … to proclaim Rhodesia a Kingdom … ‘In this way the Rhodesians will set the whole world a good example, take the wind out of the sails of the minority of piratical hypocrites in England, & provide a turning-point for the Good in the history of the world, at a time when it never needed it more'” (II 2586). “In 1977 Potocki returned to Southern African themes, namely: ‘Let the Rhodesians not be surprised that England should try to sell them down the river to a gang of bolsheviks and other terrorists. For after having plotted the most gigantic blood-bath and world-wide flood of misery that the world has ever seen, and carried it through by fiendish means (Dresden etc) backed up by Hellish lies (six millions etc) on the pretext of safeguarding the independence and territorial integrity of Poland, England shamelessly sold that great country (once the largest kingdom in Europe) to the wickedest terrorist of known history, calling himself Stalin'” (II 2595).

Die Amerikaner, Ezra Pound (1885-1972), “regarded the rise of materialism, democracy, and the masses as detrimental to the arts, as newspapers and dime novels replaced literature, and the mass market determined cultural expression. Pound saw artists or what we might call the ‘culture-bearing strata’ as a class higher than the general run of humanity who, under the regime of the democratic era, had been leveled down to a ‘mass of dolts’, a ‘rabble’, whose redeeming feature was to be ‘the waste and manure’ from which grows ‘the tree of the arts'” (I 1617). “Culture were the product of races, and each race had its own soul … of which the artist was the guardian” (I 1711).

Naas Nietzsche en Spengler put sommige van hierdie kunstenaars inspirasie uit Thomas Ernest Hulme (1883-1917) se werk. In Robert Ferguson se biografie, The short sharp life of TE Hulme (London: Faber & Faber, 2012, 342p; Amazon Kindle $16,09), word Hulme beskryf as “the conservative character at its best.” “Both Pound and Lewis were influenced by the Classicism of the art critic and philosopher TE Hulme, a radical conservative. Hulme rejected nineteenth-century humanism and romanticism in the arts as reflections of the Rousseauian (and ultimately communistic) belief in the natural goodness of man when uncorrupted by civilization, and of human nature as infinitely malleable by a change of environment and social conditioning” (I 1962). Dit is hierdie dwaasheid van Jean-Jacques Rousseau (1712-1778), wat oorerwing/DNS buite rekening laat, wat aan die grondslag lê van wat ons deesdae daagliks moet aanhoor: As alle mense dieselfde geleenthede het, sou die uitkoms glo wees dat almal gelyk is; dus net so goed, bv intelligent, bekwaam, toegewyd, ens, as ander mense. In die praktyk sien ons egter dat gelyke geleenthede nie gelyke uitkomste verseker nie. Selfs superieure geleenthede, soos die hedendaagse blatante bevoordeling op grond van ras, lei plaaslik dikwels tot teleurstellende resultate.

Hulme skryf: “The root of all romanticism: that man, the individual, is an infinite reservoir of possibilities; and if you can so rearrange society by the destruction of oppressive order then these possibilities will have a chance and you will get progress” (I 1972). Dit herinner my aan die rektor wat swart studente nie op grond van bewese akademiese prestasie tot universitêre studie wou toelaat nie, maar op grond van potensiaal. Ek het toe aan hom gesê hy moet vir my ‘n swarte uitwys wat nie potensiaal het nie. Hy kon nie met ‘n sinvolle reaksie vorendag kom nie.

Hulme skryf voorts: “One can define the classical quite clearly as the exact opposite to this [cf previous paragraph]. Man is an extraordinarily fixed and limited animal whose nature is absolutely constant. It is only by tradition and organisation that anything decent can be got out of him … Put shortly, these are the two views, then. One, that man is intrinsically good, spoilt by circumstance; and the other that he is intrinsically limited, but disciplined by order and tradition to something fairly decent” (I 1979). Dit lyk na oordrywing om te beweer dat die menslike natuur “absolutely constant” is. Mense kan myns insiens individueel en groepgewys bv (moreel) verbeter of versleg.

Die Brit, Wyandham Lewis (1882-1957), onderskryf Hulme se opvattings. By Lewis vind ek ook ondersteuning vir sommige van my ander standpunte: “Lewis opposes the ‘melting pot’ where different races and nationalities are becoming indistinguishable. Once again, Lewis’s objections are aesthetic at their foundation. The Negro gift to the white man is jazz, ‘the aesthetic medium of a sort of frantic proletarian subconsciousness’, degrading and exciting the masses into mindless energy, an ‘idiot mass sound’ that is ‘Marxistic’. We might reflect now that this was the beginning of the process upon which the modern music industry is largely founded, with ‘popular’ music – the transient music of the mass market – centered around frenetic rhythms accompanied often by a frenzied pseudo-tribal dancing, symptomatic of the return [of] the ‘cult of the primitive’ in the name of ‘progress'” (I 2197).

Die Brit, Henry Williamson (1895-1977), spreek tereg sy afkeur van die twee wêreldoorloë uit omdat “the youth of Europe shed the blood of their own family, and the jackals of the world grew fat” (I 2551). ‘n Kolossale onnoselheid in dieselfde orde as FW de Klerk se magsoorgawe in 1994 is: “the Soviets had been permitted to invade half of Europe” (I 2540) in 1944/45 en is daarna toegelaat om hierdie besetting tot in 1990/91 voort te sit. Roy Campbell, Lewis se “literary ‘bodyguard'” (I 2724), “was horrified by the Allied victory that had placed half of Europe under the USSR” (I 2983).

Roy Campbell

Roy Campbell (1901-1957) is die enigste Suid-Afrikaanse kunstenaar wat in Bolton se twee boeke aan die orde gestel word. Campbell was sterk teen marxisme gekant en het hom tydens die Spaanse Burgeroorlog aan die kant van Francisco Franco se nasionaliste geskaar. Campbell het hom teen Adolf Hitler se fascisme uitgespreek maar dié van António Salazar gesteun. Hy wou egter nie lid van Oswald Mosley se Britse fascistiese party word nie (I 2814). Campbell was erg beswaard oor Britse kolonialisme. Hy het hom ook spoedig van die Bloomsbury-groep se “sex-socialism” (I 2713) gedistansieer. Volgens hom was hulle “intellectuals without intellect.” Bloomsbury was aanvanklik “impressed with his rough manners and hard drinking” (I 2620). “The robust Campbell found their refined manners, pervasive homosexuality, and pretentiousness sickening” (I 2680).

Campbell’s “own aesthetics, as the basis of his rejection of liberalism and socialism, was a synthesis of the romanticism of Provence and the classicism of the Greco-Romans” (I 2704). “Campbell explains that a hypocritical ‘humanitarianism’ is the ‘ruling passion’ of the British intelligentsia, which ‘sides automatically with the Dog against the Man, the Jew against the Christian, the black against the white, the servant against the master, the criminal against the judge'” (I 2889). In 1931 het Campbell profeties geskryf: “The liberal-democratic European idea is doomed, for in its tendency toward petty franchises and nationalisms and in its superficial idea of ‘freedom’, it is anarchistically hostile to the organization of the white race as a whole, and is one of the chief causes of the decline of European power” (I 2735). Campbell het ‘n weersin in industrialisering en tegnologie gehad. “He never used a typewriter or learned to drive” (I 2795).

Campbell het geprotesteer toe bruin mense se stemreg in die jare vyftig in Suid-Afrika weggeneem is. Bolton skryf: “However, Campbell’s misgivings about the South African situation were not prompted by the liberal desire for a democratic, monocultural state. He feared that antagonism between the races would result in Bolshevism and the destruction of his rustic ideal. With the advent of black rule, free market capitalism was ushered in on the wings of Marxism and revolution, which would hardly have surprised Campbell. Today the ANC calls globalization and trade liberalization the ‘correct path to Marxism-Leninism'” (I 3003). In nog ‘n opsig het Campbell dus die toekoms korrek voorspel. In 1954 het die Universiteit Natal ‘n eredoktorsgraad aan Campbell toegeken. “In an off-the-cuff speech, much to the embarrassment of the liberal audience, he defended South Africa against England’s condemnation of apartheid, ridiculing Churchill and Roosevelt, who had sold ‘two hundred million natives of Europe’ to the far worse slavery of Bolshevism” (I 3003).

