Wim de Villiers

Leon Lemmer: Anton van Niekerk beskou Afrikaans as onding

Sommige Afrikaanssprekendes gaan onverpoos voort om Afrikaans te saboteer. Aan die Universiteit Stellenbosch (US) kan Anton van Niekerk daarop aanspraak maak dat hy die aartsvader van die anti-Afrikaansbeweging is. Op Praag het ek by verskeie geleenthede kritiek op sy wilde bewerings uitgespreek. Pas het hy aan Afrikaans selfs minder bestaansreg as ooit tevore gegun (Die Burger, 15 deser, p 13). Daarmee gee hy stukrag aan die US-rektor, Wim de Villiers, se uitgesproke versugting dat die US moet verengels. Op Praag het Dan Roodt op dieselfde dag op Van Niekerk se stommiteite gereageer. Ek kon dit nie sou vinnig doen nie en sekerlik ook nie so goed soos Roodt nie. Wat ek beoog, is om Roodt se artikel met enkele gedagtes aan te vul.

Van Niekerk se invalshoek is Maxisties: Daar moet nie vir Afrikaans geveg word nie. Afrikaners moet sonder protes buig voor diegene wat met hulle harde stewels oor hulle loop. Op hierdie manier word glo vriende vir Afrikaans en Afrikaners gewen, al kan Afrikaans en Afrikaners in hierdie proses verdwyn. Hulle verdwyning sou blykbaar in elk geval goed wees.

‘n Hofbevel verplig die US-bestuur om die US-raad se taalbeleid toe te pas. Nou skree Van Niekerk moord: “Wat is die implikasies as die gebruik van Afrikaans aan die US voortaan op die uitvoering van ‘n hofinterdik berus?” Dit is egter nie die hof wat Afrikaans aan die US opdring nie maar die US-raad. “Wie gaan dit afdwing, en hoe?” Die US-raad behoort sy beleid af te dwing op diegene wat in sy diens is. Hoe? Deur bv diegene te ontslaan wat nie die US-raad se beleid uitvoer nie. Die name van die rektor, Wim de Villiers, en die viserektor vir onderrig, Arnold Schoonwinkel, is al spesifiek in hierdie verband genoem.

“Watter atmosfeer word in elke klas geskep as Afrikaans aan studente opgedwing word wat nie daarin belang stel nie?” Daar is (baie) studente wat Afrikaans as onderrigmedium verkies. Hulle ervaar Afrikaans nie negatief nie, dus nie as iets wat aan hulle opgedwing word nie. Dit is bevoordeelde eenogiges soos Van Niekerk, wat slegs vanuit die anti-Afrikaanskant na dinge kyk, wat Afrikaans as ‘n opdwingtaal etiketteer. Dosente met ruggraat sal hulle nie laat intimideer deur ideologie-gedrewe studente wat op politiek pleks van studie ingestel is nie.

“Kan so iets op enige [!] manier goed wees vir Afrikaans, of vir die US?” Sekerlik! Op hierdie manier behou Afrikaans sy welverdiende posisie as akademies-wetenskaplike taal en kan meer as net Afrikaanssprekendes by onderrig in Afrikaans baat. Dit laat veral Afrikaanssprekendes tuis op die US-kampus voel. Dit is mos bv Wim de Villiers se ideaal dat alle Maties tuis op die kampus moet voel. Afrikaanssprekende blankes is per slot van sake diegene wat in groter mate as enige ander groep op die kampus hoort. Dit is hulle wat die US gestig en uitgebou het en steeds groot finansiële steun verleen. Baie US-personeellede is Afrikaanssprekend en baie van hulle (anders as Van Niekerk) koester Afrikaans en weet dat die eentalige US van weleer ‘n gesonde akademiese inrigting was waar uitnemende akademiese onderrig ongehinderd op ‘n heel, skoon, veilige kampus plaasgevind het.

“Om die reg te hê om onderrig in Afrikaans aan ‘n universiteit in Suid-Afrika af te dwing, beteken nie dat dit altyd reg is om dit te doen nie.” Die US en ander universiteite het die reg om onderrig in Afrikaans aan te bied. Dit hoef nie te beteken dat Afrikaans afgedwing word nie. Daardie onderrig kan spontaan uit vrye wil deur dosente aangebied en deur studente ontvang en aanvaar word. Dit is mense soos Van Niekerk wat verkies om gedwonge onderrig uitsluitlik by Afrikaans in te lees, maar geen dwang erken as bv die Universiteit Vrystaat dwaaslik besluit om onderrig slegs in Engels aan Afrikaanssprekendes op te dwing nie.

Van Wyk Louw word aangehaal as sou hy gesê het dat taal ‘n draer van ‘n “haatlike en bose” tradisie kan wees. Hier sinspeel Van Niekerk klaarblyklik op apartheid (asof dit net sleg, boos en dwaas was) en die assosiasie daarvan met Afrikaans. Maar hy kan gerus die Britte en per assosiasie Engels se geskiedenis nagaan. As hy objektief oordeel (en ek impliseer nie dat dit vir Van Niekerk moontlik is nie) sal hy heelwat van ‘n “haatlike en bose” tradisie daar teëkom, verspreid oor ‘n baie langer tyd as apartheid se skaars vier dekades en oor ‘n baie groter geografiese gebied. Dan sal Van Niekerk hom dalk met minder entoesiasme vir Engels beywer en met minder oorgawe Afrikaans en Afrikaners verguis.

“Taal en dwang is vreemde bedmaats.” Regtig? Dit is ‘n verskynsel wat dwarsoor die wêreld en oor baie eeue heen aangetref word. Het hy nog nie van bv Alfred Milner gehoor nie? Dit is Engels wat toe aan almal in Suid-Afrika opgedring is. Hoe het Afrikaans oorleef? Deur verset, deur nie toe te gee aan die dwaasheid van ‘n bose bewind nie. Dit hou ‘n waardevolle les in vir Afrikaners wat tans onder ‘n nog boser bewind en die misplaaste ywer van meelopers soos Van Niekerk ly.

Van Niekerk beweer oor ‘n groep van sy studente: “daar nie een onder hulle is wat Afrikaans as onderrigmedium verkies nie.” Dit herinner aan US-rektore, soos Chris Brink, Russel Botman en Wim de Villiers, wat verkies om eerder Engels as Afrikaans op die kampus te hoor, sodat dit hulle anti-Afrikaans-ingesteldheid versterk. Van Niekerk se stelling is waarskynlik oordrewe, maar hy moet ook die konteks waarin sy bestekopname plaasgevind het, in ag neem. Vir punte is sy studente van sy evaluering afhanklik. Hulle weet dat hy, oorbekend as oorverligte, geen ooghare vir Afrikaans op die US-kampus het nie. Die studente sal sy goedgesindheid wil behou eerder as om sy fanatiese toorn te ontlok.

“Studente stel in die algemeen eenvoudig nie meer in Afrikaanse onderrig belang nie.” Dit is Van Niekerk se subjektiewe gevolgtrekking ooreenkomstig sy wensdenkery. Terselfdertyd het dit heelwat kruipwaarde by die rektor. Maar daardie “in die algemeen” is ‘n kwantitatiewe maatstaf. Dit verwys onder meer na studente wat om nie-akademiese (dus nie-meriete) redes (naamlik ras en geslag) tot studie aan die US toegelaat is, glad te dikwels ten koste van akademies beter studente. Daardie korpus vrot studente word al hoe groter (kan selfs al die meerderheid wees) namate die US ingevolge ras- en geslagsteikens (wat wesenlik niks met egte akademie te make het nie) transformasie versnel. Wat Van Niekerk behoort te doen, maar verseg om te doen omdat dit sy beeld as oorverligte sou skaad, is om ‘n kruistog teen hierdie akademies skadelike wanpraktyk genaamd transformasie te onderneem.

As hy werklik ‘n egte akademikus wou wees sou hierdie uitgelese Van Niekerk eerder ‘n kwalitatiewe maatstaf gebruik. Dan sou hy agterkom dat baie (dalk die meeste, maar in elk geval ‘n substansiële getal) van diegene wat toegewyd aan die US studeer (eerder as om chaos te saai) verkies om in Afrikaans onderrig te word; des te meer as die US-bestuur sy ruggraatloosheid versaak en die wydverspreide intimidasie teen Afrikaans en Afrikaners daadwerklik teenwerk en verkies uitroei. Maar Van Niekerk beweer: “Ek merk weinig of geen antagonisme teen Afrikaans op die kampus op nie.” Hy sal geen vinger wys na diegene vir wie hy verkies om ‘n pleitsbesorger te wees nie.

Wat is die uitgelese Van Niekerk se toekomsvisie? “‘n Wêreld … wat volledig [!] in Engels gaan funksioneer.” Alle tale – natuurlik (gelukkig?) ook Afrikaans – gaan verdwyn. Blykbaar gaan net Engels oorbly en ons is gelukkig om ‘n Van Niekerk te hê wat dit reeds in 2016 weet. Om in Afrikaans aan die US te studeer, is “‘n idee wat hedendaagse studente eenvoudig koud laat.” Omdat Van Niekerk ‘n polities korrekte wese is (anders as Jimmy Kruger in die konteks van Steve Biko), mag hy beweer dat onderrig in Afrikaans (alle) hedendaagse studente koud laat. Hoewel Afrikaans kultureel-polities belangriker as ‘n individu soos Biko is, sal sy opmerking in die huidige geestesklimaat nie so ‘n hewige storm soos Kruger se destydse opmerking ontketen nie. Van Niekerk se stelling is egter nie minder dwaas nie.

Die voortgesette aanwesigheid van Afrikaans aan die US word deur Van Niekerk gebrandmerk as ‘n “ideologiese taalagenda”. In sy oë het slegs Engels blykbaar nie-ideologiese status. Vir US-doeleindes moet Afrikaans glo gestroop word van sy “kulturele of politieke identiteit”. Afrikaans moet ‘n neutrale kommunikasiemedium word soos wat Engels in Van Niekerk se waan reeds is. “Natuurlik is dit nie ideaal vir Afrikaans nie. Dis egter onontbeerlik vir die soort universiteit wat Stellenbosch gekies het om te wees.” Dit lyk vir my asof die US om nie-akademiese redes verkeerd gekies het. Uiteindelik kan/sal dit nie ‘n “soort universiteit” wees nie, maar bloot ‘n nie-universiteit omdat die US gekies het om politieke oorwegings doelbewus en gewetenloos bo akademiese belange te verhef.

Van Niekerk fouteer as hy veronderstel dat die US as akademiese inrigting die huidige storm met sy huidige bestuur en De Villiers se soort optrede (insluitende gebrek aan daadwerklike optrede teen boosdoeners) gaan oorleef. Protes sal toeneem en al hoe erger vorms aanneem. Oorverligtheid gaan nie Van Niekerk se bas red nie. Hy erken dat hy die “vaardigste” in Afrikaans is. Die booswigte wil nie net alle lesings in Engels hê nie. Hulle wil dit ook nie van Afrikaanse dosente in onvolmaakte Engels ontvang nie. Bowenal wil hulle nie wit dosente hê nie, maar uitsluitlik swartes. Van Niekerk gaan hierdie politieke toets skouspelagtig druip.

Radikale-sjiek kruipers ‘bly’ nie by Woordfees

Dit was toe nie “bly” nie – die woordmerk vir die Woordfees 2016 – maar “hartseer” en “weghardloop”.

Die rektor van die Universiteit Stellenbosch, Wim de Villiers, en Max Price, rektor van die Universiteit van Kaapstad, moes Donderdagaand op die vlug slaan nadat swart oproermakers hul optrede ontwrig het.

Die twee het ontdek dat hul gekruipery by geweldenaars heel voorspelbaar nog meer dreigemente van geweld gebaar het, ook teen hulle persoonlik.

Die rektore was deel van ‘n Woordfeesgesprek in Stellenbosch waar hulle die gewone eenrigtinggesprek oor hul eie radikale-sjiek voortreflikhede gevoer het teen die agtergrond van die heersende swart opstand by tersiêre instellings.

Oproermakers wat nou al geruime tyd lukraak eise stel oor allerlei kwessies, het ‘n voertuig naby Admin B van die US in ligte laaie gelaat en glo ook ‘n petrolbom in die gebou gegooi.

Die swart oproeriges het die verhoog bestyg terwyl die sprekers gepraat het en die gehoor begin beledig omdat hulle in Afrikaans beswaar gemaak het.

Henry Jeffreys, gespreksleier en voormalige bruin redakteur wat toegesien het dat Die Burger se sirkulasie na benede tuimel, kon nie die oproeriges oorreed tot redelikheid nie, ten spyte daarvan dat hy sy groot insig en bedrewenheid met sulke sake voorheen voortdurend aan sy lesers opgedwing het.

De Villiers se kruiperige houding het die indringers ook nie beïndruk nie. Hy is luidkeels deur die oproermakers as ‘n rassis uitgekryt wat min belangstelling getoon het in die rektor se radikale-sjiek poging tot “dialoog”.

Weens vrees vir hul veiligheid het die twee kruipers en bruin gespreksleier daarna die aftog geblaas en hulself vinnig uit die voete gemaak.

De Villiers veral, wat oor die afgelope maande besonder tegemoetkomend teenoor die oproermakers was, was haastig nadat hy klaarblyklik besef het dat hy sy troetelnegers nie voortaan so maklik aan ‘n wit gehoor sal kan verkoop as “studente met redelike eise” nie.

Verslaggewers van Netwerk24 is met dieselfde minagting behandel. Hulle is, toe hulle die petalje wou verfilm, aangerand en uitgeskel: “Fokof jou poes! Fok die media!”

Die sekuriteit is eers ingeroep nadat die verrigtinge weens die ontwrigting afgelas is.

Leon Lemmer: Universiteit Stellenbosch: Die swanesang van Afrikaans

Max du Preez is glo “keelvol” vir die taaldebat aan die Universiteit Stellenbosch (US), maar hy het onlangs in sy rubriek Skuinskyk (kyk hier onder) weer daaroor geskryf. Ek sal dit na dese waarskynlik ook nie die moeite werd vind om weer oor hierdie onderwerp te skryf nie. My rede is: Die stryd om Afrikaans aan die US is verlore. Ek skryf hier oor die swanesang van Afrikaans; ongelukkig nie net aan die US nie, want Afrikaans sal uiteindelik op veel meer terreine vernietig word. Dit is deel van die bitter vrugte van FW de Klerk en sy meelopers se skandalige en mandaatlose algehele politieke magsoorgawe.

Jan Heunis het die jongste salvo’s oor Afrikaans ingelui met ‘n artikel waarin hy Sandra Liebenberg en AJ van der Walt se skrywe (kyk Praag 23 Desember) deeglik kritiseer; ook vanuit ‘n regsoogpunt (LitNet 20 Januarie; ook Netwerk24, 21 Januarie). Heunis se standpunt is dat Afrikaans, as dit nie meer die primêre US-onderrigtaal mag wees nie, ten minste gelyke status met Engels moet hê. Hy toon aan dat die US-bestuur hom verlede jaar aangematig het om Engels tot die primêre onderrigtaal te verklaar terwyl die taalbeleid na senaatsgoedkeuring deur die US-raad bepaal moet word.

Jean Oosthuizen het onder die opskrif “Quo vadis Maties?” rapporteer oor gesprekke wat hy met Christo Viljoen as voorsitter en Heunis as ondervoorsitter van die US-konvokasie gevoer het (LitNet 20 Januarie). Oosthuizen het ook oor die jaarvergadering van die konvokasie verslag gelewer: “Haal af die Bosch se maskers, vra Maties” (LitNet 27 Januarie). Op die US-webwerf (27 Januarie) is ook verslag oor die konvokasiebyeenkoms gedoen. Met Heunis het Oosthuizen nabetragting oor die konvokasiebyeenkoms gehou: “US-taaldebat: ‘Ons sal luister, maar ons sal nie stilbly nie'” (LitNet 3 deser). Heunis is tot nuwe voorsitter van die konvokasie verkies en hy het hom ook tot die US-raad verkiesbaar gestel.

Wim de Villiers, die US-rektor, het die akademiese jaar op 25 Januarie begin met ‘n boodskap aan die personeel en studente. Vir hom bly transformasie, oftewel ANC-gedienstigheid,* ‘n prioriteit. Hy gaan myns insiens ook voort om nie-uitvoering aan die US-raadsbesluit te gee waarvolgens Afrikaans en Engels gelyke status moet hê. Onderrig in Afrikaans en Engels sal in gevalle waar daar baie studente is in aparte klasse (parallelle-onderrig) aangebied word, maar “kennisoordrag in lesings (kleiner groepe) moet ten minste in Engels plaasvind” (US-webwerf 26 Januarie). Veral van vanjaar af sal Afrikaans in kleiner (dus die oorgrote meerderheid) klasse myns insiens, op inisiatief van De Villiers, in die meeste gevalle (grootliks) verdwyn.

[* Die “pligte en verantwoordelikhede” van die viserektor vir transformasie word soos volg omskryf: “Verseker dat transformasiedoelstellings belyn is met beide die veranderende transformasie-agenda van Hoër Onderwys asook met transformasie-inisiatiewe wat hul oorsprong in die breër universiteitsgemeenskap het” (Sake-Rapport, 10 Januarie, p 6). Aan die US moet daar dus nie onafhanklik gedink en gepoog word om die ANC-kamerade (bv kommuniste soos die minister van hoër onderwys, Blade Nzimande, en sy kommunistiese direkteur-generaal, Gwebs Qonde) uit te oorlê nie. Die viserektor vir transformasie is per definisie of voorskrif ‘n onderdanige ANC-kruiper. Ons het hier ‘n Rut- (US) Naomi- (ANC) verhouding: “Waar u gaan, sal ek gaan” (Rut 1:16). Die neo-US is ‘n bespotting van universitêre outonomie.]

Die lot van Afrikaans is op Dinsdag, 26 Januarie, grootliks verseël toe die US-konvokasie se jaarlikse vergadering plaasgevind het. As sprekers het opgetree Breyten Breytenbach, Lovelyn Nwadeyi en Wim de Villiers. Christo Viljoen het as uittredende voorsitter sy afskeidsrede gelewer. Al vier hierdie toesprake is volledig op LitNet gepubliseer: Breytenbach (26 Januarie), Nwadeyi (27 Januarie), De Villiers (27 Januarie) en Viljoen (28 Januarie). Geredigeerde weergawes is op Netwerk24 gepubliseer.

Breyten Breytenbach

Breyten Breytenbach het ontluik as een van die voorste stryders om die behou van Afrikaans aan die US. Namate hy ouer word, kom die Boer in hom al hoe meer aan die bod. Hy het kritiek op sowel die US-bestuur as die ANC-regering uitgespreek. Die US was “nog altyd … gedienstiglik teenoor die heersers van die oomblik;” eers die NP- en nou die ANC-regering. “Tog opvallend hoeveel van hierdie beleidsbesluite as ‘t ware in donker agterkamers aanmekaargetimmer en dan as onvermydelik en weldeurdag aan die groter gemeenskap voorgehou word. ‘n Mens vra jou af watter klug hier opgevoer word, watter soort swartvoetjiesoekerigheid dit is.” Hy noem dit “voldonge dade van besluitneming agter sluiers.” Breytenbach het ongetwfeld die De Villiers-US se besluit om die universiteit te verengels in gedagte. Later verwys hy na “die gemaskerde ‘bestuurders’ wat kaatjies van die baan wil wees met ondeursigtige mandate.” Dit dui myns insiens op die gekonkel ten koste van Afrikaans wat reeds sedert Chris Brink se rektorskap (2002-2007) plaasvind sonder dat die US-raad na behore ingelig word.

“Ons moet die maskers afhaal en ophou om die verfoeilike Suid-Afrikaanse kuns van dubbelpraat en dubbeldink te beoefen. As ons nie ‘n helderheid bevorder omtrent wie ons is en waarnatoe ons wil beweeg nie, word ons gedwing tot onaanvaarbare en beskamende kompromieë wat almal onbevredig laat.” Breytenbach vra: “Hoe het dit gebeur dat opgeleide mense kon buig voor die Orwelliaanse newspeak om ‘n woord en ‘n begrip soos transformasie uit te hol … tot die slogan van ‘om wit met swart te vervang’?” Hy verwys dan na die US-bestuur (spesifiek De Villiers) se begeerte om “nuwe Afrikane” of “wêreldburgers” te skep “deur die plaaslike te ontken en prys te gee met ‘n saambeweeg in die stuwing na gelykmaking tot die laagste gemene deler.” “Mens soek nie … teelplase vir polities korrekte kuddes selfbeheptes nie.”

Breytenbach kom die ANC-regering by deur te praat van “‘n pseudoversoening waar gedans moet word na die diktatpype van die onbevoegde populiste aan bewind wat nie eens die bedoeling het om vir die gelag te betaal nie.” “Die staat wat … verswelg in die vraatsug en die deurmekaarideologie van die party wat die staat bestuur oftewel kaal stroop asof dit ‘n houvrou is.” Hy sê: “Dat die regerende party klaaglik misluk in die missie om iets positief te maak, vir ál die landsburgers, uit die konstruk ‘Suid-Afrika’ wat op regverdigheid en menswaardigheid en skeppingsvermoë gebou moes word.” Hy verwys na “daardie leierskorps van onbevoegde kaders wat die land gekaap [het] en die mense mislei in die naam van bevryding.”

Teenoor Afrikaans openbaar Breytenbach ‘n positiewe gesindheid, maar daar is soveel digterlikheid in sy spreekwyse dat sy boodskap nie altyd helder deurkom nie. In “die ellende van die hede” is daar “die bruidskat” [“nié ‘soenoffer’ of ‘slagkoei’ nie”], Afrikaans, “ons inheemse taal”. “Indien Afrikaans as omgangstaal, administratiewe taal, onderrigtaal hier sou verketter word en krimp, gaan dit uiteindelik tot ‘n onvermydelike tot niet maak van ‘n kosbare en geskakeerde instrument van bewuswording lei. Dit sal die delegitimering van Afrikaans meebring, en die mense wie se moedertaal dit is, marginaliseer en beroof van erfgoed uit baie kombuise, en dus van die moontlikheid om hulle potensiaal tot almal se beswil te ontwikkel.” “Om te redeneer dat dit nié die taak van ‘n universiteit is om die voortsetting van ‘n taal se skeppingsmoontlikhede en bruikbaarheid te verseker nie, is onsin.” “Dis duidelik dat die beperkte ruimte wat aan Afrikaanssprekendes gegun word, by die dag kleiner word – omdat die mobilisering van etniese vyandigheid teen Afrikaans die maklikste uitweg is om ‘n gefrustreerde bevolking se aandag af te lei van die werklike oorsake van hulle agterstand.”

Breytenbach verwys na US-dosente “al is party van hulle opgeblase paddas wat in ‘n klein dammetjie probeer kwaak soos seekoeie.” Dit wil-wil vir my lyk asof ek weet wie hy tydens hierdie beeldvorming in gedagte gehad het. Daar is ‘n uitdruklike verwysing na Jonathan Jansen: “Net so ook die laakbare Naziagtige uiting van ‘n viserektor [eintlik rektor] aan ‘n universiteit verder noord wat na onnadenkende pavaan in sy versugting na aandag ‘n boek gepleeg het om te beweer rassisme is in die bloed van die witterige Afrikaners.”

Lovelyn Nwadeyi

Lovelyn Nwadeyi is ‘n doktorale student in politieke wetenskap aan die US. Sy is ‘n Nigeriese uitlander/inkommer wat verlede jaar haar mening oor bv Suid-Afrika, die US en Afrikaans op LitNet (3 September) gelug het. Dit was na aanleiding van ‘n optog wat US-studente saam met soortgelyke elemente van die Universiteit Kaapstad en die Universiteit van Wes-Kaapland gehou het. Sy noem die US ‘n “enclave of systematically privileged whiteness”. Sy skryf van “the untouchable sacred cows of language and its interactions with race and power in Stellenbosch University.” Sy verwyt haarself dat sy haar tyd aan die US aanvanklik gebruik het om te studeer (soos dit hoort) pleks van politieke aktivisme te bedryf. Sy en ander nie-wit studente is deur die rektor (Russel Botman) en ander bestuurslede toegelaat om oor hulle US-ervarings te praat. Tee en koffie en koekies is aan hulle bedien. Maar nou word hierdie dinge deur haar tot griewe getransformeer. Haar hoofgrief teen die US is: “White Afrikaans-ness is the norm.” Later formuleer sy haar hoofgrief as: “white/male/Afrikaans.” “An academic space that facilitates exclusion through language needs to be eliminated.” Oor Afrikaans se geskiedenis skryf sy:”Afrikaans was appropriated [stolen?] from the non-white slaves.” Sy wil hê die US moet by haar aanpas: “Am I against forcing others to learn in Afrikaans? Yes.” Sy dink soos Wim de Villiers: “English is indeed our best compromise in academic spaces to maintain our international standing as graduates.”

In daardie uitbarsting het sy haar by uitnemendheid as ‘n swartmagaktivis bewys. Dit is blykbaar op grond daarvan dat sy genooi is om aan konvokasielede die leviete voor te lees. Waarom nie eerder die voorsitter van die pro-Afrikaanse Adam Tas-vereniging as spreker nooi nie? ‘n Moontlike rede waarom Nwadeyi gevra is, is omdat die paneel sprekers daarmee eensklaps as multikultureel, divers en inklusief reggestel word. Die waarde van wat sy te sê het, word polities korrek oorskat. Sy het haar konvokasietoespraak begin met verwysing na die gebruik van “jy” en “u”. Sy wil hê dat nie-wittes nie ge-jy word nie. Die punt is dat almal deesdae ge-jy word omdat almal in die nuwe Suid-Afrika gelyk verklaar is. Ek hou egter by die gebruik van “u” as aanspreekvorm vir diegene wat ek hoog ag, juis omdat almal nie gelyk is nie.

Haar ideaal is dat die US deel moet wees van die nuwe Suid-Afrika en ook so moet lyk. Sy praat van 52 jaar van apartheid en van “ons lelike geskiedenis”. Klaarblyklik moet sy haar kennis van geskiedenis opknap. Ook oor wat in 1994 gebeur het: “Black South Africans had to give foregiveness in 1994 simply to get a vote.” Twak. In werklikheid verneder sommige blankes hulle sedert 1990/1994 sonder ophou met ‘n verskoningvraery. Die jongste is dat telkens gesê word dat die verskonings nie goed genoeg is nie en daarom onaanvaarbaar is. Het swartes sedert 1994 opgetree asof hulle blankes al iets vergewe het? Hoeveel erkentlikheid en dankbaarheid openbaar swartes vir alles, insluitende die US, wat danksy blankes tot stand gebring en uitgebou is?

Oor Afrikaans sê sy dat dit nie die funksie van die US is om Afrikaans en Afrikanerkultuur te beskerm nie; dat dit dinge is wat sonder die US sal oorleef. Dit is die deuntjie wat anti-Afrikaanse en anti-Afrikaner-elemente graag sing. Soos in haar vorige skrywe het sy dit teen diegene wat pleit vir ‘n Afrikaanse US omdat daar bruin studente met Afrikaans as moedertaal is. Dit is omtrent die enigste punt waarop ek haar gelyk gee. Blankes het die US gestig en uitgebou en daarom behoort Afrikaners die onvervreembare reg te hê om daar in Afrikaans te studeer. Inkommers, daarenteen, het geen reg hoegenaamd om aan te dring op die onderrigtaal van hulle keuse nie. Dan kom sy met die storie van Afrikaansvariëteite, wat die situasie van Afrikaans aan die US verder sal beduiwel. Geen woord word oor Engelsvariëteite gerep nie. Standaardafrikaans is die aangewese en eintlik enigste Afrikaans wat as US-onderrigmedium geskik is, of sy daarvan hou of nie.

Sy matig haar aan om te gelas: “2016 is the year in which white South Africans must listen and take the back seat in conversations about race, power and privilege.” Hoekom? Omdat swartes beter weet? Die reaksie op haar toespraak was oorwegend positief. Sakkie van Sonstraalhoogte skryf: “Dít is mos die soort kwaliteit wat ‘n mens in ‘n president soek!” (Die Burger, 2 deser, p 10). Feitlik net Eikestadnuus (28 Januarie, p 8) het in sy hoofartikel hoogs omsigtig bedenkinge uitgespreek: “‘n Mens wonder onwillekeurig oor een van die sprekers se stelling dat wit Suid-Afrikaners nie werklik besef wat rassisme is nie en nou terug moet staan en ‘vir ‘n slag’ moet luister … om Afrikaans gelyk te stel aan rassisme, en om witwees dan daarmee in verband te bring, is seker ‘n oorvereenvoudiging van die situasie en dalk nie heeltemal so versoenend of aanvarend as wat verwag kan word nie.” Desnieteenstaande was daar selfs by die konvokasiebyeenkoms applous vir haar toespraak en is sy byna tot ondervoorsitster verkies. Baie mense het nie die vermoë om krities te luister na wat gesê word nie. Oor die jongste gebeure swyg Die Burger redaksioneel soos die graf.

Wim de Villiers herhaal in groot mate sy gewone storie. Ek gaan probeer om onnodige herhaling te vermy. Hy noem dat die US teen 2020 50% nie-wit eerstejaars wil hê en dat die nagraadse studente reeds bykans 50% nie-wit is.* Hy gaan dus voort om etnisiteit pleks van akademiese gehalte ‘n deurslaggewende faktor by studentetoelating te maak. “Ons beskou diversiteit as ‘n voorvereiste vir uitnemendheid.” Hier verwys hy sekerlik eerder na politieke as akademiese uitnemendheid. Wat hy eintlik by implikasie valslik wil beweer, is dat die US van weleer, waarvan hy ‘n produk is, nie op akademiese uitnemendheid aanspraak kan maak nie. Hy gaan selfs sover om te beweer dat die huidige US, insluitende sy mediese fakulteit, akademies beter is as wat die US in die vorige eeu was. Die waarheid is egter dat juis daardie mediese kwalifikasie waarna hy verwys, die graad MBChB wat hy in 1983 verwerf het, tans baie minder as voorheen in die buiteland erken word.

[* Nie-witheid is iets wat De Villiers koester. In die weergawe van sy toespraak wat in Die Burger (2 deser, p 11) gepubliseer is, sê hy van sy tyd as student in die jare tagtig: “Destyds was ons so te sê leliewit.” Daar is ‘n snedigheid in daardie “leliewit”. Waarom word swartheid nooit aangedik deur van bv steenkoolswart as teenhanger vir leliewit te praat nie?]

Hy beweer voorts dat die US se missie onder meer gelyke geleenthede vir almal insluit. Dit geld sekerlik nie die blankes, hetsy studente of personeel (bv dosente),* nie, want rasteikens plaas blankes doelbewus in ‘n erg benadeelde posisie, bv by toelating tot MBChB-studie. My persepsie is dat die US in die vorige eeu akademies voortrefliker was as wat die huidige een is en veral die toekomstige een sal wees as voortgegaan word om politieke oorwegings hoër as akademiese norme te ag. De Villiers etiketteer die US van weleer as ‘n “‘volksuniversiteit’. Hierdie idee was duidelik te eng. Dit was ‘n uitsluitende blik na binne, in plaas van ‘n inklusiewe uitreik na buite.” Watter etniese groepe in hierdie proses voordele inboet en watter baat, word deur hom verswyg. Blankes en veral Afrikaners trek ongetwyfeld aan die kortste end. De Villiers kom met die oproep van “Vorentoe!/Forward!” maar dit is ‘n koerskies na ‘n gewaande politieke ANC-hemel en terselfdertyd na die akademiese afgrond.

