Universiteit van Stellenbosch – Bladsy 3

PRAAG-onderhoud met Kylie Thomas van Open Stellenbosch: ‘Ons daag blanke Afrikaneroorheersing uit’

Dr. Thomas, dit lyk asof u die ideologiese leidster van die “Open Stellenbosch”-beweging is wat, as ons dit reg verstaan, die universiteit heeltemal wil verengels?

Kylie Thomas: Ek moet ten eerste sê dat ek nie die ideologiese leidster van Open Stellenbosch is nie, maar saamwerk met vele merkwaardige studente wat wel ter tale is. Meeste van dié studente is swart wat ‘n moeilike tyd in Stellenbosch agter die rug het maar daar is verskeie studente wat blank en deel van Open Stellenbosch is, asook sekere lede wat blank is en Afrikaans praat. Al hierdie studente is daartoe verbind om maatskaplike geregtigheid te verwesenlik en dit is waarom hulle saamwerk. Die doelwit is nie om Afrikaans te elimineer nie maar om ‘n sekere vorm van blanke Afrikaneroorheersing aan die Universiteit van Stellenbosch uit te daag.

Hoe lank bestaan Open Stellenbosch reeds en wat was u rol in die beweging tot dusver?

Open Stellenbosch het in Maart vanjaar begin. My eie rol was tot dusver om studente te ondersteun, asook om navorsing te doen wat transformasie by die universiteit kan bewerkstellig. Ek stel belang in hoe universiteite gerig kan word maatskaplike geregtigheid in ons land teweeg te bring. Vir my beteken dit nie om enige deel van ons geskiedenis te elimineer of uit te roei of om enigiemand van dié gesprekke uit te sluit nie. Dit beteken beslis nie om een vorm van oorheersing met ‘n ander te vervang nie. In my klasse poog ek om ruimtes te open vir al my studente om hul sienings te stel en ek dink dat hull as jong Suid-Afrikaners sal hulle maniere moet vind om bo-oor alles te praat wat hulle steeds verdeel.

Hoe sien u die toekoms van Stellenbosch? Gaan dit ‘n hoofsaaklik swart, Engelstalige universiteit word?

Open Stellenbosch het die kwessie van die onderrigtaal by Stellenbosch geopper vanweë die wyse waarop dit funksioneer om swart studente van die universiteit uit te sluit. Vir my is die kernvraagstuk wat dit alles betref nie eintlik taal nie. Daar is heelwat mooi dinge in Afrikaans gedink, gesing en geskryf. Die kernvraagstuk gaan vir my om ongeregtigheid in ons samelewing en hoe ons dit kan oplos. Open Stellenbosch het ‘n beroep gedoen dat die Universiteitsraad ontbind moet word en dat ‘n forensiese ondersoek gedoen moet word na wat ons begryp korrupsie is in die wyse waarop die universiteit geruime tyd reeds bestuur word. Ek is van mening dat mense wat in die verlede vir menseregtevergrype en korrupsie verantwoordelik was nie leiers aan ons universiteite behoort te wees nie.

Dankie vir u belangstelling in die werk van Open Stellenbosch.

Naskrif: PRAAG het verskeie ander vrae aan dr. Kylie Thomas gestel wat nie beantwoord is nie, waaronder die vraag of daar antipatie jeens Afrikaners of Boerehaat in die geledere van Open Stellenbosch sou wees, asook of daar ‘n “verharding van die Engelse identiteit in Suid-Afrika te bespeur is”, met minder verdraagsaamheid teenoor Afrikaans of Afrikaners in die algemeen, veral noudat Engelstalige akademici die meerderheid selfs aan voorheen Afrikaanse instellings geword het.

ANC gekant teen Afrikaans by Maties

Die ANC het sy stem gevoeg by diegene wat gekant is teen, wat hulle noem, die eksklusiewe gebruik van Afrikaans by tersiêre instellings, het RSG berig.

Die voorsitter van die ANC in die Wes-Kaap, Marius Fransman het aan studente van die Universiteit Stellenbosch gesê die taal kan nie gebruik word om ander etniese groepe uit te sluit nie.

Fransman sê hoewel die party die gebruik van Afrikaans sal verdedig, moet dit nie op mense afgedwing word nie.

Fransman sê Afrikaans behoort aan almal en kan nie gebruik word om te verdeel en mense uit te sluit nie. Fransman was ‘n spreker by ‘n lesing oor transformasie op die kampus.

Die ANC sê na 21 jaar van demokrasie is 83 persent van die akademiese personeel en 62 persent van die studente by die universiteit steeds wit.

Die ANC-voorsitter, Baleka Mbete was die hoofspreker by die geleentheid.

Dan Roodt: Gita du Toit en die gefabriseerde konsensus

Verlede week het ek ‘n brief in die Business Day gepubliseer waarin ek verwys na die “georkestreerde veldtog” teen die Universiteit van Stellenbosch deur ‘n organisasie soos Open Stellenbosch, wat sy oorsprong in tradisionele Boerehaat het. Dit was in reaksie op ‘n meningsartikel deur Franny Rabkin wat ‘n pleidooi vir ‘n Engelse Stellenbosch gelewer het.

Gegewe sy geskiedenis van giftige anti-Afrikaanse propaganda, is dit nogal verbasend dat Business Day – wat voorheen as die berugte Rand Daily Mail bekendgestaan het – hoegenaamd my brief sou plaas. ‘n Dag of wat later verskyn daar egter nóg ‘n meningsartikel deur ene Gita du Toit, ‘n voormalige studente aan dié universiteit onder die blatante opskrif: “Maties language policy excludes blacks”. Tot dusver was dit min of meer wat ons van die oud-Rand Daily Mail met sy Boerehaatbeleid kon verwag. Ek het ‘n paar punte gemaak oor die gebrek aan Afrikaanse taalregte in ons land, wat dus deur Gita du Toit geneutraliseer moes word met ‘n rasse-aanval. Taalregte mag verengelsing troef, maar die rassekaart troef alles, dit weet ons mos.

Vandeesweek verskyn Du Toit se brief egter netjies in vertaalde vorm op Netwerk24.com. Iemand, iewers, het dus gemeen dat dit nie genoeg is dat die Business Day se Engelse lesers moet verneem dat “Stellenbosch swartes uitsluit” nie, maar dat dié gedagte ook onder Afrikaners gepropageer moet word. Omdat die rassekaart taalregte troef, moet die hele Stellenbosch sommer totaal verengels. Soos dit gestel word:

“Afrikaans is nie, en sal nooit, erken word as ’n internasionale akademiese taal nie. Om die teendeel voor te gee, is gek. Enige universiteit, en veral dié wat hulself as besonders beskou, behoort die kommunikasie van kennis deur kritiese ontleding sy hoogste prioriteit te maak.”

Ek is nie seker wat Du Toit, wat slegs in 2012 ‘n BA-graad behaal het, onder ‘n “internasionale akademiese taal” verstaan nie. Dit klink asof daar volgens haar geen “internasionale akademiese tale” behalwe Engels bestaan nie, dus is Afrikaans, Duits, Frans, Italiaans, Spaans, Russies, Nederlands, Sweeds, Noors, ens., almal in dieselfde bootjie. Om te argumenteer dat alle tersiêre opleiding oral ter wêreld slegs deur medium van Engels moet geskied, is honderd maal meer “gek” as die bestaan van een of twee Afrikaanstalige kampusse in Suid-Afrika!

Kennelik is die jonge dame in haar anglosentriese kokon taamlik oningelig oor hoe kennis en universiteite “internasionaal” daar uitsien. Wat my egter meer interesseer, is die “onsigbare hand” agter die Afrikaanse hoofstroommedia wat toenemend daarvoor sorg dat ons met sulke ekstremistiese Boerehaatmenings gebreinspoel word. Wat Gita du Toit en haar marionetmeesters, wie hulle ook al is, aan ons wil oordra, is: Julle het geen regte nie. Taalregte wat “internasionaal” erken word, bestaan nie. Menseregte is slegs op gekleurdes of Engelssprekendes van toepassing. Die behoeftes van die swart, Engelssprekende student, waarin daar reeds rojaal op 22 kampusse dwarsdeur die land voorsien word, weeg swaarder as die behoeftes van die Afrikanerstudent en sy ouers wat vir sy opvoeding aan die US, die PUK of waar ook al ten duurste betáál.

Soos wat die ANC-bewind al hoe meer “gek” en radikaal raak – om nou Gita du Toit se byvoeglike naamwoord te gebruik, neem die behoefte aan denkbeheer in ons land kennelik toe. Kritiek op die heersende orde en sy absurditeite, sy korrupsie en magsmisbruik, waaronder ook swart rassebevoordeling, moet in die HSM tot die minimum beperk word terwyl die konsensus van oorgawe en masochistiese onderdanigheid veral onder Afrikaners gestimuleer moet word. Vandaar dus sulke skrywes wat “wonderbaarlik” opduik sodra ‘n openbare debat opvlam of sodra ‘n mening posvat dat Afrikaners of Afrikaans ook tog iewers oor “regte” beskik.

Ek bemerk ‘n evolusie in die gebruik van polities korrekte media-agente wat ‘n onderdanige konsensus onder Afrikaners in die hand moet werk. Aanvanklik was dit verloopte Afrikaners of hanskakies soos Max du Preez en Adriaan Basson wat dié takie moes verrig. Die nuwe fase van denkbeheer is egter, ironies genoeg, vertaling. Sowel amptelike as literêre vertaling is iets wat by uitstek met die NP-bewind geassosieer word. Immers het ons toe amptelike tweetaligheid geniet en is vele boeke uit Europese tale, asook Engels, in Afrikaans vertaal. Tans het ons amptelike eentaligheid, met min of geen vertaling. Behalwe waar dit gaan om ekstremistiese Engelse menings wat Afrikaners eenvoudig móét hoor. Dan word dit vir ons goedgunstiglik in die “apartheidstaal” vertaal en meedoënloos aan ons opgedring.

Wie beheer dié proses? wonder ‘n mens. Is daar iewers ‘n komitee wat vergader en besluit: Afrikaners het nóg linkse en ekstremistiese propaganda nodig en as die huidige falanks links-liberale joernaliste dit nie self in Afrikaans kan produseer nie, laat ons dit vir hulle vertaal! Hier, dè: hier is vir julle ‘n bietjie Engelse neomarxisme om aan te herkou, in jul “eie geliefde taal”. Hoewel, bygesê, Die Burger publiseer toenemend artikels sommer regstreeks in Engels en waarskynlik gaan die koerant nog die paadjie van Tuks se studentekoerant, Die Perdeby, loop waar slegs die mashoof nog Afrikaans is en die inhoud 100% Engels.

Vreemde tye, voorwaar.

Leon Lemmer: Universiteit Stellenbosch: Wanvoorstelling van die Slag van Andringastraat

Wim de Villiers en die transformerende Universiteit Stellenbosch (US) boer met halwe waarhede. Die US word deesdae amptelik gekarakteriseer as ‘n multikulturele, “diverse” inrigting wat ‘n diversiteit van idees toelaat. Dit word gekontrasteer met die US van weleer, wat as monokultureel voorgestel word, onder meer omdat dit ‘n enkele onderrigtaal gehad het. In so ‘n opset is ‘n diversiteit van idees en uitnemende akademie glo nie moontlik nie. De Viliers beweer dat “diversiteit ‘n absolute vereiste vir uitnemendheid is want dit stel ons bloot aan ‘n verskeidenheid mense en idees” (US-webwerf 8 deser). My waarneming is egter dat die US voorheen in veel groter mate as tans ‘n verskeidenheid van idees toegelaat en aangemoedig het en akademies baie hoër agting geniet het.

Dit is baie duidelik dat daar by die US-bestuur geen sprake van ‘n diversiteit van idees oor transformasie is nie. Transformasie word sonder meer as die hoogste goed beskou; so goed dat dit maksimaal en so vinnig moontlik die US moet verswelg. Die US-rektor is self ‘n toonbeeld van iemand wat nie ruimte vir ‘n diversiteit van idees toelaat nie. Hy het byvoorbeeld op sy kenmerkende manier heeltemal ongenuanseerd op Degenaar se dood gereageer. Hy het net oog vir daardie aspekte van Degenaar se denke wat met sy eie radikaal linkse politiek versoenbaar is. Daarom het De Villiers van Degenaar gesê: “Hy het nie gehuiwer om kritiek te lewer op die onreg van apartheid nie.” In werklikheid het Degenaar hom baie genuanseerd oor apartheid uitgelaat.

Daar is idees van Degenaar wat De Villiers verkies om te ignoreer. Degenaar het in 1999 gesê: “Die voortbestaan van die Afrikaanse taal lê in die aanvaarding van ‘n morele verantwoordelikheid vir die bevordering daarvan en voortdurende waaksaamheid ten opsigte van die Afrikaanse kultuur. Voortdurende waaksaamheid is noodsaaklik, want die gevaar van kulturele imperialisme en die program van nasiebou hou ‘n bedreiging vir die taal en kultuur in. Waar Afrikaners onder apartheid op voortbestaan eerder as geregtigheid ingestel was, moet die nuwe bedeling verseker dat vir alle kulture voortbestaan in geregtigheid moontlik is” (Pieter Kapp, Maties en Afrikaans, Pretoria: Protea Boekhuis, 2013, p 71; ook p 75). Waarop De Villiers se transformasie-agenda noodwendig afstuur, is die voortgesette afskaling van Afrikaans as onderrigmedium en die uitroeiing van enige ander sigbare tekens van Afrikanerkultuur. Degenaar, daarenteen, was ongekwalifiseerd ten gunste van Afrikaans as die primêre onderrigtaal aan die US (p 126). Dit is in ooreenstemming met Jan Marais se stigtingsvoorwaarde; iets waaraan De Villiers verseg om erkenning te gee.

Ek gebruik vervolgens die Slag van Andringastraat as ‘n gevallestudie om die valsheid van die US-bestuur se stewe na ‘n diversiteit van idees aan die kaak te stel. Net een vertolking van hierdie slag, die een waarin die wit studente ongekwalifiseerd die skuld kry, word deur die De Villiers-US aanvaar. Die benaming “slag” is in elk geval hoogs oordrewe.

Herdenking van die Slag van Andringastraat

Onlangs het De Villiers ‘n geleentheid benut en misbruik om uiting aan sy giftige politiek te gee. Reeds in sy intreerede (29 April) het hy die Slag van Andringastraat (Saterdag 27 en Sondag 28 Julie 1940) opgehaal en aangekondig dat die nageslag van die betrokke bruines eksklusief met spesiale US-studiebeurse bevoordeel gaan word. Ten einde in groter mate as Russel Botman hiermee oorboord te gaan, het De Villiers die 1940-gebeure aan die opruiming van vervalle geboue ingevolge die groepsgebiede gekoppel; iets wat meer as twee dekades later plaasgevind het. Hy gaan sonder meer uit van die laakbaar eensydige veronderstelling dat bruines in 1940 die onskuldige slagoffers van die boosheid van blanke US-studente was. Geen akademiese oorwegings geld by hierdie studiebeursbevoordeling van bruines bo wittes nie. Op die US-webwerf (29 Julie) is beweer dat die blanke studente in 1940 in die bruin woongebied “ingevaar” het en “grootskaalse skade” aangerig het. Wat die bruines destyds gedoen het, word polities korrek verswyg.

Tydens die 75-jarige herdenkingsbyeenkoms op 27 Julie het Derrick Hendricks, ‘n bruin raadslid van die Munisipaliteit Stellenbosch, beweer dat die 1940-gebeure ‘n “vernedering” vir die bruines was. Hy verwag klaarblyklik vergoeding vir bruines omdat die bevoordeelde blankes glo moet “terugploeg” in die benadeelde bruin gemeenskap. Hy noem dit “regstellende geregtigheid”. De Villiers het gesê dat die gebeure in 1940 ‘n “laagtepunt” in die gemeenskapsverhoudinge was en dat die wittes moet “regmaak” wat in die verlede verkeerd geloop het. Daar word ook beweer dat die US-koshuis Dagbreek in 2012 om verskoning vir die 1940-gebeure gevra het (Netwerk24, 28 Julie), terwyl talle Dagbreek-inwoners toe aangevoer het dat ‘n enkeling, Pieter Nel, die uittredende primarius, sonder om hulle te raadpleeg namens hulle om verskoning gevra en hulle beweerde ongehoorsaamheid en liefdeloosheid bely het.

Die uitstalling van die Slag van Andringastraat

‘n Ander aspek van hierdie saak en een wat De Villiers ook nodig gevind het om in sy intreerede op te haal, is die permanente uitstalling van die 1940-gebeure in ‘n herinneringskamer in die US-argief in die R W Wilcocks-gebou. Dit is die geesteskind van die vorige rektor, Russel Botman, wat as ANC-aktivis nooit ‘n geleentheid laat verbygaan het as hy die blanke en Afrikaanse US van weleer in ‘n ongunstige lig kon stel nie. Hy het bv sy bes gedoen om die US se ontbinde departement volkekunde met naziisme te assosieer (Praag 29.04.2013). In my bespreking van De Villiers se intreerede het ek die Slag van Andringastraat-uitstalling een “van die gemeenste dinge in die Botman-nalatenskap” genoem (Praag 10 Mei).

Botman wou graag gebeure in die US-verlede vind wat hy teen blankes kon gebruik. Hy het jaloers waargeneem hoe Jonathan Jansen aan die Universiteit Vrystaat die vervaardiging van die Reitz-video suksesvol tot ‘n kolossale voorval van blanke rassisme opgeblaas het. In die Slag van Andringastraat het Botman die US se teenhanger vir die Reitz-video gevind. “Hiervoor moes ver in die verlede na ‘n soortgelyke nietige insident gesoek en die besonderhede daarna met groot sluheid aan ‘n blywende groot klok [die uitstalling] gehang word” (Praag 25.08.2013). ‘n Gebou wat na ‘n US-rektor, RW Wilcocks, uit die apartheidsera genoem is, pas nie sonder meer in by die transformerende US nie. Deur die uitstalling van die Slag van Andringastraat in die Wilcocks-gebou te vestig, is ‘n “transformasie- oftewel Botman- (en dus ANC-) geurtjie” aan die gebou gegee.

Net soos Botman nie by Jansen agter wou bly wat anti-wit propaganda betref nie, wil De Villiers nie hê dat dit moet lyk asof hy minder transformasie-gesind as Botman is nie. Hy onderskryf dus Botman se eensydige pro-bruin vertolking van die Andringastraat-gebeure en oortref dan sy voorganger deur ekstra studiebeurse eksklusief vir die bruin nageslag van die beweerde Andringa-slagoffers in te stel. Let op watter afmetings Botman se aktivistiese verbeelding in 2013 by die opening van hierdie uitstalling aangeneem het: “Dis ‘n simbool van vernuwing en versoening. ‘n Plek wat akademiese uitnemendheid vier, historiese ongelykhede erken en ‘n optimisme oor Afrika se toekoms deel.”

Henry Jeffreys se rubriek

Toe hierdie jongste poging tot “heling” op die US-webwerf (22 Julie) aangekondig is, is lesers insae in twee dokumente gegee. Die eerste een is ‘n Henry Jeffreys-rubriek (Die Burger 15.12.2012) wat handel oor ‘n Botman-byeenkoms wat in aanloop tot die opening van die Andringa-uitstalling gereël is. Dit was die gewone storie: Huidige wit US-studente het bruines om verskoning vir die 1940-gebeure gevra, waarna die bruines die verskoning (rojaal) aanvaar het en die resultaat deur Jeffreys as ‘n “inspirerende voorbeeld van versoening” geloof is. Waarop dit neerkom, is dat die wittes die skuldiges en die bruines die heeltemal onskuldige slagoffers was en is.

Jeffreys erken dat daar “verskillende vertellings” oor die 1940-gebeure is en dat teenstrydighede daarin voorkom. Dan spring hy op sy kenmerkende manier na die siening wat hy verkies: “Wat ook al die presiese aard van die gebeure … ‘Die Slag van Andringastraat’ … is steeds ‘n bron van spanning tussen die bruin en wit gemeenskappe van Stellenbosch.” Sy aanhef lê egter nog voor: “‘n Klad op die naam van geslagte van Dagbreek-inwoners en ‘n sweer op die psige van die ontheemde bruin gemeenskappe van Stellenbosch.”

Dat die bruin inwoners in 1940 nie almal engeltjies was nie, blyk uit wat Aaron Cupido, een van diegene wat by die gebeure betrokke was, erken: dat hy die wit studente “met ‘n piksteel versterk met ‘n geroeste sesduimspyker” gekonfronteer het. Cupido is op 8 Augustus oorlede. Sy lewensverhaal is glo “‘n liefdesstorie” en “sy vertellings van die verlede was nooit bitter nie” (Die Burger, 17 Augustus, p 4). Die US-rektoraat is amptelik op Cupido se begrafnis verteenwoordig en ‘n huldeblyk is op die US-webwerf (15 Augustus) gepubliseer. Daarvolgens was Cupido “hoflik”. Maar (blanke) oud-dosente word normaalweg nie só deur die US gehuldig nie. Johan Degenaar was ‘n uitsondering.