Campbell is in 1922 met Mary Garman (1898-1979) getroud, die oudste van die sewe Garman-susters. Van hulle word op die Amazon-webwerf gesê: “Their morals were unconventional: bisexuality, unfaithfulness and illegitimate children were a matter of course.” In Connolly se boek (kyk hier onder) word drie van die Garman-susters in besonderhede beskryf. Mary was, soos Virginia Woolf (1882-1941), een van Vita Sackville-West (1892-1962) se minnaresse. Woolf het haar boek, Orlando (1928), na aanleiding van Mary se verhouding met Vita geskryf. Terwyl die Campbells in Frankryk gewoon het, het Uys Krige (1910-1987) daar opgedaag. Hy was veronderstel om onderwys aan die Campbells se twee kinders te gee, maar het ook ‘n seksuele verhouding met Mary gehad. Kathleen Garman (1901-1979) het met die beeldhouer, Jacob Epstein (1880-1959), getrou. Lorna Garman (1911-2000) was met die uitgewer en kommunis, Ernest Wishart (1902-1987), getroud, maar Laurie Lee (1914-1997)* het ‘n kind by haar verwek en sy het later ook ‘n seksuele verhouding met die skilder, Lucian Freud (1922-2011), gehad. ‘n Vierde Garman-suster, die tweede oudste Sylvia (gebore in1899), het haar onderskei as moontlik die enigste vrou wat seksueel met TE Lawrence (Lawrence of Arabia, 1888-1935) verkeer het. Nog ‘n Garman-suster, Ruth (gebore in 1909), het vyf kinders gehad, waarvan twee binne die huwelik was. Daar was twee Garman-broers, Douglas en Marvin, albei kommuniste. Douglas het ‘n tyd lank saam met Peggy Guggenheim (1898-1979), ‘n welgestelde bevorderaar van die skone kunste, gewoon.

[* In hoofstuk 7 van sy boek, As I walked out one midsummer morning (Harmondsworth: Penguin, 1971/1975, 186p; Amazon Kindle $14,58) vertel Laurie Lee van sy ontmoeting met die Campbells in Toledo, Spanje. Roy het toe van Mary gesê: “She’s got more genuine saintliness in her little finger than the whole of this god-damn town” (p 115). Lee skryf Roy “loved the Afrikaans language and described its primitive vigour” (116).]

Die agnostiese Campbell “at the initiative of his wife converted to Catholicism in 1935” (Bolton I 2787). Vóór dit was Mary allermins soos ‘n non, maar sy het fanaties godsdienstig geword en sowel Kathleen as Lorna beïnvloed om dieselfde te doen. Heiligheid is egter nie maklik volhoubaar nie. Mary “lost her faith about two years before she died. It seemed to disappear suddenly and without reason, like a bird alighting from a branch” (Cressida Connolly, The rare and the beautiful: The lives of the Garmans, London: Harper, 2005, 281p, p 225). Hierdie boek is deur Johannes Comestor op LitNet (28.10.2011) bespreek.

Volgens die Duitse komponis, Richard Wagner (1813-1883), “the noblest of all races was the ‘white'” (Bolton II 313). Ruimte ontbreek om Wagner se idees te bespreek wat later deur die Naziis as ondersteuning van fascisme en anti-semitisme vertolk is. Hy was “an aesthete who is instinctively repelled by the mob and its leaders” (II 208). Wagner skryf: “I am neither a republican, nor a democrat, nor a socialist, nor a communist, but an artistic being” (II 342). Vir hom het dit gegaan om “the völkisch basis of art … the artist as expressing the Volk-soul” (II 293). Wagner het onder meer gesteun op die nasionalisme van Johann Gottfried Herder (1744-1803 – II 105) en Johann Gottlieb Fichte (1762-1814 – II 95). Volgens Herder “the vehicle of living culture is a distinct Volk or nation with its distinct language and traditions” (Dagobert D Runes, ed, Dictionary of Philosophy, New York: Philosophical Library, 1942, p 125). Fichte word as die vader van Pan-Duitsheid beskou omdat hy Duitssprekendes geïnspireer het om teen die Napoleontiese besetting in opstand te kom.

Die Brit, Aleister Crowley (1875-1947), het soos baie van hierdie kunstenaars geen vertroue in verkiesings en demokrasie gehad nie: “The elected man is always the mediocrity; he is the safe man, the sound man, the man who displeases the majority less than any other, and therefore never the genius” (Bolton II 716).

Skildery van T.S. Eliot deur Wyndham Lewis.

Die Amerikaner, T(homas) S(tearns) Eliot (1888-1965) het hom in 1915 in Engeland gevestig en in 1927 Britse burgerskap aanvaar; “a resident alien” (II 790). Hy was besorgd oor die nieu-barbaarsheid waardeur verworwe Westerse beskawing ondermyn word (II 781). Globalisme het tot kulturele pessimisme aanleiding gegee (II 797). Sy Notes towards the definition of culture (1948) “are particularly cogent expressions of Eliot’s criticism of liberalism and commercialism and his apologia for tradition” (II 807). In 1948 is die Nobel-prys vir letterkunde aan hom toegeken. “He never compromised his views in a post-1945 world in which democracy and egalitarianism had assumed idolatrous veneration” (II 816). Tereg was hy van mening “that tradition can only develop where the population is homogeneous” (II 874).

“His aim was to revive religion as the foundation for a cultural, aesthetic outlook” (II 904). Eliot “enthused about visiting Westminster Abbey and other great churches in London. Looking at their great architecture, Eliot saw the living embodiment of a past high culture” (II 937). In 1925 is sy gedig, “The Hollow Men”, gepubliseer. “‘Hollow Men’ … [have] no attachment, no place in a living tradition” (II 1034). Hy het multikulturalisme verwerp. “What is required for a tradition to become established is a sense of place and permanence” (II 1141). “A class-structured society … is a ‘natural society'” (II 1258). “A mob will be no less a mob if it is well fed, well clothed, well housed, and well disciplined” (II 1208). “Eliot saw the [Second World] War as having ruined the unity of European culture” (II 1236). “The cultural health of Europe required that the culture of each country should remain unique” (II 1300).

Eliot het twee boeke met kultuur as kernonderwerp gepubliseer: The idea of a Christian society (1939) en Notes towards the definition of culture (1948). By Amazon is albei saam as ‘n Kindle-weergawe verkrygbaar onder die titel, Christianity and culture (New York: Harcourt, Brace, 1948). Vir Eliot het dit om Europese kultuur gegaan. Hy het die intieme verband tussen kultuur en beskawing uitgewys. Hy het ook tussen die kultuur van ‘n individu, groep en samelewing onderskei, asook lae of populêre en hoë kultuur. Alle kultuur, oftewel lewenswyse, was volgens hom gebonde aan religie; in die Weste spesifiek aan die christelike religie, waarvan hy ‘n sterk voorstander was. Hy skryf oor “the essential relation of culture to religion … No culture has appeared or developed except together with a religion” (TS Eliot Kindle 1182). In ons gesekulariseerde era word hierdie standpunt deesdae bevraagteken.

Die meer skeptiese Matthew Arnold (1822-1888) het ‘n onderskeid tussen kultuur en religie getref. Daarom het Eliot die standpunt van Arnold gekritiseer en “Christian culture as the highest culture” gepostuleer (1506). Eliot het die werklikheid van klasverskille erken. Sy uitgesproke voorkeur was vir hoë kultuur en hoë beskawing. Daarenteen was die ambisieuse Arnold se siening: “Culture being a pursuit of our total perfection, by means of getting to know, on all matters which most concern us, the best which has been thought and said in the world” (Matthew Arnold, Cuture and anarchy: An essay in political and social criticism, 1869; Amazon Kindle $0, 43). “A man’s life of each day depends for its solidity and value on whether he reads during the day, and, far more still, on what he reads during it” (51). Soos Arnold dit dikwels gestel het: Hy was op soek na volmaaktheid, na “sweetness and light” (bv 115, 248).