[* Nie-meriete aanstellings en bevorderings is aan die orde van die dag, want polities gebaseerde rasteikens moet gehaal word. Die soort ondersteuning wat De Villiers hiervoor van sommige dosente kry, is verbasend. Chris Jones, ‘n entrepreneur-teoloog van dieselfde kaliber as André Bartlett, beweer meriete aanstellings beoog “om wit bevoorregting te beskerm” (Netwerk24/Rapport 3 Januarie).]

De Villiers gee voor dat diversiteit die studente aan ‘n verskeidenheid van idees blootstel. Maar dan is dit juis hy wat verpligte indoktrinasiekursusse vir alle studente en alle personeel wil instel sodat hulle transformasie met oorgawe onkrities moet indrink en bedryf. Waarom begin De Villiers nie met ‘n oop gesprek oor transformasie of Afrikaans of Jannie Marais se US-stigtingsvoorwaarde nie? Pleks daarvan propageer hy telkens dogmaties sy eie geykte standpunte, wat glad nie sprekend van ‘n openheid van gees is nie.

Hy beweer dat daar verlede jaar die eerste keer meer Engelse as Afrikaanse studente aan die US was en dat hierdie neiging sekerlik sal voortduur. Ja, sekerlik as voortgegaan word om ten gunste na nie-wittes en teen blankes te diskrimineer. Sy politieke gesindheid blyk uit sy verwysing na Martin Luther King jr se stelling: “The time is always right to do what is right.” King was ‘n toonbeeld van iemand wat gedoen het wat nie reg is nie. Hy was bv versot op drank en buite-egtelike seksuele avonture. Die rede waarom King se naam glad nie in akademiese geledere genoem moet word nie is die onomstootlike feit dat hy plagiaat met sy doktorale proefskrif gepleeg het. Dit is dié akademiese doodsonde by uitnemendheid. Dit sou dus goed wees as De Villiers verwysings na King vermy terwyl hy veronderstel is om ‘n leidende akademiese pos te beklee.

Christo Viljoen

Christo Viljoen was ‘n US-viserektor (1993-1998) wat as voorsitter van die konvokasie dit wys geag het om die stryd om die behoud van Afrikaans buite die openbare oog te hou. Sodanige standpunt is vir my heeltemal onaanvaarbaar omdat daar tydens die rektorskap van sowel Chris Brink (2002-2007) as Russel Botman (2007-2014) die onverkwiklike neiging was om agteraf ter benadeling van Afrikaans te konkel (kyk Pieter Kapp se boek, Maties en Afrikaans, 2013). De Villiers sit hierdie tradisie voort. Dit is waarom sy verengelsingsbeleid uit die bloute op die US-senaat en -raad en die publiek afgekom het. Daardie gekonkel is die maskers waarvan Breytenbach gewag gemaak het.

In sy afskeidstoespraak vertel Viljoen hoe ingerypend die US in ses dekades verander het. Hy spreek geen kritiek uit teen duidelik anti-akademiese neigings nie. Hy ondermyn die Afrikaanssaak deur Engelse elemente uit die US-verlede op te haal. Hy stel vertroue in die ANC-regering en die US-bestuur. In werklikheid was dit die ideale geleentheid om Wim de Villiers se manteldraaiery oor Afrikaans (deur wat hy voor sy aanstelling as rektor belowe het te kontrasteer met wat hy as rektor doen – Praag 28 November) in die openbaar aan die kaak te stel. Viljoen haal Amanda Gouws (kyk hier onder) goedkeurend aan. Hy vra vir ‘n “Kodesa-tipe taalberaad”, asof die vorige Kodesa’s (net) heilsame gevolge gehad het. Gelukkig verwys hy darem uitdruklik na Jan Marais (iets wat Wim de Villiers soos die pes vermy) en bepleit gelyke status vir Afrikaans en Engels. Hy dink ‘n wen-wen uitkoms is moontlik. “Dit is haas tyd om halt te roep vir die taaldebat.” Terwyl Afrikaans se ondergang aan die US daagliks duideliker word, wil hy hê dat die stryd om Afrikaans tot ‘n einde moet kom. Sy toespraak is die versugting van ‘n ou man wat moeg gestry is; bowenal van ‘n ingenieur wat politiek, ideologie, taal en kultuur nie grondig verstaan nie.

Max du Preez

Max du Preez het die vermoë om my grenseloos te irriteer met sy moedswillige dwarsheid. In een van sy rubrieke (Die Burger, 30 Januarie, p 11) word die US-konvokasievergadering hiervoor ingespan. Hy verskuif die klem van Afrikaans na “hoe wit mense en Afrikaners hul rol in ons snelveranderende samelewing moet verstaan.” Hy haal uit Breyten Breytenbach se voordrag aan waar die spreker toegeeflik teenoor ons huidige situasie is; nie waar Breytenbach bv pro-Afrikaans of anti-US-bestuur is nie. Heel voorspelbaar wil Du Preez eerder Nwadeyi se voorbarige uitlatings ophemel en invryf.

Wat Du Preez vir beklemtoning uitsonder, is Nwadeyi se aanstootlike oproep dat blankes “moet luister en terugstaan.” Swartes is glo in 1994 verplig om te vergewe. “As swart Suid-Afrikaners in 2016 met dié mantra moet voortgaan, sal dit met deernis en aktiewe vorme van herverdeling beloon moet word.” Dus, blankes moet met hulle eiendom vergiffenis by swartes koop. Du Preez skryf waaragtig: “Dit klink nie onredelik nie” [!]. Daar is glo “kollektiewe pyn” by swartes. Du Preez onderskryf Nwadeyi se oordrewe mening dat apartheid en kolonisering (dinge waarvan sy geen eerstehandse ervaring het nie) swartes “ontmenslik” het en dat hulle nou hulle “menslikheid” terugeis. Swartes begeer afsluiting/”closure” en dit kan van blanke kant met (verpligte) aalmoese bewerkstellig word.

Nwadeyi glo “wit mense … moet nou in die agterste gestoeltes gaan sit en eerder luister; hulle moet proaktief meegevoel en begrip vir die swart meerderheid toon; hulle moet hul welvaart begin [!] deel.” Dit alles vreet Du Preez vir soetkoek op. Nwadeyi se voorbarige voorskrifte is klaarblyklik nie op hom van toepassing nie. Blankes moet hulle bekke hou, maar Du Preez kan en sal voortgaan om soos gebruiklik lawaai teen bv Afrikaners en Afrikaans te maak. By woongebiede is die situasie soortgelyk: Du Preez hiet en gebied dat wittes tussen swartes moet gaan bly, maar Du Preez mag maar in Riebeeck-Kasteel woon. Hy hoef nie na Khayelitsha te trek nie. Hy is verlig genoeg. Hy hoef niks meer te bewys nie.

Jan Gerber

Dit is moeilik om te glo, maar op dieselfde bladsy as Du Preez se genoemde rubriek is daar ‘n selfs onverkwikliker standpunt; dié van Jan Gerber, “‘n parlementêre verslaggewer van Media24” (Die Burger, 30 Januarie, p 11). Hy noem dat Blade Nzimande magtiging in wetgewing verlang om ‘n universiteit se taalbeleid te bepaal. Dit sal glo in oorleg met universiteitsrade gedoen word. Dit kom seker daarop neer dat die minister aan die rade sê wat hy wil/gaan doen en dan doen hy dit, of hulle daarmee akkoord gaan of nie. Dit is nog ‘n voorbeeld van die ANC-regering se berugte sentralisering van mag, wat so kenmerkend van kommunistiese bewinde is. Bygesê, geen plaaslike universiteit het al uitgemunt in sy aandrang op outonomie nie; allermins die De Villiers-US.

Dan kom Gerber met sy bedenklike standpunt. “Die pas waarmee die universiteite in dié tydperk [sedert 1994] verander het om die volle Suid-Afrikaanse samelewing te weerspieël is bloot te stadig.” Daar moet vinniger “vorentoe” beweeg word, soos De Villiers wil hê. Hier dink Gerber klaarblyklik aan die eens Afrikaanse universiteite, wat in werklikheid ingrypender as die ander universiteite getransformeer het. Die tradisioneel swart universiteite het nie naasteby sulke radikale veranderings ondergaan nie. Gerber se insig is dat daar geen weerstand teen ANC-druk mag wees nie: “En dan is daar gereeld pogings deur drukgroepe om te verseker dat dinge voortgaan asof dit 1964 is.” Dit is ‘n gemene, lae hou, afkomstig van ‘n jong blanke outjie.

“Die Universiteit van die Vrystaat [UV] het verlede jaar met sy nuwe taalbeleid waarskynlik genoeg gedoen om erge regeringsbemoeienis te vermy, en dalk die Noordwes-Universiteit [NWU] se Potchefstroom-kampus ook.” Ja, want die UV het ‘n “swart” rektor en van vanjaar af is dit eentalig Engels. En die NWU het ‘n egte swart rektor gekry, wat die Potchefstroom-kampus so vinnig moontlik soos die res van die NWU wil verswart en verengels. Al drie die NWU-kampusse gaan verplig word om dieselfde “institusionele kultuur” te hê.

“Maar nadat Stellenbosch se taalbeleid, wat inklusiwiteit sou bevorder [De Villiers se ideaal van Engels as primêre onderrigtaal], laat verlede jaar gefnuik is [toe die US-raad die (teoreties) gelyke status van Afrikaans en Engels herbevestig het], vrees ek [Jan Gerber] dat hy hom kan bevind in ‘n situasie waar die regering gaan sê: ‘Goed, as jy nie gaan verander nie, gaan ek dit vír jou doen’.” Hoe behoort hierop gereageer te word, volgens die Afrikaanse joernalis, Jan Gerber? “‘n Mens kan nie teen die toekoms baklei nie.” Dus, enigeen wat aan verset gedink het, moet gaan lê en berus. “Dit is verkieslik dat die universiteite … self verander, eerder as wat die regering dit vír hulle doen.” Dit gaan hier by uitstek om die transformasie van die eens Afrikaanse universiteite. Gerber beveel per slot van sake aan dat ‘n universiteit (soos die US) nie net alle opdragte van die ANC-regering sonder meer moet uitvoer nie. Nee, universiteite moet proaktief wees en sommer ANC-besluite vooruitloop. Teen die tyd dat kameraad Nzimande gelas dat die US eentalig Engels moet wees, moet Wim de Villiers trots kan sê: Dit is reeds gedoen (al weet die US-raad dit nog nie). Ons het die amptelike taalbeleid stil-stil (met selfs Christo Viljoen se seën) gerysmier.

Swanesang

Dit is my oortuiging dat die swanesang van Afrikaans aan die US reeds aangehef is. Hiervoor is daar talle redes.

ANC-regering: Die ANC-regering is Afrikaans vyandig gesind. Dit geld in uiterste mate die kommunis-deurdrenkte departement hoër onderswys. Die era van Afrikaanssprekende kommuniste (bv Edward/Eddie Roux en Bram Fischer) is lankal verby. Indien nodig, sal Afrikaans as universiteitstaal deur wetgewing vernietig word.
Studentekorps: Die etniese samestelling van die US-studentekorps word al hoe meer nie-blank weens ‘n politiek-geïnspireerde kwotastelsel, wat blanke studente, insluitende Afrikaanssprekendes, progressief uitsluit. Die aanvraag vir Engels as onderrigmedium neem dus toe, terwyl die aanvraag vir onderrig in Afrikaans afneem. Die situasie word vererger deur bruin Afrikaanssprekende studente wat veral na hulle eerste studiejaar verkies om Engels te probeer wees. Sover ek weet, het daar nie van ‘n enkele bruine (binne of buite die US) beswaar teen De Villiers se voorgestelde verengelsing opgeklink nie.
US-konvokasie: Namate al hoe meer nie-wittes aan die US afstudeer, sal die samestelling van die konvokasie en sy uitvoerende komitee progressief ontwit word. Die US-raadsverteenwoordigers wat deur die konvokasie benoem word, sal dus al hoe meer anti-Afrikaans gesind wees. Michael le Cordeur is pas tot ‘n lid van die konvokasie se uitvoerende komitee verkies terwyl dit bekend is dat hy De Villiers se verengelsingsbeleid steun.* Sonja Loots is nou ook ‘n lid van die uitvoerende komitee terwyl sy ‘n uiters laat bekeerling tot die stryd om Afrikaans is. In vergelyking met vorige uitvoerende komitees is dit moeilik om dieselfde vertroue in die huidige komitee te hê.

[* Le Cordeur se standpunt is heeltemal strydig met dié van Jan Marais en Het Jan Marais Nationale Fonds (HJMNF). Desnieteenstaande is Le Cordeur ‘n trustee van hierdie fonds. Ek het by twee geleenthede aan die HJMNF geskryf en die aandag op hierdie anomalie gevestig. Daar was geen reaksie hoegenaamd nie; selfs nie beleefdheidshalwe ‘n ontvangserkenning nie. ‘n Mens sou dink dat die HJMNF steun vir, tewens enige gesonde belangstelling in, Jan Marais se nalatenskap sou verwelkom. As kampvegter vir Afrikaans ervaar ek die ongeërgdheid van die HJMNF as uiters ontmoedigend.]

US-raad: Die US-raad staan op ‘n piesangskil. Verlede jaar, in die De Villiers-era, is heeltemal onnodig en dwaas toegelaat dat die minister van hoër onderwys meer verteenwoordigers in die raad benoem. Terselfdertyd sal vorentoe al hoe minder pro-Afrikaansgesindheid by die konvokasieverteenwoordigers in die raad aangetref word. ‘n Vorige raadslid, Hermann Giliomee, noem dat dit tot ongeveer 2006 nog moontlik was om meerderheidsteun in die raad te kry vir ‘n Afrikaanstalige US wat meertaligheid bevorder. Sedertdien het dit onmoontlik geword (Eikestadnuus, 21 Januarie, p 10); dus, die meerderheidsteun hel al hoe meer oor na Engels. Die gelyke status van Afrikaans en Engels is einde verlede jaar skynbaar deur die US-raad bevestig. In werklikheid geld dit hoogstens voorgraadse onderrig, want nagraadse onderrig word meesal in Engels aangebied. Die afskaling van Afrikaans is vererger deur die raadsbesluit dat bv koshuise self oor hulle taalgebruik kan besluit, wat die deur vir Engelse eentaligheid geopen het (Praag 5 Desember). In ‘n brief kla Ontstelde Ouer dat sy “erg ontsteld [is] oor die uitsluitlike gebruik van Engels by die verwelkoming van eerstejaarstudente” van ‘n US-dameskoshuis (Eikestadnuus, 28 Januarie, p 8). Sal die US-raad of die rektor hierdie saak regstel? Natuurlik nie, want dit is in ooreenstemming met die amptelike, raadsgoedgekeurde taalbeleid.
US-dosente: Die uitgesproke beleid, wat met oorgawe toegepas word, is dat die dosentekorps so vinnig moontlik ontwit moet word. Vermoë om in Afrikaans se doseer word, danksy Russel Botman se bemoeienis, glad nie meer vereis nie. Al hoe minder dosente is Afrikaans magtig en al hoe meer verkies om Engels te probeer wees. Selfs dié wat onmiskenbaar Afrikaans is en ‘n beperkter vermoë in Engels het, verkies in baie gevalle eentalig Engelse klasse, bv omdat dit kruipwaarde by die ANC en die rektor het, dus polities korrek is, en veral omdat dit dosente se lesingdrag verminder. Die ANC het as immorele beleid dat owerheidsubsidie net vir een onderrigtaal toegeken word. Die ANC se voorkeur- (en al hoe meer verpligte) taal is Engels.
US-studenteraad: Die voorsitter van die studenteraad is swart en in hierdie raad is die gesindheid oorwegend pro-Engels. Wim de Villiers se verengelsingbeleid word openlik en sterk deur hierdie raad gesteun, by monde van sy voorsitter en veral sy Engelssprekende woordvoerder, James de Villiers. Sterk kritiek word bv in eentalige Engelse persverklarings teen die konvokasie en die samestelling van sy uitvoerende komitee uitgespreek (US-konvokasielid se brief, Die Burger, 2 deser, p 10).
US-bestuur: Die kern van die probleem van die voortbestaan van Afrikaans aan die US is tans veral sy hoofuitvoerende beampte, die rektor, Wim de Villiers. Sy uitgesproke beleid is dat die US moet verengels; bv dat Engels die primêre onderrigtaal moet wees. Hy het hom nog nooit daartoe verbind (soos Jonathan Jansen se holle belofte in sy intreerede) dat hy sal sorg dat Afrikaans in sy dienstermyn as onderrigtaal behoue bly nie. Dit is waarom hy ook nie sy historiese en morele verantwoordelikheid aanspreek oor Jan Marais se stigtingsvoorwaarde nie. Die US-raad doen dit ook nie. Weens sy verknogtheid aan Engels sal De Villiers nie studente aanmoedig om hulle skripsies, magisterverhandelings en doktorale proefskrifte in Afrikaans te skryf nie. Nog minder sal hy by dosente aanbeveel dat hulle hulle professorale intreeredes in Afrikaans lewer. Dit is vir my baie duidelik dat Afrikaans en De Villiers nie saam aan die US kan floreer nie. Dit is óf Afrikaans óf De Villiers.

Maar De Villiers weet dat die meerderheid in die US-raad moontlik nie so sterk oor Afrikaans voel dat ‘n besluit om van hom ontslae te raak, deurgevoer sal word nie. In die uitvoertende komitee van die US-raad is De Villiers ‘n bietjie kortgevat oor sy opportunistiese aankondiging dat Engels die primêre US-taal gaan word. Maar daar was nog geen skerp kritiek teen hom op die kampus of daarbuite nie; allermins in Media24-koerante. Daarom gaan De Villiers eintlik grootliks ongesteurd voort met die verengelsing van die US. Hierin word hy deur al hoe meer dosente gesteun en ook deur ‘n groepie militante studente teen wie hy nie dissiplinêr optree nie. Die rektor (met die ondersteuning van die res van die US-bestuur), sommige dosente en sommige studente vorm ‘n onheilige drie-eenheid ten koste van Afrikaans. Die klimaat wat reeds geskep is, is dat Engels as onderrigtaal gewens en Afrikaans ongewens is. Sodra ‘n dosent Afrikaans in die klas praat, bevind hy hom in ‘n omstrede situasie. Dit is nie die geval met die koloniale en ANC-gesalfde Engels nie.

Jongste verwikkelinge

Pieter Kapp toon in sy boek, Maties en Afrikaans (2013), aan dat Amanda Gouws haar reeds jare lank teen ‘n Afrikaanse US verset. Tans pas sy (dalk) haar eie taalbeleid toe: Sy vind uit hoeveel studente in haar klas Engels en hoeveel Afrikaans verkies en dan bied sy haar lesing blykbaar in daardie taalverhouding aan (Die Burger, 1 Desember, p 12). Dit is strydig met die raadsgoedgekeurde amptelike taalbeleid, maar sy weet dat die pro-Engelse US-rektor nie teen haar sal optree nie. Wolf word immers toegelaat om skaapwagter te wees. Die hele taalsituasie aan die US word tans in navolging van De Villiers eentalig ten gunste van Engels gerysmier. Twee fakulteite, ingenieurswese en regte, het reeds besluit om onderrig eerder in Engels as Afrikaans aan te bied (Die Burger, 1 deser, p 4).

Anton van Niekerk praat hierdie miskenning van raadsbesluite goed. Aan diegene wat wil hê dat die US “Afrikaans word” (dus, die US is nie meer Afrikaans nie), vra hy: “Gaan ons ‘n polisiebeampte in elke klas sien wat streng gaan kontroleer of daar Afrikaans gepraat word?” (Die Burger, 3 deser, p 8). Van Niekerk weet dat baie polisiebeamptes deesdae net so min Afrikaans (wil) verstaan as sommige van die US-dosente en -studente. Hy weet ook dat dit nie die polisie se plig is om US-raadsbesluite ten uitvoer te bring nie. Dít is die plig van die rektor, viserektore, dekane en departementshoofde. Is Van Niekerk bloot moedswillig of is hy oorryp vir aftrede? Daar is geen akademies-wetenskaplike heil in ‘n filosoof wat só redeneer nie.

Dan vra Van Niekerk of diegene wat vir Afrikaans aan die US in die bres tree “besef watter enorme skade hulle die Afrikaanse taal aandoen deur te probeer om met dominansie en afdreiging mense te dwing om Afrikaans te praat aan ‘n universiteit waarvan die minderheid studente Afrikaanssprekend is en waarvan die meeste studente nie in Afrikaans in die klaskamer belangstel nie?” Geen student word gedwing om Afrikaans te praat nie. Dit gaan om die behoud van Afrikaans as onderrigtaal. Juis daarom behoort (alle) dosente Afrikaans magtig te wees of te word. Engelse dominansie is vir Van Niekerk aanvaarbaar. Sodanige dominansie doen die aansien van Engels, anders as Afrikaans, blykbaar geen skade aan nie.

Dit is De Villiers wat beweer die meerderheid studente is Engelssprekend. Chris Brink het destyds dieselfde laai uitgehaal deur te beweer dat hy tog so baie Engels op die kampus hoor. Albei neem waar waaraan hulle voorkeur gee. Onder daardie Engelsprekende meerderheid tel baie (bruin) Afrikaanssprekendes wat voorgee om Engels te probeer wees. Die (oorgrote) meerderheid studente sal in werklikheid gee (groot) probleme hê as onderrig deur die medium van Afrikaans geskied nie. Verengelsing is ‘n politieke spel wat ter benadeling van Afrikaans gespeel word. Van Niekerk doen reeds jare lank aktief hieraan mee. Hy bou sy beeld as oorverligte (gewetenloos) ten koste van Afrikaans uit.

Jan Heunis vertolk die taalsituasie aan die US soos ek, dus dat klasse veral van vanjaar af in groot mate uitsluitlik in Engels aangebied word. Dit geskied met die seën en selfs aanmoediging van die US-bestuur en in weerwil van die US-raadsbesluit van 30 November. Heunis skryf dat Van Niekerk hom skuldig maak aan “‘n wanvoorstelling. Wat aan die orde is, is die toepassing van die taalbeleid en gelyke beregtiging tussen Afrikaans en Engels as die primêre tale van onderrig” (Die Burger, 4 deser, p 14). Ek dink dit sal vir De Villiers ‘n verleentheid wees as hy die rektor moet wees van die enigste universiteit wat aan Afrikaans reg laat geskied.

Die voorsitter van die US-raad, George Steyn, en die ondervoorsitter, PW van der Walt, het met De Villiers en die viserektor vir onderrig, Arnold Schoonwinkel, vergader en daarop aangedring dat die raadsbesluite oor taal uitgevoer moet word. “Bestuur het ons verseker dat hierdie kwessie tans hul dringende aandag geniet” (US-webwerf 3 deser; Die Burger, 4 deser, p 6). Ek mis ‘n ondubbelsinnige onderneming van De Villiers dat hy hom streng aan raadsbesluite onderwerp en hulle na die beste van sy vermoë uitvoer.

Die Afrikaanse Taalraad het ‘n nuwe hoofuitvoerende beampte in die persoon van Conrad Steenkamp. Vir die eerste keer is dit ‘n voltydse betrekking. Dit lyk asof daar nou doeltreffender funksionering sal wees. Steenkamp het sy kommer uitgespreek oor die “onbestendige toepassing” van die US se amptelike taalbeleid (Die Burger, 4 deser, p 6). “Hoe moet belanghebbendes die US-bestuur se onbestendigheid en stilswye oor kritieke beleidskwessies verstaan?” Byvoorbeeld, absolute stilswye oor Jan Marais se US-stigtingsvoorwaarde.

Dit is Afrikaanssprekende blankes (De Villiers, Van Niekerk, Gouws, Liebenberg, AJ van der Walt, ens), potensieel Afrikaners maar eintlik hanskakies, wat die leiding in die vernietiging van Afrikaans neem. Aan die chaotiese taalsituasie aan die US is daar blykbaar geen keer nie. Daarom sê ek: Ons beleef die swanesang van Afrikaans aan die US. Dit is nie ‘n voorspelling nie. Dit is ‘n (geldige) waarneming.

Leon Lemmer: Universiteit Stellenbosch: Afrikaans as HOP-huis

Op 12 November het Wim de Villiers, die rektor van die Universiteit Stellenbosch (US), met die ondersteuning van sy bestuurspan, aangekondig dat hy Engels met ingang volgende jaar “die primêre taal van kommunikasie en administrasie” van die US wil maak. Op 15 November het die uitvoerende komitee van die US-raad De Villiers se verengelsingsvoorstel verwerp en aangekondig dat die taalbeleid, waarvolgens Afrikaans en Engels veronderstel is om gelyke status te hê, in 2016 onveranderd gehandhaaf sal word. Daar is uitdruklik verklaar dat Afrikaans nie “verwater” sal word nie. Op 30 November is sake tydens ‘n sitting van die volle US-raad op die spits gedryf.

Ek het voorspel dat die waarskynlikste uitkoms sal wees “dat die ondergang van Afrikaans aan die US ietwat uitgestel word” (Praag 28 November). Elke keer as die US-raad deesdae oor die taalbeleid besluit, is dit ‘n afskaling van Afrikaans; ook hierdie keer, soos ek hier onder aantoon. Tom McLachlan beaam dat die jongste besluit “net tydelike grasie” vir Afrikaans is (LitNet 3 deser). Andries Visagie skryf tereg: “Die nasionale afskaling van die oorblywende spatsels Afrikaans is deel van dié golf van destruksie wat elke ooreenkoms net as ‘n tydelike ruspunt beskou” (Die Burger, 18 November, p 10).

In hierdie rubriek poog ek om ‘n oorsig van die afgelope week se gebeure te gee.

Voor die US-raadsbesluit

Voor die US-raadsvergadering het Die Burger (30 November, p 1, 4) berig dat die US-senaat, dus die professore, op 27 November met ‘n “oorweldigende meerderheid” De Villiers se verengelsingsvoorstelle gesteun het. Dit was klaarblyklik ‘n poging van De Villiers om steun vir sy anti-Afrikaansgesindheid te werf. Dit gaan lynreg in teen die jongste besluit van die US-raad se uitvoerende komitee. Ook om daarmee die US-raad vooraf sag te probeer maak; dus te intimideer. Enersyds kan die houding van hierdie meerderheid US-professore dui op die mate waarin die wesenlike aard van die tradisionele blanke, Afrikaanse US reeds met etniesgebaseerde aanstellings op die hoogste akademiese vlak getransformeer en kultureel vermurwe is. Andersyds is dit die resultaat van die ANC-regering se beleid om by die vasstelling van owerheidsubsidies net een onderrigtaal in ag te neem. Dit is hierdie bose regime se manier om Afrikaans as onderrigtaal aan al ons universiteite uit te wis. Die dosente wil nie hulle werklading vermeerder deur onderrig in twee tale aan te bied sonder die aanstelling van ‘n afdoende getal ekstra doserende personeel nie. Die US-senaat het dus ten gunste van die aanbieding van minder akademiese onderrig gestem sodat dosente meer tyd vir hulleself (en hopelik ook meer tyd vir navorsing) kan hê.

Op 12 en 27 November is die US-senaat byeengeroep blykbaar sonder om die nodige dokumentasie oor die taalbeleid ruim voor die tyd te versprei, gevolglik kon daar nie vooraf deeglik oor De Villiers se voorstelle besin word nie. Volgens sommige berigte is daar by die eerste byeenkoms nie formeel gestem nie. Die klimaat is bloot getoets. By die tweede byeenkoms is ‘n minder radikale taalkoersverandering voorgestel, wat aanvaar is, maar ‘n verteenwoordigende getal senaatslede was nie teenwoordig nie (Lektor, Stellenbosch, se brief, Die Burger, 3 deser, p 17). Dit lyk asof De Villiers proseduregewys die mening van senaatslede ten gunste van sy verengelsingsmanie probeer manipuleer.

Op 28 November is ‘n landswye Afrikaanse Alumni-vereniging, met Johann Rossouw as voorsitter, op Stellenbosch gestig; nie net om Afrikaansbelange te bevorder nie, maar ook bv akademiese vryheid. Die US-studenteraad het by monde van James de Villiers, nog ‘n De Villiers-hanskakie, hom ten gunste van Wim de Villiers se beoogde verengelsing uitgespreek. Open Stellenbosch (OS) het (soos gebruiklik seker sonder vooraf goedkeuring) ‘n nagwaak voor een van die administrasiegeboue gehou om die US-raadslede te probeer intimideer. Die studentevereniging Adam Tas, wat pro-Afrikaans is, het op 30 November, sonder veel publisiteit, ‘n memorandum aan die US-bestuur oorhandig. Die Afrikaanse Taalraad (ATR) het hom ook in ‘n mate ten gunste van Afrikaans uitgespreek. Die probleem is dat sowel Adam Tas as die ATR meertaligheid propageer pleks van kompromisloos pro-Afrikaans te wees. Dieselfde geld die US se Departement Afrikaans en Nederlands, wat in hierdie late stadium wakker geskik het deur uiteindelik te erken dat die Afrikaansdosente “bekommerd [is] oor die potensiële [!] verskraling van Afrikaans as akademiese en administratiewe taal” (LitNet 30 November). Daar is reeds jare lank werklike, maklik sigbare verskraling, sodat “potensiële verskraling” sekerlik erg eufemisties is.

Die Burger het op 30 November, toe hy vroegoggend met ‘n sterk geformuleerde mening ‘n verskil ten gunste van Afrikaans kon maak, redaksioneel geswyg. Daar is selfs verder gegaan. André le Roux, die dwars Sarie-joernalis, is toegelaat om in die rubriek Maandag Aktueel (p 8), onder die opskrif “Ons muf in dié klein dampkring”, sy stem dik teen Afrikaans te maak: “dat die gesprek oor die toekoms van Afrikaans nie veel wyer strek as ‘n selfkwetsende bekgeveg onder wit Afrikaners nie … As ons as liefhebbers van ons taal nie tred hou met en ‘straatslim’ aanpas by die snelle politieke en ekonomiese omwentelinge wat nou ná 21 jaar eers regtig momentum en vastrapplek kry nie, skakel ons onsself vinnig uit as pleitbesorgers van Afrikaans se regmatige belange.”

Le Roux hou van Wannie Carstens se taalkompomieë (bv ophemeling van Afrikaansvariëteite pleks van Standaardafrikaans, (oor)beklemtoning van die rol van bruines eerder as dié van wittes, bevordering van veeltaligheid en versoening pleks van Afrikaans en Afrikanerkultuur). Vir Le Roux gaan dit klaarblyklik om assimilasie met die verswelgende swart meerderheid; dus Suid-Afrikanerskap pleks van Afrikanerskap. Daarom het hy dit teen “taalbul-heethoofde”. Afrikaners moet blykbaar eerder sonder slag of stoot oorgee op pad na ‘n vergesogte, vae utopie: “Afrikaans het genoeg gravitas om in die komende dekades te gedy, mits hy op elke vlak en funksie tot die groter inklusiewe Suid-Afrika hertoetree.” Moontlik volg hieruit gebooie soos die volgende. Moenie vir Afrikaans veg nie, oftewel moenie ‘n taalbul wees nie. Moenie Afrikaans beskerm nie. Moenie weerstand bied teen die magte van die bose nie. Dan sal alles wel wees.

Le Roux skryf voorts: “Adam Small verwys verlede Woensdag diplomaties na NP van Wyk Louw se beskrywing van Afrikaners se ‘kleinburgerlikheid’. Louw, wat meer as enigiemand anders Afrikaans se ‘hoër funksies’ verpersoonlik het, was egter blatanter. Hy het dit ‘n ‘kleindorpse’ mentaliteit genoem … Met ‘n genetiese neiging tot ‘kleindorpsheid’ bedreig ons ons eie taalgoed deur te wil leef in ‘n land waarop ons verniet wens eerder as dié een waarin alle Suid-Afrikaners bestaan.” Le Roux hef dus eintlik ‘n loflied vir die kulturele oorgawe van Afrikaners aan. Hy veroordeel nie Small se ondersteuning vir De Villiers se voorgestelde US-verengelsing nie. Verder boor hy Afrikaners dieper as Small in die grond in. Small gebruik Van Wyk Louw graag selektief ter bevordering van sy eie politieke agenda. Small, wat in Londen nie hond haaraf met sy doktorale studie onder die leiding van die beroemde filosoof, Karl Popper (1902-1994), kon maak nie, wanskat Van Wyk Louw as denker.