Albert Grundlingh se weergawe

Die tweede dokument waartoe lesers op die US-webwerf (22 Julie) insae gegee is, is dié van die US-historikus Albert Grundlingh. Botman het Grundling se samewerking nodig gehad in ‘n poging om historiese geldigheid aan sy eensydige vertolking van die 1940-gebeure te probeer gee; te wete die veronderstelling dat die wit studente die skuldiges en die bruines die heeltemal onskuldige slagoffers was. As bronne noem Grundlingh eerstens die bruin Hilton Biscombe (redakteur) se boek, In ons bloed (2006), waarin die bruines se weergawe gestel word, tweedens Jeffreys se bogenoemde rubriek (Grundlingh herhaal sonder meer Jeffreys se klad-beskuldiging teen Dagbreek) en derdens Hermann Giliomee se boek oor hierdie onderwerp (kyk hier onder).

Grundlingh noem as agtergrond vir die 1940-gebeure die herdenking van die Groot Trek in 1938, die opbloei van Afrikanernasionalisme en die ontstaan van die pro-Nazi Ossewa-Brandwag-beweging. Wit-bruin betrekkinge is ook versuur omdat die Nasionale Party (NP) die 1938-verkiesing verloor het en dit in sommige kiesafdelings toegeskryf is aan die bruin kiesers se steun vir die Verenigde Party (VP). Die NP wou bruines se name van die gesamentlike kieserslys verwyder en woongebiedskeiding afdwing. By bruines wat daar “toenemende wrewel” en hulle is aangemoedig om hulle burgerregte te gebruik [ anders word (volgens ‘n VP-stemwerwer) “julle binne tien jaar almal weer slawe” (Giliomee, p 144).] ‘n Feit van deurslaggewende belang is dat die Slag van Andringastraat tydens die Tweede Wêreldoorlog plaasgevind het, met die VP wat ten gunste van Suid-Afrika se deelname aan die oorlog en die NP daarteen was. In Kaapstad is van almal verwag om ‘n 2 minute bidpouse vir ‘n Geallieerde oorwinning om 12-middag te eerbiedig. Van die US-studente het die bidpouse op Saterdag, 27 Julie 1940, doelbewus geïgnoreer en in Adderleystraat, Kaapstad, met soldate handgemeen geraak.

Hierdie studente het na Stellenbosch teruggekeer en wou daardie aand sien hoe die gebeure in die Cape Argus gerapporteer word. Grundlingh beweer hulle het ‘n “bier of twee gedrink” voordat hulle in ‘n tou by ‘n kafee in Andringastraat ingeval het om die koerant te koop. [Volgens Giliomee se teks (p 154-155) is dit moontlik dat die genoemde biere eerder in Kaapstad as in Stellenbosch (soos Grundlingh beweer) gedrink is. Dié storie kom in elk geval eers in 1979 van die verligte joernalis Schalk Pienaar, wat meer as die meeste van sy mede-studente aan drank geheg was.] Dit is baie moontlik dat van die bruines in die tou op ‘n Saterdagaand (in groter mate as die studente) wingerdgriep gehad het, maar dit word nie genoem nie. In die tou het sommige kopers hulle wangedra, bv deur in te druk, en die wittes en bruines het handgemeen geraak.

Dan neig Grundlingh se vertelling Botman-gedienstig: “Dit wil voorkom asof sekere studente met voorbedagte rade bruin mense aangerand het.” Nog meer Botman-gedienstig is sy volgende sin: “‘n Klipgooiery het gevolg.” Let op: Wanneer wittes na bewering iets verkeerds doen, word dit as die dade van wittes gespesifiseer. Wanneer die bruines op kenmerkende* manier met klipgooiery reageer, word nie gespesifiseer dat hierdie wandade deur bruines gepleeg is nie. Eers later noem Grundlingh: “‘n privaat koshuis, Protea, se vensters [is] deur bruin mense uitgegooi.” [* Enigeen wat, soos ek, die 1976-onrus op die kampus van die Universiteit van Wes-Kaapland eerstehands meegemaak het, weet dat die woord “kenmerkend” in hierdie konteks nie misplaas is nie. Daar is bedrewe bruin klipgooiers.]

Later is “‘n huis in Crozierstraat met klippe bestook,” maar weer word nie gespesifiseer dat bruines die skuldige party is nie. Daar word wel gespesifiseer dat wit “studente … die bruin woonbuurt ingevaar en amok gemaak [het] deur na willekeur bruin gesinne aan te rand.” In sy relaas wend Grundlingh talle ander subtiele pogings aan om sy rektor, Botman, gedienstig te wees, bv deur te noem dat die studente later as ‘n “wit jeugdige gespuis” beskryf is. [Volgens Giliomee (p 159) is dit Jan Rabie wat in 1956 hierdie beskrywing van sy mede-studente gepubliseer het, dus nadat hy hoogs verlig en sterk pro-bruin uit Frankryk teruggekeer het.] Grundlingh is sy huidige rektor, De Villiers, ook ter wille. Op 27 Julie het hy volgens die US-webwerf (29 Julie) weer sy “historiese oorsig” van die 1940-gebeure gegee. Dit kan bevraagteken word of Gundlingh sy aansien as historikus en akademikus verhoog het met die manier waarop hy met die Slag van Andringastraat omgegaan het.

Hermann Giliomee se koerantonderhoud

Die historikus Hermann Giliomee was in die ou Suid-Afrika as ‘n verligte en ‘n Dakar-ganger (1988) bekend. Soos Alex Boraine (Praag 8 Augustus) het hy in die nuwe Suid-Afrika ontnugter geraak. Anders as Boraine het hy erken dat die regses se toekomsvisie van Suid-Afrika onder ‘n swart bewind nader aan die kol as dié van die verligtes was: “Die meer rasionele faksie onder regses in [die] 1980’s het ‘n veel meer realistiese verwagting gehad van hoe die land vandag onder die ANC-bewind sou lyk” (Praag 19.10.2014). Ek het groot waardering vir Giliomee ontwikkel toe hy as US-raadslid hom jare lank met groot toewyding en uitgesprokenheid vir die behoud van Afrikaans as onderrigtaal beywer het.

In ‘n koerantonderhoud (Die Burger, 7 Augustus, p 13) sê Giliomee: “Ek het nooit gedog dat Stellenbosch … so amper Afrikaans sal versaak nie; dat ons nou … eintlik hier kláár oorwegend sowel voorgraads as nagraads Engels-medium is … Kyk, as ons nie hierso nou stérk staan teen die eise van die studente wat wil hê Stellenbosch moet álles in Engels aanbied nie, dan is die koeël deur die kerk vir Afrikaans.” Hy besef blykbaar dat De Villiers nie die ruggraat hiervoor het nie: “Die prognose [vir die US] is nie baie goed nie.” In sy boek oor Die Afrikaners (2013) verwys hy na die “verstikkende politieke korrektheid.” In die onderhoud merk hy tereg op dat dit “altyd Afrikaners” is wat Afrikaanse “taalstryders as belaglik afmaak.”

Giliomee onderskei tussen koloniale en republikeinse Afrikaners, soortgelyk aan die onderskeid tussen verloopte en nie-verloopte (of nie- en regte) Afrikaners. Hy stel voor dat egte Afrikaners moet mobiliseer en werk vir bv Afrikaans en ‘n private universiteit. Gedagtig aan die US se Engelse voorganger, die Victoria College, sê hy: “Stellenbosch het heeltemal half weer die queen se Afrikaner geword.” Die US se dosente bestempel hy as: “Totáál onsinnig! Hééltemal naïef! Dis mense wat geen begrip van die politieke werklikhede het nie.”

“Deesdae begin ek wonder of ek nie maar eintlik as ‘n Afrikaner-historikus skryf nie … Ek skryf as iemand wat nie énige begeerte het om die Afrikaners te verdedig of Afrikaners te besing nie, maar net as iemand wat sê: Kyk, ek het ‘n Afrikaner-agtergrond en ek probeer die Afrikaners verstaan en dáárdeur Suid-Afrika verstaan … En dan wil ek báie krities wees, maar ek sal nooit ontkén dat ek ‘n Afrikaner is nie.”

Hermann Giliomee oor die Slag van Andringastraat

In die literatuur word genoem dat die Slag van Andringastraat eers teen 2005 aan die vergetelheid ontruk en algemeen bekend geword het. Die aktivistiese Botman het gepraat van “the suppressed history of … the Battle of Andringa Street” (Bolander, 14.08.2013, p 6). Die 2005-datum verwys na Gustav Hendrich se US-magisterverhandeling, Die dinamika van blank en bruin verhoudings op Stellenbosch (1920-1945). Hoofstuk 7 (p 141-172) in Giliomee se boek, Nog altyd hier gewees: Die storie van ‘n Stellenbosse gemeenskap (Kaapstad: Tafelberg, 2007, 253p) is op hierdie navorsing gebaseer en vorm in meerdere of mindere mate die grondslag van wat sedertdien oor die Slag van Andringastraat kwytgeraak is. (Ek gaan vervolgens nie inligting herhaal wat reeds hierbo vermeld is nie.)

Giliomee noem dat daar in die 1938-verkiesing 1 109 bruines op die Stellenbosch-kieserslys was (p 141). Die VP het dié kiesafdeling met 30 stemme gewen (p 145). Dit is dus redelik om te aanvaar dat die NP weens die stemme van bruines die kiesafdeling verloor het. Die US-studente was oorwegend NP-ondersteuners en teen Suid-Afrika se deelname aan die Tweede Wêreldoorlog gekant. In die parlement het ‘n meerderheid van 13 stemme (dalk weens bruin kiesers) veroorsaak dat Suid-Afrika tot die Tweede Wêreldoorlog toegetree het (p 147). Die US-studente “was nie soseer pro-Nazi-Duitsland nie as anti-Brittanje” (p 153). Giliomee maak melding van die “parmantigheid”, “astrantheid” (p 150) en “uitdagende houding” (p 163) van die bruines. Daarteenoor is die blankes tydens die oorlog ontwapen (p 150) en het hulle sterk oor die beskerming van hulle vroue en kinders gevoel (p 151).

Die voorvalle in Adderleystraat, Kaapstad en Andringastraat, Stellenbosch, word verskillend in die berigte in die Cape Argus en Cape Times, aan die een kant, en Die Burger, aan die ander kant, beskryf. Die twee Engelse koerante het die VP en die bruines ondersteun, terwyl Die Burger in daardie stadium die NP en Afrikaners ondersteun het. Zainunnisa (Cissie) Gool, die dogter van Abdulla Abdurahman (albei was bekend vir hulle radikale, militante, kommunisties-neigende politiek), het sterk anti-blanke en pro-bruin berigte oor die gebeure die wêreld ingestuur. Giliomee skryf: “Daar bestaan min eenstemmigheid oor die onluste wat die Saterdagaand [in Stellenbosch] uitgebreek het” (p 155). Gool beweer dat “die studente aangeval het sonder dat hulle uitgelok is” (p 155) en dat hulle vir hulle skade en lyding vergoed moet word (p 162). [Dit is in hierdie tradisie dat Derrick Hendricks (kyk hier bo) deesdae steeds vergoeding eis en De Villiers namens die US gewilliglik vergoeding in die vorm van eksklusiewe studiebeurse betaal.] Die latere verligte skrywer Jan Rabie het gehoor “van ‘n bruin man wat ‘n wit meisie opsy gestamp het” (p 157). Ek het by ‘n gevestigde en eerbare blanke inwoner van Stellenbosch gehoor dat die vonk in die kruitvat gekom het toe ‘n bruin man ‘n blanke meisie geklap het. Van die bruines was ook met messe bewapen (p 156, 158). Giliomee se teks laat geen twyfel daaroor dat die bruines die klipgooiers was en dat hulle ‘n koshuis en ‘n huis se ruite uitgegooi en motors beskadig het nie.

Sondagmiddag, 28 Julie 1940, het honderde bruines van Du Toit-stasie na Adringastraat beweeg. “Sommige het ‘n kruiwa vol klippe gestoot” (p 159). ‘n Motoris het die Dagbreek-studente versoek om te kom help (p 159). Klippe het op die blankes “gereën” (p 159). “Die studente se aanval [!] en die gevegte het van ongeveer halftwee tot halfvyf geduur” (p 161). Die US-rektor, RW Wilcocks, het by die studente gepleit om die gevegte te staak. “Die studente het geprotesteer teen die wyse waarop Afrikanerburgers deur voorstanders van die oorlog geïntimideer en uitgetart word” (p 161). Die US-studenteraad het “beweer dat astrante en beledigende opmerkings ook teenoor wit vroue gemaak” is (p 163).

Daar was nooit sprake dat die bruines skadevergoeding sou betaal vir die verwoesting wat hulle aangerig het of dat hulle om verskoning sou vra nie. Van die blankes is egter sowel skadevergoeding as ‘n verskoning geëis. [Botman het (kyk hierbo) sake so bewimpel dat van die blanke US-studente in 2012 wel verskoning gevra het.] In 1940 was daar van blanke kant ordentlikheidshalwe wel bereidwilligheid om skade te vergoed, maar net aan onskuldige bruin slagoffers; dus nie aan die belhamels, klipgooiers en ander geweldenaars nie. Hieruit volg toe hierdie soort bruin logika: “Die blote gedagte dat bruin mense hul onskuld moet bewys voor hulle skadevergoeding kry, soos die studenteraad geëis het, was ‘n vernedering* wat sout in die wonde gevryf het” (p 164). [* Hendricks gebruik deesdae steeds die woord “vernedering” (kyk hierbo).] Later is gesê dat die bruin gemeenskap nie skadevergoeding wil hê “bloot as ‘n saak van jammerhartigheid nie, maar as ‘n saak van regverdigheid en erkenning van skuld” (p 169). [Hierdie standpunt, dat die bruines die heeltemal onskuldige en die blankes die heeltemal skuldige party was, is in die jaar van onse Here, 2015, holus-bolus deur De Villiers oorgeneem. Dit is waarom ek geskryf het van ‘n “Wim de Villiers beloning-vir-klipgooi projek” (Praag 25 Julie).] Wilcocks het ruggraat gehad en geweier om verskoning te vra (p 170, 172) en gesê: “Die verlening van skadevergoeding moet verstaan word eenvoudig as hulpverlening aan onskuldige kleurlinge wat skade gely het” (p 170).

In 1940 was die siening van die bruines se Stellenbosch Vigilance Movement (ja, hulle het toe al Engelse name verkies): “Dit spyt ons dat ons moet kla dat ‘n groot en vredeliewende seksie van die nie-blankes deur ‘n aantal van u universiteitstudente sonder oorsaak aangerand is en dat baie skade aan liggaam en eiendom aangerig is” (p 165). Later is uit ‘n bruin oord beweer: “Dat ons niks aan die hand kan doen om die oorsake te vermy, is te wyte aan die feit dat ons nie weet waarom ‘n groot seksie van die vredeliewende mense spesiaal uitgesoek is vir spesiale aanranding nie” (p 169). Die US-bestuur het die skade aan bruines se eiendom, motors uitgesluit, op ₤100 gestel (p 166). Ex gratia betalings (dus vrywillige vergoeding) van sowat ₤24 altesaam is daarna deur die US aan verskeie bruines gedoen (p 171).

Dit is myns insiens (histories) onaanvaarbaar dat Giliomee, toe nog meer verlig as tans, skryf: “Saam dui die verslae en berigte oorweldigend daarop dat studente die aggressors was” (p 156). Later gaan hy van kwaad tot erger: “Wat dit [die Slag van Andringastraat] in werklikheid was, was ‘n amokmakery en in sommige gevalle boewery, van jong wit mense met die doel om die bruin mense op die dorp te straf, te intimideer en te dwing om onderhorig te wees” (p 172). “In die geval van die Andringastraat-onluste in 1940 op Stellenbosch was dit hoofsaaklik wit studente wat vir die geweld verantwoordelik was sonder dat hulle daartoe uitgelok is” (p 194). Myns insiens sou daar veral op daardie Sondag geen voortsetting van die onrus gewees het as die bruines nie ‘n uitlokkende klipgooi-optog gehou het nie. Daar moet in ag geneem word dat Giliomee hom deur die bevindings van sy student, Gustav Hendrich, laat lei het en dat die vertolkings in daardie studie in die politieke klimaat van die nuwe Suid-Afrika vorm aangeneem het. Historici is nie bomenslike wesens nie. Hulle is noodwendig produkte van die tydperk waarin hulle lewe.

Berigte in Eikestadnuus

Iemand wat reeds langer as 60 jaar in Stellenbosch woon, GF Loedolff, het dit gewaag om in Eikestadnuus (13 Augustus, p 8; sien volledige brief hier onder) beswaar teen die eensydige, foutiewe voorstelling van die Slag van Andringastraat te maak. Hy het dit ‘n “politieke spel” genoem. Volgens hom was die kafee, waar die aanvanklike geveg uitgebreek het, “‘n gewilde plek onder studente”. Die kafee was op die eerste verdieping en die eienaar het “sy reg op toegang probeer uitoefen”. Hy noem dat sommige van die huise van bruin inwoners in die kern van Stellenbosch onbewoonbaar verklaar is. Hulle is na Idasvallei verskuif waar hulle in staat gestel is om teen billike voorwaardes beter huise te bou. Die situasie in Stellenbosch se Die Vlakte was dus soortgelyk aan dié in Distrik Ses, Kaapstad.

In die volgende uitgawe van Eikestadnuus (20 Augustus, p 8) onderskryf Albert Grundlingh die (wan)voorstelling van die Slag van Andringastraat as een waar die bruines die heeltemal onskuldige slagoffers van wit rassisme was. In dieselfde uitgawe (p 3) word meer as ‘n halwe bladsy afgestaan aan die menings van vier mense (met foto’s van elk) wat Loedolff se vertolking verdoem. Eerstens is daar Derrick Hendrickse, in affiliasie met bv die Palestine Solidarity Campaign en Stellenbosch Against Racism Campaign, wat verwys na hoe “painful” apartheid was en dat Stellenbosch glo “one of the most unequal towns” is. Tweedens is daar die bruin Hilton Biscombe, die redakteur van die bogenoemde 2006-boek, wat deur Sunmedia (wat as die US se uitgewery funksioneer) gepubliseer is en waarin die bruines se weergawes van die Slag van Andingastraat gedokumenteer is. Hy verwys na “Aaron Cupido op wie se [myns insiens onbetroubare] getuienis ons staat gemaak het”. Daar is die gewone stories van “menswaardigheid”, “maak seer” en “ons erfenis beswadder” en dat Loedolff eensydig, hatig, uittartend en beledigend is. Derdens is daar Jerome Slamat, die US rektor se assistent, wat saam met Nico Koopman deel van die rektoraat geword het om dit multi-etnies te maak. Dit is Slamat wat amptelik namens die US Cupido se begrafnis bygewoon het. Hy verwys goedkeurend na Russel Botman se kamer van herinnering en dan die gewone besware van belediging, seermaak, menswaardigheid en les bes dat die wittes hulle “aandadigheid aan die verkeerde dinge van die verlede” moet erken. Die bruines blyk so onskuldig soos ongebore babas te wees. Vierdens is daar Dawid Botha, ‘n DA-raadslid van die Munisipaliteit Stellenbosch, wat daarop roem dat sy pa die hier bo gediskrediteerde berigte oor die Slag van Andringastraat in die Cape Times geskryf het. Hy noem Cupido ‘n ikoon van vergifnis en versoening op Stellenbosch, soos wat Nelson Mandela dit op nasionale vlak is. Hy het dit teen mense wat “hatig vir eie gewin” die Slag van Andringastraat opblaas.

Wat die vyf briefskrywers genoem in die vorige paragraaf gemeen het, is dat blankes ter wille van versoening die volle skuld vir die 1940-gebeure moet aanvaar en die bruines ten volle kwytgeskel moet word; selfs dat die bruines op vergoeding geregtig is. Dan is daar die armsalige Martie Retief Meiring wat in die konteks van Erfenismaand beweer “alles was nie so blink in die verlede van Stellenbosch nie, want daar was “slawerny … armoede … diskriminasie”. Ek wens daar is êrens ‘n toekenning vir haar wat duidelik maak wat sy is.

Loedolff het nie op hom laat wag nie en in die volgende uitgawe van Eikestadnuus (27 Augustus, p 8) gereageer. Sy hoofbeswaar is dat hierdie mense nie op eerstehandse inligting aangewese is nie terwyl hy van 1941 tot 1945 op Stellenbosch studeer het en sy inligting kort na die gebeure bekom het. Hy beklemtoon die hoë graad van uittarting wat daar by die bruines was. Ook vertel hy van ‘n bruine wat aan hom gesê het dat die opruiming van die vervalle bruin woongebied in die kern van Stellenbosch ingevolge die groepsgebiedewet “die beste ding [was] wat kon gebeur het”.

Slot

‘n Rektor soos Wilcocks was in die sielkunde geskool en het dus verstaan wat in mense se koppe aangaan. Hy het onderskei tussen die skuldige en onskuldige slagoffers, sowel wit as bruin, van die Slag van Andringastraat. De Villiers, daarenteen, is ‘n medikus wat geen formele naskoolse opleiding in die humaniora of sosiale wetenskappe het nie. Daar kan kwalik van hom verwag word om afdoende begrip te hê van hoe mense se koppe werk. Hy verstaan blykbaar nie politiek en die heersende ideologiese stryd nie. De Villiers is klaarblyklik een van dié van wie Giliomee gesê het dat hy “geen begrip van die politieke werklikhede het nie”. Nog minder besef De Villiers dat daar ingeskrewe studente (met bv eksklusiewe, nie-meriete US-studiebeurse) op die kampus is wat veel eerder op rewolusionêre jukskeibreking as studie ingestel is; elemente wat, soos die ANC, beter toegerus is om bestaande strukture af te breek as om iets beters in die plek daarvan tot stand te bring. Vir ‘n universiteit is sy rektor se naïwiteit nie ‘n bate nie.