Terug na Eliot se boek. Let op sy sobere siening: “All positions in society should be occupied by those who are best fitted to exercise the functions of the positions” (1550). “Qualitative differences between individuals must still be recognised, and … the superior individuals must be formed into suitable groups, endowed with appropriate powers … these groups are what we call elites” (1541). “This higher level of culture must be thought of both as valuable in itself, and as enriching the lower levels” (1569). “The primary channel of transmission of culture is the family” (1654). “The elimination of an upper class at a more developed stage can be a disaster for a country” (1717). Die nuwe Suid-Afrika kan as ‘n tragiese toonbeeld hiervan dien.

Die Australiër, Percy Reginald (Inky) Stephensen (1901-1965), het ‘n eiesoortige Australiese kultuur wat duidelik van dié van die Britte verskil asook nasionale selfrespek bepleit (Bolton II 1470). Stephensen skryf: “Race and Place are the two permanent elements in a culture, and Place, I think, is even more important than Race in giving that culture direction. When races migrate, taking their culture with them, to a new Place, the culture becomes modified. It is the spirit of a Place that ultimately gives any human culture its distinctiveness” (II 1484). “It is literature, according to Stephensen, that gives the greatest sense of Place and Race and Permanence to a nation and which indeed creates the nation” (II 1493). “Culture is the essence of nationality, and the nation an extention of the individuals that comprise it ‘generation after generation’. Nationality gives the individual a sense of pride and meaning” (II 1512). Stephensen “called for a white Australia as a ‘biological aim’ to create a permanent home for persons of ‘European racial derivation'” (II 1636). “The White Australia policy … had been a mainstay for the development of Australian nationhood, based on the aim of what he calls ‘Fused-European Homogeneity'” (II 1716).

Die Afrikanernasie is in 1994 (grootliks) van sy vaderland beroof. Die nuwe heersers het Afrikaners (eintlik alle blankes) tot setlaars of besoekers verklaar. Die permanentheid van die Afrikanerdom word ondermyn omdat ons ons tradisionele plek al hoe minder as herkenbaar, bv as wesenlik Europees, ervaar weens toksiese afrikanisering en hartwringende verval.

Die Nieu-Seelander, ARD (Rex) Fairburn (1904-1957), het op ‘n manier soortgelyk aan Stephensen daarop aangedring dat “New Zealand had to discover its own identity” (II 1899). Fairburn het dit teen die “alien pseudo-culture as conveyed by Hollywood and MTV. It is part of the ‘one world’, ‘internationalized commodity standard'” (II 2079). Fairburn skryf: “My own instinct leads me to resist standardisation of human behaviour in all possible contexts. I believe in ‘personalism’ (which is not quite the same thing as individualism), in regionalism, and in organic growth rather than mechanical order” (II 2089); dus nie sosiale ingenieurswese/manipulasie soos bedryf deur die ANC-regime nie. Ook: “The best status for men is that of independence” (II 2174); dus selfbeskikking, nie-parasitering, ens. “He calls feminism an ‘insidious hysterical protest’ contrary to biological and social imperatives. He saw the biological urge for children as central to women” (II 2218). “He foresaw the danger of New Zealand succumbing to Asia, which in the past few decades has indeed happened, and which proceeds with rapidity” (II 2238).

Terug na die volk: ‘n literêre slagspreuk?

Geruime tyd reeds dink ek daaraan om iets oor die Afrikaanse letterkunde te skryf, daardie letterkunde wat dreig om saam met ons taal uit te sterf soos wat Engels en politieke korrektheid tsoenami-gewys oor ons spoel. Miskien bied die dood van André P. Brink eergisteraand ‘n gepaste oomblik vir nabetragting oor die rol van letterkunde in die lewe van elke volk.

roodt_dan_wikiHoe minder daar egter oor André P. Brink gesê word, hoe beter. Vir my verteenwoordig hy die FW de Klerk van die letterkunde. Lank voordat FW hom met gelatenheid tot politieke korrektheid en ‘n slaafse navolging van Britse idees gewend het, het Brink dit gedoen. Toevalllig kom albei ook uit Dopperhuise en het aan die PUK gestudeer; moet ons iets daarin lees? Hoewel Brink met Frankryk gedweep het en allerlei toeristiese gemeenplase oor Parys kwytgeraak het – onder meer dat hy “op ‘n bankie in die Luxemburgtuin gebore is” – het hy daardie land, asook sy skrywers en denkers nooit behoorlik verstaan nie. Ek het dit destyds as twintigjarige student agtergekom en hom so bietjie in die destydse Rapport daaroor probeer uitvra, waarop hy met kenmerkende bitsigheid geantwoord het. Doer in die sewentigerjare kon ‘n mens nog in Rapport ‘n literêre polemiek voer, terwyl dié koerant met sy dalende sirkulasie ons deesdae net met polities korrekte propaganda oor die kop knuppel. In ‘n hoë mate is die Afrikaanse kultuur en gesprekke daaroor besig om na die internet te migreer, terwyl die meer tradisionele instellings streng onder ANC-beheer verkeer.

Die ANC en sy meelopers – soos die hand vol Afrikaanse skrywers wat dié party en sy geskiedenis van propaganda en terreur aanbid – poog om te bepaal wat ons mag lees en wat ons behoort te dink. In die plek van die Afrikaanse letterkunde het hulle hul ‘n “Suid-Afrikaanse letterkunde” verbeel wat uit figure soos die Boerehater Nadine Gordimer, Brink, Antjie Krog en ‘n horde middelmatige swart skrywers bestaan. Die “Suid-Afrikaanse letterkunde” is Engels, met ‘n paar vertalings uit Afrikaans of “tweetalige werke” soos Brink s’n, wat daarby aangelas word. En iewers prewel iemand die reël uit Rusty Bernstein se “Freedom Charter”: “that South Africa belongs to all who live in it, black and white”… Behalwe dat die boere kwansuis die swartes se plase “gesteel het”.

Ek het dit al iewers voorheen gesê: Ons beleef iets soos ‘n besetting, die Derde Britse besetting, of dalk is dit dié keer ‘n Engelse Nguni-besetting, maar ‘n mens is baie bewus daarvan dat jy deur vreemdes regeer word wat ook hul taal op jou afdwing, soos wat die Britte al meermale in ons geskiedenis gedoen het.

Vandaar dan ook die pogings om Steve Hofmeyr by kunstefeeste te verbied. Om Afrikaanse liedjies – veral met heelwat Engelse woorde – te sing, is steeds toelaatbaar, mits dit ter ere van die vreemde bewind gedoen word. Sangers moet egter op plekke optree en moet glo “genooi” word. Daarom word die Afrikaanse musiekbedryf, wat ná 1994 ‘n onverwagse opbloei beleef het, toenemend beheer en gesensureer. Jy mag nie “Die Stem” of “Die lied van jong Suid-Afrika” of “De la Rey” sing nie. Of binnekort dalk ook nie meer die “Oukraalliedjie” nie. Dis “te polities”. Want sien, netnou word almal daaraan herinner dat daar nog Afrikaners – naas die “Suid-Afrikaners” wat almal skeef en krom die Rooitaal vir mekaar gooi – in die land bestaan.

Aan die ander kant is dit glad nie “polities” vir Karen Zoid om te sing van swartes wat “die skole afbrand” nie, want sy is mos ‘n anti-Afrikaner en ANC-meeloper. Dis nie soseer wát jy sing nie, dis wié dit sing. Maar ook: solank jy soos Karen Zoid multikultureel nihilisties is (“dit maak nie saak nie”), is alles dooddollies en mág jy maar.