Hoe misplaas Le Roux se instemming met Small is, blyk uit Peter Louw se brief op dieselfde bladsy in dieselfde koerant. “Adam Small se mening … dat my vader, NP van Wyk Louw [1906-1970], geen probleem met die verengelsing van die Universiteit Stellenbosch (US) sou gehad het nie, is vergesog en onbegryplik … in die lig van Louw se lewenslange en intense betrokkenheid by die Afrikaanse taal en letterkunde, sou ek egter presies die teenoorgestelde wil beweer: dat hy bitter omgekrap sou gewees het oor wat tans by die US gebeur … daar is oorweldigende aanduidings … dat Louw heel tuis sou gevoel het by hedendaagse taalverdedigers … Eintlik is ek vir sy onthalwe bly dat hy nie meer hier is om die pynlike afgang van Afrikaans in die afgelope dekades te beleef nie.”

Ek vind dit interessant dat WEG Louw (1913-1980, die broer van Van Wyk Louw) se seun ook juis nou op die US-taalstryd gereageer het. PC Louw, Stellenbosch, skryf dat hy ten sterkste aanstoot neem omdat ‘n woordvoerder van OS beweer dat gelyke status vir Afrikaans en Engels gelykstaande aan rassisme is. Louw voel seker dat sy vader so ‘n rassisme-aanklag as ‘n drogredenasie sou verwerp het. “Ek wonder of hy, indien hy nog geleef het, sy letterkundige en dokumenteversameling aan die Universiteit Stellenbosch sou wou bemaak het” (Die Burger, 3 deser, p 16).

Die US-raadsbesluit

Die aand van die 30ste is die US-raadsbesluit op die US-webwerf gepubliseer. Die mosie is glo met ‘n “oorweldigende meerderheid” aanvaar. Die vroeëre mosie van die uitvoerende komitee (15 November) is ook aanvaar. Die raad bly dus verbind tot die taalbeleid wat op 22 November 2014 aanvaar is. Van De Villiers se verengelsingsvoorstel is bloot “kennis geneem” pleks van dit ondubbelsinnig te veroordeel en te verwerp. “Die Raad verklaar onomwonde dat taal nooit [!] enige hindernis mag wees vir enige [!] student wat voorgraads of nagraads [!] aan die US wil studeer en nie óf Afrikaans óf Engels magtig is nie.” Letterlik is dit sekerlik ‘n oordrewe stelling, maar die implikasie is dat die US-raad se ideaal is dat alle studente hulle volledige leergang na eie keuse in Afrikaans of Engels moet kan voltooi. Dit gee uitdrukking aan die taalbeleid waarvolgens Afrikaans en Engels veronderstel is om gelyke status te geniet. Die verwysing na nagraads is interessant, want in die praktyk word eenvoudig aanvaar dat nagraadse onderrig aan die US mos (by voorkeur) in Engels is. In ten minste daardie sin is daar reeds geen gelyke status vir Afrikaans en Engels nie. Daar is myns insiens ook nie ‘n kat se kans dat die De Villiers-US hieraan ten gunste van Afrikaans sal verander nie. Hou deurgaans in die gedagte dat die uitvoering van die taalbeleid tans in die hande van mense soos Wim de Villiers en Nico Koopman, die viserektor vir transformasie, is. Hulle is die onwilligs denkbare mense om Afrikaans te bevorder.

Voorts versoek die raad “die Bestuur om met die oog hierop [die vorige aanhaling] die nodige meganismes verder uit te bou en deurlopend te monitor. Indien dit sou beteken dat die Engelse akademiese aanbod die gestelde teiken oorskry, sal dit die ondersteuning van die Raad geniet.” Hiermee word die veronderstelde gelyke status van Afrikaans en Engels ook voorgraads ongelyk ten gunste van Engels getrek. Teoreties word na ‘n 100% Afrikaans- en 100% Engels-aanbod gestreef, met 75% vir albei teen 2020, maar onder druk van OS mag die Engels-aanbod maar gouer as die Afrikaans-aanbod vermeerder word. Die US is/word dus onteenseglik ‘n oorwegend Engelse universiteit, teenstrydig met Jannie Marais se skenkings- en stigtingsvoorwaarde dat Afrikaans nie ‘n mindere plek as Engels mag beklee nie.

“Tergelykertyd verklaar die Raad dat dit [die oorskryding van die gestelde teiken vir Engels] nie ten koste mag wees van die ooreengekome minimum teiken vir die Afrikaanse aanbod nie.” Hier het ons dus ‘n situasie waar die Engelse aanbod gemaksimaliseer kan word, terwyl daar in die geval van Afrikaans bloot by die minimum teiken gehou hoef te word.* Die ewewig tussen Afrikaans en Engels word dus met raadsgoedkeuring verder versteur. Om hierdie pil te versuiker, word bygevoeg: “Die Raad versoek dat óók die Afrikaanse voorgraadse akademiese aanbod nog verder verhoog sal word.” Nagraads word die verengelste status quo hier egter sonder meer aanvaar. [* Dit herinner aan wat reeds in 2009 gesê is: “Stellenbosch het dus gekies vir ‘n minimale posisie vir Afrikaans en ‘n maksimale posisie vir Engels” (Pieter Kapp, Maties en Afrikaans, 2013, p 195).]

“Die Raad bevestig hiermee dat die Universiteit se meertalige aanbod as ‘n strategiese bate vir US beskou word en as ‘n kompeterende voordeel uitgebou moet word.” Dit weerspreek De Villiers se versugting vir ‘n verengelste US baie duidelik; dus sy poging om “gelykberegtigde toegang tot leer- en onderriggeleenthede vir alle studente te verseker” deur die US te verengels. Soos die ANC hou die US-raad egter van groeiende diversiteit (eintlik: ontwitting) en demografiese verswelging: “Die Raad beskou die groeiende diversiteit in die studente-demografie aan die US as ‘n groot bate vir sowel die akademiese as persoonlike vorming van die studente … Die Raad sal daarom saam met Bestuur kreatief wil bly dink hoe onderlinge begrip en waardering vir almal verbonde aan die US bevorder kan word, en die verrykingspotensiaal van die diversiteit maksimaal ontsluit kan word.”

“Wat die administratiewe en kommunikasie-taal aan die US betref, besluit die Raad dat taal nooit [!] uitsluitend mag wees vir studente en personeel nie. Die Raad aanvaar dat, soos tans, amptelike dokumente en kommunikasie daarom in Afrikaans sowel as in Engels beskikbaar sal wees.” Dit is in direkte teenspraak met De Villiers se standpunt: “Die primêre taal van kommunikasie en administrasie van die Universiteit Stellenbosch sal Engels wees.”

“Wat die voertaal van vergaderings en byeenkomste aan die US en in universiteitskoshuise betref, versoek die Raad dat dit onderling gereël word met die oogmerk om niemand uit te sluit nie.” Pleks van daarop aan te dring dat Afrikaans en Engels hier gelyke status moet geniet, speel die US-raad hier in die hande van hanskakie De Villiers. Wat in die praktyk waarskynlik sal gebeur, is dat Engels tot die (enigste) taal van nie-uitsluiting verklaar sal word (“almal verstaan mos Engels”) en Afrikaans dus hier taboe sal wees. Die resultaat sal dus in ooreenstemming met De Villiers se voorgestelde opdringing van Engels wees: “In koshuise en ander leefomgewings behoort studente Engels as omgangstaal in huisvergaderings en ander amptelike funksies [te] gebruik.”

Ten spyte van die duidelike leemtes in hierdie kompromisbesluit van die US-raad is dit allerweë as ‘n oorwinning vir Afrikaans bestempel. Onvolmaak soos die besluit is, is dit nogtans ‘n duidelike repudiëring van De Villiers se voorgestelde verengelsingsbeleid. Desnieteenstaande is geen mosie van wantroue in De Villiers gestel nie, terwyl daar ruim rede is om hom by die uitvoering van hierdie US-raadsbesluit te wantrou. Dit is nie sinvol om van wolf skaapwagter te maak nie. Afrikaans en De Villiers kan nie saam aan die US voortbestaan nie. Vorentoe sal ‘n keuse gemaak moet word. Die aanduidings is dat die toekoms aan die kant van De Villiers en ‘n eentalig Engelse US is. Alle OS-manewales en ander onrus sal waarskynlik voortaan na die US-raad afgewentel word, want mense soos De Villiers en Koopman is blykbaar eendragtig van dieselfde oortuiging as die destruktiewe magte op die kampus.

Die situasie waarin Afrikaans hom aan die US bevind, laat my dink aan ‘n HOP-huis met ernstige strukturele probleme. ANC-goedgekeurde kontrakteurs, soos De Villiers en Koopman, gebruik te min Afrikaanse sement en te veel growwe Engelse sand. Die leefruimte vir Afrikaans het verstikkend min geword. Maar diegene wat die US-HOP-huis op pad na Engelse eentaligheid verniet op ‘n skinkbord kry, juig daaroor. ‘n HOP-huis is immers ‘n leefruimte vir swartes, geskenk deur swartes, maar in groot mate gefinansier deur wittes. (HOP verwys na die ANC-regering se Heropbou- en ontwikkelingsprogram. Waarom heropbou? Dus, wie het afgebreek wat opgebou was? Die UDF/ANC en PAC met bv oproer, vandalisme en terrorisme.)

Na die US-raadsbesluit

Op die US-webwerf (1 deser) het die US-raad se voorsitter, George Steyn, die besluit toegelig en bygevoeg: “Ek beskou die Raad se mosie as ‘n baie sterk sein vir alle belangegroepe van die Universiteit Stellenbosch dat ons verbind is tot inklusiwiteit en die uitbreiding van onderrigtale aan die instelling. Meertaligheid is vir ons ‘n strategiese bate; dit maak ons uniek en gee ons ‘n kompeterende voordeel bo ander instellings.” Steyn se verduideliking is aangebied onder die opskrif: “Raadsmosie steun transformasie aan US.”

Op dieselfde dag en plek het die US-bestuur, myns insiens taamlik druipstert maar met ‘n goeie skeut hardegatheid, ook van hom laat hoor, onder die opskrif: “Raadsmosie versterk US as meertalige Suid-Afrikaanse universiteit – US Bestuur.” De Villiers se verengelsingsvoorstelle word ‘n “gespreksdokument” genoem en die US-raadsbesluit ‘n “riglyndokument”; dus nie voorskrifte waaraan die US-bestuur teen wil en dank uitvoering moet gee nie. Daardie riglyne versterk glo “bestuur se onmiddellike planne vir beter taalimplementering.” Een van die beginsels wat met ingang 2016 deur die US-bestuur toegepas gaan word, is:”kennisoordrag in lesings (kleiner groepe) moet ten minste in Engels plaasvind.” Dit is (grootliks) ‘n toepassing van De Villiers se verengelsingsvoorstel: “In kleiner klasgroepe sal alle inligting in Engels oorgedra word.” Wat ‘n groot en wat ‘n klein klasgroep is, word nêrens gespesifiseer nie. Die meeste onderrig vind waarskynlik in sogenaamde klein klasgroepe plaas. Deur sulke klasse by voorkeur te verengels is sekerlik opsetlik strydig met die jongste US-raadsbesluit.

De Villiers word soos volg aangehaal: “Dit is nie die rol van Bestuur om alle oplossings te probeer verskaf nie. Bogenoemde beginsels sal met fakulteitsrade bespreek word. Ons akademiese personeel sal ten beste weet hoe om meertaligheid in verskillende omgewings te implementeer, en Bestuur sal die nodige ondersteuning verleen.” Wat De Villiers hier sê, het uiters ernstige implikasies. Myns insiens is ‘n redelike vertolking dat aangesien sy oplossing vir die taalprobleem, naamlik verengelsing, nie deur die US-raad aanvaar is nie, die US-bestuur nie (noodwendig) verdere oplossings gaan probeer soek nie. Pleks van die voorskrifte van die US-raad te aanvaar en uit te voer, gaan De Villiers blykbaar toelaat dat die dosente (vryelik) volgens eie voorkeur oor die taalaanbod besluit. As hy hiermee wegkom, sal dit finaal die dood in die pot vir Afrikaans aan die US wees.

Uit Pieter Kapp se dokumentering van die US se taalgeskiedenis, Maties en Afrikaans (2013), is dit baie duidelik dat as besluite oor die onderrigtaal aan die US se dosente oorgelaat word, verengelsing vinnig intree. Dit het in die Fakulteit Lettere gebeur toe tweetalige klasse sonder raadsgoedkeuring goedsmoeds in die tweede en derde studiejaar ingestel is, pleks van Engelse onderrig tot die eerste studiejaar te beperk. Die Fakulteite Teologie en Gesondheidswetenskappe het toe dieselfde gaping gevat (p 109, 118, 139, 147). Na Russel Botman se diensaanvaarding as rektor in 2007 het hy Engels bevorder met: “Elke omgewing, hetsy fakulteit of administrasie-afdeling, bepaal sy eie taalplanne in ooreenstemming met die beleid” (p 159), terwyl daar geen duidelike begrip was van of bekommernis oor wat die taalbeleid behels nie. Toe is al gesê: “Nagraads word die taal deur die bepaalde onderrigomgewing bepaal” (p 160). Die sprekende resultaat hiervan is die huidige grootliks Engelse onderrig op nagraadse vlak. Die US-konvokasie het teen die desentralisering van die taalbeleid beswaar gemaak met die oproep dat geen ruimte in die taalbeleid toegelaat moet word wat “deur dosente en Bestuurslede gemanipuleer” kan word nie (p 160). Voorgraads het tweetalige klasse egter spoedig die reël en Afrikaanse klasse die uitsondering geword. Leopold Scholtz het geskryf: “Die T-opsie [tweetalige klasse] bly ‘n halfwegstasie na Engels en nou word dit nog verder vergemaklik deur die besluit oor die onderrigtaal na dosente af te wentel. Eikestadnuus het dit teleurstellend genoem, want die beleid is eintlik ‘n verswakking van die posisie van Afrikaans deur die besluite oor onderrigtaal te desentraliseer” (p 160). Die uitvoerende komitee van die US-raad het hierdie vergrype, wat Afrikaans ernstig benadeel het, later gekondoneer (p 163). Teen 2009 is gesê: “Dit het duidelik geword dat fakulteite en individuele dosente die vryheid wou hê om enige taalbeleid te volg wat hulle pas” (p 168).* “Wat nodig is, is spesifieke waarborge wat Afrikaanse onderrig uit die hande van die willekeurige besluite van dosente neem” (p 176). Teen die einde van 2009 het die voorsitter van die US-konvokasie gesê: “Dit is hierdie deurlopende gebrek aan ‘n spesifieke en duidelike beleid wat die deure oop laat vir dosente om Afrikaans te ignoreer” (p 200). [* Die militante Amanda Gouws is blykbaar ‘n sprekende voorbeeld hiervan: “In my tweejaarsklas van ongeveer 300 studente het ek in die eerste lesing gevra hoeveel in Engels onderrig wil word. Dit was ongeveer 80%, alhoewel net 60% Engelssprekend was. Die studente het gekies” (Die Burger, 1 deser, p 12).]

Wat die voorafgaande toon, is dat sodra die US-raad nie ‘n duidelike taalbeleid neerlê en ook verseker dat dit toegepas word nie, gedesentraliseerde, ongekoördineerde, arbitêre besluite aan die orde van die dag is, met chaotiese gevolge. Die gemeenskaplike kenmerk is dat die posisie van Afrikaans deurlopend verswak. “Daar is min simpatie en begrip by die dosente vir die [Afrikaanse] studente se taalsituasie. Afrikaanse studente is skugter om te protesteer omdat hulle vir drie dinge bang is: diskriminasie deur die dosent, groepsdruk van veral nie-Afrikaanse studente maar ook Afrikaanse studente om nie ‘n skouspel te maak nie, en om as nie vaardig in Engels nie gestereotipeer te word” (Kapp, p 221).

Kapp se studie toon dat die praktyk in groter mate verengels het as wat aan die US-raad gekommunikeer is. Dit is ‘n terrein waarop daar sedert 2002 ten koste van Afrikaans listig gelieg en bedrieg is. Dit geld die era van Chris Brink, Russel Botman en Wim de Villiers, drie rektore met ‘n anti-Afrikaanse ingesteldheid; direk strydig met wat hulle voor diensaanvaarding plegtig belowe het. Nou wil De Villiers blykbaar juis desentralisasie van taalbesluite toelaat sodat sy ideaal van ‘n verengelste US werklikheid kan word. Sy standpunt behels myns insiens ‘n doelbewuste en uittartende reaksie op die jongste US-raadsbesluit. Kortom, die Afrikaanse aanbod sal ingevolge daardie raadsbesluit myns insiens nie uitgebrei word so lank De Villiers die rektor is nie. Die Engelse aanbod sal egter sekerlik met geesdrif uitgebrei word.

Ten slotte

Dit is prakties onmoontlik om alles te berde te bring wat die afgelope week oor hierdie onderwerp gepubliseer is. Die res van my skrywe is dus baie selektief en oorsigtelik.

Amanda Gouws het die kans gebruik om propaganda teen Afrikaans te versprei. Hierdie gesindheid by haar kom van ver af, soos Kapp se teks bevestig. Dit gaan vir Gouws glo om sosiale geregtigheid en nie identiteit nie. Blankes word glo reeds op skool onregverdig bevoordeel omdat hulle in Afrikaans kan studeer. Verder: “Afrikaans is verpolitiseer.” (Die Burger, 1 deser, p 12). Gouws kritiseer Sonja Loots omdat sy nou as ‘n “selfaangestelde polisievrou” ontpop het. Dit kan interessant wees om te kyk hoe susters baklei. Joan Hambidge het Gouws teengespreek deur te ontken dat Afrikaans aan die Universiteit Johannesburg sonder noemenswaardige teenstand vernietig is. Gouws se beswaar dat die geveg aan die US eerder om kultuur as taal gaan, laat Hambidge vra: “Presies waar word taal en kultuur ooit van mekaar geskei?” (Die Burger, 3 deser, p 16). Hambidge wys ook op die verpolitisering van Engels. Uitheemse taalmodelle is volgens Gouws uit die bose. Afrika-modelle moet seker gesoek word. Hambidge meen daardie “uitheemse” modelle is plaaslik toepaslik. Afrikaans hoort in elk geval hier. “Waarom dit verpand vir Engels?” Hambidge neem tereg “standpunt in teen diegene wat ‘n sterk inheemse taal met ‘n lang skryftradisie probeer verloën.”

Die US-studenteraad kan weens die buitengewoon lae stempersentasie tydens sy verkiesing glad nie daarop aanspraak maak dat hy namens die meerderheid US-studente praat nie. Nogtans het hy die jongste US-raadsbesluit veroordeel. Dit geld ook Open Stellenbosch. ‘n Woordvoerder van OS beweer: “Die raad is onbevoeg en verstaan nie transformasie nie” (Die Burger, 1 deser, p 1). Vorentoe sal OS misbruik kan maak van Die Burger se sinspeling dat die US-raad demografies nie die samestelling van die US-studentekorps weerspieël nie (Die Burger, 28 November, p 12). Van die eienaardigste reaksies het gekom van Anne-Marie Beukes, die voorsitster van die Afrikaanse Taalraad: “Dit is bemoedigend dat Engels nie voortydig die verstektaal van die US sal wees nie” (Die Burger, 2 deser, p 3). Impliseer sy dat die tyd vir De Villiers se voorgestelde verengelsing weldra ryp gaan wees?

Leopold Scholtz is die enigste joernalis wat met ‘n pro-Afrikaansgesindheid in Die Burger skryf. Hy het kennis geneem van die gebrek aan steun uit bruin geledere in die US-taalstryd. Polities korrek pak hy die skuld daarvoor op die blankes. “Ons Afrikaners het ons bruin taalgenote, om dit sag te stel, baie stief behandel” (Die Burger, 3 deser, p 16). “Dit is een rede waarom bruin stemme in die openbare gesprek oor Afrikaans tot dusver oorwegend so terughoudend was.” Dit klink vir my erg eufemisties. Uit die geledere van ontwikkelde bruines is daar in werklikheid ‘n pro-Engelse golf. “Die tyd het aangebreek dat die wit, bruin en swart Afrikaanssprekers regtig hande vat.” Ek wonder soms hoe Scholtz dit regkry om skynbaar nie moeg te word vir sy eie holruggeryde, tam stories nie. Dit lyk vir my asof dit beter sou wees as Afrikaners hulle hande vry hou sodat hulle vir Afrikaans kan veg, want uit die geledere van ander etniese groepe sal geen hulp opdaag nie.

Tot en met Donderdag het Die Burger redaksioneel nog nie ‘n piepgeluid oor die US-raad se jongste besluit laat hoor nie. In die redaksionele Vryburger-rubriek, wat guitig probeer wees, is daar egter ‘n aanduiding gegee van die mate van erns waarmee hierdie groepie joernaliste die US-taalstryd betrag deur skuins te verwys na “hierdie ou taalsakie by Maties” (Die Burger, 3 deser, p 17).

Teen die einde van die week, Vrydag, is ‘n hoofartikel, onder die opskrif “Bou Maties nou as ‘n uitnemende, meertalige bate,” uiteindelik aan die saak gewy (Die Burger, 4 deser, p 14). Naïef-idealisties word beweer dat die US-raad se jongste besluit stabiliteit op die kampus gaan bring. Hoewel die raadsbesluit wesenlik as ‘n voortsetting van die status quo aangebied word, reken Die Burger dat daar “‘n aanvoelbare verskil” gaan wees. Die instelling van parallelmediumonderrig in die groter klasse word blykbaar as ‘n deurbraak beskou. Enersyds word die verengelsing van die kleiner klasse gerieflikheidshalwe verswyg. Andersyds word die waarskynlike weerslag van aparte klasse as apartheid (hoofsaaklik wittes woon die Afrikaanse en hoofsaaklik nie-wittes woon die Engelse klasse by) nie verreken nie. Dan volg hierdie twak: “‘n Meertalige kampus is eerder die vergestalting van die bedoeling van ons grondwetskrywers.” Wil Die Burger hiermee te kenne gee dat net die enkele universiteite wat in ‘n (afnemende) mate nog in ‘n mate Afrikaans is die grondwettoets slaag; dus dat die oorgrote meerderheid plaaslike, uitsluitlik Engelse universiteite, insluitende De Villiers se verengelsingsprojek, die grondwettoets druip? Myns insiens is uitsluitlik Afrikaanse universiteite in dieselfde mate as uitsluitlik Engelse universiteite grondwetlik regverdigbaar. ‘n Uitsluitlik Afrikaanse universiteit is en bly dié ideale oplossing vir al die US se huidige taalprobleme.

Pierre de Vos het die US met sy soort grondwetkennis probeer verengels, maar hy is op ‘n uiters bekwame manier deur die regsgeleerde Koos Malan tereggewys (Netwerk24, 4 deser). Piet (Kopdoek) Croucamp het teen diegene wat vir Afrikaans veg te velde getrek as mense wat “Afrikaans met vlakliggende slagofferskap verdedig” en wat “Afrikaans se toekoms wil afdwing” (Netwerk24, 3 deser) terwyl dit juis Engels is wat aan Afrikaanssprekende opgedring word. Charles Smith, daarenteen, kom deesdae met sterk pro-Afrikaanse uitsprake (Netwerk24, 3 deser). Les bes kan kennis geneem word van Ernst Conradie se artikel oor die aard van die universiteit (Netwerk24, 3 deser).

Stellenbosch: status quo word gehandhaaf met ‘gelyke status vir Afr en Eng’

Die snelle verengelsing van die Universiteit van Stellenbosch is vir die oomblik gestuit nadat ‘n raadsvergadering gisteraand besluit het om die rektor en Engelssprekende dosente se voorstel om Engels die “hooftaal” te maak met ‘n “oorweldigende meerderheid” van 21 stemme teen drie verwerp het. Twee lede van die raad het buite stemming gebly. Die status quo sal gehandhaaf word met Afrikaans en Engels wat albei as doseer- en voertale behou word. Die volledige mosie lui soos volg:

1. Die Raad van die Universiteit Stellenbosch het kennis geneem van die konsep-dokument van die Bestuur van die Universiteit Stellenbosch wat op 12 November 2015 bekendgemaak is. Verder bevestig die Raad sy ondersteuning ten opsigte van die mosie van die Uitvoerende Komitee van die Raad – UK(R) – aangeneem op 15 November 2015.

2. Vir sover die konsep-voorstel en verklaring van die Bestuur die amptelike Taalbeleid van die Universiteit Stellenbosch (US) raak, verklaar die Raad die volgende:

2.1 Die Raad bly verbind tot die Taalbeleid soos aanvaar op 22 November 2014 en die interpretasie daarvan deur prof Wim de Villiers in sy inhuldigingsrede: “Stellenbosch is nie ‘n Afrikaanse universiteit nie; Stellenbosch is nie ‘n Engelse universiteit nie; Stellenbosch is nie ‘n isiXhosa universiteit nie; Stellenbosch is ‘n meertalige Suid-Afrikaanse universiteit – een van min in hierdie kategorie, wat bitter nodig is in ‘n land met 11 amptelike tale”.

2.2 Die Raad verklaar onomwonde dat taal nooit enige hindernis mag wees vir enige student wat voorgraads of nagraads aan die US wil studeer, en nie óf Afrikaans óf Engels magtig is nie. Daarom versoek die Raad die Bestuur om met die oog hierop die nodige meganismes verder uit te bou en deurlopend te monitor. Indien dit sou beteken dat die Engelse akademiese aanbod die gestelde teiken oorskry, sal dit die ondersteuning van die Raad geniet.

2.3 Tegelykertyd verklaar die Raad dat dit nie ten koste mag wees van die ooreengekome minimum teiken vir die Afrikaanse aanbod nie. Die Raad versoek dat óók die Afrikaanse voorgraadse akademiese aanbod nog verder verhoog sal word. Die Raad bevestig hiermee dat die Universiteit se meertalige aanbod as ‘n strategiese bate vir US beskou word en as ‘n kompeterende voordeel uitgebou moet word.

2.4 Wat die administratiewe en kommunikasie-taal aan die US betref, besluit die Raad dat taal nooit uitsluitend mag wees vir studente en personeel nie. Die Raad aanvaar dat, soos tans, amptelike dokumente en kommunikasie daarom in Afrikaans sowel as in Engels beskikbaar sal wees. Studente, personeel en die publiek sal steeds aangespreek word in die taal van hul voorkeur, hetsy Afrikaans of Engels en indien moontlik ook isiXhosa.

2.5 Wat die voertaal van vergaderings en byeenkomste aan die US en in universiteitskoshuise betref, versoek die Raad dat dit onderling gereël word met die oogmerk om niemand uit te sluit nie.

3. Die Raad beskou die groeiende diversiteit in die studente-demografie aan die US as ‘n groot bate vir sowel die akademiese as persoonlike vorming van die studente wat kies om aan die US te studeer. Die Raad sal daarom saam met Bestuur kreatief wil bly dink hoe onderlinge begrip en waardering vir almal verbonde aan die US bevorder kan word, en die verrykingspotensiaal van die diversiteit maksimaal ontsluit kan word.

Intussen gaan die pro-Engelse agitasie op die kampus egter voort. In vandag se Media24-koerante verskyn ‘n rubriek van prof. Amanda Gouws waarin sy haar steeds uitspreek ten gunste van die aanvaarding van Engels as enigste doseertaal. Sy beweer dat studente wat in Afrikaans studeer, “Afrikanerbagasie” het en die eerste is om die land te verlaat waar hulle elders geredelik verengels:

Die kinders van ouers wat so op Afrikaanse onderrig aandring, is die eerstes wat die land verlaat as hulle afstudeer het en skielik in die openbare en die privaat sektor agterkom dat hul Afrikanerbagasie (let wel, nie die taal nie) hul kniehalter. In ’n ander land is hulle bereid om hul taal op te gee.

Ons moet ons kinders vir ’n globale wêreld grootmaak. Dit is ’n wêreld waarin almal ten minste in Engels moet kan funksioneer.

Gouws hou ook, strydig met die amptelike taalbeleid, informele opnames in haar klasse om te bepaal of die meerderheid ten gunste van Engels is, waarna sy in Engels klas gee. Sy skryf:

In my tweedejaarsklas van ongeveer 300 studente het ek in die eerste lesing gevra hoeveel in Engels onderrig wil word. Dit was ongeveer 80%, alhoewel net 60% Engelssprekend was. Die studente het gekies. Die res het die tolkdiens slegs een week gebruik. Wat die studente wil hê, is gehalteonderrig wat hulle vir ’n globale wêreld – hier ter lande of oorsee – voorberei.

PRAAG het gister ‘n petisie met 455 name van skrywers, kunstenaars, sportmense en lede publiek wat ten gunste van Afrikaans as voertaal is, aan die rektor en die raad van die Universiteit van Stellenbosch gestuur om in ag te neem by sy besluit. Dít, asook ander insette, het waarskynlik die deurslag gegee – in weerwil van die rektor en meer as 200 Stellenbosse dosente wat die universiteit wil verengels.

PRAAG sal later vandag ‘n verklaring uitreik waarin die besluit verwelkom word, maar op die herverafrikaansing van dié instelling aangedring word.

Leon Lemmer: Universiteit Stellenbosch: Wim Moet Weg #WMW

Die Afrikaanse Taalmonument in die Paarl is op 10 Oktober 1975 ingewy. Die hoogte van die hoofsuil is 57 meter. Die argitek, Johan Carel (Jan) van Wijk (1926-2005), beskryf wat tydens die oprigting gebeur het: “Op ‘n dag, toe die bopunt van die hoofsuil bereik is, en daar met die finale afwerking daarvan begin sou word, het ek in ‘n tierende suid-oostewind besoek afgelê by die monument. Gedagtig aan die ossillering van die ‘vliegtuigvlerk’ in hoë winde, moes ek net eenvoudig na bo om die fenomeen van bewegende of swaaiende beton persoonlik te gaan ervaar. Die strukturele ingenieurs het immers die suil ontwerp om te kan beweeg, te kan ossilleer. Saam met Victor Hugo, die voorman, is ek met die oop hysbak na bo – tot by die toppunt. Staande op die steierwerkplatform rondom die punt, en met my hande daarop, ervaar ek die sirkelvormige beweging, omtrent 200mm na alle kante toe. Met my uitlating van ‘Magtig Vic, maar die ding beweeg seker te veel!’ staar hy my verbysterd aan en sê: ‘Meneer, dis nie die monument wat beweeg nie, maar die steierwerk!’ Wat ‘n verligting – en ‘n dankie aan die struktuurmanne! Die taal sal staan, ondanks hoë winde” (Jan van Wijk, Taalmonument, Tokai: Historical Media, 2014, p 55-56). (‘n Bespreking van die boek is op Praag, 31.08.2014, gepubliseer.)

Van Wijk het sy lewe vir Afrikaans gewaag. Hy het sekerlik nie voorsien dat “hoë winde” Afrikaans 40 jaar later minder as 30 kilometers van die Paarl op Stellenbosch sou tref nie. Die argitek van die wrewel teen Afrikaans is die rektor van die Universiteit Stellenbosch (US), Wim de Villiers. Na aanleiding van sy akademiese prestasie as student is De Villiers Slim Wim genoem. Maar ‘n slim mens is slim in sekere opsigte en nie in ander nie.