Anders as Wilcocks onderskei De Villiers nie tussen die skuldige en onskuldige slagoffers van die Slag van Andringastraat nie. Volgens De Villiers se vertolking was die wit studente die skoorsoekers en geweldenaars en die bruines deur die bank die onskuldige en vreedsame slagoffers. Daar is hier geen sprake dat hy ‘n “diversiteit van idees” oor die gebeure bevorder nie. Volgens De Villiers moet nie slegs die onskuldige bruines, soos Wilcocks wyslik geredeneer het, vergoed word nie. Nee, al die betrokke bruines moet bevoordeel word; ook die kranige klipgooiers. Omdat dit na ‘n driekwarteeu nie prakties moontlik is nie, is besluit dat hulle nageslag die vrugte van hulle voorouers se (goeie) dade in die vorm van eksklusiewe US-studiebeurse kan pluk. Uiteraard is hierdie eksklusiewe studiebeurse nie om suiwer akademiese redes ingestel nie. Polities korrek is De Villiers klaarblyklik glad nie begaan oor wat die oorlewende blanke slagoffers van sy filantropie of paternalisme dink of hieroor voel nie.

‘n Rektor is veronderstel om ‘n deurwinterde akademikus te wees wat deur onder meer voorbeeldstelling al die akademiese bedrywighede van ‘n universiteit rig. Dit impliseer dat hy ewewigtige, objektiewe, wetenskaplike en sover moontlik ideologies neutrale leiding moet gee. Pleks hiervan kom De Villiers met ‘n eensydige, subjekiewe, ideokratiese benadering wat dogmaties die mode-politiek van die oomblik ongenuanseerd aanvaar asof dit ‘n wit-en-swart (oorwegend swart) aangeleentheid is. Daar is myns insiens nie sprake van grootsheid van gees nie. De Villiers behoort daarom nie ‘n rektor te wees nie, veral nie aan ‘n universiteit wat kragtens sy stigtingsvoorwaarde oorwegend Afrikaans moet wees nie.

Europa ondervind ‘n toevloei van onwettige immigrante wat die kultuur van die tradisionele inwoners bedreig. Die US ly onder die teenwoordigheid van elemente wat nie op die kampus is om in die eerste plek te studeer nie, maar om die universiteit se kultuur radikaal te verander sodat hulle (eerder as die tradisionele studente) welkom kan voel. Sowel Europa as die US het nie die durf om die probleem onder oë te sien en drasties op te tree deur van die ondermyners ontslae te raak nie. Aan die Universiteit Kaapstad is afgesien van optrede teen onrusstokers. Dit bring mee dat die Rhodes Must Fall-beweging “met hernude energie met hul plan voortgaan om die instelling van kolonialisme te verlos” (Die Burger, 22 Augustus, p 7). Die US het herbevestig dat hy in toegeemodus bly. Die jongste is dat De Villiers sy “afkeur van magsvertoon” uitgespreek het (US-webwerf 22 Augustus). Dus, Open Stellenbosch het ‘n vrypas om met sy protes voort te gaan en druk uit te oefen om die US ooreenkomstig sy wense te transformeer. Die rektor sal hierdie boosheid nie met “magsvertoon” bestry nie.

Aangesien Netwerk24 oor ‘n betaalmuur beskik, haal ons graag die belangwekkende brief van GF Ludolff wat in Eikestadnuus verskyn het, volledig hier aan. Vir diegene wat wel toegang tot Netwerk24 het, word die skakel in die opskrif geplaas. – Redaksie

Slag was nooit op Die Vlakte nie

Maandag 17 Augustus 2015 08:08

Die wanvoorstelling van die Slag van Andringastraat gaan darem nou te ver en het ’n vrot politieke spel geword.

Die sogenaamde inligting in Eikestadnuus en Die Burger is alles behalwe die waarheid. Ek is nou meer as 60 jaar op Stellenbosch en het nou vir die eerste keer gehoor Die Vlakte genoem word. Die Vlakte is natuurlik ’n mooier beskrywing om die ware toestand van dele daarvan te verbloem. Die gesondheidsdepartement van die munisipaliteit het toe reeds ’n paar van die gehuggies as onbewoonbaar verklaar tensy besliste verbeterings aangebring word. Dit was beslis nie ’n mooi deel van Stellenbosch nie en ek was skaam om dit te aanskou. Daar was beslis nie 3 700 mense soos beweer word nie en nog minder ses skole en vier kerke. In die gebied wat genoem word, word Andringastraat nie eers genoem nie.

Die beskrywing van die slag van Andringa-straat is blote wensdenkery en onsin. Hoe op aarde sal ’n groep studente so ’n buurt aanval sonder enige rede? Wat sou hul daarmee bereik het en watter skade kon hulle tog aangerig het in so ’n swak woonbuurt? Mnr. Hendrikse was toe nog nie gebore nie of was op sy beste nog ’n kleuter om nou met gesag daaroor en oor die slag te wil praat. Alles wat hy kwytraak is dus hoorsê en ’n eensydige wanvoorstelling. Om dit ’n slag te noem, moes daar êrens ’n geveg gewees het en met wie sou die studente daar gaan baklei het?

Wat het in der waarheid gebeur? Skuins regoor die huidige drankwinkel in Andringa-straat was daar ’n kafee op die eerste verdieping van die gebou. Dit was ’n gewilde plek onder studente. Voor die laaste trap na die lokaal was daar ’n kennisgewing “reg van toegang voorbehou”. Op die aand het ’n groep bruin jeugdiges voor die kafee vergader, maar die bestuurder van die kafee het sy reg op toegang probeer uitoefen, waarop die groep handgemeen geraak en tafels begin omkeer het.

Van die mansstudente in die kafee het die bestuurder gaan help. ’n Wilgenhoffer het sy koshuismaats geskakel en hulp gevra, waarop ’n woeste vuisgeveg met hul aankoms ontstaan het. Die studente het die geveg gewen en die jeugdiges tot by “Die Vlakte” teruggejaag sonder om verdere skade aan te rig. Die geveg was dus in Andringastraat en nêrens naby Die Vlakte nie. Die gedwonge verskuiwing is ook skeefgetrek. Toe Idasvallei ontwikkel is, is erwe teen 40 pond beskikbaar gestel – met riool- en waterdienste ingesluit. Huislenings oor 30 jaar teen ’n vaste koers van 3,5% per jaar is aangebied. Een van die inwoners van die gebied het aan my gesê die opruiming van die gebied was die beste ding wat kon gebeur en dat hy toe ’n mooi huis kon bou.

GF LOEDOLFF
STELLENBOSCH

Leon Lemmer: Max du Preez oor Afrikaners en Afrikaans op Stellenbosch

In sy jongste rubriek, “Grond skuif onder Maties” (Die Burger, 29 deser, p 11), jubel Max du Preez eintlik oor die verhoogde transformasiedruk wat daar op die Universiteit Stellenbosch (US) uitgeoefen word. Dit is duidelik dat hy verkies dat die US van weleer met wortel en tak uitgeroei word. Hy verwys na die “eeu oue mantra, ‘Stellenbosch staan vir ‘n idee'”. Hy wil hê dat daardie idee “fundamenteel … herondersoek” en tot ‘n val gebring word. Wat begrawe moet word, is die onomstootlike feit dat die US in die vorige eeu daarop geroem het dat hy die bakermat van Afrikanernasionalisme en Afrikaans (veral as universiteits- en vaktaal) was.

Daar is historiese gronde vir hierdie aansprake, dus dat die US van weleer ten minste in ‘n mate sodanige bakermat was. Du Preez wil nie ‘n voorsetting van hierdie bakermat-idee hê nie en ook nie dat die US steeds as ‘n Afrikaanse universiteit bekend moet staan nie. Selfs die beskrywing “Afrikaans geöriënteerde universiteit” is vir hom eintlik te dik vir ‘n daalder. Waarom sou Max (wie se naam as ‘n afkorting van “maksimaal” vertolk kan word) hom maksimaal van hierdie US-“idee” distansieer? Omdat hy ‘n anti(e) is wat (in ruime mate) anti-Afrikaner en anti-Afrikaans gesind is. Dit is só omdat hy hierdie twee verskynsels assosieer met wat sleg is. Afrikaner en Afrikaans is metonieme vir apartheid, wat glo mos net sleg was. Ook omdat Du Preez sy (openbare) siel (in groot mate) aan swart nasionalisme en Engels verkoop het.

Waarom wil Du Preez teen wil en dank hê dat die US ‘n spieëlbeeld van die nuwe Suid-Afrika moet wees? Omdat hy die Luister-video gekyk en bevind het dat dit “heel besadig en geloofwaardig” is. Voorheen het Du Preez, as die “apartheidsregime” teks of foto’s uitgereik het, dadelik propaganda herken en krities beoordeel. In die nuwe politieke bedeling vreet hy alles vir soetkoek op, mits dit uit een van sy gunsteling oorde kom. Hierdie video bevorder Du Preez se politieke agenda. Daarom verwelkom hy die publikasie daarvan. Hy reageer op die video soos hy dink die kykers in “Luthuli-huis, die parlement en die Uniegebou” daarop reageer. Hierdie mense is mos almal televisie- en dus ook video-geletterd, wat nie heeltemal dieselfde is as om funksioneel teksgeletterd te wees nie.

Tot watter gevolgtrekkings het die video vir Du Preez laat kom? Heel voorspelbaar: anti-blanke en anti-Afrikaanse gevolgtrekkings. Byvoorbeeld: “Is rasse-antagonisme nie eenvoudig onvermydelik op ‘n kampus wat oorwegend Afrikaans en oorwegend wit-met-‘n bietjie-bruin wil wees nie?” Ja, dit moet noodwendig ‘n mens se gevolgtrekking wees as daardie mens verkeerdelik uitgaan van die standpunt dat Afrikaanssprekendes “onvermydelik” (dus noodwendig) rasse-antagonisme (rassehaat?) aanblaas. ‘n Wins is Du Preez se insig dat dit nie net die wit minderheid is wat deur die swart meerderheid kultureel bedreig voel nie, maar ook die bruin minderheid. Dit is waarom bruin ouers onlangs in opstand teen ‘n swart skoolhoof gekom het.

Voorts vind Du Preez dit nie so maklik om voort te borduur op wat hy probeer staanmaak nie. Op Potchefstroom mag die blankes, volgens Du Preez, glo nie daarop aanspraak maak dat hulle die universiteit gebou het en dat dit daarom hulle s’n is nie. Die historiese juistheid van die blankes se aanspraak staan egter vas. Dieselfde feite is net so geldig vir die US. Die blankes moet dit gereeld ontgeld as Du Preez en sy geesgenote dinge selektief uit die verlede opdiep. Maar geldige historiese aansprake mag nie tot voordeel van blankes opgehaal word nie. Een van die Max du Preez-wette lui: Swartes mag maai waar blankes gesaai het.

Vervolgens wend Du Preez hom tot leuens deur presies die teenoorgestelde te beweer van wat as die absolute waarheid bekend is. Swart studente word glo ontmoedig om aan die US te studeer, terwyl die universiteit in werklikheid oorboord gaan om op allerhande maniere swartes na die kampus te lok. Daardie werwingsaktiwiteite kan in baie opsigte glad nie akademies geregverdig word nie. In hierdie prosesse word op skandalige groot skaal teen blankes gediskrimineer. Swart dosente word volgens Du Preez glo ook nie gelok nie, terwyl die teenoorgestelde ook hier ongetwyfeld die waarheid is. In iedere US-advertensie om poste word swartes verseker dat hulle aansoeke voorkeur sal geniet. By implikasie word erken dat, indien enigsins moontlik, teen blanke kandidate gediskrimineer sal word.

Du Preez lys die argumente wat dikwels teen die verswarting en verengelsing van die US geopper word, bv dat nie alle bruines Engels magtig is nie, dat daar twee (eintlik drie) uitsluitlik Engelse universiteite in die Wes-Kaap is, dat Afrikaans volgens die grondwet beskerm en bevorder moet word, “ensovoorts”. Ek vra my af: Waarom bruines in die argument gebruik en nie die feit noem dat sommige blankes ook Afrikaans as onderrigmedium verkies nie? Myns insiens mag blankes maar voorkeure hê en dit behoort billikheidshalwe aan hulle gegun te word, bv op grond van die ongeëwenaarde bydrae wat hulle tot die ontwikkeling en voorspoed van die land gelewer het.

Sonder om enige teenargumente aan te voer, skryf anti(e) Du Preez: “Jammer, kêrels, dit is gister se argumente. Jul meedoënlose agitasie het Afrikaans en Stellenbosch geen guns gedoen nie. Julle praat nie regtig van taal nie, julle praat van identiteit.” Volgens Du Preez is taalaktivisme en groepbeskerming taboe. Wat Du Preez hiermee erken, is dat hy en sy geesgenote die irrasionele era betree het, dat argumente geen waarde meer het nie; dat “agitasie” (bv deur vir Afrikaans se stry) teenproduktief is; dat blankes sonder slag of stoot in die FW de Klerk-tradisie moet toelaat dat swartes met hulle harde stewels oor hulle loop en opeis of vernietig wat hulle opgebou het, of wat ook al (bv kultureel) waardevol vir blankes is. Hoekom? Op grond waarvan kan swartes regte opeis wat vir blankes misgun word?

Du Preez ontken ook dat dit om taal gaan. Maar dit is so helder soos daglig dat dit om taal, naamlik Afrikaans, gaan en meer as net taal, want dit gaan ook om Afrikanerkultuur, dus om identiteit. Op grond waarvan mag swart of Afrikakultuur op die US losgelaat word, bv in die vorm van Open Stellenbosch se onwrigtende bedrywighede, maar Afrikanerkultuur, wat bykans ‘n eeu lank aan die US ingebed is, kan maar verswelg word en verdwyn?

Hoe gaan anti(e) Du Preez se ideale (of in elk geval beter) US lyk? Aan die begin van sy rubriek “Skuinskyk”, wat myns insiens erg skeef is, skryf Du Preez: “Is daar nog genoeg ruimte om iets soos ‘n ‘Afrikaans-georiënteerde’ universiteit te wees wat die taal se ‘hoër funksies’ gaan help bewaar? Miskien.” Hy bevraagteken dus die nodigheid van Afrikaans as bv universiteits- en vaktaal. Die behoud van Afrikaans op hierdie vlak is vir Du Preez opsioneel. Afrikaans kan volgens hom maar afgegradeer en verwater word tot die vlak van omgangspreek- en skryftaal. Blykbaar twyfel hy of Afrikaans tot iets in staat is wat tereg “hoër” genoem kan word, want hy plaas die frase “hoër funksies” al drie keer tussen aanhalingstekens.

Later krabbel Du Preez ‘n bietjie terug: “Die ‘hoër funksies'[van Afrikaans] kán [nie móét nie] nog bevorder word” in die nuwe “idee” wat hy vir ‘n getransformeerde US voorhou. “Afrikaanse voorgraadse studente kán [nie móét nie] nog in Afrikaans bedien word.” Hy wil nie onderrig in Afrikaans op nagraadse vlak toelaat nie. Daarvoor is Afrikaans se funksies seker nie hoog genoeg nie. (Sover ek weet, het hy nie eerstehandse ondervinding van nagraadse studie nie.) Du Preez sê nie in watter mate sy voorgestelde US voorgraads Afrikaans gaan wees nie. Hy voorsien en begeer klaarblyklik nie dat al die vakke op al die voorgraadse vlakke in Afrikaans aangebied moet word nie. Maar dít is sekerlik wat hy vir Engels verlang. Dan skryf hy vaagweg: “Stellenbosch moet liefs nie net nóg ‘n Engelse universiteit word nie,” al is dit presies die soort US wat Du Preez bevorder. Net soos die US tans, volgens hom, ‘n “bietjie bruin” is, sal Du Preez se US hom seker van ander Engelse universiteite onderskei deur (aanvanklik) ‘n bietjie Afrikaans te wees.

Du Preez wil hê dat sy voorgestelde US-model ernstig bejeen word. Daarom probeer hy om gesag daaraan te verleen deur na Nelson Mandela te verwys. Dit is mos ook ‘n geykte manier geword om ‘n rubriek op ‘n twyfelagtige hoogtepunt te laat eindig. Mandela se ideaal was glo dat “Afrikaners en Afrikaanse instellings nooit weer [dus: hulle het dit voorheen gedoen] dikbek en eenkant gaan staan nie, maar vervleg gaan word in die vernuwing wat ons Suid-Afrikaners besig is om te skep.” “Vervleg” is ‘n nuttige eufemisme vir gedwonge rasse-integrasie, asook vir blanke (veral Afrikaner en ook Afrikaans) verswelging, onderploeging, vernietiging en uiteindelike uitwissing.

Die gereg wat anti(e) Max voorsit blyk ‘n mengsel van maksimale Engelse taalimperialisme en Afrikakultuur gegrond op maatskaplike ingenieurswese/manipulasie te wees. Die brousel word nie meer verteerbaar gemaak deurdat die sousie aanvanklik ‘n bietjie wit en ‘n knypie Afrikaans bevat nie. Wanneer hy sy skepping bedien, vra Du Preez met ‘n tikkie trots: “Hoe klink dit vir ‘n nuwe ‘idee’ [vir die US]?”

Leon Lemmer: Universiteit Stellenbosch: Wim de Villiers se dilemma

‘Die vraag is of die departement van hoër onderwys nie reeds ‘n rol in die opstoking van onrus speel en dit selfs befonds nie. Wat in elk geval duidelik is, is dat die departement enige sweem van universitêre outonomie minag.’

Wim de Villiers, die rektor van die Universiteit Stellenbosch (US), het op 1 April sy ampstermyn op die agtervoet begin. As blanke is hy in die plek van sy bruin voorganger, Russel Botman, aangestel. Daarby is hy ‘n man. As hy ‘n blanke vrou was, sou dit die kritiese, selfs vyandige, ingesteldheid jeens hom seker ietwat getemper het. In die sogenaamde nie-rassistiese en nie-seksistiese nuwe Suid-Afrika word dinge, wanneer dit blankes aangaan, in die eerste plek rassisties en dikwels ook seksisties benader. Wanneer ‘n swarte in ‘n pos aangestel word, is die mode-ingesteldheid dat dit transformatories of regstellend en dus in orde is. As dit daarby ‘n vrou is, is euforie aan die orde van die dag.

Die punt is dat die populêre houding is dat ‘n blanke en veral ‘n man nie in ‘n pos aangestel mag word wat voorheen deur ‘n swarte (insluitende ‘n bruin swarte) beklee is nie, want daarmee word ‘n doodsonde gepleeg. Dit veroorsaak immers dat terrein wat deur swartes ingeneem is deur wittes herwin is. Dit druis in teen een van die allerheiligste heilige koeie in die nuwe Suid-Afrika, te wete transformasie. In die praktyk neem transformasie of regstelling dikwels die vorm van blatante en onregverdigbare bevoordeling van swartes ten koste van blankes aan. Dit word suiwer op grond van ras- en geslag gedoen en as geregtigheid geparadeer.

Wat kon De Villiers doen om uit hierdie haglike situasie te ontsnap? Breedweg was daar twee moontlikhede. Op 1 April was hy by die vurk in sy pad. Yogi Berra, ‘n oud-bofbalspeler, het gesê: “When you come to a fork in the road, take it.” Dit is wat De Villiers gedoen het. Daarmee het hy sy lot verseël, want hy moes koers inslaan, hetsy na links of regs. Hy kon links gaan en die weg van sy voorganger, ‘n militante ANC-aktivis, bewandel. Dit is die pad van mode-politiek en druis direk in teen wat ‘n rektor veronderstel is om te wees, naamlik iemand wat so ideologies neutraal as moontlik die akademiese heil van die universiteit najaag. De Villiers moes bedag daarop gewees het dat swartes deesdae kritiekloos met haas enige wanprestasie of misbruik van hulle posisie kan wegkom, maar dat dit nie vir blankes geld nie. Sodanige dubbele standaarde is immers een van die wesenskenmerke van die nuwe Suid-Afrika.

De Villiers was vry om regs te gaan en eer aan sy rektorskap te bring deur, soos dit hoort, die akademies beste belange van sy universiteit na te jaag. Dit is om akademiese redes dat ‘n universiteit bestaan. Aan ‘n universiteit behoort die beste moontlike onderrig aan die akademies beste studente gegee te word, wat noodwendig die aanstelling en bevordering van die akademies beste dosente en navorsers impliseer. In hierdie opsig het die US in die vorige eeu ‘n trotse tradisie gevestig. Tydens die rektorskap van Chris Brink en veral Russel Botman is egter fanaties gepoog om alles wat aan die tradisionele US herinner so gou en volledig moontlik af te breek. Twee kenmerke van die US van weleer is vir verguising en vernietiging uitgesonder: dat dit ‘n inrigting vir blankes was en dat die onderrigtaal Afrikaans was. Die gesonde akademiese lewe, die uitnemende akademiese prestasies en die harmonie, wet en orde wat voorheen op die kampus geheers het, is doelbewus misgekyk. Die US van weleer was ‘n aangename en ordentlike ruimte. In die plek van akademiese uitnemendheid het Brink en daarna Botman voorkeur aan die politiek van transformasie gegee, waaruit uiters destruktiewe gevolge gespruit het wat deesdae oral op die kampus sigbaar is.