Musiek is op ‘n sekere vlak vermaak. Daar is egter iets ondermynends aan ‘n boek. ‘n Maand gelede het daar ‘n boek in Frankryk verskyn, Onderwerping, uit die pen van Michel Houellebecq wat die bekering van sy hele land tot Islam in die vooruitsig stel. Dis sekerlik nie ‘n polities korrekte roman nie. In Suid-Afrika en in Afrikaans sou geen groot uitgewer selfs so ‘n boek publiseer nie, want dit verteenwoordig mos geen ophemeling van die multikulturele samelewing, gedwonge integrasie, “meng”, seks tussen rasse (Brink se obsessie) en alles wat daarmee saamhang nie. Dis eerder… “reaksionêr” en hoewel Houellebecq in sy jeug ook vir ‘n kort rukkie met die Franse Kommunistiese Party deurmekaar was, skram hy nie van die etiket “reaksionêr” weg nie. Hy het selfs al erken dat hy een van die “nuwe reaksionêre” is, ‘n losse versameling skrywers en denkers wat durf om begrippe soos “witskuld” en multikulturalisme te bevraagteken. Hulle vra ook belangrike vrae oor die toekoms van Frankryk en die Westerse beskawing in essays en romans wat wyd en syd gelees word, asook in die media aangehaal en bespreek word.

Suid-Afrika onder die ANC is egter nie Frankryk nie. Dis ‘n toenemend barbaarse, filistynse, agterlike land waar bier drink, vreet en fuif mode is – afgewissel met ‘n bietjie kwotarugby en geenkwotasokker. Kwalik ‘n omgewing waarin die kunste en veral letterkunde kan gedy! Ek staan eenvoudig verstom oor hoe die Europeërs en veral die Skandinawiërs met rojale staatsteun hul tale en letterkundes bevorder. Hier ondersteun die staat net Nkandla en nuwe BMW’s vir staatsamptenare.

Nou onlangs wissel ek ‘n epos of twee uit met ‘n jongerige letterkundige; anders as die polities korrekte literatore van Stalinbos het sy darem haar doktorsgraad klaargemaak. Sy het egter heeltemal haar geesdrif vir die Afrikaanse letterkunde en uitgewerswese verloor en gaan haar nou heeltemal in ‘n nuwe beroep begewe.

Soos die Afrikanerpolitiek, het die Afrikaanse letterkunde die nulpunt bereik, die degré zéro waarvan die Franse praat. Saam met die res, kwyn dit eenvoudig weg en word ons in gemors verswelg deur mense wat niks van denke, idees of ‘n skryfstyl verstaan nie.

Waarom is letterkunde belangrik? Iewers in die laat sestiger- of vroeë sewentigerjare het N.P. van Wyk Louw blykbaar tydens iemand anders se intreelesing aan die Universiteit van die Witwatersrand opgespring om te beklemtoon dat die opkoms van Afrikaans deel van die nasionalistiese oplewing van kleiner kulture aan die einde van die negentiende eeu in Europa was.

In vele opsigte word enige nasionale kultuur – meer as enigiets anders – deur letterkunde gevorm. In lande soos Frankryk of Rusland het meer mense al die begrafnisse van groot skrywers soos Victor Hugo of Leo Tolstoi bygewoon as die teraardebestellings van politici. Letterkunde word ook op skool saam met die taal gedoseer. Ek het al voorheen die Duitse filosoof Peter Sloterdijk aangehaal waar hy praat van boeke as “dik briewe wat vriende tradisioneel aan mekaar gestuur het”.

Selfs as Eskom die ligte afsit, kan jy nog ‘n papierboek lees, mits dit dag is of jy darem saans ‘n kers of flitsie byderhand het. Anders as musiek, teater, toesprake – die soort dinge wat by “kunstefeeste” bedryf word – het ‘n mens geen saal of uitgebreide organisasie nodig om ‘n boek te lees nie. Selfs om boeke uit te gee, is so maklik dat feitlik enigiemand dit kan doen. Jy kan selfs jou boek gratis op die internet publiseer. In Europa tref mens natuurlik ‘n hele fynproewery rondom boeke, papier, druk- en bindwerk aan wat veroorsaak dat mense hul neuse optrek vir boeke wat nie mooi en keurig uitgegee is nie. Voorheen was dit in Afrikaans ook so. Van die mooiste boeke in ons taal is in die sestigerjare in die tyd van dr. Verwoerd gepubliseer. Die punt is egter dat jy nie ‘n meestertipograaf of -proefleser hóéf te wees om ‘n boek uit te gee nie. Om ‘n film te maak, kos miljoene rand. Vergeleke daarmee is die koste van ‘n drukoplaag eintlik goedkoop.

‘n Baie klein groepie skrywers en min boeke kan ‘n reuse-invloed uitoefen. Eenkeer het ek die volledige Latynse letterkunde as geskenk ontvang en dis verstommend hoe min dit is; nie eens genoeg om ‘n baie klein boekerak vol te maak nie. Nietemin word sinsnedes uit daardie boeke al tweeduisend jaar in Europa/die Weste aangehaal. Wie het nog nie van die “Rubicon” gehoor nie? Of het nie Cicero se beroemde beskrywing van verraad gelees nie? Dus: die massa kan maar toitoi soos hy wil, maar sy kreet is eintlik verlore terwyl die stille boodskap op papier of selfs op jou skerm vir ewig duur.

Dis sekerlik nie toevallig dat sowel die Bybel as die Koran boeke is nie! In vele opsigte beskik ‘n boek oor ‘n groter vermoë om iemand te bekeer as enige ander medium. Jy kan jou gunstelingvers of -sinsnede oor en oor lees totdat dit by jou insink. Dis ook iets privaats, intiems wat net tussen jou en daardie stem op skrif gebeur.

Boeke het sekerlik al die wêreld verander. Dink maar aan die Franse revolusie. Of die Russiese. Die regte idee op die regte tyd kan soos ‘n veldbrand versprei. Sonder die boekdrukkuns van Gutenberg sou die Protestantse hervorming nooit plaasgevind het nie, want die reproduksie van handskrifte is tydens die Middeleeue streng deur die Katolieke Kerk in kloosters beheer.

Vir my persoonlik is daar iets van ‘n paradoksale en ironiese “huwelik van teenoorgesteldes” tussen boeke en die internet. Die boek as medium is al eeue oud, terwyl die internet baie nuut is. My kinders kan nie glo dat my geslag sonder die internet grootgeword het nie. Beide die boek en die internet is egter draers van nuwe en kritiese denke, terwyl die sogenaamde hoofstroommedia (HSM) slegs tot eenselwigheid en politieke korrektheid in staat is. ‘n Gedagte wat as ‘n aanlynwoernaalinskrywing (is dit nie ‘n mooi, lang Afrikaanse woord nie, terloops?) begin, eindig dalk in meer uitgebreide vorm as ‘n boek op. En danksy die internet, kan ons nou regstreeks aan mekaar boeke verkoop, sonder die tussenkoms van boekwinkels waar daar insgelyks sprake van sensuur en beheer van Grootbroer mag wees…

Op ‘n stadium, eer dit alles deur kultuurmarxisme en politieke gedienstigheid bederf is, was Afrikaans op pad om ‘n groot letterkunde te ontwikkel. Onlangs is ek verstom toe ek lees dat daar in ‘n klein landjie soos Denemarke jaarliks 30 miljoen boeke verkoop word, ses boeke per lid van die Deense bevolking! Stel jou voor dat daar dalk 15 miljoen boeke per jaar in Afrikaans verkoop kan word, ‘n potensiële mark van R3 miljard wat aan duisende van ons mense werk kan verskaf… Romans of essays waarin Afrikaners eenvoudig vertel van hoe hulle dinge sien, of van die soort wêreld waarvan hulle droom “terwyl ons op die barbare wag”. Nee, laasgenoemde is nie ‘n “rassistiese sinsnede” nie; dit verteenwoordig bloot ‘n boektitel van J.M. Coetzee, Waiting for the barbarians, in die oorspronklike Engels. Die boek is heelwat minder werd as die titel.