Dit het standaardpraktyk geword om genialiteit met Albert Einstein (1879-1955) te assosieer. Walter Isaacson skryf: “Extraordinary brilliance made his face a symbol and his name a synonym of genius” (Einstein: his life and universe, New York: Simon & Schuster, 2007, p 2). Hy noem Einstein “science’s preeminent poster boy” (5). Einstein was ‘n briljante fisikus maar het gebrekkige wiskundige vermoëns gehad (216). Sy eerste vrou, Mileva Marić, het hom met wiskunde gehelp (3). “She solves all the mathematical problems for me” (136). “I treat my wife as an employee whom I cannot fire” (183). Marcel Grossmann (xx, 36, 159), Michele Angelo Besso (xix, 136) en Walther Mayer (363) het Einstein ook met veral wiskundige probleme gehelp. Aan die einde van sy lewe het Einstein gesê: “If only I had more mathematics” (542).

Later het Einstein tog van Mileva geskei, hoewel dit nie maklik was nie: “I am curious what will last longer, the world war or our divorce proceedings” (236). In 1919 het hy met sy tweede vrou, Elsa, getrou. Sy het hom met vertaling in en uit Frans en Engels gehelp omdat hy net Duits goed magtig was (246). “Einstein tended to become impractical once outside the scientific field” (378). Hy kon nie swem (435) of motorbestuur nie. “‘The professor does not drive,’ Elsa often said. ‘It’s too complicated for him'” (438). Hy was ook “naïve in the field of international politics” (493). “Genius in science is no guarantee of sagacity in political affairs … Einstein has come down from the stars to dabble in ideological politics, with lamentable results … It is always astonishing to find that a man of great intellectual power in some directions is a simpleton or even a jackass in others” (528). Maar Einstein se sêgoed, bv vergelykings, getuig van sy briljantheid. “He had discovered something faster than the speed of light, he said: ‘The speed with which a woman arriving in Paris goes shopping'” (465). Sy nuwe vaderland, Amerika, het hy raak gekarakteriseer: “Everything – even lunacy – is mass produced here” (537).

Ek wil Wim de Villiers nie met Einstein gelykstel nie. Al wat ek probeer aantoon, is dat ‘n slim mens net in sekere opsigte slim is en in ander opsigte ernstige beperkings kan hê. Die uitlating van Einstein wat De Villiers die meeste ter harte moet neem, is: “One can be an internationalist without being indifferent to members of one’s tribe … I am glad that there should be a little patch of earth on which our kindred brethren are not considered aliens” (282). Die Jood Einstein het na Israel verwys. In die konteks van hierdie skrywe verwys die aanhaling na Afrikaners, Afrikaans en die US.

In Afrikaans is daar ‘n uitdrukking: “Slim vang sy baas.” Dit beteken “lis slaag nie altyd nie; ‘n mens kan te slim probeer wees en dan daarom misluk” (HAT). Dit is wat myns insiens die afgelope tyd met die US-baas gebeur het. Vorentoe gaan Afrikaans moeilik van die US-gebeure herstel, maar dit geld ook vir De Villiers. Afrikaans en De Villiers kan nie saam aan die US voortbestaan nie. Afrikaans moet verkieslik die enigste of niks minder nie as die hooftaal aan die US wees. De Villiers moet gaan. Dit geld ook sy viserektor vir transformasie, Nico Koopman.

De Villiers se voorstel vir die verengelsing van die US het as ‘n groot skok gekom. Tog is Praag-lesers beter daarop voorberei as ander mense. Die kreeftegang van Afrikaans aan die US, veral sedert 2002 toe Chris Brink die rektor geword het, is deur Pieter Kapp in die boek, Maties en Afrikaans (2013), gedokumenteer. Die boek is op Praag (6.04.14) bespreek, bv “Primêre, vertrek-, verstek-, ankeltaal, ens, is terme wat onnodiglik hulle intrede gemaak het omdat afgewyk is van die gesonde historiese vanselfsprekendheid dat Afrikaans die enigste US-onderrigtaal is.”

Op 1 Desember 2014 is De Villiers se aanstelling as US-rektor bekend gemaak. Op dieselfde US-raadsvergadering is besluit dat Afrikaans en Engels voortaan gelyke status aan die US sou hê. Eintlik is dit ‘n doelbewus misleidende leuen, want net voorgraads sou die twee tale amptelik gelyke status hê. Nagraadse onderrig sou, indien nie uitsluitlik nie, by voorkeur in Engels geskied. Voorgraads is daar ook geen werklike taalgelykheid nie, want gesamentlike klasse ontaard in hoofsaaklik Engelse onderrig, terwyl hulle amptelik as 50-50% gereken word. Tolking geskied uit Afrikaans in Engels, maar nie (noodwendig) andersom nie, want, so word daar geredeneer, Afrikaanssprekendes verstaan mos Engels. Wat hier gesê word, geld net die hoofkampus.

Die Militêre Akademie op Saldanha is in elk geval eentalig Engels. In Bellville is die US-sakeskool oorweldigend Engels, al word daar in advertensies valslik beweer dat dit nog moontlik is om ‘n magistergraad in Afrikaans te voltooi. Hier kan daar geskuil word agter die argument dat die US se nagraadse onderrig mos in Engels is. En voorgraadse MBChB-onderrig in die mediese fakulteit? Daar is verswarting en dus verengelsing aan die orde van die dag. Hoekom dit so is, kan afgelei word uit die rasgebaseerde toelatingsbeleid. Van blanke matrieks word vir moontlike toelating ‘n gemiddelde van 92% vereis, van bruines en Indiërs 60% en van swartes 50% (Die Burger, 24 deser, p 18).* Russel Botman het sodanige hemelskreiende rassediskriminasie eufemisties “belyning” genoem. Geen akademikus met akademiese integriteit sal so ‘n opset aanvaar of goedpraat nie. Desnieteenstaande beweer Nico Koopman dat die US gelyke geleenthede aan almal bied (US-webwerf 7 Augustus). Om van beurtafrikaans by die Militêre Akademie, die US-sakeskool en die US se mediese fakulteit te praat sou ‘n ernstige oordrywing wees.

[* ‘n US-amptenaar beweer hierdie inligting is onakkuraat en verwys na riglyne (nie voorskrifte nie) wat op die internet beskikbaar is (Die Burger, 27 deser, p 18). Daarvolgens word ‘n gemiddelde matriekpunt van minstens 70% van alle MBChB-studente vereis. 25% van die keuringsfaktor word deur nie-akademiese meriete bepaal. Die geslagsprofiel van aansoekers word ook in ag geneem. Die eerste 100 plekke word nie-rassisties toegeken. Die volgende 150 plekke gaan aan bruines, Indiërs en swartes. ‘n Verdere 20 plekke gaan spesifiek aan swartes. Die US-rektor kan 2 plekke na sy goeddunke vul. As daar hierna plekke oor is, mag hulle aan Indiërs en blankes toegeken word. Daar is ook ‘n verlengde MBChB-program met 40 plekke uitsluitlik vir bruines, Indiërs en swartes. Die rol wat transformasie, inklusiwiteit en diversiteit in hierdie keuringsproses speel, word erken. Dit is vir my duidelik dat akademies begaafde blanke aansoekers om nie-akademiese redes erg benadeel word.]

Kort na sy aanstelling as rektor maar voor diensaanvaarding het De Villiers gesê: “Afrikaans as akademiese taal moet ondersteun en uitgebrei word.” Maar hy het ook gesê: “Ek is entoesiasties oor die koers waarop prof Russel Botman die US geplaas het,” wat die drastiese afskaling van Afrikaans ingesluit het. Reeds toe het ek geskryf: “Dit is juis De Villiers se opmerkings oor Afrikaans wat glad nie gerusstellend is nie.” “Vir De Villiers is Afrikaans blykbaar nie werklik ‘n hartsaak nie, bloot ‘n (lastige) verskynsel wat, soos Botman dit so graag gestel het, ‘bestuur’ moet word.” “De Villiers ondersteun die nuwe taalbeleid in die waan dat dit tot die ‘uitbreiding van Afrikaans as akademiese taal’ sal lei.” “Soos Chris Brink kan hy anders wees as wat hy aanvanklik voorgegee het.” In daardie vroeë stadium is voorspel “dat daar tydens die rektorskap van De Villiers klemverskuiwings gaan wees, maar van ‘n daadwerklike ommekeer van die situasie, dus van ‘n welkome terugkeer van die US na ‘n egte Afrikaanse universiteit, is daar geen sprake nie” (Praag 13.12.2014).

Op 1 April het De Villiers diens as US-rektor aanvaar. Op 29 April het hy sy intreerede gelewer. Hy het beklemtoon dat die US nie ‘n Afrikaanse universiteit is nie en dat die taalbeleid (eintlik Afrikaans) deur sommige (eintlik swartes) as uitsluitend ervaar word. Inklusiwiteit was die wagwoord: ‘n US “where everyone feels welcome” en “a University that works for all of us.” Maar dan kondig hy eksklusiewe nuwe studiebeurse vir bruin studente aan. Ook dat die Verwoerd-plaket verwyder gaan word, wat sommige mense verheug maar ander aanstoot gee. Internasionalisering was sy ideaal: “The challenge for us is to be locally relevant, yet globally competitive,” wat pro-Engelsgevolge inhou; des te meer omdat die teiken is om teen 2018, die US se eeufeesjaar, ‘n meerderheid swart studente en personeel/dosente te hê (Praag 10 Mei). Blankes en Afrikaans word om politieke, dus nie-akademiese, redes toenemend uit die US gedruk. Daar is geen sprake meer van ‘n US wat ooreenkomstig die stigtingsvoorwaarde van Jannie Marais verseker dat Afrikaans nie ‘n mindere plek as Engels beklee nie. Daarom behoort Afrikanerdonateurs net so ywerig hulle steun te onttrek. Wat sou Jannie Marais gedink het van daardie groep uitgenooide gaste wat op 30 Mei in sy huis op Coetzenberg byeen was? Hoeveel van hulle is taalbulle wat bereid is om vir ‘n Afrikaanse US te veg? Hoeveel is taalboewe wat Wim de Villiers se verengelsing steun?

Op 12 deser het De Villiers sy taalplan bekend gemaak: Dat Engels met ingang volgende jaar “die primêre taal van kommunikasie en administrasie” aan die US moet word. Die openbare reaksie daarteen was so oorweldigend dat die uitvoerende komitee van die US-raad op 15 deser vergader het. Daarna is aangekondig dat die taalbeleid vir 2016 bly soos dit is en dat Afrikaans nie “verwater” sal word nie. Ook dat De Villiers se pro-Engelsversugting ‘n besprekings- en nie ‘n beleidsdokument is nie; dus ydele wensdenkery. Ook dat De Villiers wyer moet konsulteer as Open Stellenbosch, die ANC se SASCO en die US-studenteraad deur ook insette van Afrikaanse studente-organisasies en die US-konvokasie te verkry en in ag te neem. Ook dat die korrekte prosedure met die taalvoorstelle gevolg moet word, dus die standaardroete via die fakulteite en senaat voordat die saak aan die US-raad voorgelê word. Dit kom neer op niks minder nie as ‘n repudiëring van die opportunistiese De Villiers.

Maar dit lyk asof De Villiers vasbeslote is om sy sin ten koste van Afrikaans te kry. Daarom ontken hy dat die vlieër wat hy opgestuur het, teruggetrek is. Dit lyk asof hy ‘n stryd met die US-raad wil aanknoop, want hy weet dat sy voorstelle in die volle raad (met sy bv Blade Nzimande-verteenwoordigers) ‘n beter kans op aanvaarding as in die raad se uitvoerende komitee het. Dit lyk ook asof hy die skuld vir die onrus en vandalisme wat sedertdien op die kampus voorgekom het, wil afwentel op die uitvoerende komitee van die raad, wat nie genoeë geneem het met De Villiers se oorgawe aan die eise van Open Stellenbosch nie. Hy word in sy kwaad gesterk deur 226 persone, veral dosente, wat hulle steun aan sy Engelse taalplan toegesê het. Daarom skryf De Villiers: “Dit is ‘n moeilike tyd vir almal van ons, maar kom ons hou by ons visie om ‘n meer inklusiewe, innoverende en toekomsgerigte instelling te word wat kennis in diens van almal bevorder” (US-webwerf 17 deser). Daardie inklusiwiteit sluit Afrikaans grootliks uit en daardie “almal” het nie wittes nie maar swartes op die oog. Dalk ly De Villiers aan swartsig: Op die kampus sien hy by voorkeur swartes raak maar hoogstens die swart skaduwees van wittes. Dit lei tot sy illusie van homogeniteit en inklusiwiteit onder die dekmantel van Engels. Die voorttierende onrus moet aan De Villiers se ruggraatloosheid gewyt word. Hy wend geen daadwerklike poging aan om bv Open Stellenbosch kort te vat nie. Hou in gedagte dat ‘n universiteit veronderstel is om ‘n opvoedkundige inrigting te wees, met die rektor in die rol van hoofopvoedkundige.

‘Afrikaners het grondige redes om die erodering van hulle taal, kultuur, skole en universiteite heftig teen te staan’

Onder die 226 persone wat De Villiers se verengelsingsvoorstel steun, is daar Afrikaanssprekende Moslems soos Mohammad Karaan (Die Burger, 19 deser, p 1) en Aslam Fataar (Eikestadnuus, 26 deser, p 4), wat ‘n leidende rol gespeel het om ondertekenaars te werf. Wat hier gebeur, is soortgelyk aan Open Stellenbosch: ‘n Klein groepie luidrugtiges probeer voorgee dat hulle die meerderheidsmening verteenwoordig. Onder die 226 ondertekenaars is daar iemand soos Nico C Gey van Pittius wat op sy Boere-voorgeslag roem. Hy is ‘n mens wat soos De Villiers in die mediese enklawe van die akademie opgelei is en glad nie kultuur, ideologie en propaganda verstaan nie. Na analogie van die Engels wat hy met Duitse vriende moet praat, vind hy dit noodsaaklik dat die US moet verengels (Netwerk24, 19 deser). Hy is dermate gebreinspoel dat hy die belange van die ander vooropstel en die belange van sy eie mense versaak. Hy besef blykbaar nie dat die meeste universiteite in die wêreld nie Engels as voertaal het nie; dat die US die reg het om Afrikaans te wees en kragtens sy stigting sodanig moet wees. Daar is by Gey van Pittius geen begrip vir die gevoelige en onnodige verliese wat Afrikaners sedert 1990 gely het nie. Afrikaners het grondige redes om die erodering van hulle taal, kultuur, skole en universiteite heftig teen te staan.

Op dieselfde dag wat De Villiers met sy Afrikaansverraad gekom het, het hy die aand van die 12de ‘n permanente uitstalling van bruin mense se eertydse woongebied, Die Vlakte, geopen. Die US se gebou vir die fakulteit lettere en sosiale wetenskappe (voorheen die BJ Vorster-gebou) is op grond gebou wat ingevolge die groepsgebiedewet onteien is. Die US het destyds die skynbaar onvergeefbare flater begaan om die grond sonder verskoning te aanvaar pleks van dit te weier. Hiervoor kan Wim de Villiers en Johan Hattingh, die dekaan by wie die blink idee van die uitstalling ontstaan het, nie genoeg verskoning vra nie. Die naïewe Hattingh het reeds in 1992 beweer dat Afrikaans geen beskerming nodig het nie (Kapp, p 62). De Villiers is gaande oor die nuwe uitstalling; nie net omdat dit ‘n hou teen blankes inkry nie, maar ook omdat dit hom help in sy pogings om sy linkse voorganger, Botman, nie net na te doen nie, maar te oortref. Ek verwys hier na Botman se uitstalling van die Slag van Andringastraat (1940) in die RW Hilcocks-gebou (Praag 25.08.2013), ‘n gebeurtenis wat De Villiers na 25 jaar herdenk het (Praag 13 September). Maar De Villiers sal nie Jannie Marais na ‘n eeu huldig nie.

Sowel die pasgenoemde Botman- as die Hattingh/De Villiers-uitstalling dui op eksklusiwiteit; dus die manier waarop daar deesdae met die veelgeroemde begrip inklusiwiteit omgegaan word. Aansluitend hierby word daar tans geadverteer vir aansoeke om vyf studiebeurse wat deur De Villiers eksklusief vir bruines, vorige inwoners en afstammelinge van Andringastraat/Die Vlakte, ingestel is (Die Burger, 18 deser, p 3). De Villiers se voorgestelde uitsluiting van Afrikaans as voertaal word ironies ook as ‘n poging tot groter inklusiwiteit aangebied.

Op Stellenbosch is Hattingh eintlik die arm man se Anton van Niekerk. Hy het na Van Niekerk dekaan geword en hy probeer om net so oorverlig te wees. Hy spog daarmee dat hy reeds op 13 Mei ‘n fakulteitsvergadering volledig in Engels gefasiliteer het. Die rede daarvoor was dat van die dosente sou uitloop as hy dit nie gedoen het nie. Onder druk swig hy dus net so knap soos De Villiers. Hattingh besef nie dat studente dieselfde laai gaan uithaal as daar in Afrikaans gedoseer word nie. Taalboewe, of hulle nou dosente of studente is, moet tot hulle eie skade eerder vryelik toegelaat word om weg te bly. Hattingh glo sonder meer die louter twak, afkomstig van Amerika, dat swart Engelssprekendes “twee keer so hard vir die helfte van die punte moet werk” (Die Burger, 26 deser, p 23). Hy steun De Villiers se verengelsingsvoorstel met ‘n ontwyking van sy verantwoordelikheid: Daar is glo “geen ander keuse nie.” As Afrikaans aan die US tot die vlak van Xhosa neergehaal word, sal dit glo “nuwe geleenthede na vore” bring. Die resultaat sal wees dat Afrikaans met talle “uitdagings” geseënd gaan wees.

Polities korrek het die US onlangs aangekondig dat ‘n eredoktorsgraad aan Adam Small toegeken gaan word. Hy word gewoonlik beskryf as ‘n Afrikaanse digter en dramaturg. Ingevolge hierdie betiteling het ek gedink dat Small, weens die anti-Afrikaansvlaag wat De Villiers ontketen het, die ontvangs van hierdie akademies waardelose sertifikaat sou weier. Die teenoorgestelde het gebeur. In Die Burger ontvang Small deurgaans net die hoogste lof. Hy het egter besluit om eerder ‘n brief in die Cape Times te publiseer waarin hy De Villiers gelukwens met sy inisiatief om Afrikaans nek om te draai. De Villiers se anti-Afrikaansingesteld hou volgens Small “geen bedreiging” vir Afrikaans in nie. “Inteendeel, Afrikaans word bevorder” (Die Burger, 25 deser, p 11). Sulke brutale onnoselheid laat nie my hart soos ‘n besie sing nie (Ingrid Jonker).

Small bevestig my vermoede dat daar feitlik geen ontwikkelde bruine is wat met die heil van Afrikaans vertrou kan word nie. Waar is die reaksie van bv Henry Jeffreys, Hein Willemse, Christo van der Rheede en Danny Titus; mense wat graag baie oor Afrikaans te sê het? Hulle is klaarblyklik nie sterk teen De Villiers se taalplan gekant nie; eerder, soos Michael le Cordeur, ten gunste daarvan. Titus het wel oor die US-gebeure geskryf en ‘n pleidooi ter bevoordeling van bruines gelewer, maar nie ‘n woord ten gunste van Afrikaans nie (Netwerk24, 26 deser). Is dit hoe die ATKV-kultuurhoof veronderstel is om te reageer? Die enigste bruine (waarvan ek weet) wat De Villiers teengespreek het, is die oudpolitikus, Peter Marais: “Die gerieflikheidswaarde van Engels as kommunikasietaal, in uitsonderlike gevalle, moet nooit gebruik word as ‘n strategie om Afrikaans te lei na kulturele selfmoord nie … Waarom nie ‘n uitsluitlik Afrikaanse universiteit vir ons ook nie?” (Eikestadnuus, 19 deser, p 6; ‘n berig wat doelbewus nie deur Die Burger oorgeneem is nie).

Soos die US het Die Burger danksy Jannie Marais se vrygewigheid ontstaan en is hy veronderstel om die belange van Afrikaans en Afrikaners te bevorder. In hierdie sage vervul Die Burger, soos De Villiers, ‘n skandalige rol. Die uitsprake van anti-Afrikaanselemente, soos Max du Preez en Amanda Gouws, geniet prominensie. Die studenteraadslid James de Villiers se betoog ten gunste van verengelsing word gepubliseer (Die Burger, 19 deser, p 15), maar nie die uitstekende pleidooi ten behoewe van Afrikaans deur Frederik Rudolph van Dyk van die Adam Tas-vereniging nie (LitNet 16 deser). ‘n Hele bladsy word afgestaan aan ‘n US-betoger, Ntina Lentsa, wat nie in Afrikaans klas wil loop nie maar Frans leer (Die Burger, By, 21 deser, p 13). Dit is soortgelyk aan die swartes wat Spaans leer om in Kuba medies te studeer maar plaaslik om die dood nie Afrikaans wil leer nie. ‘n Duidelike aanduiding dat Die Burger se simpatie by De Villiers se taaltransformasie lê, is gegee toe Joan Hambidge se pro-Afrikaansstandpunt met ‘n duim wat afwaarts wys en Stan du Plessis se vertrapping van Afrikaans met ‘n duim wat opwaarts wys, geïllustreer is (Die Burger, 19 deser, p 9). Dierselfde laai is uitgehaal toe Hattingh se anti-Afrikaansstandpunt (duim op) naas Ebbe Dommisse se pro-Afrikaansstandpunt (duim af) gepubliseer is (Die Burger, 26 deser, p 23). Afgesien van Die Burger se ontstaansgeskiedenis kan ‘n mens nie glo dat die redaksie van ‘n Afrikaanse koerant die verengelsingsproses aan die US kan steun nie. Bun Booyens jr is die redakteur. Sy pa, Bun Booyens sr, was ‘n egte Afrikaner wat jare lank voortreflike akademiese werk ten bate van Afrikanerkultuur aan die US gedoen het. Rapport en Volksblad steun Afrikaans en nou selfs ook Beeld (sonder Adriaan Basson).

Ten slotte plaas ek die kersie op die koek. Chris Brink het die US-rektor geword deur die aanstellingskomitee gewetenloos te belieg oor sy houding jeens Afrikaans (Praag 15 deser, 1ste paragraaf). Reeds op 13 Desember (kyk hier bo) het ek die moontlikheid geopper dat De Villiers dalk dieselfde gedoen het. Onder die opskrif “Et tu, Brute?” staan daar in Eikestadnuus (19 deser, p 1) die volgende oor Wim de Villiers: “Prof Christo Viljoen, president van die US-konvokasie, sê hy voel mislei deur De Villiers en die besprekingsdokument weerspreek wat hy met sy keuringsproses beloof het. ‘Ek was lid van die keuringskomitee vir die keuring van kandidate vir die pos van rektor en visekanselier. Hy het daartydens die versekering gegee dat Afrikaans se posisie ononderhandelbaar is. Hy was trouens verbaas dat daar enige twyfel bestaan dat Afrikaans nie sou voortbestaan as onderrig- en kommunikasietaal aan die US nie. Nou het hy, sewe maande ná sy bewindsaanvaarding geswig’.” Dit lyk asof De Villiers ‘n volledig toegeruste swakkeling is. Die US-raad behoort sy gedrag as kontrakbreuk te beskou. Net soos Die Burger doelbewus nie berig het oor die damesstudente wat die boewe se gemors by Jannie Marais se standbeeld opgeruim het nie, het die koerant hierdie belangrike inligting oor De Villiers nie gepubliseer nie. Dít terwyl Eikestadnuus ook ‘n Naspers/Media24-publikasie is en Die Burger dikwels berigte daaruit oorneem.

Die US-raad vergader Maandag, 30 deser. Dan neem die US moontlik afskeid van óf Afrikaans (en Jannie Marais) óf Wim de Villiers (en Nico Koopman). Die waarskynlikste uitkoms is egter dat die ondergang van Afrikaans aan die US ietwat uitgestel word. Enige besluit sal as spoorslag vir verdere onrus dien. Die pro-De Villiers Amanda Gouws sê: “As ons nie hierdie rubicon [Max du Preez se term] oorsteek nie, sal die destabilisering van die universiteit voortgaan. Ons wil nie konstante ontwrigting hê nie” (Die Burger, 20 deser, p 1). Deur aan Open Stellenbosch se anti-Afrikaanseise toe te gee, sal egter net as aanmoediging vir verdere eise dien, bv dat Afrikaanssprekende dosente se Engels nie goed genoeg is nie, dat Jannie Marais se standbeeld verwyder moet word, ens. Soos Saul Alinsky (1909-1972) dit gestel het: In die geledere van boewe “the issue is never the issue. The revolution is the issue.”

Leon Lemmer: Jannie Marais, die Stellenbosse weldoener

As Suid-Afrika en die Universiteit Stellenbosch (US) voortgegaan het om wesenlik te wees wat dit was, sou vanjaar ‘n gloriejaar vir Johannes Henoch (Jannie) Marais (8.09.1850-30.05.1915) gewees het. ‘n Eeu na sy dood word Marais doelbewus misken deur die US, wat sy ontstaan in 1918 aan ‘n Marais-skenking van ₤100 000 te danke het, uit ‘n boedel wat ‘n kontantwaarde van ₤405 000 gehad het (bron hier onder, p 166). Dié miskenning kan direk in verband gebring word met die diensaanvaarding van Wim de Villiers as US-rektor op 1 April vanjaar.

Ter huldiging van Marais het die historikus Pieter Kapp ‘n goed nagevorste teks geskryf wat as ‘n pragboek gepubliseer is: Nalatenskap sonder einde: Die verhaal van Jannie Marais en die Marais-broers ([Stellenbosch]: Het Jan Marais Nationale Fonds, 2015, 216p, R290). Binne ‘n jaar na sy aankoms in die Kaap in 1688 is die Marais se Hugenote-stamvader, Charles, dood omdat ‘n Khoi-Khoi hom met ‘n klip gegooi het (16). (Dalk verklaar hierdie historiese feit waarom Jannie Marais, anders as Wim de Villiers, nie eksklusiewe studiebeurse vir klipgooiers, soos dié van Andringastraat/Die Vlakte, ingestel het nie.) Naas Jannie, die jongste van nege kinders uit ‘n latere geslag, word daar in die boek aandag aan die volgende broers van hom gegee: Charles Pieter (1834-1905), Frederik Ryk Rudolph (Frikkie) (1836-1917), Petrus Johannes (Pieter) (1839-1912), Abraham Johannes Benjamin (1846-1899) en veral Christian Ludolph (1849-1934). Die vier jonger broers, Pieter, Abraham, Christian en Jannie, het hulle in 1870 na die diamantvelde aan die Vaalrivier en by Kimberley en Delportshoop begewe en finansieel baie suksesvol gewees; dermate dat hulle mettertyd talle plase besit het.

By die delwerye het Jannie as John bekend gestaan (37). Hy het in 1891 na Stellenbosch teruggekeer (64) en ‘n suksesvolle sakeman en politikus geword. Naas Jannie was van sy ander broers ook ryk en finantropies. Een van Jannie se ideale was “om den roem van Stellenbosch als schitterend middelpunt der Zuid-Afrikaansche opvoeding te handhaven” (98). In die politiek het hy aansluiting by Jan Hendrik (Onze Jan) Hofmeyr, die Afrikanerbond en JBM Hertzog gevind en weerstand teen Cecil John Rhodes gebied. Die koerant Die Burger dank sy ontstaan en sy oorlewing in die moeilike aanvangsjare aan die finansiële ondersteuning van Jannie Marais. Hy het gesê: “So lank as Jan Marais leef, sal De Burger nie sterf nie” (115). Die bedoeling met die koerant was om “in de eerste plaats naar de belangen en rechten van ons eigen land en volk” om te sien (114). Toe die eerste uitgawe van die koerant op 26 Julie 1915 verskyn, was Marais reeds oorlede. In De Kerkbode is hy gehuldig: “Als Afrikaander van den ouden, echten stempel – een waardige burger, een ware patriot, een liefhebbende echtgenoot, een getrouwe en oprechte vriend – was hij een navolgenswaardig voorbeeld voor zijn volk en hun nageslacht” (120).

Vir studie aan die Victoria Kollege, die voorloper van die US, het Frikkie, Christian en Jannie studiebeurse beskikbaar gestel, wat “te eniger tyd teruggetrek kon word as die gedrag, hardwerkendheid en vordering van die student nie na wense was nie” (131). Vergelyk dit met die gedrag van sommige hedendaagse US-beurshouers, wat skotvry daarvan afkom as hulle chaos op die kampus saai en selfs wanneer ernstige skade aan eiendom aangerig word. Aangrypend is die geskiedenis van Jannie Marais se US-nalatenskap. By minstens twee geleenthede is hy genader om die universiteit finansieel moontlik te maak, maar hy het dit toe nie gerade geag nie (140). Later het hy die versekering gegee dat hy binne 10 jaar ₤100 000 sou skenk. Sy testament is opgestel maar hy het dit nie onderteken nie. Die dag voor hy en sy vrou na Montagu sou vertrek sodat hy behandeling vir sy artritis kon ontvang, het twee vriende hom op 20 Maart 1915 oorreed om sy testament te teken (141). Hy is skaars twee maande later op Montagu oorlede.

Die US se “natuurlijke bestemmingh” is beskryf as dié van “een Hollands-Afrikaansche universiteit” (142). Die enigste rede waarom Engels as ‘n moontlike mede-onderrigtaal genoem is, is omdat die politieke klimaat op daardie stadium sodanig was dat ‘n eentalige Hollands-Afrikaanse universiteit waarskynlik nie deur die regering goedkeur sou word nie (167). “Op sy eerste vergadering het die senaat van die pas gestigte Universiteit ‘n toekomsvisie gestel wat Jannie Marais tevrede sou laat glimlag het. Hulle het hul daartoe verbind dat die Universiteit hom ‘in de ondersteuning van het Afrikaanse volk moge blijven verheugen'” (142). Hier is daar duidelike tekens van niks anders nie as “‘n Afrikaanse nasionale bewussyn” (143); spesifiek Afrikanernasionalisme. Dit is in ooreenstemming met Jannie en die ander Marais-broers se politiek. By Jannie Marais se graf is soos volg hulde aan die oorledene gebring: “Stellenbosch zou haar rechterhand moeten vergeten als het vergeten zou wat Jan Marais voor haar was” (143). Honderd jaar later matig Wim de Villiers hom aan om sowel daardie regterhand as die Afrikaner Jannie Marais gewetenloos te misken. ‘n Mens moet ‘n dik, polities-korrekte, ANC-gedienstige vel hê om so iets te kan doen.

Op 10 Oktober 1950, Krugerdag, is Coert Steynberg se standbeeld van Marais onthul (145), presies 25 jaar voor die Afrikaanse Taalmonument in die Paarl. Die standbeeld staan op Marais-plein (dikwels Rooiplein genoem) in die sentrum van die US-kampus. Dit is waar Marais vanjaar gehuldig moes gewees het. Dit is nie gedoen nie onder meer omdat Wim de Villiers pleks van wet en orde te handhaaf, toegelaat het dat boewe die wel en wee van die US bepaal. Open Stellenbosch misbruik die Rooiplein dikwels vir demonstrasies, sonder om vooraf die nodige verlof te vra. Op 17 deser het brandstigting, vandalisme en algehele chaos hoogty op die kampus gevier. ‘n Buiteband is aan die voetstuk van die Marais-standbeeld aan die brand gesteek. Pragtige, wit damesstudente het agterna, te midde van die uiterste uittarting van swartes, met emmers en besems die gemors probeer opruim. Die Burger het ‘n foto van die brandende buiteband gepubliseer maar nie van die vroue wat spreekwoordelik kaalvoet oor ‘n hedendaagse Drakensberg geloop het nie; klaarblyklik omdat die koerant nie simpatie vir Afrikaans wil wek nie. Foto’s van dié damesstudente, toonbeelde van beskaafdheid, is op die internet gepubliseer. Wim de Villiers het geen goeie woord vir die damesstudente gehad nie en ook geen slegte woord vir die boewe se onbeskaafde gedrag nie. Daar is geen sprake van die vervolging of skorsing van die vandale nie. Nog minder dat die boewe verskoning moet vra en die skade moet vergoed. In ‘n neutedop illustreer dit die situasie waarin die US hom bevind.