As De Villiers gekies het om die enigste eerbare weg te volg, naamlik dié van die akademie, sou dit ruggraat van hom geverg het. Dit sou van hom vereis het dat hy in murg en been ‘n akademikus moet wees; iemand wat deur voorbeeldstelling en aktiewe leiding akademiese luister aan die US kon verskaf. As hy die situasie wat hy van Botman geërf het eerlik uit die akademiese oogpunt ontleed het, sou dit vir hom duidelik gewees het dat daar taalgewys net een sinvolle oplossing vir die US se taalprobleem is: Die Afrikaanse eentaligheid van die US moet herstel word. Dit beteken dat Engels as onderrigmedium uitgefaseer moet word; iets wat heeltemal moontlik is, want dit is reeds suksesvol in die vroeë US-geskiedenis gedoen. Moreel sou ‘n uitsluitlik Afrikaanse US ook die beste wees, want dit sou die US weer in ooreenstemming bring met sy stigtingsvoorwaarde soos gestel deur sy stigtingsdonateur, Jan Marais: “De Hollandsche Taal in zijn beide vormen – dwz Afrikaans zoowel als Nederlandsch – geen minder plaats dan het Engelsch innemen zal” (JC Steyn, Ons gaan ‘n taal maak, Centurion: Kraal Uitgewers, 2014, p 183). Prakties sou ‘n enkele onderrigmedium ook sinvol wees, want die ekstra werk wat twee onderrigmediums meebring (bv duplisering van lesings, vertaalwerk en tolking) kon uitgeskakel word.

Daar kan teëgewerp word dat die uitfasering van Engels aan die US teen die politieke werklikheid van die nuwe Suid-Afrika indruis. Dit is immers ‘n feit dat die land in sy geheel grootliks onverdiend in die skoot van die ANC geval het. Die ANC se verlede en hede is van so ‘n aard dat die kamerade nie besef dat die begrip “ikoniese misdadiger” selfteenstrydig is nie. In die ANC is daar ‘n groot skeut kommunisme. Hoewel dit (feitlik) nooit openlik gesê word nie, is die kommunisme sterk in die ANC se departement hoër onderwys gevestig. ‘n Mens sou dink dit behoort dié plek te wees waar kommunisme nie geduld word nie. Wat daardie departement begeer, is gedwonge rasse-integrasie op al die kampusse van universiteite wat eens blank was. (Soos die nasionale sokkerspan mag die tradisioneel swart universiteite maar swart bly.) Die eens Afrikaanse universiteite word vir spesiale aandag uitgesonder. Die ANC se ideaal is dat hulle progressief verswart moet word, dus minstens totdat die studentekorps (en personeel) die demografie weerspieël. Wat die studente betref, moet aan twee eise voldoen word.

Eerstens moet die toelatingsvereistes verlaag word sodat “benadeeldes” die kampusse kan verswelg. Hieraan word stukrag by die toekenning van studiebeurse gegee deur swartes suiwer op grond van ras te bevoordeel. Ook word ras- en geslagsteikens of -kwotas by studierigtings ingestel sodat die getal en persentasie swart studente progressief meer en die blankes minder word. Die bevrydingsteoloog Nico Koopman, ‘n US-viserektor, het met die verregaande uitlating gekom dat dit “gelyke geleenthede vir almal” bied (US-webwerf 7 deser). Vir die ernstige en toenemende mate waarin hierdie beleid doelbewus en blatant studiegeleenthede van blankes ontneem, is daar geen simpatie nie. Dit is ‘n gedagte wat blykbaar nooit by die transformeerders opkom nie.

Iets wat nooit openlik erken word nie, is dat akademiese standaarde terselfdertyd noodwendig verlaag word. Dit word des te meer die geval omdat die owerheidsubsidie nie net bepaal word deur die getal studente wat tot studie toegelaat word nie, maar ook deur die getal studente wat afstudeer, dus die leergang vir ‘n kwalifikasie suksesvol voltooi. Daar is ongetwyfeld ook die neiging om sag met benadeelde of agtergeblewe studente te werk, want hulle akademiese toestand word nie aan hulleself toegeskryf nie maar aan die nalatenskap van apartheid. Dus, swartes word hier, soos elders, as die onskuldige slagoffers van blanke boosheid beskou.

Tweedens word vereis dat die onderrigtaal niemand mag uitsluit nie. Hier word selektief op Afrikaans gefokus. Net Afrikaans (en nie Engels nie) word geïdentifiseer as ‘n uitsluitingsmeganisme. Al die eens Afrikaanse universiteite moet dus nie net verswart nie maar ook verengels. Hierdie proses word “regstellende geregtigheid” genoem. Geregtigheid vir wie? Nie vir blankes en veral nie vir Afrikaners en Afrikaans nie, maar vir swartes wat die koloniale taal Engels verkies.

Hoe kan die US uit hierdie situasie ontsnap? Deur hom op universitêre outonomie te beroep. Dus deur te ontken dat die ANC hom die reg mag toe-eien om in akademiese sake in te meng. Maar die ANC-regering kan nie gemeet word aan dieselfde standaarde as beskaafde Westerse regerings nie. Die ANC aanvaar nie eens heelhartig die outonomie van die regbank nie. Blade Nzimande, die kommunistiese minister van hoër onderwys, het dit al uitdruklik gestel dat universiteite aan die ANC se wense moet voldoen anders sal hulle owerheidsubsidies in die gedrang kom.

Vir die US om ‘n akademiese inrigting te bly en ‘n outonome universiteit in die ware sin van die woord te wees, is die enigste uitweg om hom van die ANC-regering los te maak. Hy behoort geprivatiseer te word. In (tradisioneel) beskaafde lande, soos die VSA, ontvang private universiteite steeds finansiële ondersteuning van die staat, hoewel in mindere mate as staatsuniversiteite. Wat die private universiteite aan geld inboet, word meer as vergoed omdat hulle outonoom funksioneer. Hulle kan dus strenger toelatingsvereistes vir studente stel en die resultaat hiervan is hoër akademiese standaarde. Wanneer studente om werk aansoek doen, word meesal voorkeur gegee aan die kandidate wat aan private universiteite gestudeer het. Dit is ook die weg wat die US behoort te volg. Hy kan sy akademiese siel behou deur dit nie, soos tans, vir staatsubsidies te verkwansel nie.

Sodanige breuk met die regering word jaarliks makliker omdat die owerheidsubsidie ‘n al hoe kleiner persentasie van die begroting uitmaak. Die US behoort aan homself die ideaal van ‘n suiwer akademies-gedrewe private Afrikaanse universiteit te stel. Die universiteit hoef nie progressief al hoe groter te word soos die ANC begeer nie. In sigself is ‘n al hoe groter universiteit ‘n onding en des te meer in ‘n dorp soos Stellenbosch. Eksklusiwiteit gegrond op akademiese gehalte en onderrig in Afrikaans behoort die ideale te wees.

In teenstelling met hierdie akademies gesonde idealisme moet hierdie vraag egter gestel word: Hoe lyk die US deesdae? Die harde werklikheid is dat De Villiers nie die smal akademiese weg gekies het nie. Hy gee voorkeur aan die skynbaar makliker politieke pad. Hierdie breë weg is deurspek met ANC-gedienstigheid. Pleks van voorkeur aan ‘n sterk akademiese oriëntasie te gee, het hy sy seën oor Botman se politieke manewales uitgespreek. Daarby kon dit nie bly nie. De Villiers het van die begin af besef dat hy nie bloot in dieselfde mate as Botman die pad van ANC-gedienstigheid kan loop nie; dat hy Botman moet oortref as hy as blanke enigsins polities aanvaarbaar wou wees. Dít is ‘n verloorpad. Nie net druis dit lynreg teen gesonde akademiese oorwegings in nie; dit maak beheer oor die politieke situasie onmoontlik. Daar bly geen ruimte vir universitêre outonomie oor nie.

‘n Kortbegrip van waar die US hom binne 6 maande na De Villiers se diensaanvaarding bevind, is op die US-webwerf (22 deser) beskikbaar. Die aanleiding was die Luister-video, wat herinner aan die Reitz-video wat tot die rektorskap van Jonathan Jansen aan die Universiteit Vrystaat UV) gelei het. (Daarmee het die UV, soos die US, van die akademiese pad afgewyk en die politieke pad betree. Die aanduidings is dat dit binnekort tot die afskaffing van onderrig in Afrikaans aan die UV gaan lei. Die vooruitsigte van Afrikaans aan die US is nie noodwendig beter nie.)

Die Luister-video word nie deur die US-bestuur as ‘n propagandadokument beoordeel nie. Daar word sonder meer aanvaar dat “ons [swart] studente steeds uitgelewer is aan onmenslike ervarings van rassisme en ander vorms van diskriminasie.” Hierdie reaksie is soortgelyk aan die Suid-Afrikaanse Rugbyunie (Saru) se reaksie op Cosatu se valse bewering dat 5 swart en 2 wit Springbokrugbyspelers by hom oor die stadige pas van transformasie gekla het. Die bestuur van die US en Saru verstaan nie ideologie en propaganda nie en reageer met die uiterste naïwiteit daarop. Hermann Giliomee het onlangs in ‘n onderhoud van US-dosente gesê: “Dis mense wat geen begrip van die politieke werklikhede het nie” (Die Burger, 7 deser, p 13). Ek beskou hierdie opmerking as van toepassing op veral die US-bestuur. By die video-dialoog was daar glo 22 studente en ‘n dosent betrokke. Daar is geen sprake van optrede teen hierdie 23 mense wat die naam van die US beswadder het nie. Pleks daarvan soek De Villiers guns by hierdie elemente met sy verwysing na “die beëindiging van die diensverhouding van ‘n [blanke] dosent [Anton Stander] wat ‘n rassistiese SMS gestuur het”.

De Villiers lys dan die transformasie-aksies wat hy geloods het. Hulle is in sommige gevalle eerder van ‘n politieke as akademiese aard, soos die menswaardigheidsoptog, die verwydering van die Verwoerd-plaket, die instelling van ‘n Kantoor vir Transformasie en ‘n Transformasiekomitee, asook die daarstelling van ‘n Navorsingsleerstoel in Versoening en Transformasie. ‘n Bruin viserektor en ‘n bruin rektorsassistent is ook aangestel. De Villiers noem hulle “strategiese aanstellings in die US se topbestuur.” Ander aksies diskrimineer openlik teen blankes, soos die beursfonds vir die bruin nasate van Die Vlakte se eertydse inwoners, R70 miljoen vir die transformasie van die personeelkorps en die teiken van ‘n meerderheid swart studente teen 2018. [Volgens ‘n berig op die US-webwerf (7 deser) is die teiken 53% swart studente en 60% vrouepersoneel in 2020. In die Tuin van Eden was daar ‘n gelyke getal mans en vroue. De Villiers wil op hierdie paradyslike toestand verbeter met ‘n oorwig van vroue. Polities korrek bestaan daar aan die US nie so iets soos minimum teikens vir mans, blankes of Afrikaanssprekendes nie.] Daar word ook verwys na die “progressiewe koshuisplasingsbeleid”. [In sy toespraak op 26 deser het De Villiers erken dat die oogmerk hiermee (gedwonge) rasse-integrasie is.] Vir ‘n akademies geöriënteerde mens soos ek is dit moeilik om te aanvaar dat die rektor van ‘n universiteit behae kan hê in anti-akademiese politieke aksies en blatante rasse- en kulturele diskriminasie teen sy eie mense, dus teen blankes wat die US beskou het as ‘n plek waar hulle tradisioneel hoort en waar hulle kultureel (bv in Afrikaans) geborge kon voel.

Die eerste persberig oor die Luister-video het op 22 deser in Die Burger (p 4) verskyn. Daarvolgens is dit anonieme US-studente en ‘n -dosent en 5 studente van die naby geleë Landboukollege Elsenburg wat op die video praat. Die video is deur Markus Hegewisch van Contraband vervaardig. In Die Burger van 24 deser (p 4) is oor die bogenoemde verklaring van De Villiers berig. Sy ontkenning dat tugstappe teen Open Stellenbosch (OS) se protesoptredes gedoen gaan word, word genoem. Tog het OS-lede sy gesag openlik uitgetart en blykbaar nog nooit volgens die US-voorskrif vooraf om verlof vir hulle ontwrigtende optrede aansoek gedoen nie. De Villiers het self sy mag tot optrede teen OS gesaboteer deur in die genoemde US-webwerfberig van 22 deser sy “afkeur van magsvertoon” te dokumenteer. Dit sal OS-lede ongetwyfeld in hulle kwaad sterk.

Daarna het die moontlikheid om die video vir politieke doeleindes uit te buit by politici inslag gevind. Op 26 deser berig Die Burger (p 5) dat die ANC wil ingryp om die pas van US-transformasie (dus veral verswarting en verengelsing) te versnel. Die US-bestuur moet glo so gou moontlik (reeds op 1 September) voor die parlement se portefeuljekomitee oor hoër onderwys verskyn. Dit is duidelik dat veral Afrikaans as onderrigmedium in die spervuur is. Daar word nou gesê dat almal wat hulle menings op die video gelug het OS-lede is. Die departement van hoër onderwys het erken dat hy reeds geruime tyd die moontlikheid ondersoek “om komitees wat ‘rassisme bestry’ op universiteitskampusse te vestig”. OS is dus die soort opruiende organisasie wat op die steun van daardie departement kan reken. Die vraag is of hierdie departement nie reeds ‘n rol in die opstoking van onrus speel en dit selfs befonds nie. Wat in elk geval duidelik is, is dat die departement enige sweem van universitêre outonomie minag. Die portefeuljekomitee vergader op 28 deser met OS-lede sodat hulle op 1 September beter met skietgoed teen die US-bestuur toegerus is.

Die kantoor van die ANC se hoofsweep het te kenne gegee dat hy gewalg is deur die “apartheidskultuur” en dat hy nie sal rus voor dit uitgeroei is nie. Daar word gewag op die portefeuljekomitee se verslag en dan sal besluit word of ‘n klagte by die Menseregtekommissie (MRK) ingedien gaan word. Daar word gehoop dat die MKR hom reeds met hierdie saak bemoei. Wat ondersoek moet word, is “al die voormalige wit onderriginstellings waar rassisme steeds hoogty vier.” Daar word klaarblyklik aangeneem dat swart geledere vry van rassisme is. Die DA, dus die ANC Lite, het gesê dat ondersoek na die feite van die saak ingestel moet word. Geen heil vir blankes en Afrikaans moet uit hierdie oord verwag word nie, want die DA wil in al hoe groter mate die land regeer en daarvoor het hy toenemend die steun van swartes eerder as dié van wittes nodig.

De Villiers se kommentaar is dat hy die geleentheid verwelkom om voor die portefeuljekomitee te verskyn sodat hy oor die US se vordering met transformasie verslag kan doen en “sy omvattende transformasieplanne” met hulle kan deel. Hierdie planne sluit versnelde transformasie in. Daar is geen sprake van dat hy die departement hoër onderwys se minister en amptenare of sy protefeuljekomitee se reg van inmenging in die US se sake bevraagteken nie. Omdat De Villiers as rektor nog deurgaans polities ingestel was, het hy nie die verweer dat sy preokkupasies akademies is en dat die ANC-kamerade en hulle DA-meelopers hulle neuse uit die US se sake moet hou nie.

Uit die berig van 27 deser (Die Burger, p 6) blyk ‘n verdere verslegting van die situasie. Nou word daar gepraat van ‘n “krisis met rassisme” aan die US wat ernstige aandag verg. “Indien die bewerings wat in die video gemaak word waar is, dink ek dit is gronde vir ‘n algehele bestuursverandering,” het Frans Cronjé, die uitvoerende hoof van die Instituut vir Rasseverhoudinge, gesê. “Die US moet besluit of hy Afrikaans of Engels is, want hy kan nie tweetalig wees met al hoe meer swart studente wat onderrig in Engels verwag nie. Dit is wat die wrywing veroorsaak.” ‘n Mens kan kwalik glo dat Cronjé tot sulke dwase uitlatings in staat is. Dit bevestig weereens dat die grootste vyande van Afrikaans uit eie geledere kom. Hy maak dit per slot van sake duidelik dat nie net die US nie maar al die plaaslike universiteite eentalig Engels moet word. Weens sy verregaade uitlatings het McBrolloks in 2011 vir Nico Koopman tot “Poepol of the Week” verklaar. As McBrolloks steeds hierdie toekenning doen, kan hy dit gerus ernstig oorweeg om vir Cronjé op dieselfde manier te vereer.

Die berig sluit soos volg af: “OS het gister in ‘n ope brief [sekerlik om die maksimum publisiteit uit die situasie te tap] aan die minister van [hoër] onderwys, dr Blade Nzimande, gesê hy verwelkom die optrede deur die portefeuljekomitee en gevra dat die minister OS in die openbaar ondersteun. Nzimande het daarop gesê hy het aan die US-raadsvoorsitter geskryf en gevra hoe die universiteit die kwessies gaan oplos.”

Vanjaar word Jan Marais se afsterwe en sy ruim skenking aan die US na ‘n eeu herdenk. Die Burger is vanjaar ook ‘n eeu oud en sy stigting, wat deur Marais se vrygewigheid moontlik gemaak is, word ook herdenk. Maar ek vind dit weersinwekkend dat die De Villiers-US verseg het om ‘n plegtigheid ter ere van Marais op die kampus te hou. In sy intreerede het Jonsathan Jansen belowe dat terwyl hy die rektor is die UV Afrikaans sal wees. Die aanduidings is dat daardie onderneming vergete is en in elk geval geïgnoreer word. Aan die US is die situasie selfs slegter. De Villiers het in hierdie gedenkjaar dit by meer as een geleentheid beklemtoon dat die US nie ‘n Afrikaanse universiteit is nie. Hy het, sover bekend, nog nooit openlik na Marais se stigtingsvoorwaarde vir die US verwys nie, om van die eerbiediging daarvan nie te praat nie. Hy word ook nie tot verantwoording geroep nie. Sy transformasiemanie druis teen Afrikaanslojaliteit in.

Dit sal teen De Villiers se polities korrekte grein gaan om die Marais-stigtingvoorwaarde as ‘n verweer aan die ANC-kamerade te noem. Hy sal daarom ook nie aan hulle sê dat hulle maar van die afskakeling van Afrikaans tot die mindere US-onderrigtaal kan vergeet nie. De Villiers se wesenlike probleem is dat sy gedrag sedert 1 April sodanig is dat hy gesorg het dat hy nie ‘n akademiese voet het om op te staan teen die aanslag van die bose politici nie. Hy sal ongetwyfeld nog groter versnelling van transformasie belowe en seker op alles uit ANC-geledere ja en amen sê, onder meer omdat Frans Cronjé ‘n algehele bestuursverandering in die vooruitsig gestel het. Niks motiveer iemand meer tot hartlike samewerking en algehele onderdanigheid as die bedreiging van jou betrekking en vergoeding nie.

Maar daar is ‘n hipotese wat telkens in my gemoed opduik: Dalk is die ANC se bemoeiing met die US se sake vir De Villiers glad nie problematies nie. Hou in gedagte dat hy volgens eie erkenning tydens sy lang buitelandse verblyf veramerikaans het. As rektor beroep hy hom nooit op sy Afrikanerskap nie. Hy het nog nooit ‘n aanduiding gegee dat hy die belange van blankes en Afrikaanssprekendes ernstig opneem nie. Hy het ook nog geen versekering oor die toekoms van Afrikaans aan die US gegee nie. Wanneer hy ‘n toespraak hou, soos dié op 26 deser, praat hy hoofsaaklik Engels. Daar is ook die waarneming dat politieke oorverligtheid dislojaliteit jeens Afrikaans meebring. Dink maar aan gevalle soos Willie Esterhuyse, Leon Wessels en Antjie Krog.

Dalk verwelkom De Villiers ANC-inmenging regtig omdat dit aan hom die verskoning bied om die US te transformeer soos hy dit sedert sy diensaanvaarding in elk geval wou hê, naamlik ‘n eentalig Engelse universiteit. Hierin sal hy waarskynlik sterk deur Nico Koopman, sy “strategiese” viserektor belas met transformasie, gesteun word. Net soos by Russel Botman is Koopman se model vir die US myns insiens die Universiteit van Wes-Kaapland, wat van ‘n oorwegend Afrikaanse universiteit in ‘n eentalig Engelse universiteit getransformeer is. Hiervolgens veroorsaak die ANC se bemoeiing geen dilemma vir De Villiers nie. Dalk bied dit veel eerder aan hom ‘n gulde geleentheid. In sy toespraak op 26 deser (US-webwerf 27 deser) het De Villiers gesê: “We need to open Stellenbosch University even more.” Let op sy doelbewuste OS-sinspeling. De Villiers, Koopman, OS en die ANC is myns insiens tjommies; almal eendragtig teen Afrikaans.

En Die Burger? Bitter min is vanjaar oor Jan Marais gepubliseer; selfs nie ‘n enkele hoofartikel of redaksionele rubriek nie. Sover ek weet, is daar vanjaar nooit in Die Burger na Marais se US-stigtingsvoorwaarde verwys nie; selfs nie in die resensie van Pieter Kapp se boek oor Marais nie. Oor die huidige ernstige bedreiging van die voortbestaan van Afrikaans aan die US het Die Burger nog nie sy standpunt gepubliseer nie. Die heil van Afrikaans word deur hierdie joernaliste klaarblyklik as van mindere belang beskou. Dit is ‘n makroskande.