Iewers in Houellebecq se Onderwerping vertel hy hoedat die Franse volk “al meer na regs” beweeg het terwyl die politieke en media-elite hul eenvoudig nie hieraan gesteur het nie. Dis een van die redes waarom die Franse Sosialistiese Party uiteindelik verkies om ‘n ondemokratiese Moslem-oorname te steun, omdat die elite en die volk van mekaar vervreem geraak het. Is dit nie ook op ‘n effens ander manier deel van ons Afrikaanse dilemma nie? Die sogenaamde “verligtes” – wat helaas niks van die Europese Verligting verstaan het nie – het van gewone Afrikaners vervreem geraak en daarom gemeensaak met die ANC gemaak. Net so het ‘n Supersapskrywer soos André P. Brink toenemend Engelsgesind en polities korrek geraak, met ‘n soort renons of haat in sy eie mense. Tydens die Goue Dekade van Afrikaans, die 1960’s, was die volk Natte en die skrywers feitlik almal Sappe waarvan vele in die omhelsing van Joe Slovo en sy SAKP geëindig het, of hulle dit nou wil weet of nie. Geen letterkunde kan sónder die volk bestaan nie; uit politieke snobisme of afkeer van jou eie mense is geen literatuur te make nie. Dis wat so wonderlik aangaande Frankryk is: die lang Franse brood en die camembertkaas en die boer op sy plasie iewers ver op die platteland waar niemand ‘n woord Engels verstaan nie en die gesofistikeerde skrywer wat in ‘n Paryse kafee sit en filosofeer; dít alles maak deel uit van een groot geheel. (Smuts se holisme?) Die skrywer loof die boer en andersom.

Tans voel ek egter aan dat ons, danksy die internet en Grootbroer (sommige mense praat van “die Katedraal”, met al die eggo’s van ‘n Middeleeuse verlede) wat besig is om beheer te verloor, op die vooraand staan van ‘n grootskaalse opbloei in die Afrikaanse letterkunde.

En watter meer ondermynende slagspreuk is daar nie as “Terug na die volk” nie? Al hierdie sogenaamde “demokrate” vrees die gewone mense en hul menings, wat nie meer skroom om oor hul probleme met misdaad, korrupsie en verval te praat nie. Juis daarom moet Mevrou Letterkunde aanhou om die borstrok van politieke korrektheid te dra en veral van die man of vrou op straat weerhou word. Boeke is net goed genoeg om inflasionêr aangeprys en “bekroon” te word weens hul heilsame sosiopolitieke en veral sosiogeniërende invloed, nie om geléés te word nie.

Met die uitsondering van dele van die twintigste, was letterkunde deur die eeue nog altyd aan die kant van beskawing, verfyndheid, goeie taalgebruik en styl. Sowel Naspers as die ANC wil nie hê dat Afrikaners weer met hierdie soort verfynde, stylvolle Afrikaans moet identifiseer nie. Slegs as ons vloekend platvloers en polities korrek is, is ons aanvaarbaar. Die kultuur en taalgebruik van die Kaapse Vlakte is die nuwe ideaal wat die verengelste heersersklas van Suid-Afrika aan die Afrikaner voorhou. Reeds beskou die onderwysdepartement Kanna hy kô hystoe deur Adam Small as die enigste drama wat daar in Afrikaans geskryf is, in die nastrewenswaardige Engfrikaans.

Behoort ons nie almal saam in opstand teen die omringende barbarisme te kom nie?


Afrikaner, Eurokaner, Aussiekaner, jy het soveel om te sê!

Waarskynlik beskou die meeste Afrikaners letterkunde as nie baie belangrik nie. Die politiek of die ekonomie is vir hulle meer bepalend vir ons toekoms. En die soort politieke neerlae wat ons oor die afgelope paar dekades gely het, is verantwoordelik vir die haglike toestand waarin ons ons tans bevind. Nou die dag gesels ek met mnr. Jaap Kelder wat agter die skerms ‘n groot rol gespeel het om die Afrikanerplakkers vanuit die Kroningsparkkampeerplek op Krugersdorp na ‘n kleinhoewe verder wes in die Hekpoortomgewing te verskuif. Ons is terug by die dertigerjare en die armblankeprobleem.

roodt_dan_wikiDestyds, amper honderd jaar gelede, is daar egter heelwat deur Jochem van Bruggen, Holmer Johanssen en vele ander rondom die armblankes geskryf, in romans. Dit is deur sogenaamde “fiksie” – ‘n Engelse begrip waarvan ek nie baie hou nie – dat Afrikaners van hul eie armoede en ellende bewus gemaak is. Daardie romans is in ‘n realistiese styl geskryf.

Teen die laat vyftigerjare, min of meer tien jaar ná die NP se bewindsoorname, is daar vanuit verskeie oorde ‘n oproep geloods dat die Afrikaanse letterkunde meer “modern” gemaak moet word. Onder andere het NP van Wyk Louw ‘n boek genaamd Vernuwing in die prosa gepubliseer waarin hy gesê het:

Die algemene kultuurpeil van ‘n moderne volk word grotendeels gemeet aan die prosa wat binne hom geskryf, geniet, gewaardeer, geduld of selfs toegelaat word. (Louw, Versamelde prosa 2, 1986, bl.125)

Lees gerus ook die volgende stukkie deur prof. Jaap Steyn waarin hy in ‘n neutedop iets aangaande die Sestigerbeweging vertel.

Hoewel ek heelwat van die Afrikaanse letterkunde weet, en seker amper nog meer van ‘n verskeidenheid buitelandse letterkundes (Frans, Brits, Amerikaans, Duits, Nederlands, ens.), het ek onlangs tot die besef gekom dat ek feitlik my hele lewe lank die verkeerde boeke deur die verkeerde skrywers gelees het. Nie net dít nie, maar ek het baie lank ‘n wanbegrip van die moderne kuns, argitektuur en letterkunde gekoester.

aweregsblad600

Hoe het dit gebeur? Wel, ten eerste het ek destyds aan ‘n linkse universiteit in Suid-Afrika, Wits, gestudeer en later aan ‘n nóg linkser universiteit in Frankryk, die sogenaamde Universiteit van Parys nommer 8, Vincennes-Saint-Dénis, wat aanvanklik in die vroeë sewentigerjare as ‘n soort Maoïstiese projek begin is. In dié opsig is ek allermins alleen, want regoor die Westerse wêreld is veral die geesteswetenskappe aan die universiteite sedert die sestigerjare deur linkses en ekstreem-linkses oorgeneem. Daarmee saam natuurlik die hoofstroommedia, Hollywood, beeldende kuns en alles wat daarmee saamhang. Die Sowjetunie is nie dood nie; hy het bloot weswaarts verskuif!

Eers toe die internet begin ontwikkel, het die skille van my oë afgeval en het ek vir die eerste keer insig in die modernisme begin verkry. Tot en met die tweede wêreldoorlog was moderne en vernuwende skrywers, kunstenaars en filmmakers eintlik merendeels regs! Soos by Van Wyk Louw self, vind ‘n mens by hulle ‘n “aristokratiese ideaal”, ‘n sin vir hiërargie, vir skoonheid en grootsheid wat by die massamens afwesig is. Natuurlik was daar kommuniste soos Bertolt Brecht, Pablo Neruda en ‘n horde ander óók, maar in wese het modernisme en nasionalisme hand aan hand gegaan. Dit was nie om dowe neute dat die amptelike literêre doktrine van die kommuniste jare lank “sosiaal-” of “sosialistiese realisme” was nie.