Die duidelike bewoording in Jannie Marais se testament lui soos volg: “Een honderd duisend ponden Sterling … aan een kommissie van negen trustees … ten behoeve van de inrichting in verband met het hoger onderwijs te Stellenbosch bestaande, en tans bekend als het Victoria College, of enige Universiteit die later te Stellenbosch moge worden gevestigd … doch meer biezonder van het onderwijs in en door middel van de hollandse taal in zijn beide vormen (dat will zeggen Afrikaans zowel als Nederlands) en wel te dien einde dat in sodanig onderwijs de hollandse taal in zijn beide vormen als voormeld geen mindere plaats dan de andere officiele landstaal zal innemen” (9; ook 167).

Victoria Kollege is die Engelse Stellenbosse onderwysinrigting waaruit die US ontwikkel het. Na die Anglo-Boere-oorlog (1899-1902) en Uniewording (1910) was daar ‘n sterk opbloei van Afrikanernasionalisme, soos vergestalt in die Rebellie (1914) en aangehelp deur bv die Afrikanerbond. Hoofsaaklik Afrikaanssprekendes het aan die Victoria Kollege studeer. Hierdie kollege het in 1874 ontstaan en is in 1887 na koningin Victoria vernoem. Daar was toenemende maar vreedsame aandrang op Hollands/Afrikaans as voertaal. In 1912 is daar van owerheidsweë beswaar aangeteken omdat die kollege se registrateur ‘n brief in Hollands aan die onderwysminister gestuur het. “Waarop die registrateur geantwoord het: Waarom moet hy alles dubbel doen ter wille van Engels as die raad van die Universiteit van die Kaap Goeie Hoop waarvan hy as registrateur lid was alles net in Engels kan uitstuur” (100-101).

Reeds in 1912 was daar dus al dubbele standaarde enersyds vir Afrikaans en Engels en andersyds vir die Victoria Kollege en die Engelse Universiteit Kaapstad. Deesdae hou Wim de Villiers sy toesprake by voorkeur in Engels en het hy sy voorstel vir die verengelsing van die US op 12 deser uitsluitlik in Engels aan die US-senaatslede gestuur. Die verklaring waarin 226 mense De Villiers se verengelsingsinisiatief steun, is ook uitsluitlik in Engels. Sedert die US in Maart 1918 begin funksioneer het, het dit tot die einde van die 20ste eeu progressief verafrikaans (170). Fanie Cloete, wat die allerbedenklikste rekord van teenstand teen Afrikaans en Afrikaners aan die US het, beweer egter dat die US nooit Afrikaans was nie (Netwerk24, 17 deser).

Daardie bemaking van honderdduisend pond word deur die nege trustees van Het Jan Marais Fonds (HJMF) geadministreer. Die geld kon na goeddunke maar verkieslik in huislenings vir huiskopers belê word. Die rente op die belegging is aangewend om by uitstek die US te bevoordeel (167). Op 1 Julie 2013 was die waarde van die HJMF R13 miljoen (171). In sy geheel beskou sou dit “nie onbillik wees nie om te beweer dat die fonds … tussen sewe en 10% van die staat se subsidie tot die Universiteit se inkomste bygedra het” (174).

Die restant van Jannie Marais se boedel, ₤40 000, is ook in ‘n trust, Het Jan Marais Nationale Fonds (HJMNF), omskep. Hierdie fonds het ses trustees en die beleggingvoorskrif is soos dié vir die HJMF, maar die aanwending van die opbrengs verskil. Die rente-opbrengs moet aangewend word “voor en ter bevordering van de nationale belangen op welk gebied ook al van de Hollands-sprekende bevolking van Zuid-Afrika in enig deel van de Unie doch bij voorkeur op het dorp en in het district Stellenbosch” (171). Die HJMNF se opdrag strek dus veel wyer as die HJMF se toespitsing op die US. Op 1 Julie was die waarde van die HJMNF R1 145 184 267 (171). Metteryd is daar in bv effekte, aandele en effektetrusts belê (180-181), met skouspelagtige resultate. Interessant is die feit dat AB de Villiers, Wim se pa, as egte Afrikaner van 1977 tot sy dood in 1992 een van die trustees was (184, 186). Hy sou geen behae hê in die bv anti-Afrikaansgedrag waaraan sy verwende jongste kind hom vanjaar as US-rektor skuldig gemaak het nie.

Aanvanklik was daar sterk voorvleueling by die HJMF se nege en die HJMNF se ses trustees. Mettertyd het die HJMF “sy onafhanklikheid van die US afgestaan en is sy rekening … na die US se interne rekening oorgeplaas. Die aandeleportefeulje is ook na die US se beleggingsportefeulje oorgedra” (175). Die HJMNF is ook van tyd tot tyd deur die US om hulp genader. “Wat die Universiteit met dié hulp gedoen het om die ander doelstellings van die testament te verwesenlik, is nie bekend nie” (177). Sedert Chris Brink die US-rektor was (2002-2007) en veral sedert die dienstermyn van Russel Botman (2007-2014) is daar tereg groeiende kommer oor die status van Afrikaans aan die US. Hierop het Wim de Villiers op 12 deser die seël gesit met sy voorstel vir die blatante verengelsing van die US.

Die HJMNF het van die US-verwikkelinge kennis geneem. Reeds in 2002 het die trustees dit oorweeg om steun aan die US in te kort (188). Die voertaal van die US is deur Brink ondergeskik aan die diversiteitsbeleid gemaak (188), wat sedertdien meesal “transformasie” genoem word. “In sy voorsitterverslag van 2004 het prof Andreas van Wyk verklaar dat die druk op Afrikaans aan die Universiteit dit nodig maak om die klem te verskuif van ondersteuning van verskeie projekte aan die Universiteit na projekte wat Afrikaans bevorder. Die trustees het op sy aanbeveling ‘n beginselbesluit geneem dat die fonds voortaan sal konsentreer op die bevordering van Afrikaanse belange in die land as geheel” (188). Hiermee word die HJMNF in selfs groter mate as voorheen ‘n fonds wat werklik nasionaal of landswyd finansiële ondersteuning bied.

“Toekennings aan die US sou in die toekoms net oorweeg word indien dit aksies vir die direkte bevordering van die Afrikaanse taal en kultuur of van die materiële en geestelike welsyn van die Stellenbosch-gemeenskap ten doel het en ten beste deur die Universiteit uitgevoer kon word. Dié standpunt is in 2009 herbevestig, met die klem daarop dat geen organisasie of projek wat Afrikaans uitsluit, ondersteun sal word nie” (189). Hierdie besluit dateer uit die Botman-era. In 2010 het Botman sy kommunisties-geïnspireerde Hoop-veldtog van stapel gestuur. Hy het dit as deel van die US se herposisionering beskou waarin die universiteit van sy “language roots” wegbeweeg. Die bevordering van Afrikaans en Afrikanerkultuur is doelbewus van die Hoop-projek uitgesluit. “Die [HJMNF-]trustees het hulle … [in 2012] duidelik uitgespreek teen enige pogings van die Universiteit om die fonds se bydraes as deel van sy HOOP Projek-fondsinsameling te hanteer” (189).

Op 30 Mei vanjaar was daar ‘n kranslegging op Jannie Marais se graf in die Onderpapegaaiberg-begraafplaas. Dieselfde aand is ‘n onthaal vir genooide gaste in Marais se eertydse huis in Coetzenberg aangebied. Die verrigtinge is deur die HJMNF gereël. Die uittredende voorsitter, Andreas van Wyk, het die aanwesiges toegespreek. Die teks is op LitNet (1 Julie) gepubliseer. In die toespraak is geen melding van Marais se stigtingsvoorwaarde vir die US gemaak nie. Volgens Van Wyk is dit ‘n saak vir die HJMF, waarvan hy nie eens weet wie die voorsitter is nie. Die situasie van Afrikaans aan die US is so benard dat dit myns insiens noodsaaklik is dat enigeen wat die belange van Marais se nalatenskap op die hart dra, die US-stigtingsvoorwaarde herhaaldelik moet opper. Ook moet die De Villiers-US se doelbewuste versuim om Marais vanjaar te huldig, verdoem word. Sekerlik ook De Villiers se moedswilligheid om juis vanjaar sy hoop uit te spreek dat die US eerder primêr ‘n Engelse universiteit moet wees.

Dit is duidelik dat die HJMNF-trustees bewus is van die radikale wesensverandering wat die US veral sedert 2002 ondergaan; bv van ‘n Afrikaanse na ‘n Engelse universiteit. “Met die koue winde wat die afgelope twee dekades vir Afrikaanse organisasie[s] en die Afrikaanse taal waai, is die bydraes van Jannie Marais se nalatenskap ‘n fondament waarop die toekoms gebou kan word” (195). Maar dan is daar minstens drie stappe wat dringend gedoen moet word.

Eerstens is in 2012 voor die mode geswig en het die HJMNF multikultureel geword met die benoeming van Michael le Cordeur as een van die trustees (184). Ek het reeds by talle geleenthede op Praag kritiek teen Le Cordeur uitgespreek, bv sy linkse politiek en sy eienaardige gesindheid jeens Afrikaans. Wim de Villiers se begeerte om die US te verengels het die geleentheid gebied om te sien waar Le Cordeur werklik mbt Afrikaans staan. Op LitNet (13 deser) het Le Cordeur onomwonde verklaar dat die voorgestelde verengelsing van die US by hom “geen hartseer” wek nie. Daar kan geen twyfel wees dat so ‘n houding lynreg teen Jannie Marais se wense ingaan nie. Polities korrek is daar die neiging om in so ‘n geval dubbele standaarde toe te pas; dus ‘n nie-witte te laat wegkom waarmee geen witte sal wegkom nie. Desnieteenstaande is daar by my geen twyfel nie dat Le Cordeur onverwyld die trekpas as HJMNF-trustee moet kry. As daar nie van hom ontslae geraak word nie, bestaan die gevaar dat mettertyd al hoe meer Afrikaansdislojales hulle in die geledere van die trustees bevind, bv tot op die punt waar die trustees die demografie weerspieël. Dan, of lank voor dit, kan dit gebeur dat ‘n Afrikaansdislojale die HJMNF-voorsitter word. Dan is dit nag en sal daar glad nie gevolg aan Jannie Marais se wense gegee word nie. Smoor dus liewer hierdie ongerymdheid in die kiem. Die 226 mense wat De Villiers se verengelsingsvoorstel gesteun het, het hulle almal gediskwalifiseer om trustees van die HJMNF te word.

Tweedens is daar ‘n groter en moeiliker taak wat op veral die nuwe HJMNF-voorsitter, Niel Krige, wag. Die HJMF het onder die hiel van die US beland en daar versand. Waarvoor Jannie Marais se geld deur die US aangewend word, is glad nie duidelik nie. Wat seker is, is dat die US nie meer met die heil van Afrikaans vertrou kan word nie; selfs al sou die US-raad op 30 deser die De Villiers-voorstelle afkeur. Die US se versaking van Afrikaans is reeds sedert 2002 duidelik. Aangesien net die HJMNF steeds poog om Jannie Marais se wense te vervul, rus daar die ere maar dure verantwoordelikheid op hom om die nodige maatreëls te tref sodat die HJMF uit die kloue van die US bevry word en dit weer streng volgens die testamentêre bepalings bedryf word; desnoods deur die HJMF by die HJMNF in te lyf, want die Marais-geld behoort toenemend eerder aan enigiets anders as die US bestee te word.

Derdens is die twee HJM-fondse nie die enigste pro-Afrikaansdonateurs van die US nie. Wim de Villiers haal dieselfde laai as Russel Botman uit deur te weier om ‘n afvaardiging van die US-konvokasie met sy 129 500 lede, oud-Maties wat ‘n belangrike bron van donateurs is, te woord te staan. Die ANC-regering misbruik die beheer wat hy oor staatsgeld het om universiteite met die weerhouding van owerheidsubsidies af te dreig en na sy bose wil te buig. Die oplossing vir die US-konvokasie, met Christo Viljoen as die sterk pro-Afrikaansvoorsitter, is dat hy ‘n besluit aanvaar waarvolgens die US-rektor verplig word om hom op versoek binne ‘n redelike tyd (sê ‘n maand) te woord te staan anders sal die donateurs deur die US-konvokasie versoek word om finansiële steun aan die US op te skort of selfs te beëindig. Die US-konvokasie kan nie toelaat dat De Villiers groot meneer speel en hom so openlik minag nie.

Leon Lemmer: Wim de Villiers, die laksman van Afrikaans

Die rektor van die Universiteit Stellenbosch (US), Wim de Villiers, se voorlaaste voorganger, Chris Brink, was van huis uit ‘n Afrikaner en dus Afrikaanssprekend. Brink het egter ‘n aantal jare as dosent in Australië deurgebring en het as ‘n hanskakie na die US teruggekeer: anti-Afrikaner en anti-Afrikaans. Voor sy aanstelling het Brink in 2001 egter plegtige versekeringe aan die US-raad gegee, bv “Ek sien US as sentraal binne ‘n Afrikaanse Renaissance” en “dat Afrikaans veilig in sy hande is” (Pieter Kapp, Maties en Afrikaans, Pretoria: Protea Boekhuis, 2013, p 76-77). As rektor het Brink hom deurgaans vir die afskaling van Afrikaans en die bevordering van Engels beywer omdat hy behep met Engels as internasionale akademiese taal was.

‘n Mens sou dink dat die US-raad met Brink ‘n dure les geleer het. Brink se opvolger, die bruin Russel Botman, was die eerste “swart” US-rektor. Wat Afrikaans betref was Botman se aanstelling ‘n verdere terugwaartse stap, want hy het onder meer moeite gedoen om sy huisgesin sover moontlik te verengels. As militante ANC-aktivis was hy in woord en daad sterk anti-Afrikanergesind. Polities korrek is Botman om etniese redes baie minder as Brink gekritiseer, wat hom in staat gestel het om Afrikaans in veel groter mate te benadeel, soos geboekstaaf deur Kapp. Toe daar na ‘n opvolger vir Botman gesoek is, is deur sowel die voorsitter van die US-raad as die waarnemende rektor te kenne gegee dat ‘n Botman-kloon die ideale US-rektor sou wees.

Teen hierdie agtergrond het Wim de Villiers op 1 April vanjaar sy ampstermyn as US-rektor begin. Hy het voorgraads aan die US van weleer gestudeer. Sy pa, AB de Villiers, was ‘n hoogleraar in die regte aan die US. Wim de Villiers het nagraads in die buiteland studeer en meer as ‘n dekade lank daar vertoef. Soos sy voorganger Brink het hy grondig van sy Afrikanerskap en Afrikaans afskeid geneem, met ‘n huisgesin wat, anders as die een waarin hy grootgeword het, ingrypend verengels het. Sy pa sou sekerlik geen behae hê in ‘n seun wat met ‘n passie vir Engels as internasionale akademiese taal hom geroepe voel om as die laksman van Afrikaans aan die US op te tree nie. Daar is geen rede om te vermoed dat die moontlikheid van ‘n nie-Afrikaanse US ooit by AB de Villiers opgekom het nie. Nog minder het hy besef dat hy baie geld belê het in ‘n kind wat dermate sou ontaard dat hy Afrikaans aan die US sou vernietig. Wim de Villiers moet ‘n baie dik, ANC-gedienstige vel hê.

Die gebeure is des te meer weersinwekkend omdat hierdie aankondiging gedoen is in die jaar waarin die US se groot weldoener, Jannie Marais, se sterfte ‘n eeu gelede herdenk word. Wim de Villiers het vanjaar doelbewus enige huldiging van Marais deur die US-studente en -personeel vermy. Op ‘n skandalige wyse het hy hom nog nooit openlik uitgelaat oor Marais se skenkings- en stigtingsvoorwaarde waarvolgens Afrikaans nie ‘n mindere posisie as Engels aan die US mag beklee nie. Druk word ook nie deur bv die US-raad toegepas sodat De Villiers verplig word om sy gedrag te verduidelik/regverdig nie. Hy kan nie daarvan beskuldig word dat hy as rektor al ooit iets goeds van Afrikaans en Afrikaners gesê het nie.

Die mate waarin De Villiers verengels en veramerikaans het, blyk uit die weergawes van sy toesprake wat op die US-webwerf gepubliseer word. As ‘n leë gebaar kom hy met enkele Afrikaanse sinne vorendag, met die res van sy toespraak in Engels. Dit word gedoen terwyl ek die indruk het dat die meeste US-studente tans nog Afrikaanssprekend is;* ook omdat De Villiers meer vloeiend/gemaklik in Engels is. Op die US-webwerf gebeur dit telkens dat die Engelse weergawe van ‘n De Villiers-toespraak eerste gepubliseer word omdat die enkele Afrikaanse sinne gou vertaal kan word. Die Afrikaanse weergawe verskyn heelwat later omdat feitlik die hele toespraak eers uit Engels in Afrikaans vertaal moet word.

[* De Villiers beweer: “Die meeste studente is Engels en minder as ‘n derde wil in Afrikaans onderrig ontvang” (Die Burger, 14 deser, p 2). In Kapp se boek word aangetoon hoe De Villiers se twee voorgangers doelbewus ter benadeling van Afrikaans gelieg het. Omdat De Villiers sy eie agenda het, behoort sy uitlatings myns insiens nie sonder meer as die waarheid aanvaar te word nie.]

Op 12 deser het De Villiers, met die ondersteuning van sy bestuurspan, op die US-webwerf aangekondig dat hy Engels met ingang volgende jaar “die primêre taal van kommunikasie en administrasie” van die US wil maak. ‘n Jaar gelede het die US-raad besluit dat Afrikaans en Engels voortaan gelyke status sal geniet; glo omdat “gelykberegtigende toegang tot leer- en onderriggeleenthede vir alle Suid-Afrikaners” daardeur moontlik gemaak word. Ooreenkomstig ‘n eis van Open Stellenbosch het die US-raad vroeër vanjaar weer aan die taalbeleid getorring met die besluit dat Afrikaans nie meer beskerm gaan word nie. Die jongste is dat Afrikaans en Engels ingevolge De Villiers se insig vorentoe nie meer gelyke status aan die US sal hê nie; dat Engels in weerwil van Jannie Marais se voorwaarde dié onderrigtaal word, met Afrikaans wat, soos Xhosa, tot ‘n onbeduidende randeier afgegradeer word. Dieselfde argument wat in 2014 gebruik is om Afrikaans en Engels gelyk te stel, word nou gebruik om hulle beoogde heeltemal ongelyke status te probeer regverdig: “gelykberegtigende toegang tot leer- en onderriggeleenthede.” Dieselfde motivering kan onmoontlik sinvol ter regverdiging van twee heeltemal verskillende taalopsette gebruik word.

In die verklaring word ongelooflik slodige logika gebruik. ‘n Mens kan nie glo dat senior akademici so ongesofistikeerd dink nie. Dit is myns insiens duidelik dat hulle nie in daardie hoë poste hoort nie. Engels word dié US-taal “om geen uitsluiting op grond van taal te verseker;” ‘n stokou maar valse ANC-argument. Wat van Afrikaanssprekendes, daardie studente wat tradisioneel aan die US hoort? Is hulle gelyk aan “geen”,’n ronde nul, dus nie-bestaandes? Is dit net Afrikaans wat kan uitsluit en nie Engels nie? Die De Villiers-redenasie is gebaseer op die uitgangspunt dat “Engels die omgangstaal in Suid-Afrika is” en daarom “sal alle onderrig by die Universiteit Stellenbosch in ten minste Engels gefasiliteer word.”

In werklikheid word Afrikaans deur baie meer mense as Engels as hulle moedertaal beskou. Afrikaans was (en is dalk steeds) in veel groter mate as Engels die verstaanbare gebruikstaal tot in die verste uithoeke van die land. Die taalsituasie was/is plaaslik soortgelyk aan dié in Namibië: die koloniale taal Engels is dié amptelike taal maar Afrikaans is die landstaal. Dit is seker net ‘n swart regering wat so ‘n onverkwiklike taalopset vir homself as ‘n verdere “uitdaging” op die hals kan haal. In elk geval bestaan daar geen twyfel dat Afrikaans in die Wes-Kaap baie meer moedertaalgebruikers as Engels het nie. ‘n Hanskakie soos De Villiers word glad nie met so ‘n argument beïndruk nie. Grootdoenerig wil hy van die US ‘n wêreldspeler maak; nie ‘n lokale, parogiale inrigting wat die plaaslike belastingbetalers dien omdat die US met hulle geld onderhou word nie.

Onderliggend is daar myns insiens ‘n groot skeut onregverdigbare Afrikanerhaat en leedvermaak. Weens die ANC-regering se voorkeur vir Engels word dit nou oral, insluitende aan die US, aan almal opgedring. Ooreenkomstig die ANC se skewe voorstelling van die geskiedenis word egter telkens van Afrikaans gesê dat dit nooit weer aan iemand opgedring mag word nie. Die De Villiers-US speel ANC-gedienstig hiermee saam. Maar let op hierdie blatante opdringing van Engels: “In koshuise en ander leefomgewings behoort studente Engels as omgangstaal in huisvergaderings en ander amptelike funksies [te] gebruik.” Afrikaans word beskuldig van opdringing, maar nie Engels nie. Afrikaans sluit uit maar nie Engels nie. Het ons hier voorbeeldige voorbeelde van gelykberegtiging of die doelbewuste, polities gemotiveerde toepassing van dubbele standaarde?

“In hierdie verband wil ons graag erkenning gee aan die beduidende bydrae wat die Open Stellenbosch-kollektief in die onlangse gesprekke gemaak het om te verseker dat taalimplementering aan die US nie ‘n struikelblok vir toegang tot onderriggeleenthede of die suksesvolle voltooiing van akademiese programme word nie.” Afrikaans word op ‘n gemene manier alewig as ‘n struikelblok voorgestel sonder om die voortreflikhede van die taal te besing.

Open Stellenbosch (OS), ‘n klein minderheidsgroep met ‘n sterk nie- of anti-akademiese oriëntasie, se bydrae tot die verheffing van Engels tot hoofonderrigtaal word spesiaal deur De Villiers uitgesonder. Hy en sy meelopers het steeds geen besef van wat OS werklik is nie. ‘n Vorige redakteur van die saketydskrif Finweek, Marc Ashton, het die aandag op ‘n voor die hand liggende waarheid gevestig: “Students go to university because there is no work for them” (Moneyweb Today, 19 deser). Die ANC-regering faal met werkskepping, soos met die meeste ander dinge. Die US help die ANC-regering uit die verknorsing deur tot in Limpopo meesal akademies onbelowende swart skoliere met studiebeurse na die US te lok as onwillige/ongemotiveerde studente. Hierdie skoliere word voor ‘n keuse gestel: óf werkloosheid en krepering tuis óf “studie” aan die US, insluitende gratis akkommodasie en kos. Die US word hiertoe deur nie-akademiese oorwegings gemotiveer, te wete om die rasteikens wat hy onnodiglik vir homself stel, te haal.

Sodra (die meeste) OS-lede in hierdie lig gesien word, word dit duidelik waarom hulle eerder chaos saai as om te studeer, selfs in eksamentyd, en waarom hulle probeer om te verhoed dat egte studente eksamen skryf. Die meerderheid OS-belhamels is waarskynlik US-beurshouers. Die US is in ‘n gunstige posisie om van hulle ontslae te raak deur hulle studiebeurse nie te hernu nie. Maar dit sal die getal swart studente op die kampus verminder, terwyl ‘n so groot moontlike swart komponent om nie-akademiese/politieke redes deur die US gewens geag word.

Onlangs het Rudolf Gouws genoem dat omtrent die helfte van die studiegeld wat ingesamel word aan US-studiebeurse bestee word (Die Burger, 29 Oktober, p 14). Dit is bekend dat hierdie beurse hoofsaaklik aan swartes toegeken word; dikwels op twyfelagtige akademiese gronde, bv om rasteikens te haal. Een van die implikasie is dat daardie blanke studente wat vir hulle studie betaal, die studiebeurse van swart studente subsidieer. ‘n Ander rede waarom studiegeld so hoog is, is omdat hoofsaaklik swart studente aan die wydverspreide wanpraktyk van toe-eiening ly, dus om sonder teenprestasie geregtig op (feitlik) enigiets te voel. Daarom versuim sommige van hulle om hulle finansiële verpligtinge teenoor die universiteit na te kom, wat nog hoër studiegeld tot gevolg het. Ook omdat vandale nie verplig word om die skade wat hulle veroorsaak het aan die universiteit te vergoed nie. In ‘n onderhoud met Jean Oosthuizen het De Villiers die moontlikheid van ‘n “gedifferensieerde fooistelsel” genoem (LitNet 11 deser). Besluit maar self wie gaan bevoordeel en wie gaan benadeel word. Polities korrek word die aandag nie gevestig op die ironie dat dit juis bevoordeelde swart studente is wat teen hoë studiegeld betoog nie. Dink watter chaos op kampusse gaan heers as “gratis” universiteitstudie ingestel sou word.

Oproerige vandale word nie geskors nie. Na die onlangse gebeure het De Villiers die oproerige studente om verskoning gevra omdat hy ‘n hofbevel verkry het om hulle uit ‘n US-administrasiegebou te smyt. In geen opsig het hy hulle gedrag gekritiseer nie. Pleks daarvan is DeVilliers vol lof vir hulle, bv: “Ons studente het getoon hulle is verbind tot beginselvaste meningsverskil en vreedsame protes. Daarvoor gee ek ons studente graag die eer. Ons studente het die denkleierskap getoon was die US juis nastreef” (Jean Oosthuizen-onderhoud). Pleks van die studente te kritiseer het De Villiers namens die US onderneem dat die universiteit sal probeer om te verbeter. Dit is nie ‘n resep vir wet en orde en ‘n doelmatige akademiese milieu nie. Ek vind dit moeilik om gesonde, akademies-gefundeerde rasionaliteit by De Villiers op te diep.

As De Villiers sy sin kry, gaan Afrikaans vorentoe volgens behoefte of op aanvraag aangebied word. Maar hierdie opsie word op allerhande gemene maniere tot onlewensvatbaarheid verdoem. “Dit sal afhang van vermoëns van dosente,” terwyl die internasionaal georiënteerde US Afrikaansvermoë glad nie meer as ‘n vereiste by die aanstelling van dosente stel nie. Verder: “Die addisionele tale [Afrikaans en Xhosa] mag nie gebruik word om enigeen uit te sluit nie,” terwyl die De Villiers-US Afrikaans definieer as ‘n taal wat studente uitsluit. “Dit impliseer dat alle kommunikasie by die Universiteit Stellenbosch minstens in Engels sal wees.” Hoekom? Omdat die dwase wat die voorgestelde nuwe taalbeleid uitgedink het Engels definieer as ‘n taal wat niemand uitsluit nie.

Daar is hierdie leë of valse belofte: “Dosente sal voortgaan om in beide Afrikaans en Engels onderrigmateriaal te verskaf en assessering te fasiliteer. Soos tans die geval is, kan studente toetse, eksamens en opdragte in Engels of Afrikaans voltooi.” Dit is ‘n gemene manier om die Engelse pil te versuiker en kan hoogstens in sommige en progressief minder gevalle ‘n hoogs tydelike Afrikaansopsie wees. Na mate die dosente al hoe meer eentalig Engels word, sal Afrikaans as akademiese taal sekerlik uitgefaseer word.

Die jongste US-verklaring sluit af met die volgende doelbewuste misleiding: Die hersiene taalbeleid “sal taaldiversiteit daadwerklik deel maak van die Universiteit Stellenbosch se wese en toegang vir personeel en studente verseker.” “In kleiner klasgroepe sal alle inligting in Engels oorgedra word.” Dus as daar bv 6 of 12 studente in ‘n klas is, waarvan 5 of 11 Afrikaanssprekendes is, sal die voertaal Engels wees, want aan Engels word voorkeur bo Afrikaans gegee. Dit is in ‘n neutedop Wim-geregtigheid. Dit is juis taaldiversiteit wat in groter mate as tevore ontken word deur tweetaligheid tot eentaligheid te transformeer. Die groter toegang wat vir personeel en studente verseker word, verwys feitlik uitsluitlik na swartes; daardie mense waaraan die US om etnies-politieke, dus nie-akademiese, redes voorkeur gee.

Om Afrikaanssprekendes te sus, beklemtoon De Villiers dat sy nuwe taalbeleid bloot voorstelle is wat nog nie deur die US-raad goedgekeur is nie. In daardie raad is in De Villiers se kort ampstermyn onnodiglik groter verteenwoordiging aan die kommunistiese minister van hoër onderwys, Blade Nzimande, toegestaan. Voorstelle wat anti-Afrikaans en anti-Afrikaner is, kan dus met groter gemak as voorheen goedgekeur word. Dit is ook opvallend dat omstrede voorgestelde veranderings aan die taalbeleid vanjaar, soos verlede jaar, (doelbewus) oorgehou is tot die einde van die akademiese jaar, wanneer daar minder weerstand van die Afrikaanse studente en dosente sal wees. Die punt is dat selfs al sou De Villiers se huidige taalvoorstelle afgekeur word, dit is lae hou teen Afrikaans is en so sal bly; dermate dat Afrikaans as US-voertaal kwalik daarvan kan herstel.

Ek dink dit is die aangewese tyd vir Johann Rupert om as US-kanselier te bedank. Hy en ander Afrikanerdonateurs behoort hulle steun aan die US te beëindig. Rupert het enkele jare gelede die mooi voorbeeld gestel om een van sy maatskappye se advertensies aan ‘n glanstydskrif te onttrek toe daarin ‘n artikel gepubliseer is wat Afrikaans en/of Afrikaners beledig het. Hy het nou weer die geleentheid om sy pa se nagedagtenis met sy optrede eer aan te doen.

‘n Mosie van wantroue behoort myns insiens teen De Villiers en sy viserektor vir transformasie, Nico Koopman, ingestel te word. Vir ‘n akademiese US, asook vir Afrikaans en Afrikaners, is daar geen heil in hierdie twee mense nie. Die ander viserektore, wat blykbaar geen beduidende besware teen die verregaande taalvoorstelle geopper het nie, verdien heel moontlik ook mosies van wantroue. Johann Rossouw verwys na die US-bestuurspan as “bruikbare idiote vir ‘n kortsigtige politieke agenda wat nóg diversiteit, nóg kennis in ons land bevorder … ‘n stem van kritieklose, polities naïewe onnoselheid” (LitNet 13 deser). Breyten Breytenbach sinspeel op iets soortgelyks: “Dit sou al help indien die universiteitsowerhede rondborstig wou erken dat dit nog altyd deel was van die bestaansvesel van die Universiteit Stellenbosch om die politieke hegemonie van die dag na die mond te praat” (Praag 14 deser). Mosies van wantroue kan in die onderrigdepartemente, fakulteite, senaat en raad te berde gebring word; hoe gouer en hoe meer, hoe beter.