Afrikaans veroorsaak ‘asemnood’ by swart US-studente

Sowat 30 studente, waaronder ook wittes, het Maandagoggend ‘n derdejaarslesing in politieke wetenskap by die Universiteit van Stellenbosch ontwrig toe ’n dosent na Afrikaans oorgeskakel het.

Een van die swart studente het opgespring en gesê hy “kan nie asemhaal nie”. Toe die dosent, Ubenicia Adams-Jack, hom vra wat fout is, het hy gesê onderrig in ‘n Afrikaanse omgewing veroorsaak asemnood by hom.

Daarna het ‘n aantal meelopers, waaronder wittes, opgespring met plakkate waarop “I can’t breathe” staan en dit begin uitskree in wat duidelik ‘n georkestreerde poging teen Afrikaans was.

“Die Universiteit Stellenbosch (US) se tweetalige tolkingopsie ontwrig ons onderrig en dit is onregverdig,” het Thato Phatlane, ’n lid van die studentebeweging Open Stellenbosch (OS) en eerstejaarstudent, gesê.

Phatlane het gesê “die stelsel werk teen hom” omdat dit in Afrikaans is.

Daar is twee ander Engelstalige universiteite binne bereik van die beswaardes in Kaapstad, maar OS wil hul eentaligheid kennelik met voortdurende intimidasie probeer vestig.

Volgens Phatlane het ‘n aantal studente uitgestap en OS-lede met hul asemnoodplakkate het daarna die administratiewe gebou beset.

‘n Ander swart eerstejaarstudent in politiek, filosofie en ekonomie, het ook gesê swartes het ‘n groot agterstand as gevolg van die T-opsie by US.

Open Stellenbosch het einde Maart ’n memorandum aan die US-bestuur oorhandig waarin hulle onder meer eis dat alle klasse teen volgende jaar in Engels moet wees en dat tolke en tolkdienste in klasse afgeskaf word.

Leon Lemmer: Stellenbosch as ‘n bron van sin en onsin

Op 25 Mei is Taalrealis van Stellenbosch se brief op Praag hergepubliseer. Dit is as “oplaas ‘n werklik sinvolle brief” aangebied. Dit lyk asof die besef groei dat alles nie wel aan die Universiteit Stellenbosch (US) is nie. Nog ‘n brief, André Coetzee van Stellenbosch s’n, wat in Die Burger (23 Junie, p 12) verskyn het, bevestig dit. Ek haal sy skrywe in sy geheel aan.

“In die lig van die ondeurdagte druk deur studentegroepe onlangs by die UK [Universiteit Kaapstad] en US, kon ek nie anders nie as om die volgende gesegde te onthou: ‘Deur geskiedenis te ignoreer, is jy gedoem om dieselfde foute te herhaal.’*

“As besoekende professor in die VSA kon ek die nadraai van die sinloosheid van onreëlmatige druk by die Stanford-Universiteit beleef.** Die destydse Stanford-rektor, Gerhard Casper, het gesê: ‘We cannot work for Stanford’s future in an environment dominated by politics of ultimatum. If we shortcut argument and reason, we abandon the essence of the university. If universities make their substantive decision[s] for political rather than academic reasons, they have no claims for untrammelled existence.’ (Aangehaal in The Diversity Myth, DO Sacks en P Thiel, 1998).***

“Die eintlik voorspelde gevolge van ‘politics of ultimatum’ aan ‘n universiteit is daar om gelees te word, dan hoef instansies nie dieselfde foute te maak nie.

“In SA sal dit moed kos en ek sien uit dat instansies dapperheid aan die dag sal lê en sorg dat daar teen 2030 nog waardige universiteite sal wees. Met ‘waardige’ bedoel ek ‘n universiteit wat ‘n onbeskaamde Westerse, meritokratiese, akademiese proses ondersteun.**** Die alternatiewe het gewys om onsuksesvol te wees.”

* George Santayana (1863-1952): “Those who cannot remember the past are condemned to repeat it.”

** Stanford is die swart-oorgedienstige universiteit waar Jonathan Jansen sy doktorsgraad gekry het.

*** David O Sacks & Peter A Thiel, The Diversity Myth: Multiculturalism and the politics of intolerance at Stanford, 320p, Amazon Kindle $11,96.

**** Gemeet aan hierdie norme poog die US deesdae om so onwaardig moontlik te wees. Kyk bv die uitlatings van adjunkminister Buti Manamela op die US-webwerf (1 deser): “US moet nalatenskap van die verlede ongedaan maak”, en ‘n US-dekaan, Johan Hattingh, se ANC-gedienstige, anti-akademiese reaksie.

Suzette McKerron

Die Burger hou nie daarvan om ‘n behoudende of konserwatiewe standpunt soos dié van Coetzee sonder teenhanger te publiseer nie. In dieselfde koerant, op die direk teenoorstaande bladsy, is daar die teks van ‘n kliniese sielkundige van Stellenbosch, Suzette McKerron, in die Terloops-rubriek (Die Burger, 23 Junie, p 13). Dit handel oor die verhouding Afrikaans/Engels, wat tans so ‘n brandende vraagstuk aan die US is.

Ten aanvang haal McKerron vir CP Hoogenhout (1843-1922), ‘n stigterslid van die Genootskap van Regte Afrikaners (GRA), onder meer soos volg aan: “In ons skole, in ons kerke, word ons moedertaal vermoor./ Ag hoe word ons volk verbaster.” Sy beweer “taalhandhawers in Stellenbosch dink seker gereeld” aan woorde soos hierdie. Daarmee plaas sy Afrikaanse taalhandhawers in die konteks van politieke verkramptheid. Daarna volg hierdie skuins opmerking: “Hoogenhout se woorde laat ‘n mens egter wonder hoeveel taalhandhawing nou eintlik met die voortbestaan van Afrikaans te doen het.” Het taalhandhawing nie (feitlik) vanselfsprekend baie met die voortbestaan van Afrikaans te make nie? Is hierdie stelling van McKerron nie maar bloot ‘n uitdrukking van haar onsimpatieke ingesteldheid teenoor Afrikaans en die uiting van haar politieke oorverligtheid nie?

“Meer as ‘n eeu later en ‘vermoor’ is Afrikaans beslis nog nie. Wel gewurg en in ander mense se kele afgedruk, maar verseker nog robuus. In die goeie ou dae toe Afrikaners nog geglo het hul opinies is ‘n belangrike faktor, het my aangetroude oom Van Aardt op Dinsdae sy lendene omgord en die Kaap ingevaar om [die winkels] Garlicks en Stuttafords se hooghartige Engelse damesklerke met hul blou kapsels in Afrikaans aan te spreek en dan ‘n ophef te maak om in Afrikaans bedien te word. Dis te betwyfel of hierdie houding, hoe kloekmoedig ook al, die Afrikanersaak goed gedoen het.”

Engels word deesdae in groter mate in “mense se kele afgedruk” as wat ooit met Afrikaans die geval was. Die verwysing na “die goeie ou dae” raak ‘n waarheidsnaar aan, maar is heel moontlik sarkasties bedoel. As voortgegaan was om Afrikaners se opinies as ‘n belangrike faktor te koester, sou die nuwe Suid-Afrika myns insiens ‘n beter plek gewees het. Die beskrywing van haar oom wat “op Dinsdae sy lendene omgord en die Kaap ingevaar” het, is humoristies bedoel, maar openbaar McKerron se gebrek aan simpatie met diegene wat ‘n “ophef” maak wanneer vir Afrikaans in die bres getree word. Word die saak van Afrikaans en Afrikaners werklik beter gedien deur niks ter taalhandhawing te doen nie of deur eerder soos Van Aardt te maak? Moet Afrikaanssprekendes eerder versoening en meertaligheid bepleit, soos die armsalige Afrikaanse Taalraad (ATR) deesdae doen, as om ‘n “ophef” oor Afrikaans in winkels te maak? Myns insiens is die ATR se strategie lafhartig, dus nie-kloekmoedig. Afrikaners het sekerlik in dieselfde mate as Engelssprekendes die reg om hulle moedertaal te praat en daarin bedien te word.

Die McKerron-van, dus haar voorkeur vir Engels bo Afrikaans, blyk uit die volgende: “Baie Afrikaners kla oor Afrikaners wat glo ons moet handhaaf en hoge Afrikaans besig. Ander Afrikaners kla weer oor Afrikaners wat sulke geykte Engelse byvoeglike naamwoorde, soos awesome en amazing, by alles voeg. En intussen stu Afrikaans voort, ongesteurd deur die kabaal. Dieselfde geld natuurlik vir Engels. Hoe skeef en krom en met watter uitspraak ook al, word dit die taal waarmee alle Suid-Afrikaners met mekaar kommunikeer. ‘n Ware geskenk van die imperialiste.”

“Hoge” is ‘n neerbuigende segswyse wat dikwels teen ordentlike Afrikaans opgehaal word. Diesulkes het min of geen erg aan Standaardafrikaans nie en moedig mengeltaal aan, op die gevaar af dat dit Afrikaans op die lange duur kan “vermoor”. Afrikaners wat taalgetrou is, word met (onnodige) klaery geassosieer en selfs daarvan beskuldig dat hulle ‘n “kabaal” (rumoer, lawaai) opskop. Al beweer McKerron dat dieselfde vir Engels geld, kom taalvermenging daar glad nie in dieselfde mate voor nie. Engels is glad nie so erg met Afrikaanse woorde deurtrek as wat Afrikaans met Engelse woorde besoedel word nie. Engels word soms wel “skeef en krom” gepraat, maar hierdie verskynsel moet nie misbruik word om diegene te minag wat nie Engels as moedertaal het nie. Engels word dikwels uit nood deur hulle gebruik omdat die ANC-owerheid die koloniale/imperiale taal aan almal opdring.

McKerron roem op haar tweetaligheid en is beswaard oor die swak Engels van Afrikaanssprekendes wat sy destyds aan die Hoër Tegniese Skool op George teëgekom het. Sy gee dan talle (dikwels afgesaagde) voorbeelde, bv dat boomwortels as “carrots” vertaal is. Haar staaltjies is seker as vermaak bedoel. Van hulle is vir haar “pynlik snaaks”, maar dit is net Afrikaanssprekendes se Engels-onvermoë wat belaglik voorgestel word. Sy kom nie uit by Engelssprekendes se beperkte of selfs algehele onvermoë om Afrikaans of enige ander taal baas te raak nie. Wêreldwyd is Engelssprekendes daarvoor berug dat hulle dikwels/meesal onwillig is om ‘n ander taal aan te leer.

Aan die einde van haar skrywe vertel sy dat sy baie bly is “dat die meeste Afrikaners deesdae so goed Engels kan praat. En of ons nou handhaaf of nie, dat ons taal sy eie loop neem.” McKerron wend geen poging aan om die huidige sotlike taalbedeling (11 amptelike tale met Engels as die eintlike taal) en veral die ANC-geïnspireerde (haat)veldtog teen Afrikaans te kritiseer nie. Sy keur foutiewe Engels af, maar Afrikaans, wat al hoe meer met Engels besoedel word, dra haar seën weg. Dit verbly haar dat Afrikaans “sy eie [verbasterde] loop neem.” My geheelindruk van haar rubriek is dat haar gesindheid teenoor Afrikaans en Afrikaners gerus kan verbeter, selfs al verwys sy na haarself as deel van “ons”. Propaganda het by haar sy werk as doeltreffende breinspoelmiddel gedoen.

Firoz Khan

Wim de Villiers, die US-rektor, moedig “robuuste debat” oor transformasie (en by implikasie kampusonrus) aan. Aan die US bestaan transformasie wesenlik uit twee prosesse: verswarting en verengelsing. Terselfdertyd is daar streng beperkings op wat blanke dosente mag sê of andersins doen. Uitlatings word maklik as “rassisme” geëtiketteer en dan is ontslag (soos onlangs met Anton Stander) so ‘n dosent se voorland; mits sy en veral hy wit is.

Daarenteen is daar geen beperking op wat nie-wittes (hetsy studente of personneellede) kwytraak nie. ‘n Sprekende voorbeeld is Firoz Khan se artikel in die Mail & Guardian (3 deser). Die teks is so “robuust” dat dit woordeliks en met ‘n foto van die outeur op die US-webwerf (6 deser) hergepubliseer is. Khan is ‘n dosent verbonde aan die US se Skool vir Publieke Leierskap. Sy teks toon watter soort leierskap deesdae die goedkeuring van die US-bestuur wegdra.

Hoewel Khan ‘n akademiese pos beklee, besprinkel hy sy teks met emosionele linkse evaluerings, bv deur na Nadine Gordimer as ‘n “great novelist” te verwys en Harold Wolpe ‘n “genius sociologist” te noem. Feitlik vanselfsprekend is daar ‘n salwende verwysing na “Madiba” se “magic”. Die ergste is dat na die voorheen benadeeldes, oftewel tans bevoordeeldes, dus nie-wittes, as “slaves” verwys word, bv: “the slave being forgiving and magnanimous to permit the oppressive master back into the fold of humanity and history without any real and substantive commitment to redress, redistribution and substantive social justice.” Khan pas sy grondige linksheid op so ‘n manier op die US toe dat hy by my die indruk wek dat hy met niks minder tevrede sal wees as dat twee wesenskenmerke van die US van weleer, naamlik blankes en Afrikaans, heeltemal moet verdwyn nie. “We are a nation in search of a revolutionary catharsis.” “No longer can we demand of slaves to forget, forgive, reconcile, move on, work harder, endure, be patient, stay calm and pretend.”

Amptelike ANC-beleidsdokumente is vir Khan nie radikaal genoeg nie. In hierdie verband verwerp hy sowel die Reconstruction and Development Plan (RDP) as die National Development Plan (NDP). “Thumb through the pages of the Reconstruction and Development white paper (1994) and there is no evidence to or mention of redistribution and substantive redress.” Die NDP “says nothing about redistribution, redress and changing the unequalising character and exclusionary trajectory of our economy.” Khan dring aan op vergoeding vir beweerde vergrype deur blankes. Myns insiens soek hy eintlik wraak. Onderliggend kan daar ook doodgewone haat wees.

“At the base of the defacing and toppling of colonial statues* at universities, the contestations of names of university buildings, affirmative action regarding lecturers, student admission policies, and demands for the transformation of the institiutional cultures of the university – rhetoric aside – is black intellectual, student and middle-class frustrations over the pace and nature of transformation. As one writer put it: while the challenges, contestations and demonstration may be ‘cathartic and fulfilling’, it ‘terrifies some white people because they see the statues [and institutions and culture] as metonyms for their race’ [and power].”

[* Cecil John Rhodes word deur Khan ‘n “racial metonym” genoem. Volgens die Wikipedia is “metonymy … a figure of speech in which a thing or concept is called not by its own name but rather by the name of something associated in meaning with that thing or concept.” Dus Rhodes = rassisme. In sy outobiografie haal Dirk Mudge vir Rhodes soos volg aan: “I contend that we are the finest race in the world and the more of the world we inhabit the better it is for the human race” (Enduit vir ‘n onafhanklike Namibië, Pretoria: Protea Boekhuis, 2015, p 32). Tog het mense soos Khan dit eerder teen die Afrikaners en Afrikaans as teen die Britte en Engels.]

Khan erken dat navorsing toon “how white students consistently outperform black students, regardless of the degree being pursued, the year of study or institution attended.” Hieruit volg nie waardering vir blankes se intellektuele vermoëns nie. Pleks daarvan kry wittes die skuld vir nie-wittes se akademiese wanprestasie. Die fout is glo by die “predominant university model.” Die aard van die universiteit maak glo van die nie-wit student ‘n “decontextualised learner … teaching and learning practices mostly favour white middle-class students from educated homes, who, because they are comfortable in this system, perform far better than mostly black, poorer students.” Hiervolgens lê die fout nie by die nie-wit studente nie, maar by die universiteit, die “system”, wat deur wittes ter benadeling van nie-wittes ontwerp is.

Volgens Khan sal die US as US nooit genoeg kan verander om hom en sy geesgenote tevrede te stel nie. Die US sal revolusionêr moet verander, dus iets anders as die US moet word. In hierdie transformasieproses sal dit waarskynlik ook iets anders as ‘n akademiese inrigting, ‘n universiteit,* word. “SU’s vision 2030 must produce real material and meaningful change in the immediate and short-term, otherwise it could meet the same fate as the NDP: rejection, rebellion and revolution by angry school students denied admission to university by dint of history, legacy and poverty; decontextualised teaching and learning models and continued racialised outcomes; and a frustrated and dispirited intellectual black middle class whose mobility is determined and defined by those who wrote and policed the old rules and are now tasked to script a transformation agenda and define performance regimes that have strayed from the founding missions and goals of a university and that they themselves would fall short off.” Die ironie is dat die “founding missions and goals” van die US onder meer is dat dit oorwegend ‘n Afrikaanse universiteit moet wees en bly. [* Pas is beweer dat die Universiteit Johannesburg pleks van ‘n universiteit “‘n pan-Afrika-sentrum vir kritiese intellektuele ondersoek” is (Netwerk24, 10 deser).]

Die De Villiers-US speel met vuur. Nie net word destruktiewe magte op die kampus losgelaat nie, hulle word aktief deur die bestuur aangemoedig. Die gevolge kan/gaan akademies vernietigend wees. In vergelyking daarmee het Anton Stander die US nie werklik benadeel nie.

Leon Lemmer: ‘n Nuwe vergryp teen die akademie: die ANC-regering se nGAP-program

Die ANC-regering het ‘n nuwe manier uitgedink om nie-wittes en vroue te bevoordeel en by implikasie blankes en veral wit mans te benadeel. Dit word die New Generation of Academics Programme (nGAP) genoem. Tipies ANC het hierdie uitvindsel nie ‘n Afrikaanse naam nie. Die staat (eintlik die belastingbetalers) betaal vir die eerste drie jaar die salaris van sulke bevoordeeldes ten volle. Daarna subsidieer die staat vir die volgende drie jaar die salaris in afnemende mate. Na verloop van hierdie ses jaar word daar van die universiteit verwag om sulke kandidate vir eie rekening permanent as dosente aan te stel. In die praktyk sal die opsie van nie-aanstelling seker nie bestaan nie. Sulke kandidate sal tydens daardie ses jaar van vakleerlingskap ‘n geringe doseerlas hê en elkeen sal ook deur ‘n mentor bygestaan word. Daar word van hierdie kandidate verwag om gedurende hierdie ruim tydperk van ses jaar ‘n magister- of doktorsgraad te voltooi. Die opset is sodanig dat so ‘n graad feitlik sonder uitsondering toegeken sal word, bv hetsy deur verlaging van akademiese standaarde of onregverdigbare oorvloedige hulp. Daarna sal so ‘n n-GAP-dosent in die posisie wees om bo sy/haar blanke kollegas, wat akademies sterker kan wees en minder gepamperlang is, bevorder te word. Nog nooit in die geskiedenis van die universiteitswese is dosente in so ‘n mate op nie-akademiese gronde (te wete ras- en geslag) bevoordeel nie.

Toe ek ‘n dosent was, het die universiteit waaraan ek verbonde was, besluit om die demografie van sy dosentekorps te “verbeter” deur addisionele poste te adverteer waarin slegs nie-wittes aangestel kon word. Vir aanstelling in my departement is meer as ‘n halfdosyn aansoeke van kansvatters ontvang. Anders as ander departementshoofde was ek nie bereid om so ‘n ekstra dosent te akkommodeer nie omdat hy/sy op nie-akademiese gronde (ras- en geslag) pleks van akademiese gronde (formele kwalifikasies, ondervinding, publikasies) aangestel sou word. Omdat daar meer departemente as sodanige addisionele poste in my fakulteit was, is my departement van hierdie skandalige praktyk vrygestel. Ek het ook beswaar geopper teen die laakbare voorwaarde dat ek as departementshoof verantwoordelik gehou sou word as so ‘n dosent misluk.

Die ANC-regering se jongste skuif is dus eintlik net ‘n verfyning van wat ek in die vorige paragraaf beskryf en in die tweede helfte van die jare negentig plaasgevind het. Vyf nGAP-poste is pas aan die Universiteit Stellenbosch (US) toegeken (US-webwerf 10 deser). Omdat die US-bestuur sterk nie-akademies, selfs anti-akademies, ingestel is, word hierdie aalmoes (met bybedoelings) van die ANC-regering amptelik deur die US verwelkom. Die US stel immers in elk geval by absolute voorkeur nie-wittes en vroue aan. Wat ook soos ‘n paal bo water staan, is dat die ANC-regering met sy nGAP-program sy vasbeslotenheid toon om al die plaaslike universiteite te verswart en verengels. Akademiese standaarde en Afrikaans as onderrigtaal sal ongetwyfeld ernstige skade lei, maar dit is klaarblyklik deel van die ANC se strategie. Al die universiteite wat nGAP-kandidate aanvaar, is mede-aandadig aan akademiese ondermyning.

Leon Lemmer: Onder nuwe rektor is Universiteit van Stellenbosch in sy maai (deel 1)

Die Universiteit Stellenbosch (US) se Wim de Villiers word in hierdie rubriek na sy eerste maand in die rektorstoel geëvalueer. Ek doen dit aan die hand van sy intreerede en maak gebruik van terugflitse waar nodig. Voordat hy in Stellenbosch diens aanvaar het, het De Villiers reeds ‘n aanduiding van sy politieke gesindheid gegee deur hom ten gunste van ‘n verbod op Wouter Basson as praktiserende geneesheer uit te spreek. Maar ek gaan die geskiedenis hier nie te ver terug agterhaal nie.