Daar was soveel interessante skrywers en kunstenaars waarvan ‘n mens nooit in die media of aan die universiteite verneem nie, juis omdat hulle nie links was nie. Céline was ‘n Franse nasionalis, en baie anti-Joods en pro-Duits tydens die tweede wêreldoorlog. Nietemin geniet hy wel erkenning as een van die grootste Franse skrywers van die twintigste eeu. Dan is daar nog die Amerikaanse fascistiese digter Ezra Pound wat in die Anglo-Amerikaanse kanon opgeneem is, asook D’Annunzio in Italië of Ernst Jünger in Duitsland. Maar oor die algemeen word daar aan ons voorgehou dat alle kultuur en letterkunde links is! Selfs die vermaarde Franse kritikus waaroor ek ‘n Magisterstudie geskryf het, Roland Barthes, sê in een van sy boeke dat die regtervleuel boeke “vir die plesier” lees, maar dat linkses daarteenoor “kennis, metode, die stryd” vooropstel (Le plaisir du texte, bl. 39).

Feitlik alle hoë kultuur is vandag links, selfs marxisties. Diegene wat iewers nog ‘n sin vir patriotisme of tradisie koester, durf dit nie hardop sê nie, anders word hulle geëkskommunikeer. En tog, en tog… In Parys, wat nog altyd die toonaangewende skrywerstad ter wêreld was, is daar sedert 2000 ‘n groep skrywers en denkers wat die “neoreaksionêre” genoem word en wat in romans en essays openlik krities teenoor die linkse dogmas soos multikulturalisme, witskuld en ‘n kosmopolitiese internasionalisme standpunt inneem.

Binnekort, op 7 Januarie 2015, verskyn daar uit die pen van die mees vertaalde Franse skrywer, Michel Houellebecq, ‘n roman Soumission (Onderwerping) waarin hy ‘n oorname van sy land deur die Moslembroederskap tydens die verkiesing van 2022 voorstel. Dit kom kort op die hakke van Éric Zemmour se opmerking teenoor ‘n Italiaanse joernalis dat dit nie vergesog sou wees om alle Arabiere en dalk swartes uit Frankryk terug na hul lande van herkoms te deporteer nie. Zemmour se essay, Le Suicide français (Die Franse selfmoord) het reeds 250 000 verkoop en hy word as ‘n baie invloedryke politieke en maatskaplike meningsvormer beskou.

Oral in die Westerse wêreld was daar egter skrywers en denkers wat nie noodwendig met die linkse, kultuurmarxistiese revolusie van die sestigerjare saamgegaan het nie. So pas vandag ontdek ek die naam van ‘n Britse lid van die sogenaamde “Angry Young Men” van die vyftigerjare, Bill Hopkins, wie se enigste roman, The divine and the decay, so omstrede was weens die anti-demokratiese, Nietzscheaanse inslag daarvan, dat sy uitgewer alle eksemplare daarvan laat terugtrek en vernietig het. Die konserwatiewe aktivis, Jonathan Bowden, was ‘n groot bewonderaar van Hopkins en het ook die blanke Rhodesiërs en Afrikaners se saak in Londen probeer bevorder. Bowden, wat taamlik vroeg dood is, was blykbaar ‘n uitstekende spreker en vele van sy toesprake en essays is gepubliseer. (Lees ook dié onderhoud met hom.) Onder andere staaf hy my argument as hy in Western civilization bites back sê:

“Since the Second World War, white Europeans have felt guilty about being themselves and have been made to feel guilty and are being encouraged to feel more guilty than they have at any time in their history.”

Uit die bietjie wat ek tot dusver van Bowden te lese had, lyk dit asof sowel hy as sy mentor, Bill Hopkins, verstaan het hoe die Westerse kultuur deur marxisme binnegedring en gerysmier is, iets wat slegs deur ‘n soortgelyke “kultuuroffensief” van Regs geneutraliseer of verminder kan word. Sensuur in die naam van politieke korrektheid is een van die vernaamste wapens in die linkse arsenaal. Daarom sê Jonathan Bowden:

“Political correctness is a methodology and a grammar. It is designed to restrict the prospect of a thought even before the thought is enunciated. Chairman Mao had the idea of ‘magic words’. Magic words. ‘Racism’ is a magic word. Use it, and people fall apart. People begin to disengage even from their own desire to defend themselves… ‘Racism’ is a term developed by Leon Trotsky in the left oppositionist journal in the Soviet Union in 1926 or 1927.”

Politieke korrektheid en ‘n “towerwoord” soos “rassisme” verlam almal, maar veral skrywers en kunstenaars. Van die oomblik dat ‘n skrywer van rassisme beskuldig word, word hy of sy eenvoudig met die banvloek getref. Uitgewers, boekwinkels, resensente, die hele stelsel kom in werking om so ‘n skrywer op die daad te sensureer en na ‘n soort geestelike Siberië te verban. Dis waarom die Franse (en Amerikaanse) neoreaksionêre so ‘n merkwaardige groepering verteenwoordig wat desondanks politieke korrektheid en beskuldigings van “rassisme” onverskrokke volhard het om hul idees te stel vir wie ook al wil lees of luister. Maar al die byna vergete Westerse stemme soos Hopkins en Bowden het almal bygedra tot die oplaaiende simfonie van Europese herlewing, amper iets soos Schiller se “Ode aan die vreugde” wat in die laaste deel van Beethoven se negende simfonie besing word. Dis nodig dat al dié mense herontdek en herlees moet word. Bowden sê elders:

“The West, in my view, is an anti-theocratic and open-minded civilisation, but the idea that because of that we don’t believe in anything is an utter nonsense. We have a fundamentalism of our own, and I think it’s the guilty conscience of most Western intellectuals, particularly liberal-minded people in the arts. An enormous number of Western artists and writers and intellectuals, even through reversal and antagonism, were attracted to fascism in the first 30 to 40 years of the twentieth century, and they were often attracted in an emotional way at a level deeper than reason, because they were attracted to the ur-discourses, the foundational and fundamentalist beliefs, classical and yet Romantic combined, of our own civilisation.”

Wat Bowden hier kwytraak, stem ooreen met ‘n gevoel wat ek reeds lank koester oor die sogenaamde moderne letterkunde en veral prosa in Afrikaans wat deur Van Wyk Louw bepleit is, maar wat op die ou end op ‘n klomp futlose propaganda deur André P. Brink en sy geesgenote uitgeloop het. Enersyds is dit oppervlakkig en ersatz, andersyds is dit volledig verpolitiseer en gedienstig aan die ANC en die Suid-Afrikaanse Kommunisteparty op ‘n manier wat aan die ewe vergeetlike “amptelike letterkunde” van die voormalige Oos-Europa herinnner. Vir André P. Brink is seks tussen die rasse of witskuld die summum van alle kuns en skoonheid. Daarvoor is hy natuurlik deur die Naspersmedia ten hemele as “groot skrywer” aangeprys.

Afrikaans is ‘n pragtige taal met baie lojale sprekers wat byvoorbeeld die Amerikaanse musiekbedryf op ‘n eg nasionalistiese manier ondersteun. Soos Gustav Venter eenkeer teenoor my opgemerk het: “‘n Afrikaner sal omtrent enigiets koop, solank dit in Afrikaans is.” Juis daarom is dit so ‘n tragedie dat ons oor geen lewendige, moderne letterkunde beskik nie. Al wat ons het, is aan die een kant sulke marxistiese skrywers wat te dom is om te besef waarmee hulle besig is en aan die ander kant, gewilde of “genre”-skrywers wat na die Angel-Saksiese model ons met speurverhale en dergelike probeer “vermaak”. Maar selfs die speurverhale is polities korrek! Slegs die semi-ondergrondse internetletterkunde hou tans enige hoop in.