Van die studente se kant af, verdien die Studenteraad ‘n mosie van wantroue. Daar is nie ‘n enkele oorspronklike gedagte in hierdie groepie studente se verklaring nie. Hulle herhaal die foute in die De Villiers-evangelie klakkeloos en laat my met wanhoop vir hulle. “‘n Historiese stap is gedoen om die deure oop te maak vir onderrig aan almal.” Geen groep word glo gemarganaliseer nie en alle studente word op gelyke voet geplaas. Die voorgestelde nuwe taalbeleid is glo nie ‘n aanval op Afrikaans nie, “maar ‘n stap vorentoe om ‘n meer toeganklike en wêreldklas universiteit te word” (Die Burger, 14 deser, p 2).

Ek wonder hoe die US se Afrikaansdosente voel oor hulle jarelange versuim om in enige opsig taalbulle ten behoewe van Afrikaans te wees. Hopelik sal hulle skuldig oor Breytenbach se woorde voel: “Dis ‘n skande wat onthou sal word.” Maar hulle sal dalk eerder troos in die kenmerkende Afrikaans- en Afrikaner-dislojaliteit van Max du Preez vind. Let op hoe slinks verskuif Du Preez die klem van die US na (die dorp) Stellenbosch: “Afrikaans gaan nie van Stellenbosch verdwyn nie. Inisiatiewe soos die Woordfees gaan steeds groei” (Die Burger, 14 deser, p 11). Wat op die Woordfees gebeur, weerspieël nie in watter taal onderrig in die US-klaskamers gegee word nie. Orakel Du Preez voorspel groei vir die Woordfees. De Villiers sê egter: “Dit is nie die US se verantwoordelikheid om die voortbestaan van Afrikaans te waarborg nie” (Die Burger, 14 deser, p 2). Hoe lank sal die Woordfees nog op die US se finansiële en ander ondersteuning kan staatmaak as De Villiers agterkom hoe min swartes Woordfees-byeenkomste bywoon? Hy sal daardie US-geld seker eerder na nog studiebeurse vir swartes wil kanaliseer.

Du Preez loof die voorgestelde taalbeleid as iets “in die belang van die universiteit en sy huidige en toekomstige studente” omdat “die onderrigtaal nie langer studente en dosente gaan uitsluit nie. Dit is ‘n voorwaarde vir groei, oopheid en uitnemendheid.” Hy kritiseer Breyten Breytenbach en Leopold Scholtz wat lansies vir Afrikaans gebreek het. Du Preez hoop die US-raad aanvaar De Villiers se waagmoedige voorstelle vir ‘n (grootliks) eentalige US met geesdrif, want die US sal dan “al die mense en kulture van Suid-Afrika waarlik weerspieël.” Afrikanerkultuur kwalifiseer volgens Du Preez blykbaar nie as ‘n kultuur nie. Die “Nuwe Stellenbosch” gaan “‘n Afrika-universiteit” wees; “Suid-Afrika se intellektuele kroonjuweel.” Kan ‘n mens in Du Preez se misleide oë met reg meer verwag van die instansie wat deur Jannie Marais se skenking ‘n werklikheid gemaak is?

Teken die petisie:

[emailpetition id=”6″]
[signaturelist id=”6″]

Geweld op Stellenbosch na rektor se patetiese optrede

Die bestuur van die Stellenbosch Universiteit wil glo Open Stellenbosch – ‘n paar verdwaalde anti-Afrikaanse belhamels – raadpleeg oor “transformasie” te midde van aanvalle op wit studente.

Die rektor en vise-kansellier, Wim de Villiers het Maandag voor die parlementêre portefeuljekomitee oor hoër onderwys verskyn.

Die komitee het hom “ontbied” nadat ‘n video met die titel “Luister” op sosiale media verskyn het.

Dan Corder, die stigter van die mediamaatskappy Contraband Cape Town, het die video vervaardig. Dit is nie bekend waar hy die fondse vandaan gekry het nie.

Die kwaadwillige prul getiteld “Luister” is 35 minute lank en bevat aantygings deur 32 swart en bruin studente en ’n dosent van die Universiteit Stellenbosch (US) oor beweerde rassisme op Stellenbosch.

Met die vervaardiging van die video het hoogstens 20 anti-Afrikaanse aktiviste hoorsê en kwaadwillige aantygings in “getuienis” omskep.

De Villiers is glo tans bekommerd oor die polarisasie wat plaasvind, nadat hy gaan bieg het oor die “wit rassiste” op sy kampus.

Die rektor stel klaarblyklik steeds nie belang in die doelwitte van die video nie.

Weens die rektor se swak hantering van die kwessie, het geweld Dinsdag uitgebreek. Gevegte tussen betogende swartes en wit studente wat probeer om klasse bywoon, is op video opgeneem.

Die aanvallers was lede van die EFF en Open Stellenbosch wat wit studente met sambokke geslaan het.

Fotomateriaal van ‘n bebloede wit student is op sosiale media rondgestuur.

Eikestadnuus het’n lid van Open Stellenbosch afgeneem wat met ‘n sambok op ‘n Elsenburgstudent toesak. Die Open Stellenbosch-lid verskyn in die openingsonderhoud in “Luister”.

Ijeoma Opara, woordvoerder van Open Stellenbosch, het bevestig dat die aanvaller inderdaad ‘n lid van die beweging is.

“Ons staan saam in solidariteit met die [swart, anti-Afrikaanse] studente van Elsenburg en hul ervarings,” sê Opara.

Veiligheidsmaatreëls by die Elsenburg-landboukollege in Stellenbosch is verskerp na ontwrigtings deur studente wat betoog dat die kollege se taalbeleid Afrikaans insluit.

Die Wes-Kaapse departement van Landbou sê ook hy het begin met die proses om ‘n interdik te bekom om te verseker dat onderrig by die kollege kan voortgaan.

Die kollege val onder die beheer van die departement. ‘n Woordvoerder van Elsenburg, Petro van Rhyn sê daar is ‘n klein aantal studente wat nie saam met die kollege wil werk om oplossings te vind nie.

Van Rhyn het bevestig dat ‘n student na gister se skermutseling mediese behandeling moes ontvang. Sy sê die kollege se raad het reeds ‘n taakspan aangestel om ‘n nuwe taalbeleid te bespreek.

Intussen het die voorsitter van die Parlement se portefeuljekomitee oor Hoër Onderwys, Pinky Phosa, De Villiers se “eerlikheid” geloof.

Phosa sê dit is goed dat die universiteit nie die studente in die “Luister” video se ervarings ontken nie, en dat hulle daartoe verbind is om rassisme te ondersoek en daarteen op te tree.

Leon Lemmer: Universiteit Stellenbosch: Wim de Villiers se dilemma

‘Die vraag is of die departement van hoër onderwys nie reeds ‘n rol in die opstoking van onrus speel en dit selfs befonds nie. Wat in elk geval duidelik is, is dat die departement enige sweem van universitêre outonomie minag.’

Wim de Villiers, die rektor van die Universiteit Stellenbosch (US), het op 1 April sy ampstermyn op die agtervoet begin. As blanke is hy in die plek van sy bruin voorganger, Russel Botman, aangestel. Daarby is hy ‘n man. As hy ‘n blanke vrou was, sou dit die kritiese, selfs vyandige, ingesteldheid jeens hom seker ietwat getemper het. In die sogenaamde nie-rassistiese en nie-seksistiese nuwe Suid-Afrika word dinge, wanneer dit blankes aangaan, in die eerste plek rassisties en dikwels ook seksisties benader. Wanneer ‘n swarte in ‘n pos aangestel word, is die mode-ingesteldheid dat dit transformatories of regstellend en dus in orde is. As dit daarby ‘n vrou is, is euforie aan die orde van die dag.

Die punt is dat die populêre houding is dat ‘n blanke en veral ‘n man nie in ‘n pos aangestel mag word wat voorheen deur ‘n swarte (insluitende ‘n bruin swarte) beklee is nie, want daarmee word ‘n doodsonde gepleeg. Dit veroorsaak immers dat terrein wat deur swartes ingeneem is deur wittes herwin is. Dit druis in teen een van die allerheiligste heilige koeie in die nuwe Suid-Afrika, te wete transformasie. In die praktyk neem transformasie of regstelling dikwels die vorm van blatante en onregverdigbare bevoordeling van swartes ten koste van blankes aan. Dit word suiwer op grond van ras- en geslag gedoen en as geregtigheid geparadeer.

Wat kon De Villiers doen om uit hierdie haglike situasie te ontsnap? Breedweg was daar twee moontlikhede. Op 1 April was hy by die vurk in sy pad. Yogi Berra, ‘n oud-bofbalspeler, het gesê: “When you come to a fork in the road, take it.” Dit is wat De Villiers gedoen het. Daarmee het hy sy lot verseël, want hy moes koers inslaan, hetsy na links of regs. Hy kon links gaan en die weg van sy voorganger, ‘n militante ANC-aktivis, bewandel. Dit is die pad van mode-politiek en druis direk in teen wat ‘n rektor veronderstel is om te wees, naamlik iemand wat so ideologies neutraal as moontlik die akademiese heil van die universiteit najaag. De Villiers moes bedag daarop gewees het dat swartes deesdae kritiekloos met haas enige wanprestasie of misbruik van hulle posisie kan wegkom, maar dat dit nie vir blankes geld nie. Sodanige dubbele standaarde is immers een van die wesenskenmerke van die nuwe Suid-Afrika.

De Villiers was vry om regs te gaan en eer aan sy rektorskap te bring deur, soos dit hoort, die akademies beste belange van sy universiteit na te jaag. Dit is om akademiese redes dat ‘n universiteit bestaan. Aan ‘n universiteit behoort die beste moontlike onderrig aan die akademies beste studente gegee te word, wat noodwendig die aanstelling en bevordering van die akademies beste dosente en navorsers impliseer. In hierdie opsig het die US in die vorige eeu ‘n trotse tradisie gevestig. Tydens die rektorskap van Chris Brink en veral Russel Botman is egter fanaties gepoog om alles wat aan die tradisionele US herinner so gou en volledig moontlik af te breek. Twee kenmerke van die US van weleer is vir verguising en vernietiging uitgesonder: dat dit ‘n inrigting vir blankes was en dat die onderrigtaal Afrikaans was. Die gesonde akademiese lewe, die uitnemende akademiese prestasies en die harmonie, wet en orde wat voorheen op die kampus geheers het, is doelbewus misgekyk. Die US van weleer was ‘n aangename en ordentlike ruimte. In die plek van akademiese uitnemendheid het Brink en daarna Botman voorkeur aan die politiek van transformasie gegee, waaruit uiters destruktiewe gevolge gespruit het wat deesdae oral op die kampus sigbaar is.

As De Villiers gekies het om die enigste eerbare weg te volg, naamlik dié van die akademie, sou dit ruggraat van hom geverg het. Dit sou van hom vereis het dat hy in murg en been ‘n akademikus moet wees; iemand wat deur voorbeeldstelling en aktiewe leiding akademiese luister aan die US kon verskaf. As hy die situasie wat hy van Botman geërf het eerlik uit die akademiese oogpunt ontleed het, sou dit vir hom duidelik gewees het dat daar taalgewys net een sinvolle oplossing vir die US se taalprobleem is: Die Afrikaanse eentaligheid van die US moet herstel word. Dit beteken dat Engels as onderrigmedium uitgefaseer moet word; iets wat heeltemal moontlik is, want dit is reeds suksesvol in die vroeë US-geskiedenis gedoen. Moreel sou ‘n uitsluitlik Afrikaanse US ook die beste wees, want dit sou die US weer in ooreenstemming bring met sy stigtingsvoorwaarde soos gestel deur sy stigtingsdonateur, Jan Marais: “De Hollandsche Taal in zijn beide vormen – dwz Afrikaans zoowel als Nederlandsch – geen minder plaats dan het Engelsch innemen zal” (JC Steyn, Ons gaan ‘n taal maak, Centurion: Kraal Uitgewers, 2014, p 183). Prakties sou ‘n enkele onderrigmedium ook sinvol wees, want die ekstra werk wat twee onderrigmediums meebring (bv duplisering van lesings, vertaalwerk en tolking) kon uitgeskakel word.

Daar kan teëgewerp word dat die uitfasering van Engels aan die US teen die politieke werklikheid van die nuwe Suid-Afrika indruis. Dit is immers ‘n feit dat die land in sy geheel grootliks onverdiend in die skoot van die ANC geval het. Die ANC se verlede en hede is van so ‘n aard dat die kamerade nie besef dat die begrip “ikoniese misdadiger” selfteenstrydig is nie. In die ANC is daar ‘n groot skeut kommunisme. Hoewel dit (feitlik) nooit openlik gesê word nie, is die kommunisme sterk in die ANC se departement hoër onderwys gevestig. ‘n Mens sou dink dit behoort dié plek te wees waar kommunisme nie geduld word nie. Wat daardie departement begeer, is gedwonge rasse-integrasie op al die kampusse van universiteite wat eens blank was. (Soos die nasionale sokkerspan mag die tradisioneel swart universiteite maar swart bly.) Die eens Afrikaanse universiteite word vir spesiale aandag uitgesonder. Die ANC se ideaal is dat hulle progressief verswart moet word, dus minstens totdat die studentekorps (en personeel) die demografie weerspieël. Wat die studente betref, moet aan twee eise voldoen word.

Eerstens moet die toelatingsvereistes verlaag word sodat “benadeeldes” die kampusse kan verswelg. Hieraan word stukrag by die toekenning van studiebeurse gegee deur swartes suiwer op grond van ras te bevoordeel. Ook word ras- en geslagsteikens of -kwotas by studierigtings ingestel sodat die getal en persentasie swart studente progressief meer en die blankes minder word. Die bevrydingsteoloog Nico Koopman, ‘n US-viserektor, het met die verregaande uitlating gekom dat dit “gelyke geleenthede vir almal” bied (US-webwerf 7 deser). Vir die ernstige en toenemende mate waarin hierdie beleid doelbewus en blatant studiegeleenthede van blankes ontneem, is daar geen simpatie nie. Dit is ‘n gedagte wat blykbaar nooit by die transformeerders opkom nie.

Iets wat nooit openlik erken word nie, is dat akademiese standaarde terselfdertyd noodwendig verlaag word. Dit word des te meer die geval omdat die owerheidsubsidie nie net bepaal word deur die getal studente wat tot studie toegelaat word nie, maar ook deur die getal studente wat afstudeer, dus die leergang vir ‘n kwalifikasie suksesvol voltooi. Daar is ongetwyfeld ook die neiging om sag met benadeelde of agtergeblewe studente te werk, want hulle akademiese toestand word nie aan hulleself toegeskryf nie maar aan die nalatenskap van apartheid. Dus, swartes word hier, soos elders, as die onskuldige slagoffers van blanke boosheid beskou.

Tweedens word vereis dat die onderrigtaal niemand mag uitsluit nie. Hier word selektief op Afrikaans gefokus. Net Afrikaans (en nie Engels nie) word geïdentifiseer as ‘n uitsluitingsmeganisme. Al die eens Afrikaanse universiteite moet dus nie net verswart nie maar ook verengels. Hierdie proses word “regstellende geregtigheid” genoem. Geregtigheid vir wie? Nie vir blankes en veral nie vir Afrikaners en Afrikaans nie, maar vir swartes wat die koloniale taal Engels verkies.

Hoe kan die US uit hierdie situasie ontsnap? Deur hom op universitêre outonomie te beroep. Dus deur te ontken dat die ANC hom die reg mag toe-eien om in akademiese sake in te meng. Maar die ANC-regering kan nie gemeet word aan dieselfde standaarde as beskaafde Westerse regerings nie. Die ANC aanvaar nie eens heelhartig die outonomie van die regbank nie. Blade Nzimande, die kommunistiese minister van hoër onderwys, het dit al uitdruklik gestel dat universiteite aan die ANC se wense moet voldoen anders sal hulle owerheidsubsidies in die gedrang kom.

Vir die US om ‘n akademiese inrigting te bly en ‘n outonome universiteit in die ware sin van die woord te wees, is die enigste uitweg om hom van die ANC-regering los te maak. Hy behoort geprivatiseer te word. In (tradisioneel) beskaafde lande, soos die VSA, ontvang private universiteite steeds finansiële ondersteuning van die staat, hoewel in mindere mate as staatsuniversiteite. Wat die private universiteite aan geld inboet, word meer as vergoed omdat hulle outonoom funksioneer. Hulle kan dus strenger toelatingsvereistes vir studente stel en die resultaat hiervan is hoër akademiese standaarde. Wanneer studente om werk aansoek doen, word meesal voorkeur gegee aan die kandidate wat aan private universiteite gestudeer het. Dit is ook die weg wat die US behoort te volg. Hy kan sy akademiese siel behou deur dit nie, soos tans, vir staatsubsidies te verkwansel nie.

Sodanige breuk met die regering word jaarliks makliker omdat die owerheidsubsidie ‘n al hoe kleiner persentasie van die begroting uitmaak. Die US behoort aan homself die ideaal van ‘n suiwer akademies-gedrewe private Afrikaanse universiteit te stel. Die universiteit hoef nie progressief al hoe groter te word soos die ANC begeer nie. In sigself is ‘n al hoe groter universiteit ‘n onding en des te meer in ‘n dorp soos Stellenbosch. Eksklusiwiteit gegrond op akademiese gehalte en onderrig in Afrikaans behoort die ideale te wees.

In teenstelling met hierdie akademies gesonde idealisme moet hierdie vraag egter gestel word: Hoe lyk die US deesdae? Die harde werklikheid is dat De Villiers nie die smal akademiese weg gekies het nie. Hy gee voorkeur aan die skynbaar makliker politieke pad. Hierdie breë weg is deurspek met ANC-gedienstigheid. Pleks van voorkeur aan ‘n sterk akademiese oriëntasie te gee, het hy sy seën oor Botman se politieke manewales uitgespreek. Daarby kon dit nie bly nie. De Villiers het van die begin af besef dat hy nie bloot in dieselfde mate as Botman die pad van ANC-gedienstigheid kan loop nie; dat hy Botman moet oortref as hy as blanke enigsins polities aanvaarbaar wou wees. Dít is ‘n verloorpad. Nie net druis dit lynreg teen gesonde akademiese oorwegings in nie; dit maak beheer oor die politieke situasie onmoontlik. Daar bly geen ruimte vir universitêre outonomie oor nie.

‘n Kortbegrip van waar die US hom binne 6 maande na De Villiers se diensaanvaarding bevind, is op die US-webwerf (22 deser) beskikbaar. Die aanleiding was die Luister-video, wat herinner aan die Reitz-video wat tot die rektorskap van Jonathan Jansen aan die Universiteit Vrystaat UV) gelei het. (Daarmee het die UV, soos die US, van die akademiese pad afgewyk en die politieke pad betree. Die aanduidings is dat dit binnekort tot die afskaffing van onderrig in Afrikaans aan die UV gaan lei. Die vooruitsigte van Afrikaans aan die US is nie noodwendig beter nie.)

Die Luister-video word nie deur die US-bestuur as ‘n propagandadokument beoordeel nie. Daar word sonder meer aanvaar dat “ons [swart] studente steeds uitgelewer is aan onmenslike ervarings van rassisme en ander vorms van diskriminasie.” Hierdie reaksie is soortgelyk aan die Suid-Afrikaanse Rugbyunie (Saru) se reaksie op Cosatu se valse bewering dat 5 swart en 2 wit Springbokrugbyspelers by hom oor die stadige pas van transformasie gekla het. Die bestuur van die US en Saru verstaan nie ideologie en propaganda nie en reageer met die uiterste naïwiteit daarop. Hermann Giliomee het onlangs in ‘n onderhoud van US-dosente gesê: “Dis mense wat geen begrip van die politieke werklikhede het nie” (Die Burger, 7 deser, p 13). Ek beskou hierdie opmerking as van toepassing op veral die US-bestuur. By die video-dialoog was daar glo 22 studente en ‘n dosent betrokke. Daar is geen sprake van optrede teen hierdie 23 mense wat die naam van die US beswadder het nie. Pleks daarvan soek De Villiers guns by hierdie elemente met sy verwysing na “die beëindiging van die diensverhouding van ‘n [blanke] dosent [Anton Stander] wat ‘n rassistiese SMS gestuur het”.

De Villiers lys dan die transformasie-aksies wat hy geloods het. Hulle is in sommige gevalle eerder van ‘n politieke as akademiese aard, soos die menswaardigheidsoptog, die verwydering van die Verwoerd-plaket, die instelling van ‘n Kantoor vir Transformasie en ‘n Transformasiekomitee, asook die daarstelling van ‘n Navorsingsleerstoel in Versoening en Transformasie. ‘n Bruin viserektor en ‘n bruin rektorsassistent is ook aangestel. De Villiers noem hulle “strategiese aanstellings in die US se topbestuur.” Ander aksies diskrimineer openlik teen blankes, soos die beursfonds vir die bruin nasate van Die Vlakte se eertydse inwoners, R70 miljoen vir die transformasie van die personeelkorps en die teiken van ‘n meerderheid swart studente teen 2018. [Volgens ‘n berig op die US-webwerf (7 deser) is die teiken 53% swart studente en 60% vrouepersoneel in 2020. In die Tuin van Eden was daar ‘n gelyke getal mans en vroue. De Villiers wil op hierdie paradyslike toestand verbeter met ‘n oorwig van vroue. Polities korrek bestaan daar aan die US nie so iets soos minimum teikens vir mans, blankes of Afrikaanssprekendes nie.] Daar word ook verwys na die “progressiewe koshuisplasingsbeleid”. [In sy toespraak op 26 deser het De Villiers erken dat die oogmerk hiermee (gedwonge) rasse-integrasie is.] Vir ‘n akademies geöriënteerde mens soos ek is dit moeilik om te aanvaar dat die rektor van ‘n universiteit behae kan hê in anti-akademiese politieke aksies en blatante rasse- en kulturele diskriminasie teen sy eie mense, dus teen blankes wat die US beskou het as ‘n plek waar hulle tradisioneel hoort en waar hulle kultureel (bv in Afrikaans) geborge kon voel.

Die eerste persberig oor die Luister-video het op 22 deser in Die Burger (p 4) verskyn. Daarvolgens is dit anonieme US-studente en ‘n -dosent en 5 studente van die naby geleë Landboukollege Elsenburg wat op die video praat. Die video is deur Markus Hegewisch van Contraband vervaardig. In Die Burger van 24 deser (p 4) is oor die bogenoemde verklaring van De Villiers berig. Sy ontkenning dat tugstappe teen Open Stellenbosch (OS) se protesoptredes gedoen gaan word, word genoem. Tog het OS-lede sy gesag openlik uitgetart en blykbaar nog nooit volgens die US-voorskrif vooraf om verlof vir hulle ontwrigtende optrede aansoek gedoen nie. De Villiers het self sy mag tot optrede teen OS gesaboteer deur in die genoemde US-webwerfberig van 22 deser sy “afkeur van magsvertoon” te dokumenteer. Dit sal OS-lede ongetwyfeld in hulle kwaad sterk.

Daarna het die moontlikheid om die video vir politieke doeleindes uit te buit by politici inslag gevind. Op 26 deser berig Die Burger (p 5) dat die ANC wil ingryp om die pas van US-transformasie (dus veral verswarting en verengelsing) te versnel. Die US-bestuur moet glo so gou moontlik (reeds op 1 September) voor die parlement se portefeuljekomitee oor hoër onderwys verskyn. Dit is duidelik dat veral Afrikaans as onderrigmedium in die spervuur is. Daar word nou gesê dat almal wat hulle menings op die video gelug het OS-lede is. Die departement van hoër onderwys het erken dat hy reeds geruime tyd die moontlikheid ondersoek “om komitees wat ‘rassisme bestry’ op universiteitskampusse te vestig”. OS is dus die soort opruiende organisasie wat op die steun van daardie departement kan reken. Die vraag is of hierdie departement nie reeds ‘n rol in die opstoking van onrus speel en dit selfs befonds nie. Wat in elk geval duidelik is, is dat die departement enige sweem van universitêre outonomie minag. Die portefeuljekomitee vergader op 28 deser met OS-lede sodat hulle op 1 September beter met skietgoed teen die US-bestuur toegerus is.

Die kantoor van die ANC se hoofsweep het te kenne gegee dat hy gewalg is deur die “apartheidskultuur” en dat hy nie sal rus voor dit uitgeroei is nie. Daar word gewag op die portefeuljekomitee se verslag en dan sal besluit word of ‘n klagte by die Menseregtekommissie (MRK) ingedien gaan word. Daar word gehoop dat die MKR hom reeds met hierdie saak bemoei. Wat ondersoek moet word, is “al die voormalige wit onderriginstellings waar rassisme steeds hoogty vier.” Daar word klaarblyklik aangeneem dat swart geledere vry van rassisme is. Die DA, dus die ANC Lite, het gesê dat ondersoek na die feite van die saak ingestel moet word. Geen heil vir blankes en Afrikaans moet uit hierdie oord verwag word nie, want die DA wil in al hoe groter mate die land regeer en daarvoor het hy toenemend die steun van swartes eerder as dié van wittes nodig.

De Villiers se kommentaar is dat hy die geleentheid verwelkom om voor die portefeuljekomitee te verskyn sodat hy oor die US se vordering met transformasie verslag kan doen en “sy omvattende transformasieplanne” met hulle kan deel. Hierdie planne sluit versnelde transformasie in. Daar is geen sprake van dat hy die departement hoër onderwys se minister en amptenare of sy protefeuljekomitee se reg van inmenging in die US se sake bevraagteken nie. Omdat De Villiers as rektor nog deurgaans polities ingestel was, het hy nie die verweer dat sy preokkupasies akademies is en dat die ANC-kamerade en hulle DA-meelopers hulle neuse uit die US se sake moet hou nie.

Uit die berig van 27 deser (Die Burger, p 6) blyk ‘n verdere verslegting van die situasie. Nou word daar gepraat van ‘n “krisis met rassisme” aan die US wat ernstige aandag verg. “Indien die bewerings wat in die video gemaak word waar is, dink ek dit is gronde vir ‘n algehele bestuursverandering,” het Frans Cronjé, die uitvoerende hoof van die Instituut vir Rasseverhoudinge, gesê. “Die US moet besluit of hy Afrikaans of Engels is, want hy kan nie tweetalig wees met al hoe meer swart studente wat onderrig in Engels verwag nie. Dit is wat die wrywing veroorsaak.” ‘n Mens kan kwalik glo dat Cronjé tot sulke dwase uitlatings in staat is. Dit bevestig weereens dat die grootste vyande van Afrikaans uit eie geledere kom. Hy maak dit per slot van sake duidelik dat nie net die US nie maar al die plaaslike universiteite eentalig Engels moet word. Weens sy verregaade uitlatings het McBrolloks in 2011 vir Nico Koopman tot “Poepol of the Week” verklaar. As McBrolloks steeds hierdie toekenning doen, kan hy dit gerus ernstig oorweeg om vir Cronjé op dieselfde manier te vereer.

Die berig sluit soos volg af: “OS het gister in ‘n ope brief [sekerlik om die maksimum publisiteit uit die situasie te tap] aan die minister van [hoër] onderwys, dr Blade Nzimande, gesê hy verwelkom die optrede deur die portefeuljekomitee en gevra dat die minister OS in die openbaar ondersteun. Nzimande het daarop gesê hy het aan die US-raadsvoorsitter geskryf en gevra hoe die universiteit die kwessies gaan oplos.”

Vanjaar word Jan Marais se afsterwe en sy ruim skenking aan die US na ‘n eeu herdenk. Die Burger is vanjaar ook ‘n eeu oud en sy stigting, wat deur Marais se vrygewigheid moontlik gemaak is, word ook herdenk. Maar ek vind dit weersinwekkend dat die De Villiers-US verseg het om ‘n plegtigheid ter ere van Marais op die kampus te hou. In sy intreerede het Jonsathan Jansen belowe dat terwyl hy die rektor is die UV Afrikaans sal wees. Die aanduidings is dat daardie onderneming vergete is en in elk geval geïgnoreer word. Aan die US is die situasie selfs slegter. De Villiers het in hierdie gedenkjaar dit by meer as een geleentheid beklemtoon dat die US nie ‘n Afrikaanse universiteit is nie. Hy het, sover bekend, nog nooit openlik na Marais se stigtingsvoorwaarde vir die US verwys nie, om van die eerbiediging daarvan nie te praat nie. Hy word ook nie tot verantwoording geroep nie. Sy transformasiemanie druis teen Afrikaanslojaliteit in.

Dit sal teen De Villiers se polities korrekte grein gaan om die Marais-stigtingvoorwaarde as ‘n verweer aan die ANC-kamerade te noem. Hy sal daarom ook nie aan hulle sê dat hulle maar van die afskakeling van Afrikaans tot die mindere US-onderrigtaal kan vergeet nie. De Villiers se wesenlike probleem is dat sy gedrag sedert 1 April sodanig is dat hy gesorg het dat hy nie ‘n akademiese voet het om op te staan teen die aanslag van die bose politici nie. Hy sal ongetwyfeld nog groter versnelling van transformasie belowe en seker op alles uit ANC-geledere ja en amen sê, onder meer omdat Frans Cronjé ‘n algehele bestuursverandering in die vooruitsig gestel het. Niks motiveer iemand meer tot hartlike samewerking en algehele onderdanigheid as die bedreiging van jou betrekking en vergoeding nie.

Maar daar is ‘n hipotese wat telkens in my gemoed opduik: Dalk is die ANC se bemoeiing met die US se sake vir De Villiers glad nie problematies nie. Hou in gedagte dat hy volgens eie erkenning tydens sy lang buitelandse verblyf veramerikaans het. As rektor beroep hy hom nooit op sy Afrikanerskap nie. Hy het nog nooit ‘n aanduiding gegee dat hy die belange van blankes en Afrikaanssprekendes ernstig opneem nie. Hy het ook nog geen versekering oor die toekoms van Afrikaans aan die US gegee nie. Wanneer hy ‘n toespraak hou, soos dié op 26 deser, praat hy hoofsaaklik Engels. Daar is ook die waarneming dat politieke oorverligtheid dislojaliteit jeens Afrikaans meebring. Dink maar aan gevalle soos Willie Esterhuyse, Leon Wessels en Antjie Krog.

Dalk verwelkom De Villiers ANC-inmenging regtig omdat dit aan hom die verskoning bied om die US te transformeer soos hy dit sedert sy diensaanvaarding in elk geval wou hê, naamlik ‘n eentalig Engelse universiteit. Hierin sal hy waarskynlik sterk deur Nico Koopman, sy “strategiese” viserektor belas met transformasie, gesteun word. Net soos by Russel Botman is Koopman se model vir die US myns insiens die Universiteit van Wes-Kaapland, wat van ‘n oorwegend Afrikaanse universiteit in ‘n eentalig Engelse universiteit getransformeer is. Hiervolgens veroorsaak die ANC se bemoeiing geen dilemma vir De Villiers nie. Dalk bied dit veel eerder aan hom ‘n gulde geleentheid. In sy toespraak op 26 deser (US-webwerf 27 deser) het De Villiers gesê: “We need to open Stellenbosch University even more.” Let op sy doelbewuste OS-sinspeling. De Villiers, Koopman, OS en die ANC is myns insiens tjommies; almal eendragtig teen Afrikaans.

En Die Burger? Bitter min is vanjaar oor Jan Marais gepubliseer; selfs nie ‘n enkele hoofartikel of redaksionele rubriek nie. Sover ek weet, is daar vanjaar nooit in Die Burger na Marais se US-stigtingsvoorwaarde verwys nie; selfs nie in die resensie van Pieter Kapp se boek oor Marais nie. Oor die huidige ernstige bedreiging van die voortbestaan van Afrikaans aan die US het Die Burger nog nie sy standpunt gepubliseer nie. Die heil van Afrikaans word deur hierdie joernaliste klaarblyklik as van mindere belang beskou. Dit is ‘n makroskande.