Vir Russel Botman, die eerste “swart” US-rektor (2007-2014), was dit ‘n passie om die tradisionele beeld van die US as ‘n wit, Afrikaanse universiteit sover en so vinnig moontlik te verander/transformeer in ‘n swart, Engelsmedium inrigting. Hiervoor het sy alma mater, die eens hoofsaaklik Afrikaanse Universiteit van Wes-Kaapland (UWK), wat danksy veral Jakes Gerwel ‘n eentalig Engelse universiteit geword het, as model gedien. Vir Botman as uitgesproke, militante, politieke aktivis het dit ook beteken dat Gerwel se karakterisering van die UWK as ‘n tuiste vir linksgesindes op die US oorgedra moet word. Tydens Botman se bewind het die US dermate ‘n ANC-nes geword dat behoudende of “regse” stemme nie meer op die kampus opklink nie. Dit was in skrille kontras met die US se geskiedenis van meningsverskille en -wisseling, wat bv dwarsdeur die apartheidsera gegeld het.

‘n Mens kon verwag dat daar in die na-Botman-era ‘n kentering sou intree. Voordat die volgende rektor, De Villiers, op 1 April diens aanvaar het, is Botman egter as’t ware tot kampusheilige verklaar. Byvoorbeeld, die waarnemende rektor, Leopold van Huyssteen, en die voorsitter van die US-raad, George Steyn, het net lof vir Botman en sy nalatenskap. Die tussentydse bewind het herhaaldelik te kenne gegee dat die volgende rektor eintlik ‘n Botman-kloon moet wees sodat sy beweerde voortreflike werk voortgesit kon word. Die Burger het dit beaam: “Die US kan nie verkeerd gaan nie as hy min of meer hou by die visie en rigting wat Botman aangedui en nagestreef het” (30 Junie, p 1 en 10). Dit is onverdunde en daarby gevaarlike bog, net soos Henry Jeffreys se verregaande leuen: “In Botman het Maties ‘n ware taalstryder vir Afrikaans gehad” (Die Burger, 26 November, p 10).

Die aanstelling van De Villiers, ‘n wit, blanke, Afrikaanssprekende man, as Botman se opvolger het as ‘n reuseteleurstelling vir die goedgevestigde linkse elemente gekom. ‘n Botman-kloon is skynbaar nie aangestel nie. Of het dit eintlik tog in bloot ‘n ander gewaad, dié van ‘n epigoon, gebeur? Volgens die HAT is ‘n epigoon ‘n “navolger sonder oorspronklike skeppingsvermoë.” Omdat linkse elemente sterk afkerig van sy aanstelling was, kan De Villiers, as hy nie groot van gees en sterk van ruggraat is nie, oorverlig reageer en oorkompenseer om hulle tevrede te probeer stel. Dan was sy aanstelling in werklikheid geen “terugwaartse” stap nie.

Voortsetting van die Botman-nalatenskap sou beteken: (1) die verdere verswarting en (2) verengelsing van die kampus en terselfdertyd (3) afskaling van Afrikaans (al word dit deurgaans amptelik ontken), asook die voortgesette gebruik van etniese en geslagsnorme by (4) studente-toelating, studiebeurstoekennings en koshuisplasings en ook by (5) die aanstelling en bevordering van personeel. (6) Daarbenewens die taboeverklaring van enigiets op die kampus wat met Afrikaners geassosieer word, bv gebouname. Hierdie Botman-nalatenskap is deur die tussentydse bewind as dogmas aanvaar en uitgeleef deur bv die naam van die gebou wat na DF Malan genoem is na die Coetzenburg-sentrum te verander en ‘n nuwe koshuis die naam Huis Russel Botman House te gee. Hiervolgens is Malan iemand waarvan die US hom distansieer en Botman iemand waarmee die universiteit graag assosieer. Swartes hou van hierdie standpunt. Baie wittes deel nie hierdie sentiment nie, maar wat wittes dink en voel word deur die transformerende US ondergeskik aan die wense van swartes gestel.

Sedert De Villiers se aanstelling as rektor op 1 Desember is talle tersaaklike berigte in koerante en ook op die US-webwerf gepubliseer. Hy het sy intreerede op 29 April in sowel Engels as Afrikaans gelewer. Toe ek die teks op dieselfde dag van die US-webwerf wou aflaai, was dit uitsluitlik in Engels volledig beskikbaar. Ek het hierdie weergawe uitgedruk en gebruik dit in hierdie rubriek. Die volledige Afrikaanse vertaling is later beskikbaar gestel. Ek kan dus nie uitsluitsel gee oor watter dele in watter taal voorgedra is nie. Dat die Engelse teks eerste beskikbaar gestel is, kan daarop dui dat die Afrikaanse komponent kleiner was en/of dat daar deesdae aan die US voorkeur aan Engels gegee word. Albei moontlikhede behoort diegene wat die US van weleer geken en waardeer het tot droefheid te stem. Verkorte weergawes van die intreerede is in Die Burger (2 deser, p 11) en Rapport (Weekliks, 3 deser, p 5) gepubliseer.

“This institution … is a jewel in the crown of higher education in South Africa … I will not let you down – and by that I mean the entire University community.” Die US word dus deur De Villiers in ‘n breë Suid-Afrikaanse akademiese konteks geplaas en die hele universiteitsgemeenskap, dus nie net die swartes of net die wittes nie, gaan deur De Villiers gedien word. “I am a proud alumnus of Stellenbosch University. But … the Stellenbosch of today is not the Stellenbosch of yesterday.” Gaan De Villiers die US rehabiliteer sodat dit weer na behore akademies kan funksioneer, bv dat studentetoelating en die aanstelling van dosente na akademiese verdienste geskied en eksamens en toetse weer saans in ‘n veilige omgewing afgelê kan word? Dit lyk nie so nie. Sy voorganger, Botman, het in sy intreerede in 2007 die verswarting van sowel die US as die dorp Stellenbosch as sy ideaal gestel. De Villiers: “I want to pay homage to [Botman] … I respect his achievements. He led Stellenbosch along a path of change, a journey of hope. And today we are all [!] the better for it.” “All”? – swartes en wittes?

As iemand wat meer as twee dekades in die buiteland (Engeland en daarna die VSA) gestudeer en gewerk het, bring De Villiers op tipies Amerikaanse wyse ‘n tikkie persoonlike besonderhede vroeg in sy rede in die prentjie. Hy bedank sy vrou, Catherine, sy kinders, Katusha, Braam en Gera, sy skoondogter, Kelly, en hy noem selfs sy kleinkinders, Eloise en Beatrice. Die enigste naam wat Afrikaans klink, is Braam (genoem na sy oupa en darem nie Bram, soos in Bram Fischer, nie). Hy is ‘n skoolhoof in Amerika. Ons het hier klaarblyklik nie met ‘n tipiese Afrikanergesin (met name soos Piet en Jan, Marie en Anna) te make nie. In ‘n onderhoud het De Villiers gesê: “Ek het ‘n baie Amerikaanse manier van hoe om dinge te doen” (Die Burger, 5 Desember, p 11). Die vraag is in hoeverre hy hom in die buiteland van sy Afrikaner- en Afrikaanse kulturele wortels losgemaak het. Sy pa was ‘n dosent in regte aan die US.

Van belang vir die behoud van Afrikaans aan die US is in hoeverre De Villiers se huistaal en die van sy kinders Afrikaans is. Destyds het ek, toe die bevrydingsteoloog Russel Botman as rektor Afrikaans as onderrigtaal deurlopend afgeskaal het, gevra dat hy verplig word om na aanleiding van ‘n Bybelteks (Josua 24:15) te sê: “Ek en my huis, ons sal Afrikaans dien.” Botman is polities korrek nooit gekonfronteer of kortgevat nie, met die gevolg dat hy toegelaat is om Afrikaans ernstig te benadeel. Die volgende woorde van Elsa Joubert kan gebruik word om kritiek op Botman se on- of anti-Afrikaanse gesinsopset te lewer en heel moontlik ook dié van De Villiers: “‘n Taal word bedreig as hy nie meer die vanselfsprekende huis is waarin jy woon nie” (JC Steyn, Ons gaan ‘n taal maak, Centurion: Kraal Uitgewers, 2014, p 475).

De Villiers: “There have been concerns raised around transformation, inclusivity and diversity, as well as our institutional culture and symbols on campus. There have also been comments around our language policy, which may be experienced as exclusionary by some … transformation can be thought of in two ways. On the one hand, it relates to the need for change in response to South Africa’s history of racial discrimination and exclusion … Let me now deal first with putting right what was wrong in the past. In this regard, Stellenbosch University took an important step in the year 2000 [toe Andreas van Wyk die rektor was] when it formally acknowledged – and I quote – ‘Its contribution to the injustices of the past’ … this was an apology for apartheid, which I would like to reiterate.” Wanneer Botman gepraat en geskryf het, het hy telkens hierdie verskoningvra opgehaal. De Villiers volg in sy voetspore.

Later in sy toespraak kom De Villiers waaragtig hiernatoe terug: “We made mistakes in the past, and it is important that we apologise and try to repair ties. This we did in 2000, with our acknowledgement of the University’s ‘contribution to the injustices of the past.'” Soos Botman vestig De Villiers nie die aandag op “racial discrimination and exclusion” in die hede nie; veral nie die diskriminasie wat as standaardprosedure teen blankes aan die US gepleeg word nie. Ek het onlangs weer diep onder die indruk gekom van die onreg wat die US pleeg deur bv raskwotas vir sekere studierigtings, soos medies, af te dwing. ‘n Ouer was hoogs ontsteld en gegrief omdat vanweë ‘n politiek-geïnspireerde voorskrif van die US die studente in toenemende mate nie wit mag wees nie.

“The University … committed itself to ‘redress and development’ – specifically in terms of broadening access to the University for those who had previously been excluded based solely [!] on the colour of their skin.” “Broadening access” is ‘n eufemisme. Toelatingsvereistes vir nie-wittes, veral swartes, is verslap, onder meer by medies, sodat die universiteit in al hoe groter mate nie die blanke aanskyn van die US van weleer moet hê nie. Soos Botman verkondig De Villiers doelbewus die leuen dat studente voorheen weens pigmentasie uitgesluit is. As De Villiers vir ‘n oomblik nugter besin en die ou en nuwe US vergelyk, sal hy besef dat die uitsluiting nie primêr op grond van verskil in velkleur geskied het nie, maar vanweë die dikwels aansienlike kultuurverskille wat by etniese groepe aangetref word; dus verskille in leefwyse, maniere van dink en doen.

Die probleem is dat De Villiers as geneesheer kennis en ondervinding van mense as liggaamlike weses het. Daarom is hy oorbeïndruk met die mate van fisieke eendersheid by mense. Hy is glad nie afdoende geskool in die groot geestelike (bv ideologiese en kulturele) verskille by mense nie. Dit is juis insig in mense as geestelike weses wat ‘n rektor broodnodig het, want dit is waarop die akademie by uitstek ingestel is. In hierdie opsig blyk De Villiers swak toegerus te wees. As medikus het hy gespesialiseer in probleme wat in die onderlyf van mense (naamlik gastroenteritis) kan voorkom.

Kulturele verskille is die rede waarom die US, anders as voorheen, ‘n chaotiese kookpot geword het; ‘n plek waar daar nie meer suiwer of primêr op akademiese sake (onderrig en navorsing) gefokus word nie, maar sonder ophou oor meertaligheid, gedwonge integrasie, transformasie, inklusiwiteit, diversiteit, menswaardigheid, ens, geredekawel word. Verwys in hierdie verband na die beleidsverklaring, “Só dink ons oor transformasie aan die US” (US-webwerf 15 April), ‘n 3-bladsye lange teks, wat ongetwyfeld met De Villiers se goedkeuring vrygestel is. Hy herhaal van daardie gegewens in sy intreerede.

In sy toespraak spog De Villiers eintlik oor die diskriminasie wat teen blankes gepleeg word en verbind hy hom daartoe om dit nie net voort te sit nie, maar om dit te vererger. In 1990 het die US 762 nie-wit studente gehad. Tans is daar 11 200, amper 38% van die studentebevolking. “We aim to advance this further … I believe we can do it.” Die personeelsyfers is selfs “beter”: 43% is nie-wit, met 20% van die akademici. “So there is much room for improvement. This is also true for the representation of women … on both fronts – race and gender – we are working towards greater equality, and I believe we can do it.” Hier het ons dus ‘n rektor, die hoof van ‘n akademiese inrigting, wat hom daartoe verbind om studentetoelating en die aanstelling van dosente (in groot mate) op nie-akademiese gronde (ras en geslag) te bewerkstellig.

De Villiers se simpatie is stewig in die nie-wit kamp gevestig, maar dan verdoesel hy dit met bv: “We need to ensure that this University is a place where everyone [!] feels welcome … We can do it.” Hoe? Deur die name van geboue wat na Afrikaners (DF Malan, HF Verwoerd, BJ Vorster) genoem is, te verander. Deur dele van die US na nuwe ikone, ANC-kamerade (Beyers Naudé, Desmond Tutu, Russel Botman), te vernoem. Die Malan-borsbeeld is ook reeds in die visier (Die Burger, 18 April, p 6). Dit herinner aan die weglating van die name van gesneuwelde soldate van die Suid-Afrikaanse Weermag op die ANC-geïnisieerde Freedom Park Memorial Wall in Pretoria (Steyn, p 488). Dat die blankes, dus diegene wat die US gestig en opgebou het en tradisioneel op die kampus hoort, in die proses vervreem en ontheem word, word nie in ag geneem nie. Nog minder dat die US tradisioneel as die bakermat van Afrikaans en Afrikanerpolitiek beskou is.

Vervolgens verwys De Villiers na die US se nuwe taalbeleid wat in November aanvaar is. “The Policy says the University is committed to Afrikaans as academic language, but also to English in the interest of accessibility, as well as the advancement of Xhosa, where feasible. Stellenbosch is not an Afrikaans university; Stellenbosch is not an English university; Stellenbosch is not a Xhosa university; Stellenbosch is a multilingual South African university.” Botman sou bygevoeg het dat die US ‘n Afrika-universiteit is. De Villiers volg ook in hierdie opsig in sy voetspore, soos hier onder blyk.

Sedert verlede jaar het Afrikaans en Engels amptelik gelyke status as US-onderrigtale. Die viserektor vir onderrig, Arnold Schoonwinkel, het egter al herhaaldelik te kenne gegee dat die idee is dat onderrig deur die medium van Engels in alle vakke beskikbaar moet wees (as lesings of tolking), maar dit geld nie vir Afrikaans nie omdat tolking glo soms onnodig is omdat Afrikaanssprekende studente Engels in afdoende mate magtig is. Van die begin af het Afrikaans en Engels dus nie werklik gelyke status nie. Dure ondervinding elders bevestig dat so ‘n taalopset Engels veral op die lange duur bevoordeel en Afrikaans benadeel; die taal selfs tot afskaffing verdoem. “In alle meertalige situasies kry die polities dominante taal gou die oorhand en word die ander taal of tale uitgeskakel” (Steyn, p 444). Nagraadse onderrig aan die US is reeds grootliks in Engels; op hierdie vlak is daar geen sprake van gelyke status vir Afrikaans nie. Daar is waarskynlik ook geen sprake van tolking in Afrikaans nie. Wat hier gebeur, vloek teen die stigtingsvoorwaarde wat die stigtingsdonateur, Jannie Marais, gestel het, naamlik dat Hollands/Afrikaans nie ‘n mindere posisie as Engels aan die US mag beklee nie. Nie een van diegene aan die US wat deesdae so hoog oor moraliteit opgee, het al die integriteit gehad om die Marais-taalvoorwaarde openlik te beredder nie.

Die jongste is dat tolking van Afrikaans na Engels nie (noodwendig) vir swart studente aanvaarbaar is nie. Aan die Noordwes-Universiteit het ‘n student geëis “dat die kopstukke teen 1 Julie waai omdat dit ‘n simbool van onderdrukking en apartheid is” (Die Burger, 7 deser, p 16). Tolkdienste veroorsaak glo dat swartes te na gekom word. Daardie mense wat voorheen nie op die Potchefstroom-kampus gehoort het nie, word nou nie net vryelik toegelaat nie. Nee, hulle matig hulle ook aan om te eis dat Engels as onderrigtaal gebruik moet word. Dan Kgwadi, die rektor van die Noordwes-Universiteit, sê dat daar na hulle geluister moet word. Met hoeveel simpatie sou De Villiers reageer as Afrikaanse studente tolking van Engelse lesings eis? Ek dink selfs tolking sal vorentoe nie aan Afrikaanse studente gegun word nie, wat nog te sê van lesings in Afrikaans.

Anders as Marais sê De Villiers: “Stellenbosch is not an Afrikaans university.” Vir wie eggo hy hier? Blade Nzimande, die kommunistiese minister van hoër onderwys, het gesê: “Ek wil beklemtoon dat ons nie langer Afrikaanse … universiteite het nie” (Die Burger, 23 Julie, p 2). As onderwysminister het Kader Asmal dit in 2002 “duidelik gestel dat die taalgelykheidsbeginsel in die onderwys ondergeskik is aan ander voortskrifte soos toegang vir agtergeblewenes tot onderwys (access) en transformasie van die onderwys (equity) … ANC-beleid, soos geformuleer in 2002, bepaal dat daar nie van swart studente verwag kan word om deur medium Afrikaans aan ‘n histories Afrikaanse universiteit te studeer nie” (Steyn, p 456-457). Die (swart) studente wat deur die ANC-regering na Kuba vir mediese opleiding gestuur word, word egter verplig om Spaans magtig te word voordat hulle lesings kan bywoon. De Villiers kom met hierdie geykte stelling ten koste van Afrikaans: “We are trying to ensure that language is not a barrier to access.” Die Burger (1 deser, p 10) beaam dit in ‘n hoofartikel: Dat Afrikaans “nooit weer as meganisme vir onbillike uitsluiting gebruik word nie.” Soos by Botman is alles wat De Villiers sê in ooreenstemming met die beleid van die ANC. Die De Villiers-US bly koersvas op die pad van ANC-gedienstigheid.

“The issues of the institutional culture of South African universities and the pace of transformation is currently receiving a great deal of attention, and Stellenbosch is necessarily part of this debate.” Dit herinner aan die kritiek wat bv Leon Wessels en Dan Kgwadi op die institusionele kultuur van die Potchefstroom-kampus uitgespreek het. Die kern van die beswaar is dat ‘n universiteit en selfs ‘n enkele kampus volgens ANC-gedienstiges nie oorwegend wit en Afrikaans mag wees nie. De Villiers onderskryf hierdie sentiment. Daar is ook die alewige beswaar dat die proses van verswarting en verengelsing nie vinnig genoeg geskied nie.

In hierdie verband vra De Villiers, met verwysing na wat Johan Degenaar en NP van Wyk Louw gesê en geskryf het, vir ‘n oop gesprek. “That is what is needed in the transformation debate – ‘discussion without borders’, an ‘open debate’ in which ideas can circulate freely, leading to ‘mutual understanding’. I know we can do it.” Ek, daarenteen, dink dit is buite die kwessie dat die De Villiers-US buite die Botman/De Villiers/ANC-raamwerk sal probeer dink deur die menings uitgespreek in bv hierdie rubriek ernstig te oorweeg. De Villiers & kie sal hoogstens kosmetiese of boetiekaanpassings oorweeg, bv die pas waarteen verswarting en verengelsing plaasvind. Ek voorspel dat ernstige besinning oor die anti-akademiese impak van transformasie en die opskorting en omkering van hierdie dwaasheid nie deel van die De Villiers-nalatenskap gaan wees nie.

“This brings me to the second way to think of transformation – as an imperative for creating the future we want … In the foyer of our Education Building, there’s an often used but enduring quote by Madiba [!]: “Education is the most powerful weapon which you can use to change the world.” De Villiers noem dit ‘n “universal truth” en praat dan van “transformation through education.” Hoe versoen hy en Mandela dit met die UDF/ANC-strydkreet: “Liberation before education”? Is dit nie Marxisme/kommunisme wat die (hele) wêreld wou verander nie? Hoekom praat De Villiers van “Madiba” en nie van Nelson Mandela nie? Hy wend geen poging aan om sy pro-ANC-gesindheid te verdoesel nie.

Dan gaan De Villiers weer in sy Amerikaanse modus. Hy vertel die storie van “one of our students.” Nie ‘n boerseun, Jan van der Merwe, ‘n wit, manlike, Afrikaanssprekende student nie. Nee, die storie van Claudia Ntsapi. Sy het probleme gehad waarvoor sy nie die skuld kry nie. Haar probleme was “due to educational backlogs in the system.” Toe skryf sy in vir ‘n US-oorbruggingsprogram wat (soos so baie neo-US-dinge) net ‘n Engelse naam het, SciMathUS. Sy kom toe agter dat sy nie chemiese ingenieurswese moet studeer nie, maar die graad BSc. “She says: ‘SciMathUS gave me time to discover my true passion, instead of doing what everyone else thought I should.'” De Villiers sê: “I find her journey inspiring.” Aan Ntsapi sê hy: “You are showing the world [!] what can be done.” Dan die kersie op die koek: “In higher education we can achieve transformation by recognising and developing potential, and constantly emphasising excellence.” Ek, daarenteen, dink dat iemand met bewese akademiese prestasie op skool (eerder as potensiaal, wat nie noodwendig vervul word nie) ‘n beter kans staan om as student op universiteit uitnemend of voortreflik te presteer.