Afrikaners is vandag by uitstek die slagoffers van kultuurmarxisme en politieke korrektheid. Daarom beskik Afrikaanse skrywers en denkers nie net oor ‘n verantwoordelikheid teenoor ons eie mense nie, maar teenoor die hele Europese en Westerse wêreld om daaroor te getuig. Trouens, dit verteenwoordig vir ons ‘n historiese geleentheid om hier vanuit die periferie of die antipode van ons beskawing deel van ‘n belangrike beweging te raak. Waarskynlik is dit die belangrikste sedert die slag van Poitiers in 732, want dit gaan oor die oorlewing van ons beskawing.

Die pseudomodernisme van Links en veral daardie “fundamentalisme van die slegte gewete” waarna Jonathan Bowden hier bo verwys en waarvan meer onlangse Afrikaanse boeke deurtrek is, moet verwerp word ten gunste van ‘n vrolike, eksperimentele en waagmoedige letterkunde wat Afrikanerwaardes en -intelligensie beja. Ons moet ook weer boeke in Afrikaans vanuit Europese tale vertaal, soos dit in die verlede gedoen is. PRAAG het reeds daarvoor voorbrand gemaak met sommige van ons boekpublikasies oor die afgelope tien jaar. Dog veel meer moet nog gedoen word!

Histories het elke herlewing van die Afrikanervolk nog altyd saamgegaan met ‘n herlewing van die Afrikaanse taal en letterkunde. Só was dit in die tweede helfte van die negentiende eeu met die Patriotbeweging, maar ook die opwindende Goue Dekade van die 1890’s in die Transvaal waaroor ons so min weet, behalwe ‘n paar opmerkings deur M.E.R. in haar outobiografie, My beskeie deel, en enkele ander bronne. In die 1930’s het veral die Afrikaanse digkuns ‘n groot opbloei beleef, benewens natuurlik C.M. van den Heever en ander prosaskrywers wat ietwat oudmodies maar nogtans diepsinnig die Afrikanerpsige gesondeer het. Laat vrugte deur Van den Heever en Bart Nel deur Van Melle bly twee van die mooiste boeke in Afrikaans. En watter politieke roman is Bart Nel nie ook nie, met die tema van die rebellie wat so sterk daarin figureer!

Die tragiese omstandighede en kwasi-ondergang wat ons tans beleef, leen hom by uitstek tot letterkunde en skeppende kuns. Het dit nie tyd geword dat ons dit in sy naakte geweld en onreg in Afrikaanse boeke, films, musiek en skilderye uitbeeld nie?

Ons beskik oor alles om so ‘n moderne, neoreaksionêre beweging in Afrikaans van stapel te stuur, want danksy die internet het die groot uitgewers en boekwinkelkettings al minder invloed en raak die rol van individuele skrywers en meningsvormers al hoe belangriker. Ook die sosiale media soos Twitter en Facebook kan aangewend word om idees en boeke te bemark.

“Rassisme”, waar is jou angel?

En het Afrikaans nie, danksy emigrasie, ‘n internasionale taal geword nie? Afrikaner, Eurokaner, Aussiekaner, jy het soveel om oor die wêreld en jou land te sê!


Ons kort ‘n neoreaksionêre beweging in die kunste

Vanoggend word ek vieruur wakker en dink aan daardie roman wat ek al lankal wou skryf oor ‘n taamlik geleerde blanke boemelaar wat in Johannesburg se strate rondswerf. Of liewer, hy gebruik sy skeppende vermoëns en sy vindingrykheid om sonder enige inkomste hoegenaamd homself te klee, te voed, terwyl hy oor geen vaste adres beskik nie.

roodt_fbfotoOm te boemel kan ook ‘n metafoor word vir die toestand van die Afrikaner in Suid-Afrika. Alles in ag genome, as jy elke polities korrekte uitspraak oorweeg – vanaf Malema en die EFF se bewerings dat die boere hul grond “gesteel het” tot by Adriaan Basson van Beeld se veldtog teen Steve Hofmeyr se “rassisme” – is die Afrikaner wesentlik nie meer deel van Suid-Afrika nie. Op straat, in ons huise en op plase, boemel ons net soos daardie onwelriekende, alkoholiese wit mans wat ek op my eerste besoek aan Frankryk in die moltreintstasies ontdek het. In die ou Suid-Afrika was blanke boemelaars, karwagte en bedelaars by die verkeersligte haas onbekend. Ek sou sê dit was feitlik onvoorstelbaar – soos baie dinge wat deesdae gebeur.

Vanaf ingenieur, professor of operasanger, het die Afrikaner nou verval tot boemelaar. Hoe laag het ons nie gedaal nie! Hoe het dit gebeur? Waar het die verrotting, die gangreen – die “kouevuur” soos een van die taamlik tragiese Breyten Breytenbach se digbundels heet – begin? Ek sou sê dit had sy aanvang in die kunste. Want toe die Afrikaner in die 1960’s ryk word, word hy dekadent. Of liewer, die skrywers, die kunstenaars, die akademici – ‘n parasitiese klas wat destyds rojaal deur die staat onderhou is – het eerste dekadent en siek geraak. Van daar af het dit soos ‘n seksueel oordraagbare siekte na die politici en die koerantmanne versprei.

Mense soos André P. Brink kon soggens laatslaap en ‘n halfuur voor hy ‘n lesing te Rhodes op Grahamstad moes lewer, opstaan en met nat hare voor sy studente gaan poseer. Van agter sy swartraambril kon hy die jaar se oes vrouestudente beloer, waarvan vele tot sy harem toegelaat sou word. Sommige sou in sy boeke verewig word, “voor hy vergeet”. Verwoerd was die laaste politikus wat die groot prentjie kon raaksien; vandaar dus sy subtiele dog snydende kritiek op Van Wyk Louw se drama tydens sy beroemde Republiekdagtoespraak van 31 Mei 1966, wat ‘n hele fladdering in die hoenderhok veroorsaak het. Veral daardie hoenderhok waar libvertraagde, Bloedsap-, half-Engelse “skrywers”/akademici soos André P. Brink en ander op die gewone Afrikaner se sukses en ywer geteer het.

En natuurlik was Brittanje en Fleetstraat altyd daar om enige Afrikanerverraaier of -ondermyner op te hemel. Met die Rand Daily Mail wat agterna, in volmaakte Londense nabootsing, kef. En vandag stem die Afrikanerzombies en masse vir die joernaliste van die Rand Daily Mail!

My onlangse eboek in die Rooitaal het (nog nie) die opskudding veroorsaak waarop ek gereken het nie. Die hoop beskaam egter nie. Vroeër of later sal die boodskap wat daarin vervat is, dat die Engelse identiteit in Suid-Afrika nabootsend van aard is, wel na bo borrel. En natuurlik was die hele “moderne” of “verligte” of “liberale” letterkunde-“beweging” in Afrikaans net so ‘n spul na-apery! Op enkele uitsonderinge na, waar die werklikheid as’t ware soos ‘n ongenooide gas in sekere Afrikaanse boeke of produksies opgedaag het, is iets oorspronkliks met ‘n bietjie waarde geskep.

Nie verniet nie, was Van Wyk Louw in sy aanmoediging van “vernuwing in die prosa” destyds bevrees vir die “jong Sestigerskrywers” se onvermoë om Afrikaans te skryf. Eers het Afrikaans vertaalde Engels geword en toe sommer kreools. Terwyl die oppervlakkigheid en politieke korrektheid hand oor hand toeneem.

Dis nogal ironies dat ons voortbestaan vandag van sangers afhang. Tussen Bok van Blerk en Steve Hofmeyr het ons in ons ellendige boemelaarskap iets van ons selfrespek teruggekry. De la Rey, De la Rey…

My grootste vrees is dat daar iets met Steve Hofmeyr kan gebeur; besef ons watter waardevolle rol hy vandag speel? Ons is verraai, verloën, verlaat. Onder die meer bekende openbare figure is Steve die enigste wat bereid is om politieke korrektheid uit te daag. Hy herinner Suid-Afrika daaraan dat diegene wat hierdie land as eertydse nywerheidstaat tot stand gebring het, vandag soos stiefkinders (of boemelaars, wit plakkers) behandel word. Daarvoor word hy deur Beeld se keffers – sjoe, hoe dubbelsinnig klink daardie woord nie nou nie – verguis. Want hulle is keffers, selfs naturelle – Britse naturelle – wat slegs op die volgende bevel of suggestie vanuit Londen reageer. Londen is die hoofstad van politieke korrektheid en selfs die jammerlike Amerikaanse weergawe daarvan geskied in nabootsing van Engeland.