Leon Lemmer: Universiteit Stellenbosch: Verder oor die afgrond

Die rektor van die Universiteit Stellenbosch (US), Wim de Villiers, het myns insiens op 30 Mei doelbewus versuim om die dood ‘n eeu tevore van die US se groot weldoener, Jan Marais, op die US-kampus te gedenk. Pleks van ooreenkomstig die US se stigtingsvoorwaarde dit te beklemtoon dat die US oorwegend ‘n Afrikaanse universiteit moet wees en bly, het De Villiers in sy intreerede as rektor op 29 April die minister van hoër onderwys, die kommunis Blade Nzimande, ge-eggo: “Stellenbosch is not an Afrikaans university.”

Kort voor 30 Mei is Afrika-dag (25 Mei) en kort daarna Jeugdag (16 Junie), eintlik ‘n verheerliking van die Soweto-opstand in 1976, egter wel amptelik op die kampus gevier, asook Mandela-dag (18 Julie). Afrika- en Mandela-dag is nie openbare vakansiedae nie, maar hulle sterk assosiasie met swartes maak hulle viering vir De Villiers gebiedend. Van Riebeeck-dag (6 April), oftewel Beskawingsdag, is weens FW de Klerk se oorgawe aan swart mag nie meer ‘n openbare vakansiedag nie en die neo-US het geen erg daarin om dit te gedenk nie. In werklikheid behoort die intrede van Europese beskawing in Suidelike Afrika deur al die universiteite in die streek gevier te word; des te meer omdat die universiteitswese een van die vele vrugte van Europese beskawing is.

As iemand nog oor die aard van De Villiers se mentaliteit getwyfel het, het hy seker gemaak dat almal weet waar sy simpatie lê toe hy heeltemal ongevraag ‘n artikel ter viering van Mandela-dag gepubliseer het (kyk hier onder). Dié dag word deesdae jaarliks op die US-kampus gevier. (Op die Universiteit Vrystaat se webwerf staan dat elke dag daar Mandela-dag is.) Aan die US het die Mandela-viering vanjaar, soos wat kenmerkend van die neo-US geword het, ‘n Engelse naam, Toasties for Tummies, gehad (US-webwerf 22 deser); gratis toebroodjies is eksklusief aan nie-wittes uitgedeel. Maar moenie van die neo-US verwag om een keer in ‘n eeu Jan Marais te gedenk nie, al is die US veel meer aan Marais as aan Nelson Mandela verskuldig. Van ideologiese neutraliteit, soos dit by ‘n universiteit hoort, is daar geen sprake nie, gevolglik word Afrikadag, die Soweto-opstand en Mandela-dag gevier omdat hulle met swartes geassosieer word. Beskawingsdag en Afrikaansdag (14 Augustus), daarenteen, word vanweë hulle assosiasie met blankes, veral Afrikaners, nie gevier nie.

Die jongste is dat die US die sogenaamde Slag van Andringastraat (1940) na 75 jaar op 27 deser gaan gedenk. De Villiers sal een van die sprekers wees. Volgens ‘n berig op die US-webwerf (22 deser) het blanke studente in 1940 “groot skade” in die bruin woongebied aangerig. Uiteraard word polities korrek niks gesê oor die klipgooiery en skade wat die bruines aan onder meer ‘n koshuis aangerig het nie. Die Slag van Andringstraat word afgestof en eensydig heropgedis omdat De Villiers daarna in sy intreerede verwys het. Hy het toe aangekondig dat die US voortaan die vermeende nageslag van hierdie bruines eksklusief met studiebeurse gaan beloon; as’t ware ‘n Wim de Villiers beloning-vir-klipgooi projek. Sy toespraak op 27 deser kan aan hom die geleentheid gee om verskoning te vra omdat die US ‘n driekwarteeu lank gesloer het om met die geld vorendag te kom. Vir die soveelste keer sedert 1990 word geweld en ander misdaad ruim vergoed.

De Villiers is klaarblyklik vasbeslote om te bewys dat hy sy voorganger, Russel Botman, in politieke linksheid kan oortref; dat die aanstelling van ‘n blanke as opvolger vir ‘n bruin rektor transformatories glad nie ‘n terugwaartse stap was nie. Sedert sy diensaanvaarding op 1 April het De Villiers hom binne sy eerste kwartaal as rektor met oorgawe en onontsnapbaar in die linkse politieke hoek vasgeverf. Hy leef sy onredbare linksheid met passie uit. Sy verknogtheid aan mode-politiek verseker dat hy presies die teenoorgestelde standpunt as Allan Bloom (1930-1992) huldig: “True openness means closedness to all the charms that make us comfortable with the present” (The Closing of the American Mind: How higher education has failed democracy and impoverished the souls of today’s students, London: Penguin, 1987, p 42).

Die De Villiers-redenasie kom neer op iets soos die volgende: Die land word nie deur die beste mense (op al drie vlakke) regeer nie. Op die regbank word nie die beste regslui aangestel nie. In die nasionale sportspanne word nie die beste spelers gekies nie, ens. Die demografie-gedrewe, polities korrekte US is gevolglik gemaklik daarmee om nie die akademies beste studente tot studie toe te laat of die akademies beste dosente aan te stel nie. Daar is by die US glo steeds ‘n strewe na uitnemendheid, maar deesdae is dit sekerlik eerder politieke as akademiese uitnemendheid.

Wim de Villiers oor Mandela-dag

In sy artikel ter viering van Mandela-dag (Die Burger, 16 deser, p 15) noem De Villiers Mandela by voorkeur Madiba, soos ‘n mens van ‘n onkritiese bewonderaar kan verwag. De Villiers dink ons doen die nalatenskap van Mandela gestand deur “te besin oor hoe ons mekaar help om vooruitgang te maak in die lewe.” Vergete is die ANC se pogings om die land onregeerbaar te maak en tot in die grond af te breek. De Villiers meen Mandela is “die man wat ons steeds onderrig oor die deugde van onbaatsugtige diens aan andere.” Werp dit lig op die soort “onderrig” wat die US verskaf? Het Mandela ook ‘n lofwaardige voorbeeld met sy bomplantveldtog gestel? Is selektiewe geheue ‘n bate in die akademie? Wanneer het Mandela “onbaatsugtig” en versoenend geword en mooi broodjies begin bak? Eers nadat hy sy sin gekry het, naamlik toe swartes die politieke mag oorgeneem het. Eers toe is van almal verwag om die gewelddadigheid, wat so kenmerkend van die UDF/ANC was, stop te sit. Mandela was die grondlegger en eerste hoof van MK, die geweldsarm van die ANC. Mandela is die onbetwisbare vader van die geweld wat tot op hede in die land voortduur.

De Villiers spog met die US-dwaasheid om in 1996 ‘n akademies waardelose eredoktorsgraad aan Mandela toe te ken. Dit maak sin vir De Villiers, want so ‘n daad is in die mode en polities korrek. Dit verhoog die aansien van die US in die linkse politiek, maar glad nie die akademiese aansien van die universiteit nie. Aan die neo-US het dit die gevestigde gebruik geword om akademiese korrektheid ondergeskik aan politieke korrektheid te stel; iets wat gewoon ‘n skande is. Mandela word soos volg aangehaal: “Onderwys is die kragtigste wapen waarmee ons die wêreld kan verander.” Dit pas De Villiers om nie te noem dat dit marxiste is wat die wêreld eerder wil verander as verbeter nie. Ook nie dat dit die UDF/ANC was wat die strydkreet “liberation before education” aangehef het en daarmee ‘n geslag onopgevoedes of ongeskooldes gelewer het nie.

Wanneer De Villiers oor navorsing aan die US skryf, noem hy polities korrek “maatskaplike uitdagings soos werkloosheid, armoede [en] ongelykheid.” In sy intreerede het De Villiers in sy Amerikaanse idioom ‘n swart student as navolgenswaardige voorbeeld voorgehou. Hierdie keer is dit ‘n bruin student wat glo by die US se Hope@Maties-program gebaat het. Let op die Engelse benaming en dat die program eksklusief by “histories agtergeblewe skole” aangebied word. Neem dit dus met ‘n knippie sout as die US roem op sy inklusiwiteit. Blankes mag van bevoordeling uitgesluit word, maar nie-wittes moet altyd in dieselfde mate of meer as blankes by enige bevoordeling ingesluit word. Gaan De Villiers volgende keer ‘n blanke student (bv ‘n Afrikaanssprekende boerseun) as toonbeeld voorhou of sal hy liewer polities korrek ‘n Indiërstudent uitsoek?

Die US-studenteraad het ook ‘n beursfonds. Uit die Engelse naam, M4M (Maties for Maties), kan (moontlik) afgelei word dat dit hier ook by voorkeur om hulp aan nie-wittes gaan. De Villiers noem dat die US vanjaar meer as 22 000 aansoeke vir die 5 000 studieplekke ontvang het. Wat hy gerieflikheidshalwe nie noem nie, is dat daar ras- en geslagsgebaseerde kwotastelsels bestaan waarvolgens nie-wit eerder as wit kandidate en vroue eerder as mans tot studie aan die US toegelaat word. By studentetoelating bestuur die US intern (dus buite die openbare oog) na willekeur die pas van verswarting. Wat oogluikend aan die neo-US teen blankes gepleeg word, kan kognitiewe ongeregtigheid en kognitiewe ontmagtiging genoem word. Die soort diversiteit wat nagestreef word, is die vermindering van die blanke komponent en die vermeerdering van die nie-blanke komponent by sowel die studente as die personeel. Inklusiwiteit word vertolk as die insluiting van nie-wittes by enigiets waarby blankes betrokke is. Die omgekeerde geld egter nie. Daarom word blankes in talle opsigte uitgesluit van die bevoordeling wat aan nie-blankes toebedeel word, of blankes word in mindere mate bevoordeel, bv by toelating tot studie, studiebeurse, plasing in koshuise, ens. Dit kom op doodgewone rasse- en geslagsdiskriminasie neer maar word transformasie of regstelling genoem.

Daar is geen sprake van ewewigtige nie-rassigheid of ewekansige onbewustheid van kleur nie. Sowel ras as geslag speel ‘n deurslaggewende rol in alle besluitneming aan die neo-US. Byna 55% van die US se inkomste uit studentegelde word aan beurse en lenings uitbetaal. Hiervan gaan 55% aan bruin, swart en Indiërstudente, hoewel hulle steeds die minderheid is. De Villiers wil vorentoe graag meer beurse toeken en dit sal sekerlik by voorkeur aan nie-wittes gaan, want alles moontlik word gedoen om te sorg dat wanneer die US in 2018 sy eeufees vier die nie-wittes die meerderheid sal wees. Die studiegeld wat blankes betaal, asook blankes se donasies, maak dit moontlik om kwistig studiebeurse aan nie-blanke studente toe te ken.

Andreas van Wyk oor Jan Marais

Saam met De Villiers se artikel is daar ‘n foto gepubliseer van die geleentheid toe Mandela ‘n eredoktorsgraad van die US ontvang het. Klaarblyklik word dit as ‘n trotse oomblik in die geskiedenis van die US beskou. Andreas van Wyk was toe die rektor en hy lyk hoogs in sy skik met wat die US gedoen het. Van Wyk was ‘n Broeder en het in 1992 tydens sy ampstermyn as rektor gesorg dat die wet op die US verander word deur te spesifiseer dat die universiteit se voertaal toe Afrikaans was. Amanda Gouws en Johan Hattingh was onder diegene wat daaroor gal afgegaan het (Pieter Kapp, Maties en Afrikaans, Pretoria: Protea Boekhuis, 2013, p 62-63).

Van Wyk is die voorsitter van die trustees van Het Jan Marais Nationale Fonds. Hy het die leiding by die plegtigheid op 30 Mei geneem toe Marais se dood na ‘n eeu gedenk is. Die teks van sy toespraak by die dinee in die Coetzenburg-huis, wat eens Marais se woning was, is op LitNet (Menings, 1 deser) gepubliseer. Daarin maak hy geen melding van Marais se uitdruklike voorwaarde vir sy skenking wat die ontstaan van die US moontlik gemaak het nie. Marais se bewoording is: “De Hollandsche Taal in zijn beide vormen – dwz Afrikaans zoowel als Nederlandsch – geen minder plaats dan het Engelsch innemen zal” (JC Steyn, Ons Gaan ‘n Taal Maak, Centurion: Kraal Uitgewers, 2014, p 183). Van Wyk se verontskuldiging is dat die nakoming van Marais se voorwaarde die verantwoordelikheid van die trustees van ‘n ander fonds, die Jan Marais Fonds, is.

Onderaan sy teks kan gesien word dat Van Wyk nogal geïrriteerd was omdat iemand dit durf waag het om hom te kritiseer omdat hy nie Marais se US-stigtingsvoorwaarde opgehaal het nie. Die punt is dat Van Wyk een van diegene is aan wie die verantwoordelikheid toevertrou is om te sorg dat Marais se wense uitgevoer word noudat hy dit nie meer self kan doen nie. Van Wyk weet eerstehands van die stelselmatige agteruitgang van Afrikaans aan die US. Hy weet dat dit De Villiers se uitgesproke beleid is om nie net voort te gaan met die verswarting en verengelsing van die US nie, maar dat hy hierdie prosesse wil versnel. Op hierdie manier sal Afrikaans ongetwyfeld al hoe meer afgeskaal word. Op die US-webwerf en in die berigte in Die Burger word Marais se US-stigtingsvoorwaarde deurgaans en myns insiens doelbewus verswyg. Van Wyk se mening kan nog aansienlike gewig op die kampus dra, as hy maar net bereid sou wees om vir Afrikaans in die bres te tree. Enigeen wat met gesag oor Marais se nalatenskap kan praat behoort te beklemtoon dat die US taalgewys op die verkeerde pad is. Die rektor en die US-raadsvoorsitter behoort uitgedaag en verkieslik verplig te word om sonder omhaal van woorde te sê of hulle Marais se wens eerbiedig of ignoreer. ‘n Mens behoort nie ter wille van die vrede oor so ‘n belangrike saak soos die heil van Afrikaans as onderrigtaal te swyg nie.

Wim de Villiers se brief

Na sy eerste kwartaal as rektor het De Villiers ‘n omsendbrief per e-pos aan die US-personeel en -studente gestuur (US-webwerf 17 deser). Eintlik reageer hy op Open Stellenbosch se weerstand teen Afrikaans op die kampus: in die klaskamers, administrasie en koshuise. De Villiers is gepla met die Grondwet en die Departement Hoër Onderwys se beleid en glad nie met Marais se stigtingsvoorwaarde nie. De Villiers vertolk sy standpunt as nie-ideologies, oftewel nie-polities: “Die behoud van Afrikaans as onderrigtaal moenie beskou word as die aankleef van ‘n bepaalde politieke ideologie of ‘n meganisme vir uitsluiting nie. Enige taal, in ons konteks ook Engels, kan ‘n struikelblok in die pad van toelating of akademiese sukses wees. Daarom is dit die US se oogmerk om tersiêre opvoeding deur middel van Afrikaans én Engels te bevorder … [gevolglik] gaan ons nie by ‘n ideologiese debat – hetsy pro- of anti-Afrikaans – betrokke raak nie.”

Die Burger (20 deser, p 1) het in sy berig De Villiers se bevordering van Afrikaans én Engels beklemtoon. Die punt is dat die huidige taalbeleid van die US, waarvolgens Afrikaans en Engels net voorgraads (teoreties) gelyke status geniet, reeds ‘n verkragting van Marais se voorwaarde is. Afrikaans mag nie ‘n mindere status as Engels hê nie, terwyl openlik erken word dat nagraadse onderrig (hoofsaaklik) in Engels geskied en dat tolking van Afrikaans na Engels voorgraads nodig is, maar nie noodwendig tolking van Engels na Afrikaans nie. Die US is moreel, histories en kontekstueel (as die enigste Weskaapse universiteit wat in ‘n mate onderrig in Afrikaans aanbied) veronderstel om pro-Afrikaans te wees, maar De Villiers weier om openlik pro- of anti-Afrikaans te wees. Daar is egter geen rede om sy pro-Engelse gesindheid te bevraagteken nie.

Die gevaar wat die US se huidige taalbeleid van gelyke status vir Afrikaans en Engels inhou en die rektor se oorgewilligheid om aan die eise van ‘n klein groepie in die swart minderheid toe te gee, het pas by ‘n buurinrigting, die Landboukollege Elsenburg, geblyk toe die 50-50%-taalbedeling oornag in uitsluitlik Engelse onderrig verander is, al is die Afrikaanssprekende studente die meerderheid (Maroelamedia 23 deser).

Dat De Villiers nou erken dat Engels ‘n uitsluitingsmeganisme kan wees, is ‘n wins. Die rede waarom hierdie erkenning polities nie te inkorrek is nie, is omdat plattelandse bruin studente probleme met onderrig in Engels kan ondervind. Die belange van blanke studente, veral Afrikanerstudente, geniet sekerlik nie voorkeur bo dié van nie-blanke studente nie. Die uitgesproke ideaal is dat die blanke studente minder en die nie-blanke studente meer moet word; in getal en persentasiegewys.

Voorheen het ‘n bruin en hoogs aktivistiese bevrydingsteoloog as die studentedekaan gefunksioneer. Daarna is hierdie pos uitgebrei deur ‘n Sentrum vir Inklusiwiteit te stig met dieselfde aktivis aan die hoof. Hierdie skuif is deur die vorige rektor, Russel Botman, sonder die US-raad se goedkeuring gedoen. Die sentrum is gevolglik gesluit. De Villiers het hierdie afskaffing ondersteun met die argument dat inklusiwiteit in alle US-aksies nagestreef moet word. Swart studente dring egter op die herinstelling van die pos van studentedekaan aan. Omdat toegewing aan eise uit daardie oord aan die orde van die dag is, word hierdie saak nou verder deur die US-bestuur ondersoek.

Transformasie, wat in die praktyk wesenlik verswarting en verengelsing beteken, gaan versnel word. Nico Koopman, ‘n bruin bevrydingsteoloog, is onlangs met De Villiers se seën as ‘n viserektor aangestel. In sigself is hierdie aanstelling deel van transformasie. Nou gaan die woord “transformasie” deel van Koopman se viserektorbetiteling word. Transformasie, wat glad nie deel van die wesenlike akademiese aard van ‘n universiteit is nie, gaan waar moontlik oral figureer. Daar word selfs gewag gemaak van die “transformasie-kompetensie” van die personeel en studente. By dosente is blote akademiese bekwaamheid klaarblyklik nie meer voldoende nie. Hulle sal ook die vermoë moet openbaar om entoesiasties die mode-politiek van transformasie te ondersteun. Daar gaan ook “vernuwing van die institusionele kultuur” wees. Soos op Potchefstroom word die eertydse prominensie van Afrikanerkultuur en Afrikaans nie op die kampus geduld nie.

‘n Kantoor vir Transformasie gaan tot stand gebring word en ‘n Transformasiekomitee word gestig. Hierdie opset lyk boosaardiger as die Sentrum vir Inklusiwiteit wat afgeskaf is. Nog is dit het einde niet. ‘n Navorsingsleerstoel in Versoening en Transformasie gaan ingestel word. Dit herinner aan die Institute for Reconciliation and Social Justice aan die Universiteit Vrystaat wat na die Reitz-sage deur Jonathan Jansen in die lewe geroep is. Die studentedekaan, die hoof van die transformasiekantoor en die transformasieprofessor in die nuwe leerstoel, asook moontlike ander personeellede in hierdie drie instansies, sal seker by voorkeur almal nie-wit moet wees* om “legitimiteit” aan hierdie poste te verleen, of dit sal mense moet wees wie se oorverligtheid oorbekend, oftewel berug, is. (Kampustalent wat vir aanstelling in die leerstoel kwalifiseer, is die uitgelese Anton van Niekerk en die aartsfeminis Amanda Gouws.) Aan die US word daar deesdae in elk geval indien enigsins moontlik nie-wittes aangestel, sodat dit as ‘n wen-wen transformasiesituasie getakseer sal word. [* Samuel Johnson (1709-1784) het die absurditeit van hierdie soort redenasie met die volgende opmerking uitgewys: “Who drives fat oxen should himself be fat” (James Boswell, The Life of Samuel Johnson, London: Everyman, 1992, vol 2, p 527.)]

Suiwer akademies gesproke is hierdie skuiwe egter ‘n ramp, want baie geld, wat progressief meer sal word, word na hierdie nie-akademiese foefies gekanaliseer. Dit is geld wat aan ‘n egte universiteit vir die uitbouing van die akademie aangewend sou word. Hou in gedagte dat die eertydse Departement Afrikaanse Kultuurgeskiedenis, wat voortreflike akademiese werk gedoen het, nie toegelaat is om aan die neo-US voort te bestaan nie. ‘n Leerstoel in Versoening en Transformasie, wat ‘n sterk ANC-geur het, word egter nou as nodig, selfs as noodsaaklik, beskou. Wat dit duidelik uitwys, is dat daar ‘n verskuiwing van behoudende, sinvolle akademie na ANC-gedienstige politieke opportunisme plaasgevind het.

Michael le Cordeur oor Mandela-dag

Toe Michael le Cordeur sien sy rektor, De Villiers, het oor Mandela-dag in Die Burger gepubliseer, het hy blykbaar besluit om ook ‘n artikel oor sy held saam te stel en dit oor die boeg van Afrikaans te gooi. Myns insiens het Die Burger (21 deser, p 11) sy teks graag gepubliseer. (Oudergewoonte is Le Cordeur se artikel ook op die webwerf van die Afrikaanse Taalraad gepubliseer.) Vir Le Cordeur is Mandela baie meer as bloot ‘n held. Le Cordeur is ‘n Mandela-fanatikus wat Mandela by voorkeur Madiba noem en wat nooit enige negatiewe uitlating oor hierdie geweldenaar maak nie. Baie van die oorbekende Mandela-sprokies, soos sy teedrinkery met Betsie Verwoerd en sy dra van die Springbokrugbytrui, word afgestof en vir die soveelste keer vertel.

Le Cordeur beweer Mandela was lief vir Afrikaans en dat hy na Afrikaners uitgereik het al was dit Afrikaners wat hom tronk toe gestuur het. [Op LitNet (Onderhoude, 23 deser) stel hy dit soos volg: “Die Afrikaners dra swaar aan hulle skuldgevoelens en oor wat hulle aan Madiba gedoen het.”] Le Cordeur dink dat min mense Mandela sou verkwalik as hy wraak geneem het, maar pleks daarvan het hierdie goeie mens versoening gepredik. Hy haal ‘n verlinkse outoriteit soos Antjie Krog aan om te bevestig dat die blankes onnodig bang vir die Mandela-bewind was. Soos spoedig geblyk het, was die meeste blankes egter heeltemal tereg bekommerd oor ‘n gesofistikeerde, ontwikkelde land wat eensklaps op ‘n rampspoedige manier deur onbekwame swartes regeer is.

Mandela het glo Afrikaans in die tronk geleer om beter met sy bewaarders te kommunikeer. Dit is egter bekend dat Mandela Afrikaans gelees het om inligting ter bevordering van sy politieke, bv terroristiese, bedrywighede te bekom. Niël Barnard noem bv dat Mandela Christiaan de Wet se boek, Die Stryd tussen Boer en Brit, gelees het (Geheime Revolusie, Kaapstad: Tafelberg, 2015, p 146). Mandela het ook kennis geneem van wat in Afrikaanse koerante staan, maar dit was sekerlik ter bevordering van sy politiek van swart mag. [In sy genoemde LitNet-onderhoud erken Le Cordeur dat Mandela Afrikaans geleer het om Afrikaners “te kry dat hulle inkoop” op sy idees.] Saam met Krog kla Le Cordeur omdat min publisiteit aan Mandela verleen is terwyl hy in die tronk was. Dit is tog sekerlik ‘n maklik verstaanbare veiligheidsmaatreël, al is dit seker so dat Le Cordeur verkies dat daar toe reeds onbeperkte bewondering vir ‘n veroordeelde terroris moes gewees het.

Omdat Le Cordeur sy lofskrif vir Mandela oor die boeg van Afrikaans gooi en hy die bekendste Mandela-sprokies heropdis, staan hy noodwendig ruimte aan Ingrid Jonker se gedig “Die kind” af. Die gedig handel oor ‘n swart kind wat deur die apartheidsregime se veiligheidsmagte deur die kop geskiet is. Dit kom neer op die oorbekende storie van wittes wat aan moord skuldig is en dat ‘n heeltemal onskuldige swarte met sy lewe geboet het. Mandela het dit in 1994 tydens sy eerste staatsrede in die parlement voorgelees. Naïewes was destyds in Die Burger en elders gaande oor die sogenaamde erkenning wat Mandela daarmee aan Afrikaans gegee het. Maar dit is tog duidelik dat Mandela op sy sluwe manier die gedig misbruik het om ‘n hou teen Afrikaners in te kry. Hy sou nie ‘n teks voorlees het wat swartes in ‘n slegte lig stel nie. Le Cordeur se kommentaar is kenmerkend van sy linkse politieke ingesteldheid. Mandela het glo hiermee die Afrikaners, wat (tereg!) gedink het dat hulle in die nuwe Suid-Afrika “gemarginaliseer sou word, … onkant gevang.”

Le Cordeur hou daarvan om in sy geskrifte homself as toonbeeld voor te hou; om homself tussen die leser en die onderwerp te plaas. Die leser moet bewus daarvan gehou word dat hier ‘n belangrike outeur aan die woord is (kyk die volgende paragraaf hier onder). Daarom noem hy dat Jakes Gerwel sy Afrikaansdosent was. Gerwel se spesialiteit was om Afrikaanse literatuur met die oog op die politiek daarin te lees. Daarom was Jonker se genoemde gedig een van sy gunstelinge. Dit is ongetwyfeld Gerwel wat Mandela aangemoedig het om hierdie gedig vir linkse politieke doeleindes in die parlement te misbruik. Le Cordeur se mening is dat Mandela ‘n “enorme nalatenskap” het. Hy impliseer dat hierdie nalatenskap net positief is. Deel hiervan is glo dat Afrikaans “bevry van sy gekontamineerde verlede” is. In werklikheid is daar baie wat voortreflik tydens die blanke bewind was; ook in die geskiedenis van die Afrikaner en Afrikaans. Le Cordeur kan gerus ‘n slag krities na die besoedelde hede kyk; ‘n land wat vrot van bv korrupsie, geweld en ondoeltreffendheid is. Is dit nie per slot van sake deel van Mandela se “enorme nalatenskap” nie?

Selfvertroetelend sluit Le Cordeur sy artikel soos volg af: “Al weet ek dat ek meer krediet [eintlik: erkenning] sou kry as ek in Engels publiseer, maak ek werk daarvan om vir elke Engelse artikel ook ‘n Afrikaanse een te skryf. Vergeleke met wat Mandela vir ons [?] moes opoffer, is dit dalk ‘n klein prys om te betaal.”

Slot

‘n Mens aanvaar geredelik dat daar verskil van mening oor die politiek bestaan. Vir my is die ANC se politiek met sy sterk kommunistiese inslag onaanvaarbaar. Afgesien van die ideaal van ideologiese neutraliteit staan dit akademici nie vry om in hulle hoedanigheid as akademici politiek op so ‘n manier te bedryf dat die wese van die universiteit aangetas word nie. Die afgrond waarna in die opskrif verwys word, is nie soseer ‘n politieke afgrond nie as ‘n akademiese een. Deur oor hierdie afgrond te gaan, beland die universiteit in ‘n politieke moeras wat sy akademiese kern kan vernietig.

Ten slotte stippel ek ‘n vierpuntplan uit wat die US kan gebruik om uit sy dieper wordende politieke moeras te kom:

Eerbiedig die wense van Jan Marais. Stel dit as ononderhandelbaar dat die US vorentoe oorwegend ‘n Afrikaanse universiteit gaan wees.
Stel die akademies beste dosente aan, dus ingevolge bewese bekwaamheid en nie volgens gewaande potensiaal nie en sonder inagname van bv ras en geslag.
Laat die akademies beste kandidate tot studie toe, dus ingevolge bewese bekwaamheid en nie volgens gewaande potensiaal nie en sonder inagname van bv ras en geslag.
Bestee geld aan die uitbouing van die akademie en nie aan politieke foefies nie.

Opsommend sal die volgende Amerikaanse leuse dalk die duidelikste tot De Villiers spreek: “Better education for the best people” (Bloom, p 49). Op hierdie manier kan sommer ook van die meeste lede van Open Stellenbosch ontslae geraak word.

Leon Lemmer: Michael le Cordeur oor Jeugdag en Afrikaans

Weens Michael le Cordeur se groot liefde vir die ANC en by name Nelson Mandela, wat hy by voorkeur “Madiba” noem, is Jeugdag ‘n bron van groot vreugde vir hom. By hierdie opvoedkundige, wat graag voorgee dat hy ‘n kampvegter vir Afrikaans is, kom dit nie op dat die gebeure van 1976 as anti-Afrikaans geplooi word nie; ook nie dat dit ‘n hoogs destruktiewe gebeurtenis is wat jaarliks as openbare vakansiedag gevier word nie. Baie skole het tydens die oproer landswyd in die slag gebly. Geboue van die Universiteit van Wes-Kaapland is afgebrand. Le Cordeur was daardie jaar in matriek. Vier van sy klasmaats het die Hoërskool Bergrivier aan die brand gesteek. Nie een van hierdie misdade word deur Le Cordeur veroordeel nie omdat hy meer waarde aan sy linkse politiek as aan opvoedkundige oorwegings heg.

Le Cordeur het die destydse blanke regering verkwalik omdat vereis is dat die Bergrivier-misdadigers jaarliks by die polisie moet aanmeld; ‘n baie ligte straf vir die groot skade wat hulle doelbewus aan openbare eiendom aangerig het. Pleks van hulle te verplig om lewenslank dwangarbeid te verrig, het die ANC-regering hierdie vier misdadigers van skuld vrygeskeld. Die nuwe Suid-Afrika het immers in beduidende mate weens misdaad tot stand gekom. Die land word sedertdien in ‘n soortgelyke mate met hierdie suksesresep bestuur en geadministreer. Desnieteenstaande is daar verbasing omdat die era sedert 1990/1994 gekenmerk word deur misdaad wat hom golf op golf dwarsoor die land voordoen.

Le Cordeur is ‘n dosent in opvoedkunde aan die Universiteit Stellenbosch. Daarmee is alles nog nie gesê nie. Kort na vanjaar se Jeugdag (16 Junie) is ‘n artikel deur Le Cordeur op Maroelamedia se webwerf (18 deser) hergepubliseer. Dit is sy bydrae tot die redakteurs Danie Langner en Chrisna Nel se FAK-bundel, Hoekom Afrikaans? (2014, 142p, R150). Daarin verwys Le Cordeur nie net na sy geliefde “Madiba” nie, maar ook onbeskeie na homself as ‘n “gerespekteerde dosent en leier op vele gebiede.”* Dit herinner aan die keer toe hy beweer het dat hy deel van die Who’s Who van Afrikaans is. Aan die positiewe kant vertel hy dat hy sy kinders Afrikaans opgevoed en in Afrikaans laat skoolgaan het. Sy gebondenheid aan Afrikaans is egter nie passievol in dieselfde sin as by blankes nie. Soos by Neville Alexander gooi hy sy voorkeur vir Afrikaans hoofsaaklik oor die boeg van entoesiasme vir moedertaalonderrig; dus nie as lewensnoodsaaklike kulturele uitdrukkingsmiddel nie. Dit is waarom Le Cordeur kan beweer dat die Wellingtonse Klopse glo vreeslik lief vir Afrikaans is terwyl elke groep met ‘n Engelse naam pronk. [*In sy jongste artikel (hier onder) beweer Le Cordeur dat hy ‘n “verantwoordelike pos” beklee. Die vraag is: In hoeverre tree hy verantwoordelik (bv nie-misleidend) in daardie pos op?]