“I want the University to offer students an experience that is pleasant, welcoming, safe and hospitable – in an inclusive environment. We can do it … The challenge for us is to be locally relevant, yet globally competitive. We should focus on unique areas in which we have developed expertise over time and build collaborative networks in South Africa, the rest of the continent and further afield. I have no doubt we can do it.” Soos diegene wat hulle vereenselwig met die nuwe Suid-Afrika, verwys De Villiers na “our young democracy”, ons “progressive Constitution” en “the values of our Constitution”, asook die ANC-regering se Nasionale Ontwikkelingsplan (NOP) se “desire to make our country work for all its people. We want to create a University that works for all [!] of us – a national asset, in fact a continental and global asset, to help make the world a better place seeking solution to such ‘wicked problems’ as poverty, inequality and unemployment in our society.” Soos Botman probeer De Villiers afstand skep tussen die tradisionele Afrikaanse/Afrikaner-US en die nuwe US wat in lands-, Afrika- en wêreldkonteks geplaas word. Die US het glo “gevorder” van “volksuniversiteit” tot “national asset,” – “serving the entire population.” Dit gaan vir die US nie meer om Afrikaans en Afrikaner-identiteit te bestendig en uit te bou nie. Dit gaan om Suid-Afrikaner- en Afrikaanskap, asook wêreldburgerskap. Hoe beïnvloed dit Afrikaans? Globalisering of internasionalisering bevorder nie Afrikaans nie. “Engels word bevorder deur globalisering” (Steyn, p 443).

De Villiers vind “the recent manifestation of xenophobia in our country … upsetting … At Stellenbosch University we are proud of the fact that we have more than 4 100 international students, making up 14% of our student body. They come from 117 countries around the world, and 56% of them are from other African countries. They enrich us.” Op die US-webwerf (21 April) het De Villiers reeds die aanvalle “op mede-Afrikane” veroordeel. Hy het toe na die US se African Doctoral Academy (ADA – in 2011 deur Botman gestig) verwys, wat swart studente uit swart Afrika vir die US werf en befonds. “Al ons Afrika-studente, mede-akademici en ander besoekers vanoor ons kontinent [is] meer as welkom … op al ons kampusse.” Sal hy dit van “regse” blankes sê? De Villiers voel so sterk oor die kwessie van xenofobie dat hy die Engelse teks van sy verklaring op die US-webwerf aan die tweetalige weeklikse koerant, Bolander (29 April, p 2), vir publikasie gestuur het.

Teen die einde van sy intreerede gaan De Villiers van kwaad tot erger. Hy weerspreek sy bewering dat dit vir die De Villiers-US in gelyke mate om die heil van almal (wit en nie-wit) gaan met die volgende aankondiging: “I now announce with humility that the University is establishing a bursary fund for the children of Die Vlakte, the descendants of those who were uprooted.” Hy verwys na die inwoners (eintlik: die uittredende primarius) van die Dagbreek-koshuis wat in 2012 “apologised for the Battle of Andringa Street in 1940 … Prof Botman ensured that an exhibition was installed in the University Archives in the Willcocks Building to remind us of the forced removals from Die Vlakte in the 1960s. These removals brought separation because the University as institution did not protest against them at the time, and also because the Arts and Social Sciences Building [voorheen die BJ Vorster-gebou] was later erected on expropriated land.” De Villiers is dus weer besig met verskoning vra en boetedoening.

Ek het by ‘n vorige geleentheid in besonderhede oor die sogenaamde Slag van Andringastraat geskryf (Praag 25.08.2013). Studente van die Dagbreek-koshuis en bruines het in Andringastraat handgemeen geraak, waarna die bruines die ruite van ‘n privaat koshuis met klippe uitgegooi en ‘n ander huis beskadig het. Die US-rektor, RW Wilcocks, het die vrede herstel deur selfs skadevergoeding aan sommige bruines te betaal. Die bruines het nie opgedok vir die skade wat hulle veroorsaak het nie en ook nie om verskoning gevra nie. Botman het as rektor in hierdie 1940-gebeurtenis die geleentheid gesien om houe teen blankes in te kry op ‘n manier soortgelyk aan wat Jonathan Jansen met die Reitz-video aan die Universiteit Vrystaat reggekry het. Toe die Wilcocks-gebou na ‘n brand herbou is, het Botman in 2013 ‘n permanente uitstalling oor die Slag van Andringastraat in die Argief se “Herinneringskamer” in daardie gebou gevestig. Daarin word die wittes as die skuldiges en die bruines as die onskuldige, vreedsame slagoffers voorgestel. Dit is van die gemeenste dinge in die Botman-nalatenskap, maar juis dit is deur De Villiers uitgesoek om 75 jaar later die nageslag van die klipgooiers met eksklusiewe US-studiebeurse te vergoed. Op kenmerkende wyse het Botman die uitstalling “‘n gebaar van versoening tussen die US en die dorp se bruin gemeenskap” en ‘n “stap in die toekoms in” genoem (Die Burger, 2.08.2013, p 9). De Villiers borduur voort hierop. Let op hoe die wet op groepsgebiede heeltemal onnodig met die Slag van Andringastraat verbind word. Op die US-webwerf (8 deser) word genoem dat R350 000 reeds vir hierdie eksklusiewe beursfonds vir nie-wittes bewillig is. Daar word beweer dat die wit studente die bruines se huise beskadig het. Doelbewus word geen woord gerep van die skade wat bruines, deur bv klippe te gooi, aangerig het nie.

Die rede waarom ek in die voorlaaste paragraaf hierbo sê dat dit vir De Villiers en die neo-US nie in gelyke mate om die heil van almal (wit en nie-wit) gaan nie, is omdat studiebeurse, soos hierdie Vlakte- en die ADA- en talle ander beurse, uitsluitlik aan nie-wittes toegeken word. Die bestaansreg van studiebeurse uitsluitlik vir wittes word egter ontken. Op RSG is daar onlangs ‘n berig uitgesaai waarin die US so ‘n uitsluitingsreg ten bate van wittes betwis. Die Burger het (doelbewus) nie hieroor berig nie. In die Botman-era het die US geweier om enigiets met ‘n studiebeurs uitsluitlik vir blankes te make te hê. Ek weet ook van iemand wat kapitaal vir ‘n studiebeurs vir blankes aan die US wil bemaak, maar die US is nie ontvanklik hiervoor nie. Kader Asmal het as onderwysminister staatsgeld gebruik/misbruik om testamentvoorwaardes van so ‘n studiebeurs te verander. Die reg van ‘n dooie mens om sy geld as studiebeurs aan blankes te bemaak, word dus deur sowel die ANC-regering as die US betwis of ontken. Dit is myns insiens hoogs vermetel om nie die redelike/opregte wense van ‘n oorledene te eerbiedig nie. Dit is hoogs immoreel om studiegeleenthede vir blankes op hierdie manier aan bande te lê.

In haar rubriek, wat gerus “Saam met die stroom” kan heet, noem Martie Meiring-Retief, ‘n joernalis van Stellenbosch, die instelling van die Vlakte-studiebeurse “remediëring (of dan skuldvereffening)” (Die Burger, 7 deser, p 18). Afrikaans as die “oorheersende taal aan die plaaslike universiteit” veroorsaak glo “geldige probleme”. Na geradbraakte Afrikaans verwys sy as “pure aansteeklike Kaaps.” Sy het net lof vir rasse-integrasie en het so min insig dat sy kamma nie Afrikaners se strewe na selfbeskikking of selfstandigheid verstaan nie. “Ek wil nie ‘n selfbeskikte Afrikaner word óf wees nie.” Sy verdien dit sekerlik ook nie.

De Villiers: “Last year, Stellenbosch University paid out R588 million in bursaries and loans … Of this amount, 55% went to black, coloured and Indian students … And because greater diversity [dus nie-wittes] is a priority for us, we want to award even more recruitment bursaries.” In 2014 is ‘n bykomende R102.3 miljoen studiebeursgeld bewillig wat uitsluitlik vir nie-wit studente geoormerk is. Die ideaal is dat die US in 2018 in sy eeufeesjaar minstens 50% nie-wit studente moet hê (US-webwerf 15 April). Dit impliseer toenemend verskerpte rassediskriminasie teen blanke studente. Bykans die helfte (46%) van die nagraadse studente is reeds nie-wit.

Lesers weet teen hierdie tyd genoeg van De Villiers om die volgende woorde krities te beoordeel: “Let me reach out to members of our community everywhere. Let us move forward together. That will be the main thrust of my time as Rector and Vice-Chancellor: Forward, Stellenbosch! Vorentoe! Siyaya!” Myns insiens: Vorentoe na sowel die ANC se politieke hemel as die akademiese afgrond.

Net om seker te maak dat almal moet weet wat sy politieke gesindheid is, het De Villiers teen die einde van sy toespraak as ‘n soort “hoogtepunt” nog ‘n aankondiging gedoen. “If there are obstacles in our way, let’s remove them. Like the HF Verwoerd plaque in our Accounting and Statistics Building [voorheen die HF Verwoerd-gebou]. This will be removed and placed in the University Museum, there to be properly contextualised … This is an ideal opportunity to engage in open discussion about visual elements and symbols on campus, as a place of learning and critical thinking should. It will help us move forward” – dus al hoe verder weg van die US van weleer. Die Verwoerd-gedenkplaat moet weg, maar die Mandela-slagspreuk in die voorportaal van die Opvoedkundegebou kan bly en word deur De Villiers aangeprys.

Lees ook Deel 2 van Leon Lemmer se manjifieke rubriek.

Universiteit Stellenbosch haal Verwoerdplaat af as deel van suiweringsveldtog

Na aanleiding van die gedoente rondom die Rhodesstandbeeld by die Universiteit van Kaapstad, het die Universiteit van Stellenbosch besluit om die kampus van veral Afrikanersimbole te suiwer. ‘n Gedenkplaat vir dr. H.F. Verwoerd gaan verwyder word en in die universiteitsmuseum geplaas word waar dit “behoorlik gekontekstualiseer sal word”, vermoedelik op ‘n baie negatiewe wyse.

Dr. en mev. Verwoerd, afgeneem voor die Sosiale Wetenskappegebou toe dit in 1963 na hom vernoem is

‘n Woordvoerder vir die universiteit, Martin Viljoen, het gister verklaar:

“Dit is iets wat al tien jaar gelede gedoen moes gewees het toe die [Rekeningkunde- en Statistiek-] gebou se naam verander is.”

Die Rekeningkunde- en Statistiek-gebou het tot tien jaar gelede as die H.F. Verwoerd-gebou bekendgestaan.

Die linksliberale dagblad in die Wes-Kaap, Die Burger, het voorheen in sy blaaie ‘n veldtog teen die gedenkplaat gevoer ten einde die US te dwing om dit te verwyder.

Daarom het die universiteitsbestuur amptelik besluit om dit af te haal, het Viljoen gesê.

Die universiteitsbestuur sal verder met linkse en marxistiese groepe op die kampus vergader om die revolusionêre transformasie van alle “visuele en simboliese elemente” op die kampus te bespreek. Daar word verstaan dat alle Afrikanerfigure uit die geskiedenis dit sal ontgeld.

Volgens inligting wat aanlyn beskikbaar is, moes die HF Verwoerdgebou eers die departement Sosiale Wetenskappe gehuisves het, want dit is in 1963 na die voormalige eerste minister vernoem. By die benoemingsgeleentheid het 250 studente in kleurbaadjies van die Dagbreekkoshuis, waarin Hendrik Verwoerd as student tuisgegaan het, vir hom ‘n erewag gevorm.

Danksy Die Burger is die oud-Matie, HF Verwoerd, egter vandag persona non grata op Stellenbosch.

Die ontaarding van die Universiteit Stellenbosch

In sy boek, Maties en Afrikaans (Pretoria: Protea Boekhuis, 2013), vertel Pieter Kapp hoe die Engelse Victoria College die Afrikaanse Universiteit Stellenbosch (US) geword het. Oor die tyd voordat die US in 1918 sy beslag gekry het, skryf Kapp: “Dit [is] nodig om daarop te let dat hoewel soveel studente-aktiwiteite en veral publikasies in Engels geskied het, dit deur Afrikaanse studente geskryf is” (p 32). Uit Lindie Koorts se boek, DF Malan en die opkoms van Afrikaner-nasionalisme (Kaapstad: Tafelberg, 2014) blyk dat Malan (1874-1959, eerste minister 1948-1954) as kollegestudent aanvanklik deel van hierdie verengelsing was. Hy het selfs aan sy Afrikaanse vriendin in die platteland in Engels geskryf. (Iets soortgelyks kan egter ook van JBM Hertzog gesê word.)

Die onlangse betoging op die kampus van die Universiteit Stellenbosch

Hierdie taalsiklus is na bykans ‘n eeu voltooi toe die US in 2014 amptelik besluit het dat Afrikaans nie meer sy enigste of hoofvoertaal sal wees nie; dat Afrikaans en Engels voortaan glo gelyke status geniet, maar met die duidelike implikasie dat indien Engels nie reeds die hoofonderrigtaal is nie, dit spoedig sodanige status sal verwerf en na verwagting van die US uiteindelik weer, soos die Victoria College, ‘n eksklusief Engelse inrigting sal maak (Praag 30 November en 7 Desember). Op die US-studentewebwerf Bonfiire Stellenbosch blyk dat die geskiedenis hom herhaal: feitlik al die Afrikaanssprekende studente publiseer hulle menings deesdae in Engels. Dit toon in hoe ‘n groot mate propaganda afkomstig van bv die ANC daarin geslaag het om Afrikaners en Afrikaans in onguns te bring.

In hierdie skrywe toon ek aan hoe drie astrante swart US-studente onlangs in die dorp skoor gaan soek en dit gekry het en hoe dit aanleiding gegee het tot ‘n reeks gebeure, soos ‘n verklaring deur die waarnemende rektor en daarna nog een deur ‘n viserektor, met ‘n optog op die kampus as “hoogtepunt”. Hierdie gebeure lê die anatomie bloot van ‘n eens gerekende inrigting wat gekies het om primêr eerder ‘n politieke as ‘n akademiese koers in te slaan, met betreurenswaardige gevolge. ‘n Mens sou verwag dat die teenoorgestelde liewer gebeur, dus dat die US hom eerder al hoe meer los woel van die swart regering en die ANC, want die staatsubsidie het van 41% van die US-begroting in 2000 na 25% in 2015 gedaal (Matieland, 2014, p 9). Desnieteenstaande is die US-bestuur soos klei in die hande van die minister van hoër onderwys, Blade Nzimande.

Op 4 Maart het Bradley Frolick op Bonfiire aangekondig dat daar op 6 deser ‘n optog op die US-kampus gehou gaan word met die oog op: “Reaffirming the importance of the human dignity of all Maties … we unite in solidarity as Maties to be able to walk free from the fear of violent attacks, cat-calling, homophobia, racism, xenophobia and other discrimination suffered.” Die US-studente word beskryf as “active agents of change.” Ander kenmerkende politieke retoriek sluit in “challenges” en “the spirit of Ubuntu”.

Die aanleiding vir hierdie optog was nie die onlangse ontvoering van ‘n blanke US-vrouestudent of die verkragting van ‘n ander een nie. Benadeling van blankes lei gewoonlik nie tot entoesiastiese openbare protes nie. Wat sowel wittes as nie-wittes hierdie keer geaktiveer het, is drie swart US-studente wat hulle ongevraagd bemoei het met ‘n geskil tussen wittes en swartes in ‘n kitskosonderneming in die dorp. Ek haal die koerantberig, geskryf deur Raymond Willemse, volledig aan.

“‘n Rassevoorval het kop uitgesteek by die Universiteit Stellenbosch (US) waar wit mans glo swart studente aangerand het. Of die wit mans studente is, kan nog nie bevestig word nie. Die voorval het glo oor die naweek by McDonald’s in Merrimanlaan gebeur. Een van die studente, Sikhulekile Duma, voorsitter van die Demokratiese Alliansie Studente-organisasie (Daso), het in ‘n verklaring namens die organisasie druk op die US-bestuur geplaas om op te tree.

“Luidens die verklaring het aanvallers glo swart werknemers by dié eetplek verneder en oor die toonbank aan hul klere gepluk. Duma het gesê hy was verplig [!] om tussenbeide te tree. Duma, Sphele Masuku en Lwazi Phakada is later buite die eetplek glo aangerand. Die aanval is by die polisiekantoor asook die US aangemeld en word ondersoek. In die verklaring eis Daso ook dat die US rassisme op die kampus moet prioritiseer en meer doen om rassistiese ingesteldhede onder studente te bekamp.

“By navraag oor die beweerde voorval het Prof Leopoldt van Huyssteen, waarnemende rektor en visekanselier, gesê die US beskou enige vorm van rassisme, geweld, skeltaal of menseregte-vergrype in ‘n baie ernstige lig, ongeag waar die insident plaasgevind het – op kampus of elders in die dorp. ‘Die identiteit van die aanvallers is in hierdie stadium nie aan die universiteit bekend nie, maar die onmiddellike prioriteit is om die beseerde studente te ondersteun. Die universiteit se krisisdiens was in verbinding met die studente om hulp en berading aan te bied.

“‘Ons het ‘n standpunt van zero-verdraagsaamheid ten opsigte van rassisme en diskriminasie. Ons sal nie skroom om op te tree teen enige student wat skuldig bevind word aan enige gedrag of uitlatings wat strydig is met die dissiplinêre kode vir studente, of wat ‘n kriminele oortreding begaan het nie. As dit in die ondersoek aan die lig sou kom dat die beweerde aanvallers in Saterdag se voorval wel US-studente is, sal die interne dissiplinêre prosesse geïnisieer word,’ het Van Huyssteen gesê” (Eikestadnuus, 26 Februarie, p 2; dié berig was ook in Die Burger, ‘n koerant wat ongeneë is om ruimte aan bv plaasmoorde af te staan).

Let daarop dat net die blankes se geslag in die berig gespesifiseer word. Hulle word dus as dubbel afkeurenswaardig voorgestel, want hulle is wit en boonop mans. Sedertdien was daar geen sprake van dat hierdie blankes, die “aanvallers” genoem, US-studente is nie. Duma, die klaer, is die voorsitter van Daso en dus polities aktivisties. Hy en twee mede-swartes het hulle aan die blankes opgedring en is toe reggesien. Nou eis Duma/Daso “dat die US rassisme op die kampus moet prioritiseer” omdat daar glo “rassistiese ingesteldhede” onder die studente is. Dít terwyl die voorval buite die kampus in die dorp plaasgevind het en dit drie swart studente is wat moeilikheid met (klaarblyklik) nie-US-studente gesoek en dit gekry het. Druk is deur Duma/Daso op die US-bestuur geplaas om op te tree en die waarnemende rektor, Van Huyssteen, het dadelik ‘n verklaring teen rassisme uitgereik en simpatie met die swartes uitgespreek. (Dit herinner aan Jonathan Jansen se onlangse gedrag teenoor twee wit studente aan die Universiteit Vrystaat toe Jansen kant vir die valse aantygings van ‘n swart student gekies het.)

Maar is dit (noodwendig) ‘n geval van rassisme? Gestel drie wit US-studente het in die onderonsie ingemeng en is deur daardie wit mans (of deur swartes) reggesien. Dan sou geen haan daaroor gekraai het nie en daar sou geen optog teen rassisme plaasgevind het nie. Dit is die lakmoestoets wat in al sulke gevalle aangelê moet word: Word wittes en swartes eenders behandel? Dus, is daar gelykberegtiging? Adriaan Basson het bv onlangs verkondig dat die dood van Solly Ozrovech kom koud laat (Netwerk24, 7 deser). Maar dit is die soort ding wat Basson nooit van enige nie-witte, hoe merieteloos dié ook al was, sal sê nie. Dit is goedkoop joernalistiek van iemand wat fanaties probeer om hom nie skuldig te maak aan enigiets wat Afrikaners of Afrikaans kan bevoordeel nie.

Op 7 deser is op die US-webwerf verslag oor die optog gedoen. Lede van die US-bestuur en -administrasie, asook dosente soos Amanda Gouws, het saam met studente aan die optog deelgeneem. Op die foto is daar bv swartes wat in die swartmag- en Nelson Mandela-tradisie gebalde vuiste vertoon. Die mate waarin die US reeds verengels het, blyk uit Engelse benamings wat op die webwerf in die Afrikaanse teks gebruik word, soos “Reaffirming Human Dignity March”, “2DO-program” en “BeWell-program”. Soos ek by vorige geleenthede uitgewys het, is daar deesdae talle verskynsels op die US-kampus wat Engelse name het, terwyl sulke eksklusief Afrikaanse name nie meer geduld word nie. Studente wat Engels is of probeer wees, moet glo welkom voel, terwyl Afrikaanse studente se sensitiwiteit vir hulle moedertaal klaarblyklik nie in dieselfde mate in ag geneem hoef te word nie.