Vandaar dus hierdie oproep tot ‘n neoreaksionêre beweging in die kunste. Ons beskik reeds oor neoreaksionêre sangers soos Steve Hofmeyr en Bok van Blerk wat nie huiwer om ‘n vervloë, patriotiese toon aan te hef nie.

In my vorige stuk oor die Donker Verligting het ek nagelaat om te noem dat Mencius Moldbug, een van die woernaalskrywers wat onlangs dié term begin bevorder het, dit ook as “neoreaksionêr” beskryf. ‘n Klompie jare gelede het die mees vertaalde eietydse Franse skrywer, Michel Houellebecq, hom insgelyks as ‘n “neoreaksionêr” gedefinieer. Tot my skande was ek egter nie daarvan bewus dat “neoreaksionêr” ‘n baie ou term uit die Franse geskiedenis verteenwoordig nie! Eers toe ek Moldbug se woernaal A gentle introduction to Unqualified Reservations begin lees, het ek dit besef. Berge val op my, vlaktes bedek my: ek het dit nie geweet nie!

Die (neo-)reaksionêre denkers was histories diegene wat die ou orde, wat op Frans die ancien régime heet, ná die revolusie wou herstel. In weerwil van die romantiese en polities korrekte, “demokratiese” inkleding daarvan, was die Franse revolusie een van die mees rampspoedige gebeure in die geskiedenis en ek sou sê plaasmoorde is maar net die jongste uitwas daarvan.

As mens dit op Frans google, kom jy op die volgende Wikipedia-definisie af:

Le néo-réactionnisme ou néoréactionnisme est un courant de pensée politique d’origine française apparu au début du XXIe siècle et pouvant être défini comme une version réactualisée et radicalisée du libéral-conservatisme.

[Overgezet synde: Die neo-reaksionisme of neoreaksionisme is ‘n denkrigting van Franse oorsprong wat aan die begin van die 21ste eeu verskyn het en as ‘n bygewerkte en geradikaliseerde weergawe van liberaal-konserwatisme omskryf kan word.]

Ook Steve Hofmeyr, die mees sigbare neoreaksionêr in Suid-Afrika, beroep hom soms op ‘n terugkeer na klassieke liberalisme, spraakvryheid en soos hy dit gister op Twitter stel, “ware nie-rassigheid”:

Mencius Moldbug is blykbaar ‘n leser van Joseph de Maistre (1 April 1753 – 26 Februarie 1821), een van die vernaamste klassieke reaksionêre wat die monargie in Frankryk herstel wou sien. Hy het ook hiërargiese samelewings verdedig en het gemeen dat gesag nie op enige rasionale argument mag berus nie, iets wat tot geweld en wanorde sou lei. (Ervaar ons nie presies dít vandag in Suid-Afrika, met sy oënskynlik rasionele “demokrasie” en “wonderlike grondwet” nie?) Waarskynlik is latere denkers soos Nietzsche of Carl Schmitt insgelyks deur De Maistre beïnvloed. Danie Goosen met sy pleidooie vir gemeenskap en tradisie maak ook sulke geluide.

Oor hïerargie in die politiek is daar sekerlik veel te sê. Onderliggend aan die welslae van die ou Suid-Afrika was ‘n bepaalde hiërargie wat oor eeue heen tot stand gekom het. Soos Steve Hofmeyr vandeesweek getwiet het, het swartmense daartoe ingestem en was dus ten minste “mede-argitekte van apartheid”. Die ou ZAR het nie territoriaal uitgebrei omdat Paul Kruger ‘n kolonialis was nie, maar omdat die swakker swart stamme hulle onder die beskutting van die Afrikanerstaat wou inlyf! “Apartheid” of die hiërargie van blanke regering oor swart stamme, het dus gespruit uit die swartman se behoefte aan wet en orde en veral beskerming teen die geweld van sy swart teenstanders.

Waaroor dit egter hier gaan, is neoreaksionisme in die kunste: musiek, letterkunde, teater, beeldende kuns. Polities en militêr is ons deur De Klerk-groepering magteloos gestel, maar ons kan nog steeds sing, skryf, skep. Hoewel, as ons dit nie begin doen nie, gaan die kruipende sensuur van politieke korrektheid ons in elk geval van daardie vryheid óók ontneem!

Namate sensuur toeneem, sal so ‘n neoreaksionêre beweging in ‘n sekere mate ook ‘n samisjdatbeweging moet wees, ‘n e-samisjdat. Eintlik gebeur dit reeds. Indien dit nie vir die internet was nie, sou ons teen dié tyd net daaglikse odes aan Nelson Mandela en die noodsaak vir regstellende aksie in die koerante gelees het. Niks anders sou meer toelaatbaar gewees het nie.

Enigiets wat deesdae op papier gedruk word, is op een of ander manier polities korrek. Dis seker logies, want daar bestaan soveel hekwagters, by die koerante, die tydskrifte, die uitgewers, die keurders, selfs die boekwinkels, ens., dat enige dissidente geluid lankal reeds voor al die struikelblokke gaan sneuwel alvorens die publiek nog daarvan kon kennis neem.

Daarom gaan so iets noodwendig aanlyn moet gebeur, of in die vorm van e-boeke. Dit kan egter ‘n baie opwindende tydvak in Afrikaans inlui waar ‘n nuwe boek of opstel of geskrif nie meer in jou “hoofstroomkoerant” geresenseer word nie, maar op Twitter of Facebook aangekondig word. Dis ‘n soort “kopskuif” wat ons moet maak, om nou ‘n woord te gebruik wat eintlik al polities korrek klink – so in die trant van “pas jou by jou eie ondergang aan” – maar u verstaan wat ek bedoel. Nuwe maniere van dink en doen sal gevind moet word om in die aangesig van die staat en die polities korrekte oormag weereens die blommetjie of die doringboompie wat Afrikaans is, te laat gedy.

Uiteraard verg ‘n neoreaksionêre beweging in die kunste geweldig moed. Nie net omdat skrywers, sangers en ander kunstenaars van meet af aan aangeval en verguis gaan word nie – daaraan is ons al amper gewoond – maar omdat dit vir die eerste keer in ‘n lang tyd iets oorspronkliks sal wees. Die tydvak van die na-aper, die mimiekmodernis – die skrywer V.S. Naipaul het na Wes-Indiërs as “mimiekmense” (mimic men) verwys – is verby en vir die eerste keer waag ons ‘n sprong in die donker, iets oorspronkliks en kloekmoedigs.

Hierdie keer gaan ons nie die reeds gekanoniseerde oorsese produkte en vorme plaaslik “bekendstel” nie, maar volledig as gelykes deelneem en dalk selfs op die voorpunt nuwe voorstellings skep. Uit daardie voorstellings moet ‘n nuwe orde, wat dalk meer soos die oue gaan lyk, tot stand kom. Ons is siek en sat van die “heerlike dekadensie” en paradyslike wreedheid wat ons omring.

Miskien moet ons, soos van ouds, ‘n manifes vir so ‘n beweging skryf. Ek kan reeds dink aan ‘n plek waar ons dit sou kon bekendstel: in die middestad van Johannesburg, in een van die half gesloopte ruïnes van geboue wat deur ons grootste argitekte van weleer ontwerp is.

As blanke boemelaars kan ons só – ironies – ons huidige ellende en vergange glorie vier.

Ondersteun hierdie beweging.