Wanneer die militante feminis Amanda Gouws iets (oor ideologie) skryf, kan ‘n mens reken op ‘n linkse politieke inslag. Oorweeg wat sy oor die optog te sê het in die breër konteks wat ek hier in my teks skets. “Vrydag het personeel en studente ‘n optog by die Universiteit Stellenbosch gehou vir menswaardigheid en, onder meer, teen rassisme, seksisme en homofobie. Dit was ‘n sigbare gebaar teen die verdingliking van mense. Mans en vroue het aan die optog deelgeneem. Die vraag is hoekom meer mense nie deelgeneem het nie. Of is ons nie bereid om teen die monsters in onsself te veg nie?” (Die Burger, 9 deser, p 8).

Die optogorganiseerders het in Engels ‘n verklaring oor hulle versoeke en eise (“requests and demands”) uitgereik. Hulle verlang ‘n “Discrimination Policy … for both staff and students”, ‘n “Discrimination office” en ‘n “Discrimination officer”. Verder: “The current mechanisms in place have not been effective in addressing serious cases of discrimination in all its forms … We request the response from management within the next two weeks.”

Die gedienstige US-bestuur het spoedig ‘n bestuursverklaring uitgereik en daar is ook die genoemde berig op die US-webwerf gepubliseer. ‘n Viserektor, Arnold Schoonwinkel, het die versekering gegee “dat die US geen vorm van menseregteskendings, rasse-, geslags- of enige ander vorm van diskriminasie of aantasting van enige persoon se menswaardigheid sal verdra nie.” Dit gaan glo om “gelyke beregtiging vir almal … Omdat die US sy rol sien as belangrike veranderingsagent in Suid-Afrika, wat die omgewing skep waarin studente en personeel van alle agtergronde gedy, betreur ons dit dat onmenswaardige voorvalle soms ‘n skaduwee gooi oor jare se hard werk.”

Daar word dan uitgewei oor van die “inisiatiewe” waarmee die US reeds vorendag gekom het, soos “verbreding van toegang” (eintlik die verslapping van die toelatingsvereistes vir nie-wit studente), “fokus op bevordering van diversiteit … meng doelbewus plasing in koshuiskamers en versprei diversiteit doelbewus eweredig.” Met ander woorde, daar is aan die US, ooreenkomstig ANC-beleid, gedwonge rasse-integrasie. Die vryheid om, soos voorheen, jou koshuiskamermaat te kies, bestaan nie meer nie. Iedere US-student is teen wil en dank die slagoffer van (onnatuurlike) sosiale ingenieurswese/manipulering. Dit ressorteer onder “die voordele van diverse gemeenskappe.” Sodanige vermeende voordele word beklemtoon en nie nadele soos die onlangse verkragtingsgeval of dat akademiese werksaamhede (bv klasse en toetse) saans nie meer moontlik is nie. Dít ten spyte van enorme uitgawes om die veiligheidsituasie op die kampus te probeer verbeter. Die Woordfees het pas op Stellenbosch plaasgevind, maar die veiligheidsituasie is so bedenklik dat dit ‘n kontantlose fees was. Vir alles moet per kaart betaal word.

Dit is baie duidelik dat die optogorganiseerders en die US-bestuur veral blankes as sondebokke in hulle visier het. Gouws se monsters verwys ook eerder na wittes as nie-wittes. In werklikheid is blankes die tradisionele US-studente en wittes is ook die tradisionele inwoners van Stellenbosch. Blankes kan nie verantwoordelik vir die huidige verslegtende (bv misdadige en geweldadige) toestand op die kampus en in die dorp gehou word nie. Maar gestel ons aanvaar in hulle letterlike betekenis die bostaande mooi klinkende retoriek oor menswaardigheid, nie-diskriminasie, menseregte en gelykberegtiging vir almal. [Gelykberegtiging: “met dieselfde, ewe veel regte.” Geregtigheid: “hoedanigheid wat die mens in staat stel om reg aan ‘n ander te laat geskied; billikheid, regverdigheid” (HAT).]

Gelykberegtiging vereis dat blatante rassediskriminasie nie onder ‘n ander naam, bv regstelling/transformasie, aan die US voortgesit mag word nie. Dan moet studentetoelating en die toekenning van studiebeurse en koshuisplasings sonder inagname van bv ras (en geslag) gedoen word. In werklikheid word werwingsbeurse suiwer rassisties uitsluitlik aan nie-wit studente toegeken. (Matieland, 2014, p 9). In 2014 is “‘n addisionele R102.3 miljoen” vir hierdie doel bewillig (p 14). Die totale bedrag wat bestee word om nie-wit studente na die US te lok, moet dan astronomies wees. Dít terwyl die Botman-US geweier het om iets te make te hê met ‘n studiebeurs waaraan die erflater die voorwaarde gekoppel het dat dit aan ‘n blanke student toegeken moet word. Pleks van jaarliks miljoene der miljoene te bestee ter verswarting van die kampus en die dorp behoort die studiegeld eerder verlaag te word. Soos die geval op talle terreine is, word daar tans van blankes wat vir hulle onderrig betaal, verwag om noodgedwonge die studiegeld van nie-wittes te subsidieer. Is dit gelykberegtiging? Die US verkies om eerder naarstiglik Russel Botman se nie-akademiese, rassistiese “visie” na te jaag waarvolgens die US voor die einde van hierdie dekade ‘n oorwegend nie-wit universiteit moet wees. Wanneer ek deesdae op die kampus en in die dorp loop, vervul dit my met heimwee vir wat was en met afgryse vir wat is. (Maar dit geld eintlik vir die ganse nuwe Suid-Afrika.)

Verder behoort personeellede sonder inagname van ras en geslag aangestel en bevorder te word. Die US se advertensies mag dan ook nie meer lui dat voorkeur aan “die aangewese groepe” (dus nie-wittes en vroue) gegee word nie. Diegene in die akademie wat nie-akademiese norme soos ras en geslag gewetenloos aanhang, is myns insiens nie akademici in die ware sin van die woord nie maar bloot mense wat verkeerdelik akademiese poste beklee. Daar mag dan ook nie teen Afrikaanssprekende studente gediskrimineer word deur soos Schoonwinkel te redeneer dat alle klasse in Engels aangebied of getolk moet word, maar dat Afrikaanse studente nie noodwendig lesings in Afrikaans nodig het nie omdat hulle glo Engels goed genoeg verstaan.

Die US bepleit menswaardigheid net wanneer dit hom pas. Mensontering word op groot skaal gepleeg, maar blankes is die slagoffers, gevolglik kan enige beswaar wat daarteen geopper word as “rassisme” geëtiketteer word. Talle akademies uitnemende blankes se toekomsdrome word jaarliks verpletter, bv blankes met gemiddeld ‘n A-simbool in matriek word om suiwer rassistiese redes toelating tot mediese studie geweier, terwyl nie-wittes met ‘n C-simbool of swakker wel toegelaat word. In die geval van swart kandidate is daar reeds (onnodige) kompensasie in daardie C-simbool ingebou, bv omdat hierdie tans bevoordeeldes op skool nie in hulle moedertaal studeer het nie. Talle blankes met voortreflike akademiese rekords word deurlopend om suiwer rassistiese en seksistiese redes aan die US en ander universiteite aanstellings en bevorderings as dosente en navorsers geweier en (feitlik) geen haan kraai daaroor nie. Dit is ‘n mensonterende wanpraktyk wat terselfdertyd die akademiese gehalte van plaaslike universiteite (onherstelbaar) erodeer.

Blanke studente word aktief en doelbewus op die US-kampus ontheem deurdat geboue wat na eerbare blankes soos DF Malan, HF Verwoerd en BJ Vorster vernoem was, hernoem is. Dit word “visuele transformasie” genoem. Dit word gedoen omdat sulke benaminge glo (nie-wit) studente aanstoot kan gee. Terselfdertyd word name van ANC-aktiviste soos Beyers Naudé, Desmond Tutu en Russel Botman ingevoer as benaminge vir dele van die US. Dat sulke name aanstoot aan blankes kan gee, word glad nie in ag geneem nie. Ek sou eerder elders losies soek as om plasing in die koshuis Russel Botman te aanvaar. Ingelyks sou ek weier om te studeer of doseer aan ‘n universiteit wat die naam Nelson Mandela (uit eie erkenning ‘n vrot student) of Walter Sisulu (wat nooit op hoër skool was nie) dra. Albei was ANC-kornuite met hoë politieke profiele; twee mense wie se nagedagtenis aanstootlik vir minstens sommige blankes is.

Ek het egter nie beswaar om aan ‘n universiteit te studeer of doseer wat na Desiderius Erasmus (1469-1536) of Gottfried Wilhelm Leibniz (1646-1716) vernoem is nie, omdat sodanige name akademies tersaaklik en sinvol is. Die punt is dat daar in die huidige US-bestuur groot sensitiwiteit vir die gevoelens van nie-wittes en veral swartes is, maar daar is nie naasteby dieselfde sensitiwiteit vir die gevoelens van blankes nie. Polities korrekte afgode word aanbid. Ons bevind ons tans in ‘n groot era vir klein geeste.

Daar word deur die bestuur op die US-webwerf gepleit vir ‘n “oop gesprek”. Daar is geen twyfel dat enige linkse mens, bv kommunis, hetsy as bv student of dosent, welkom is om op die US-kampus te sê net wat hy wil nie. Maar geld dit ook vir regse politieke menings? Wanneer laas is ‘n regse mens toegelaat om die US-studente toe te spreek of as spreker by bv die Woordfees op te tree? Talle ANC-kornuite, insluitende kommuniste, is die afgelope twee dekades deur die US met die toekenning van eredoktorsgrade vereer. Wanneer laas is ‘n Afrikaner op ‘n soortgelyke manier vir sy bydrae tot Afrikanerkultuur of die Afrikaanse taal en letterkunde vereer? Daar is talle nie-polities betrokke Afrikaanse skrywers wat erkenning verdien, maar die US is ongeneë om hulle te vereer omdat dit nie die nuwe ANC-gedienstige US-beeld sal bevorder waarna so naastiglik gestreef word nie.

Op 1 April sal Wim de Villiers diens as US-rektor aanvaar. Sy uitgangspunt behoort te wees dat die US ingevolge Jannie Marais (8.09.1851-30.05.1915) se stigtingsdonasie en -voorwaarde eerder Afrikaans as Engels moet wees; ook omdat alle ander plaaslike universiteite deesdae eerder eentalig Engels as Afrikaans is. Maar is daar werklik enige hoop om te glo dat De Villiers die US gelykberegtigend op die pad van pro-blank, pro-Afrikaner en pro-Afrikaans sal probeer plaas? Sou hy bv ‘n beroep op US-studente doen om hulle magisterverhandelings en doktorale proefskrifte in Afrikaans te skryf? Sou hy by US-professore aanbeveel dat hulle hulle intreeredes in Afrikaans lewer? Sodanige hoop sal waarskynlik beskaam. Jannie Marais was immers blank en ‘n man en daarby is hy ‘n eeu gelede dood. Dit is kenmerkend van die huidige US-bestuur dat nog geen poging aangewend of aangekondig is om Marais vanjaar te huldig nie. Deur sy standbeeld (voorlopig) op die kampus te duld, is blykbaar die soort erkenning waarmee hy en sy geesgenote tevrede moet wees. By vanjaar se Woordfees is André P Brink gehuldig; nie Jannie Marais nie. Sal Die Burger hom verwerdig om vanjaar ‘n hoofartikel oor Marais se publiseer?

Die fundamentele vraag wat ek in die midde wil lê, is: Is daar by die huidige US enigsins sprake van werklike gelykberegtiging van blankes en veral van Afrikaners en Afrikaans? Die US het ‘n inrigting geword wat sekerlik meer pro-nie-wit as pro-wit is en hy is (daarom) ook meer pro-Engels as pro-Afrikaans. Hierby moet gevoeg word dat die US halsstarig voortgaan om al hoe meer sy tradisionele akademiese voortreflikheid in te boet weens sy oordrewe toepassing van regstellende aksie en sy sug na politieke korrektheid. Die resultaat is ‘n universiteit waarop egte akademici, asook doodgewone mense met gesonde insig, kwalik trots kan wees.

Universiteit van Stellenbosch binnekort ‘swart en Engels’: viserektor

Die Universiteit van Stellenbosch beskik reeds oor meer swart studente as die Engelstalige Universiteit van Kaapstad, met 50% teenoor 44%. Ook is die universiteit besig met ‘n aggressiewe verengelsingsprogram om sy aanbod van Engelse lesings en kursusse tot 75% van die totaal op te stoot.

“In 2011, toe ons met tolkdienste begin het, is 65% van alle modules nog in Afrikaans aangebied en 45% in Engels, maar sedertdien is die Engelse modules tot 58% verhoog. Ons beoog om dit (Engelstalige lesings) tot 75% van alle modules in albei tale op te stoot,” sê professor Arnold Schoonwinkel, die viserektor: leer en onderrig van dié universiteit.

maties2 — Maties luister na ‘n verwelkomingstoespraak wat vir hulle na Engels getolk word. Binnekort sal tolkdienste nie meer nodig wees nie, want die universiteit sal Engels en swart wees.

Stellenbosch volg die voorskrifte van die minister van hoër onderwys en sekretaris-generaal van die SA Kommunisteparty, Blade Nzimande, top op die letter na. Hy het onlangs kritiek uitgespreek dat sowel Stellenbosch as Pochefstroom “nie vinnig genoeg transformeer nie” en geëis dat ‘n plan ingestel word om die kampusse so gou moontlik te verengels en te verswart, iets wat Stellenbosch nou met mening begin toepas.

Universiteit van Stellenbosch wys blanke rektor aan

Die Raad van die Universiteit Stellenbosch (US) het gisteroggend vir prof Wim de Villiers, Dekaan van die Universiteit van Kaapstad (UK) se Fakulteit Gesondheidswetenskappe, as nuwe Rektor en Visekanselier van die US aangewys.

Dit is die eerste keer oor die afgelope dekade dat ‘n blanke rektor by een van die vyf universiteite wat voorheen Afrikaans was (Stellenbosch, Vrystaat, Pretoria, Potchefstroom en RAU/Johannesburg) aangewys word. Hy volg die gekleurde Russel Botman op wat hewig gekritiseer is weens die verengelsingsbeleid wat hy op die kampus toegepas het. Sover praag kon vasstel, bestaan daar tans net twee universiteite in Suid-Afrika met blanke rektore binne 50 km van mekaar af: Stellenbosch en Kaapstad. Albei rektore het ook in die mediese wetenskap gestudeer.

De Villiers (55), ŉ Matie-alumnus en mediese dokter wat 24 jaar lank in Engeland en Amerika gestudeer en gewerk het, volg wyle prof Russel Botman op, wat in Junie onverwags oorlede is. Hy word die US se 12de rektor (hoewel dié posbenaming deur die jare ŉ aantal kere verander het). Hy sal sy pos in 2015 opneem, maar die presiese datum is nog nie bekend nie. Prof Leopoldt Van Huyssteen, die US se Bedryfshoof, bly intussen aan as waarnemende Rektor en Visekanselier.

“Ek voel geëerd en is baie dankbaar vir dié geleentheid,” sê De Villiers oor sy aanstelling. “Stellenbosch is ŉ juweel in die kroon van hoëronderwys in Suid-Afrika, en met die regte leiding en goeie spanwerk kan ons ongekende hoogtes bereik – plaaslik en internasionaal.”

Mnr George Steyn, Voorsitter van die US-raad, sê De Villiers se aanstelling lui ŉ nuwe era vir die Universiteit in. “Ons sien uit na die nuwe grond wat prof De Villiers gaan breek – ook in aanloop na die US se eeufeesvieringe in 2018. Nie net is hy ŉ uitmuntende akademikus en bestuurder nie, maar hy beskik ook oor die nodige insig en visie om ŉ waardige opvolger vir prof Botman te wees.”

De Villiers beskryf homself as ŉ “Stellenbosser in murg en been”. Hy is hier gebore, die jongste kind van wyle prof AB de Villiers, wat later Dekaan van Regsgeleerdheid aan die US sou word, en mev Gera de Villiers (née Klomp) van Kroonstad. In 1977 matrikuleer hy aan Paul Roos Gimnasium met die beste punte in die destydse Kaapprovinsie, en in 1983 slaag hy sy MBChB aan die US met lof. Hy ontvang die Francie van Zijl- en Kanseliersmedaljes vir akademiese prestasie.

Hier is ‘n YouTube-video van die amptelike aankondiging.

Hy besluit om sy “vlerke te sprei”, en in 1995 verwerf hy ŉ DPhil in Immunologie aan die Universiteit van Oxford in Engeland. Hy gaan Amerika toe om nog ervaring op te doen – aan die Universiteit van Kentucky Mediese Sentrum in Lexington. Later verwerf hy ook ŉ meestersgraad in gesondheidsorgbestuur aan die Universiteit van Harvard.

“Ek het gedink ek gaan 18 maande bly, toe word dit 18 jaar! Maar dit was baie waardevol.”

In die VSA praktiseer De Villiers as gastroenteroloog, en vestig hom ook as gerekende navorser op dié gebied. Hy word opgeneem in die publikasie Best Doctors in America, en beklee verskeie senior posisies aan die Universiteit van Kentucky, waaronder Hoof van die Departement van Gastroenterologie, en Administratiewe Hoof in die UK HealthCare-organisasie met ŉ jaarlikse begroting van meer as $1,2 miljard.

“Toe raak die verlange na die vaderland te erg,” en in Julie 2013 neem hy die dekaanskap in Kaapstad op. Nou sien hy baie uit na die volgende hoofstuk van sy loopbaan.

“Ek het ŉ lang verbintenis met Stellenbosch, en lewer graag ŉ bydrae tot my alma mater. Ek kom van ver af, maar is ook hiervandaan. Ek het ŉ wonderlike opvoeding en baie geleenthede gekry danksy Stellenbosch. Nou is dit my verantwoordelikheid om terug te ploeg.”

De Villiers meen die US is ŉ “volwasse universiteit” wat “globaal moet kompeteer”. Hy is beïndruk met die feit dat Maties die eerste keer onder die wêreld se top 300 universiteite ingeskuif het op die Times Higher Education-ranglys vir 2014/15.

“Ek besef rangordes is in sekere opsigte problematies, maar dis die globale akademiese ‘geldeenheid’ van ons era. Deur op ons sterkpunte te fokus, kan ons nog verder klim. Die US-handelsnaam is ondergewaardeer.”

Hy staan akademiese uitnemendheid voor in al drie die Universiteit se kernaktiwiteite – navorsing, leer en onderrig, asook gemeenskapsinteraksie – maar is ook ten gunste van differensiasie.

“Elke universiteit kan nie alles doen nie. Ons moet ons onderskei met uitstekende navorsing wat plaaslik relevant en globaal mededingend is. Ons moet ook meer nagraadse studente inneem.”

Hy meen die US se meertaligheidsbeleid, wat op 22 November deur die Universiteitsraad aanvaar is en voorsiening maak vir die verhoging van die lesingsaanbod in Afrikaans sowel as Engels, sal help om meer internasionale studente en dosente te lok.

“Ons moet net sorg dat die taalbeleid en -plan reg toegepas word. Ek het oorsee besef wat Afrikaans vir my beteken, so ek is bly ons bou dit akademies uit – maar so ook Engels, wat jou toegang tot die res van die wêreld gee.”

De Villiers wil hê studente moet ŉ uitstekende opvoeding ontvang wat hulle ŉ mededingende voordeel as afgestudeerdes in ŉ snelveranderende wêreld sal gee. Die jongste tegnologie moet hiervoor ingespan word, want virtuele leer en onderrig raak al hoe belangriker.

“In die Mayo Clinic in Rochester, Minnesota, is daar ŉ slagspreuk teen die muur: ‘The interest of the patient is the only interest’. Ons kan dit gerus aanpas na ‘Wat in die student se belang is, is al wat van belang is’.”

De Villiers meen Maties moet ŉ studente-ervaring hê wat “aangenaam, verwelkomend en gasvry” is – “in ŉ inklusiewe omgewing”. Hy is “verbind tot voortgesette transformasie om die ongelykhede van die verlede aan te spreek”, en steun die US se Institusionele Voorneme en Strategie.

“Ek is entoesiasties oor die koers waarop prof Russel Botman die US geplaas het, en vind die Universiteit se Visie 2030 inspirerend. Implementering gaan noodwendig uitdagings oplewer, maar dit gaan vir my ŉ eer wees om hierdie proses te lei.”

De Villiers beskou homself as ŉ optimis: “Ek sien die glas as half vol, nie half leeg nie”. Hy sê hy is ŉ “spanspeler wat goed luister en wyd konsulteer”. Hy weet ook “ten einde laas moet iemand die moeilike besluite neem” maar besef om ŉ groot instelling te lei “is ŉ langafstandwedloop, nie ŉ naelloop nie”.

De Villiers bly graag fiks. “Ek het marathons in my middeljare ontdek, en het al aan die ‘Groot 5’ deelgeneem – Boston, New York, Londen, Chicago en Berlyn”. Hy ry ook bergfiets. Hy en sy vrou Catherine het twee dogters en ŉ seun – Katusha (33), Braam (30) en Gera (26) – asook twee kleinkinders.

Steyn het al die kandidate bedank: “Die Keurkomitee was met hierdie proses in die bevoorregte posisie om ‘n indrukwekkende kortlys van hoogs bekwame kandidate saam te stel. Ons het baie waardering vir almal wat met hulle aansoeke, voorbereiding en aanbiedings soveel tyd aan die US afgestaan het.”