Soos vorige jare het die Universiteit Stellenbosch (US) op sy webwerf sy studente en personeel aangemoedig om Jeugdag te vier. Dit word ook gedoen vir iedere openbare vakansiedag wat ter viering van die ANC se gewelddadige geskiedenis ingestel is. Die aankoms van Europese beskawing word egter nie op 6 April deur die US gevier nie, al is die universiteitswese een van die vele produkte van Europese beskawing. Teen hierdie absurditeit spreek Le Cordeur hom nie uit nie. In ruil vir Le Cordeur se gedienstigheid (kyk hier onder) word die aandag op die US-webwerf op Le Cordeur se jongste artikel in Die Burger (16 Junie, p 11) gevestig. Hy het dit klaarblyklik met voorbedagte rade vir publikasie op Jeugdag geskryf en vir publikasie aangebied. Die Burger het dit graag gepubliseer, “versier” met ‘n groot weergawe van Sam Nzima se “beroemde foto van Hector Pieterson”. Asof dit vir hierdie koerant nie eensydig genoeg is nie, is hierdie foto aangevul met die afbeelding van ‘n swart seuntjie wat heeltemal onskuldig met sy (leë?) hande agter sy rug staan. [“Klonkie” is volgens die HAT ‘n rassistiese woord, gevolglik vermy ek dit. Talle woorde uit die (tradisionele) leefwêreld van die Afrikaner word deur die HAT en WAT goedsmoeds as “rassisties” bestempel.]

Le Cordeur skryf oor twee onderwerpe: Jeugdag en Afrikaans. Hy vertel dat die jeug (skoliere en studente) na 1976 elke jaar ‘n “eie vakansiedag” op 16 Junie gereël en gevier het totdat die ANC-regering die herdenking van daardie gewelddadigheid tot openbare vakansiedag verklaar het. “Stadigaan skud Afrikaans die juk van apartheidstaal af danksy organisasies soos die Afrikaanse Taal- en Kultuurvereniging [ATKV], Het Jan Marais Fonds en die Afrikaanse Taalraad [ATR].” In die geval van die ATKV hou Le Cordeur veral van sy kultuurhoof, Danny Titus, en die oorverligte uitvoerende hoof, Japie Gouws. Die Marais-fonds bevorder Afrikaans, maar dit pas Le Cordeur en die US-bestuur om selfs nie eens vanjaar, by die honderdste herdenking van Marais se sterfte, sy stigtingsvoorwaarde vir die US te opper nie, naamlik dat Afrikaans nie ‘n mindere plek as Engels mag beklee nie; wat nog te sê om die US ondubbelsinning daartoe te verbind. Ek stel dit onomwonde dat enigeen wat hierdie stigtingsvoorwaarde ignoreer of vertrap myns insiens effektief ‘n vyand van Afrikaans is. Le Cordeur is ‘n ATR-direksielid en -oud-voorsitter. Volgens eie vertolking is die ATR nie ‘n Afrikaanse taalraad in die ware sin van die woord nie, maar ‘n versoenings- en meertaligheidsraad. In hierdie opsig is die ATR en die ATKV soortgelyke instansies.

Let op waar Le Cordeur sy selektiewe klem plaas wanneer hy aan Afrikaans as nie-apartheidstaal dink: “Digters soos Adam Small en Breyten Breytenbach, skrywers soos Mathews Phosa en Abraham de Vries, akademici soos Russel Botman en Wannie Carstens, sangers soos Les Javan en Hemelbesem, organiseerders soos Japie Gouws, Danny Titus en Christo van der Rheede, teaterbestuurders soos Marlene en Neil le Roux en Theo Kemp, en selfs politici soos Renier Schoeman en Franklin Sonn het Afrikaans – eens ‘n verdrukkerstaal – ‘n versoenings- en bemagtigingstaal help maak en van sy rassistiese verlede bevry.” Le Cordeur sal nooit moeg daarvoor word om Afrikaans met apartheid, rassisme en verdrukking te assosieer nie. As ANC-kornuit gaan hy sonder meer uit van die veronderstelling dat ons huidige situasie dié van nie-rassisme en vryheid is, terwyl daar blatant teen blankes gediskrimineer word en daar talle beperkings is op wat in bv Afrikaans gesê mag word. Le Cordeur se norme vir insluiting in sy genoemde lysie is politieke linksheid en dikwels etnisiteit. Vergelyk die rol wat daardie mense gespeel het en die gewig van hulle bydrae tot die heil van Afrikaans met wat in gesaghebbende literatuurgeskiedenisboeke staan. Hoe eensydig en bevooroordeeld Le Cordeur is, blyk dan duidelik. Le Cordeur se kernprobleem is dat sy ANC-verknogtheid sy siening van Afrikaans dikteer. ‘n Soortgelyke eensydige benadering van die Afrikaans taal- en letterkunde is te sien op die inligtingspanele in die besoekersentrum van die Afrikaanse Taalmonument in die Paarl.

Dan kom Le Cordeur by een van sy troetelonderwerpe uit: sy afsydigheid van Standaardafrikaans en sy voorliefde vir die mengeltaal Kaaps. “Dis nie net óns wat vry* is nie, maar ook ons taal. Vandag word Afrikaans met meer vrymoedigheid en kleurryker as ooit gepraat. Vandag weet ons dat die opstande destyds nie so seer oor Afrikaans was nie, maar oor die paswette, die martelings, die Groepsgebiedewet en die diskriminasie in die onderwys en die ekonomie. Afrikaans was maar die laaste strooi vir ‘n groep mense wat op te veel ander gebiede moes ly.” [*Hierdie vryheid is glo “duur gekoop”. Le Cordeur verorber politieke segswyses soos ‘n honger vis aas sluk.]

Dat Le Cordeur erken dat onderrig in Afrikaans bloot as voorwendsel vir die onbeskaafde 1976-gewelddadigheid gebruik is, is ‘n wins. Hy kon gerus ook bygevoeg het dat die populêre propagandastorie dat die opstand spontaan by skoolkinders ontstaan het, dus asof dit nie deur volwassenes georkestreer is nie, vals is. Hy kan gerus ook kennis neem dat die paswette nie deur die slegte Afrikaners/Boere uitgedink is nie. Die eerste paswette is deur die goeie Britte, by name deur George Macartney, in 1797 aan die Kaap ingestel. Die “martelings” waarna hy verwys, is seker die wat na bewering deur die “apartheidsregime”, bv die veiligheidspolisie, gepleeg is. Le Cordeur dink seker nie aan die martelings in die ANC se strafkampe of die martelings wat blankes aan die hand van veral swartes in die nuwe Suid-Afrika te beurt val nie. Die diskriminasie waarna hy verwys, is dié in die ou Suid-Afrika. Hy reken nie die rassediskriminasie wat teen blankes in die nuwe Suid-Afrika, insluitende aan die US, gepleeg word nie.

Le Cordeur praat selfs die ANC-regering se diskriminasie teen Afrikaans en Afrikaanssprekendes goed. Hy begin deur te skryf: “Wat ek vir Afrikaans wil hê, moet ek immers ook vir ander tale gun.” Maar die teenoorgestelde, dus wederkerigheid, geld blykbaar nie. “Dit verg ‘n nuwe soort opoffering [dus] begrip as ‘n Afrikaanse leerder in parallelmediumonderrig ‘n klas met ‘n nie-Afrikaanse leerder moet deel.” Hier is Le Cordeur die kluts kwyt. In parallelmediumonderrig word klasse nie gedeel nie. Klasse word bv uitsluitlik in Afrikaans of uitsluitlik in Engels aangebied. Wat hy blykbaar wou sê, is dat Afrikaanssprekendes in gesamentlike tweetalige klasse vir lief daarmee moet neem as die onderrig grootliks in Engels geskied (veral as die skoliere/studente swart is). Dit is waarmee Le Cordeur genoeë neem selfs aan die US, wat histories ‘n Afrikaanse universiteit is en kragtens sy stigtingsvoorwaarde oorwegend Afrikaans moet bly. Le Cordeur wys ook nie die oneerlikheid van die US uit nie, naamlik dat gesamentlike klasse as 50% Engels en 50% Afrikaans gereken word om die skyn te wek dat die US in groter mate Afrikaans is as wat hy is. In die praktyk is gesamentlike klasse oorwegend Engels, indien nie feitlik uitsluitlik Engels nie.

Die selfverklaarde Afrikaans-entoesias Le Cordeur is ook tevrede as daar by die toekenning van studiebeurse teen Afrikaanssprekendes (en veral blankes) gediskrimineer word, want dit is in ooreenstemming met die ANC se beleid van Afrikaans- en blanke benadeling. Hy pleit vir “begrip dat beurse aan nie-Afrikaanssprekende student[e] nou prioriteit is om diegene wat so lank agtergelaat is, by hoofstroomonderwys in te sluit. Gedagtig aan ons gedeelde verlede is dit ‘n klein prys om te betaal.”

As US-dosent praat Le Cordeur die rektor, Wim de Villiers, en die res van die US-bestuur na. “Van die Universiteit Stellenbosch (US) vereis dit [die nuwe Suid-Afrika] dat beleidsvormers taal só sal bestuur dat niemand uitgesluit voel van dié mooi kampus nie.” Le Cordeur is dus ten gunste van die verdere verengelsing van die US totdat almal (veral die swartes) tevrede is. Hy veronderstel blykbaar dat so ‘n stadium bereik sal word. Oor die verskansing van Afrikaans rep hy geen woord nie. “Dit vereis van die universiteitsbestuur om te luister as die jeug praat, selfs al doen hulle dit onkonvensioneel [soos in 1976?]; om die jeug te nooi om saam aan ‘n toekomstige taalmodel te beplan. Want die toekoms behoort aan hulle. Nooit weer mag Afrikaans, of enige ander taal, die muishond van Suid-Afrikaanse tale gemaak word nie. Daarom moet ons jeug besef meertaligheid sal al hoe belangriker word. Om suksesvol met alle studente, ook uit die res van Afrika, om te gaan, sal ons soms die gemaksone van Afrikaans moet verlaat.”

Die universiteitsbestuur moet na die studente luister, maar Le Cordeur noem glad nie dat die studente na die universiteitsbestuur moet luister nie. Toegegee, die De Villiers-US het nog geen eise/ultimatums aan oproerige swart studente gestel nie. Hoe kan van studente, wat in baie gevalle nie weet hoe ‘n behoorlike skool lyk nie en wat nog minder weet van wat ‘n universiteit is of behoort te wees, help met die beplanning daarvan, bv die taalopset? Die meertaligheid wat Le Cordeur in die ATR-idioom bepleit, beteken nie bloot dat wittes bv Engels magtig moet wees nie, maar ook dat swartes (soos in 1976) verplig moet word om hulle Engelse “gemaksone” te verlaat en Afrikaans aan te leer. Die hele tyd hamer Le Cordeur op die opofferings wat Afrikaanssprekendes moet maak, selfs aan die US. Dit kom nie by hom op dat van die inkommers verwag kan word om aan te pas nie, des te meer as hulle uit die buiteland gelok word.

Siende blind neem Le Cordeur nie die agteruitgang van Afrikaans aan universiteite waar nie. “Al dink sommige daar is ‘n gekoördineerde poging om Afrikaans in die hoër onderwys te diskrediteer, het verskeie rektore onlangs hul steun aan Afrikaans toegesê. Volgens Cheryl de la Rey is daar ‘n tuiste vir Afrikaans by Tukkies, waar parallelmediumonderrig studente in staat stel om in sowel Afrikaans as Engels onderrig te ontvang.” Die feit is dat die Universiteit Pretoria (UP) ‘n (eksklusief) Afrikaanse universiteit was en dat dit nou oorwegend ‘n Engelse universiteit is en Afrikaans deurlopend afgeskaal word. Waarom mislei Le Cordeur doelbewus sy lesers met die storie dat die UP ‘n “tuiste vir Afrikaans” bied, sonder om te verduidelik hoedanig daardie tuiste is?

“Dan Kgwadi van die Noordwes-Universiteit [NWU] bevestig Afrikaans sal as akademiese taal voortbestaan solank skole Afrikaanse studente lewer.” Weereens, die Potchefstroomse Universiteit was, soos die UP, ‘n (eksklusief) Afrikaanse universiteit. Kgwadi wil ‘n eenvormige “institusionele kultuur” op al drie die NWU-kampusse afdwing. Die Potchefstroomse kampus se oorwegend Afrikaanse karakter sal in die slag bly. Maar dit is hierdie einste Le Cordeur wat verkondig het dat “diegene wat huil oor die dood van Afrikaans in Potch [moet] weet hulle huil by die verkeerde begrafnis” (Rapport, Weekliks, 9.11.2014, p 7).

“Wat die US betref, het wyle prof Botman herhaaldelik gesê Stellenbosch moet ‘n meertalige universiteit wees met plek vir Afrikaans as onderrig- en navorsingstaal.” Die US was (eksklusief) Afrikaans. Veral Chris Brink het hom vir ‘n tweetalige US beywer. Botman het hom so ver moontlik van ‘n Afrikaanse (en natuurlik blanke) US gedistansieer deur die US ‘n meertalige universiteit te noem, want Xhosa moes volgens hom ook in die prentjie kom. Wat Botman oor Afrikaans gesê het en wat hy gedoen het, het nogal verskil; net soos Jonathan Jansen in sy intreerede as rektor gesê het dat die Universiteit Vrystaat (UV) onder sy leiding ‘n Afrikaanse universiteit sal bly, terwyl hy hom openlik vir ‘n eentalige Engelse UV beywer. Om politieke en etniese redes is Botman en Jansen vir Le Cordeur heiliges. Nog so ‘n heilige is die joernalis Henry Jeffreys wat doelbewus valslik beweer het: “In Botman het Maties ‘n ware taalstryder vir Afrikaans gehad” (Die Burger, 26.11.2014, p 10). Maar wat is taalgewys die werklike nalatenskap van Botman aan die US? Onlangs is berig dat die fakulteit lettere en sosiale wetenskappe wat studente betref 70% Engels is (Die Burger, 15 Junie, p 1). Dit is wat tydens die Botman-bewind gebeur het, al sou De Villiers hoe graag pa hiervoor wou staan.

“Uiteindelik kan toegewydes aan Afrikaans ook daaruit moed skep dat die Grondwet genoeg geleentheid bied om Afrikaans as universiteitstaal te bevorder. Solank daar ‘n groot genoeg vraag is na Afrikaanse onderrig aan instellings, moet ons daarin voorsien. Tog moet ons ook ontvanklik wees vir inklusiewe kommunikasie [wat word bedoel?] en die rol van Engels in dié verband.” Nogeens dieselfde soort logika. Die hele tyd staan Le Cordeur nie vas vir Afrikaans nie en gee hy eerder toe aan druk vir Engels. Hy skep valse moed uit die grondwet. Hy is sekerlik nie een van die “toegewydes aan Afrikaans” nie. As hy was, sou hy besef het dat die grondwet Afrikaans nie vertroetel en sekerlik nie doeltreffend beskerm nie. Afgesien van wat daarin staan, is dit die nuwe bewindhebbers wat die grondwet vertolk soos dit hulle pas en dan daarvolgens handel, bv befonds of nie befonds nie.

“Die nuwe US-rektor, prof Wim de Villiers, moes al vure doodslaan en ‘n memorandum van ongelukkige [veral swart] studente en dosente ontvang. Maar sy vasberadenheid [!] gee Afrikaanssprekendes hoop wanneer hy sê hy steun onder meer ‘die ondersteuning en uitbreiding van Afrikaans as akademiese taal.'” Weer koester Le Cordeur valse hoop. Wanneer Afrikaans ter sprake was, het De Villiers, sedert sy diensaanvaarding as rektor op 1 April, bloot klakkeloos herhaal wat in die huidige US-taalbeleid staan. Hy het nog nie met sy persoonlike gevoelens en standpunt oor Afrikaans vorendag gekom nie. Nog minder het hy hom daartoe verbind om die posisie van Afrikaans aan die US (permanent) te verskans. Tydens die herdenking van Jannie Marais op 30 Mei, ‘n eeu na sy dood, het De Villiers hom opmerklik skaars gehou. Sover ek weet, het De Villiers nog nooit Marais se stigtingsvoorwaarde vir die US opgehaal en homself tot die eerbiediging daarvan verbind nie. Die punt is: As De Villiers Marais se kardinale skenkingsvoorwaarde in hierdie herdenkingsjaar ignoreer, sal hy nooit erns daarmee maak nie. Le Cordeur opper (doelbewus) ook geen beswaar dat daar geen huldiging van Marais op die US-kampus, bv op die Rooiplein, was waarby die studente en personeel betrek is nie. Waarom vier die US sedert die Botman-era jaarliks Jeugdag en ander openbare vakansiedae wat ANC-gewelddadigheid loof, maar na ‘n eeu word Marais glad nie amptelik deur die De Villiers-US gehuldig nie? Dit is gewoon ‘n skande wat aan die groot klok gehang behoort te word; veral deur “toegewydes aan Afrikaans”.

As ANC-entoesias onderskryf Le Cordeur die minister van hoër onderwys, die kommunis Blade Nzimane, se standpunt. “Is ‘n eksklusiewe Afrikaanse universiteit die oplossing? Nee, sê minister Blade Nzimande, dit sal diversiteit en transformasie in die hoër onderwys ondermyn. ‘Die idee is juis om universiteite te skep waarvan die identiteit en institusionele kultuur nie swart, wit, Afrikaans óf Engels is nie, maar onbeskaamd Suid-Afrikaans in die ware sin van die woord.'” Nzimande en die ANC se doel is die verswelging van Afrikaans en blankes deur Engels en swartes. Hier is geen sprake van die nuutgevonde vryheid waaroor Le Cordeur so hoog opgee nie. Dit gaan om gedwonge rasse-integrasie; nie vryheid van assosiasie en moedertaalgebruik nie.

Die US-rektor eggo Nzimande se standpunt en hy kan op Le Cordeur se steun reken. Daar word soos volg uit De Villiers se intreerede aangehaal: “Stellenbosch is nie ‘n Afrikaanse universiteit nie; Stellenbosch is nie ‘n Engelse universiteit nie; Stellenbosch is nie ‘n Xhosa-universiteit nie; Stellenbosch is ‘n meertalige Suid-Afrikaans universiteit. Ons is ‘n wêreldklas-universiteit wat verseker taal is nie ‘n versperring tot toegang nie, maar ‘n hulpmiddel vir sukses.” Le Cordeur sien nie in dat die opstelling van Afrikaans teenoor Engels, asook die uitgesproke begeerte om die US te verswart en die universiteit in die breë Suid-Afrikaanse en selfs Afrika-konteks te plaas, die dood in die pot vir Afrikaans is nie. Leopoldt Scholtz het na die aanvaarding van die huidige US-taalplan in November 2014, waarvolgens Afrikaans en Engels amptelik gelyke status as onderrigtale sou hê, voorspel dat die US binne 15 tot 20 jaar eentalig Engels sou wees. Hy het pas sy standpunt hersien: “Dit lyk my ek was hopeloos te optimisties. Dit kan reeds binne vyf jaar die geval wees” (Die Burger, 18 deser, p 14).

Steeds sien Le Cordeur geen gevaar vir Afrikaans nie. Hy weier om die ANC en Engels as dié twee vyande van Afrikaans te identifiseer. “Ek verskil dus met diegene wat meen Afrikaans as universiteitsonderrigtaal loop gevaar om uit te sterf. Die literatuur wat ek lees, gesprekke in die groter gemeenskap, my ondervinding op die kampus en die wind van verandering [ja, waarheen waai hy? – myns insiens na verswarting en verengelsing] wat tans vanuit die US-leiers se kantore waai, stem my positief. Dus, 39 jaar ná die opstande teen Afrikaans glo ek daar is ‘n plek [hoedanig?] vir Afrikaans as onderrig- en wetenskapstaal op universiteit. In die lig van ons diverse kampus en die US se strewe na voortgesette transformasie [wesenlik verswarting en verengelsing] blyk ‘n meertalige taalbeleid, eerder as ‘n eksklusiewe Afrikaanse universiteit, die antwoord [en die grafskrif vir Afrikaans] te wees.”

Slegs in enkele reaksie, deur Kassie van Kaapstad, op Le Cordeur se artikel is in die gedrukte uitgawe van Die Burger (18 deser, p 15) gepubliseer: “Dr Le Cordeur, waarom die klem op Afrikaans as verdrukkerstaal en nie ook op Engels nie, en op Afrikaanse universiteite om meertalig te word en nie ook op eentalige Engelse universiteite nie?” Die Britte het wêreldwyd mense verdruk en Engels kan ook as uitsluitingsmeganisme funksioneer, maar mense soos Le Cordeur verkies om blankes en veral Afrikaners, asook Afrikaans, vir kritiek uit te sonder.

Hoe verkeerd en kortsigtig Le Cordeur se siening is, het op 14 deser duidelik geblyk toe Rapport berig het dat Jan Botha voorgestel het dat die US se fakulteit lettere en sosiale wetenskappe eentalig Engels moet word. Die dekaan, Johan Hattingh, het hierdie voorstel aan die departementshoofde gesirkuleer. Hattingh was al in 1992 van mening dat Afrikaans nie aan die US beskerm hoef te word nie (Pieter Kapp, Maties en Afrikaans, Pretoria: Protea Boekhuis, 2013, p 62). Wat opval, is dat dit Afrikaanssprekendes is wat ook hier die voortou in die ondergang van Afrikaans neem. Die grondslag vir die verengelsing van die fakulteit is eintlik tydens die dekaanskap van Anton van Niekerk gelê. Van Niekerk het as voorsitter van die Taalkomitee ook ‘n groot rol in die verengelsing van die US in sy geheel gespeel. Sy redenasie is “dat taal in onderrig minder belangrik is as die kwaliteit van die kennis wat oorgedra word” (p 151). Oftewel “dat die taal in die opleiding van wetenskaplikes en die oordrag van kennis van minder belang is – dit is die kwaliteit en uitnemendheid van die kennis wat die swaarste moet weeg” (p 208). As Van Niekerk sitgemaak kan word in ‘n lesing wat uitmunt in “kwaliteit en uitnemendheid van kennis” maar wat in Mandaryns aangebied word, sal hy gou besef dat hy deur sy nek oor taal praat. Woord- en begrips/betekenis-herkenning is noodsaaklik vir verstaan. In hoeverre verstaan word, word nie net deur die subjek se intelligensie bepaal nie, maar ook deur sy taalkennis. In 2007 is Van Niekerk nie weer as die senaatsverteenwoordiger in die US-raad verkies nie. “Dit het wyd die indruk geskep dat Van Niekerk vanweë sy rol in die afskaling van Afrikaans nie verkies is nie” (p 159). Van Niekerk assosieer Afrikaans kennelik met verkramptheid en Engels met verligtheid.

Die Burger (15 deser, p 1) het grootliks die inligting in die Rapport-berig herhaal. Anders as wanneer swartes met eise kom, het die rektor of ‘n ander lid van die US-bestuur nie op die Afrikaans-kwessie gereageer nie. Dit is as ‘n saak van mindere belang vir kommentaar aan ‘n woordvoerder toevertrou. Steeds word daar nie gesê nie: Tot hiertoe en nie verder nie. Die berigte in Rapport en Die Burger word op die US-webwerf (15 deser) afgemaak as bloot deel van die “waagmoedige debat” wat De Villiers aanmoedig. Elke fakulteit mag glo “konteksspesifieke taalplanne” hê mits dit nie strydig met die oorkoepelende taalbeleid is nie. In hierdie gebeure vind Leopoldt Scholtz tereg “‘n duidelike, ontstellende patroon” (Die Burger, 18 deser, p 14).

Daar is twee here wat ‘n mens nie gelyktydig (in dieselfde mate) kan dien nie, naamlik die ANC en Afrikaans. Le Cordeur het sy siel aan die ANC verkwansel. In sy kern behoort sy gees nie aan Afrikaans nie. Le Cordeur het die ANC gekies. Daarom lyk dit vir my asof hy “inklusief” al die kenmerke van ‘n valse profeet van Afrikaans openbaar.

Leon Lemmer: Wilhelm Verwoerd, Hennie van Coller en Anton van Niekerk oor Hendrik Verwoerd

Sedert sy diensaanvaarding op 1 April het Wim de Villiers, die rektor van die Universiteit Stellenbosch (US), getoon dat hy vasbeslote is om die universiteit selfs vinniger as sy voorganger, Russel Botman, te verswart en verengels. Binne drie maande kan niemand met reg beweer dat sy aanstelling transformatories ‘n terugwaartse stap was nie. Die teendeel is onteenseglik waar. Dít word nie as ‘n kompliment bedoel nie. Een van De Villiers se weersinwekkendste skuiwe was om van die verwydering van ‘n gedenkplaat ter ere van Hendrik Verwoerd ‘n openbare demonstrasie te maak. Dit was volgens De Villiers se insig en gesindheid nie voldoende dat die betrokke gebou nie meer na Verwoerd genoem word nie. Die uitboender van die borsbeeld van DF Malan is dalk volgende op sy lys. Die US is moontlik reeds naarstiglik besig om ‘n agterkleinkind te probeer opspoor wat oorgehaal kan word om Malan by so ‘n geleentheid te beswadder. Of dalk volstaan die US met eie talent, soos Anton van Niekerk en Amanda Gouws, om die verlangde karaktermoord te pleeg. (Ek hoop maar dat ek hiermee nie nuttige wenke aan De Villiers gee nie.) Dit is ‘n politieke spel wat met oorgawe deur die US-bestuur gespeel word; nie ‘n poging om die US van akademiese verval te red nie.

Wilhelm Verwoerd

In die geval van Hendrik Verwoerd het dit geen oorreding geverg om sy kleinkind, Wilhelm, te oortuig om die nagedagtenis van sy oupa in die openbaar te onteer nie. [Ek verwys voortaan na onderskeidelik (HF) Verwoerd en Wilhelm.] Vir Wilhelm is die uitlewing van sy politieke linksheid ‘n lewenswyse. Op hierdie manier kan hy as ANC-kameraad aandag trek. Op 27 Mei is die Verwoerd-plaket te midde van die toejuiging van veral swartes verwyder. In sy berig verwys Die Burger (28 Mei, p 4) na die “dreunsang” van studente. Lede van die Open Stellenbosch-beweging het “Mayibuye iAfrika” (Bring Afrika terug -bv die oerwoud?) uitgeroep en baniere in die lug gehou. Dit is die soort aktivisme wat De Villiers in woord en daad aanmoedig. Hy is te opportunisties, onkundig en naïef om te besef dat hy met vuur speel. ‘n Geredigeerde weergawe van die toespraak wat Wilhelm by hierdie geleentheid gelewer het, is in Die Burger (2 deser, p 15) gepubliseer. Die Burger sal so ‘n geleentheid, om te demonstreer in watter mate dié koerant sy mantel gedraai het, nie onbenut laat verbygaan nie.

As student in Nederland en Engeland het Wilhelm tot ander oortuigings as sy oupa gekom. Hy haal Albert Luthuli se karakterisering van Verwoerd goedkeurend aan: “The one person remembered as the author of our calamity.” Die sluipmoord op Verwoerd op 6 September 1966 is vir Wilhelm en sy geesgenote nie meer “‘n dag van rou nie, maar ‘n skokkende dag van blydskap en bevryding.” Hiervoor moet Wilhelm darem ‘n dik vel hê. Hy gooi dit egter gerieflikheidshalwe oor die boeg van sy soort christelikheid: “As ek myself steeds ‘n Christen wil noem, ek voorkeur moet gee aan die ervarings van diegene wat hom [Verwoerd] beskou as die verpersoonliking van ‘n vernederende, ontmenslikende politieke stelsel.” Wilhelm kies dus doelbewus kant teen die blankes en veral die Afrikaners deur eensydig net die negatiewe in die apartheidsbeleid in ag te neem. Later erken hy openlik: “Vandag probeer ek opreg voorkeur gee aan die pyn van die Ander.”

Wilhelm het, soos De Villiers, ‘n voorstander geword van die verwydering uit openbare ruimtes van die name van diegene wat “met die pyn van apartheid geassosieer word … Ek was oortuig dat dié verering belediging by verwonding voeg.” Die “grootste vraag” (eintlik twee vrae) wat by hom opkom, onderstreep weer sy eensydigheid: “Hoe hoor ek regtig die hartklop van pyn agter die gebalde vuiste en borrelende woede van hoofsaaklik swart landgenote; hoe kan ek ‘n positiewe rol speel ten opsigte van veral die diepgewortelde ongeneesde emosionele, morele en sielsverwonding uit die verlede?” Wilhelm gaan sonder meer van die veronderstelling uit dat swartes op woede, op ‘n gevoel van veronregting, geregtig is; dat hulle toestand geheel en al die maaksel van blankes is; dat swartes blykbaar nie uit eie inisiatief self moet probeer verbeter nie; dat blankes niks tot stand gebring het waardeur swartes in oortreffende mate bevoordeel word nie. Baie buitelandse besoekers kan nie glo dat die ontwikkeldste land in Afrika grootliks onverdiend in die skoot van ANC-kornuite geval het nie.

Hy bly hamer op pyn en sy opregtheid .”Ek hoop daarom opreg dat die seremoniële beëindiging van die verering van pynlike apartheidsimbole aan die US ‘n broodnodige boodskap van menslike erkentenis sal oordra, dat die verwydering van die Verwoerd-plaket sodoende ‘n klein maar beduidende salwende rol sal vervul binne die breër Suid-Afrikaanse gemeenskap.”

Wilhelm se neef, Wynand Boshoff, noem hierdie gebeure ‘n “simboliese aanranding” van Verwoerd en ‘n “demonisering”. Boshoff se artikel verskaf uitstekende agtergrondsinligting (Orania-webwerf 10 deser).

Hennie van Coller

ANC-gedienstiges, bv verloopte Afrikaners, wou sekerlik hê dat Wilhelm se uitlatings onkrities geabsorbeer word. Ek het egter die indruk dat Hennie van Coller se moermeter op rooi staan. Dan moet ‘n mens nie met ‘n Boer lol nie. Onlangs het hy ons gesaghebbend ingelig oor hoe hy die toestand aan die Universiteit Vrystaat ervaar (Praag 16 Mei). Daarna het hy op 8 deser in sy rubriek in Volksblad kommentaar op Wilhelm se toespraak gelewer. Van Coller se teks is in Die Burger (11 deser, p 15) hergepubliseer.

Van Coller verwys na “die verguisde” Verwoerd en na Wilhelm se toespraak as “vol van die sentimentele clichés wat ‘n mens by idealistiese wêreldverbeteraars sal aantref.” Die gesindheid wat Wilhelm (en sekerlik oor De Villiers) uitstraal, word soos volg verwoord: “Identifiseer die boosdoeners en eis van hulle om alles wat die teenparty mag ontstel, prys te gee.” Van Coller verkwalik Wilhelm omdat hy “die verwikkelde begrip versoening tot ‘n teenstelling tussen ‘sout’ en ‘soet’ reduseer.” Van Coller heg ‘n ander betekenis aan versoening: “Dit beteken letterlik weer tot vrede en vriendskap bring; die herstel van onderlinge verhoudings. Dit verreken altyd die geskiedenis; strewe na ‘n middeweg; verneder en vernietig nie.” Dit is myns insiens opvallend dat De Villiers, as iemand sonder enige (formele) geesteswetenskaplike agtergrond, skynbaar geen waarde aan die geskiedenis heg nie. Hy gee nie ‘n flenter om as hy die tradisionele US-studente en -personeel ontheem en aanstoot gee nie.

Van Coller gaan voort: “Te oordeel na heersende maatstawwe was Tsjaka ‘n oorlogsugtige tiran, Moshoeshoe ‘n barbaarse kannibaal, Rhodes ‘n wrede imperialis en Verwoerd ‘n kil onderdrukker. In die geskiedenis beoordeel én in diskursiewe formasies kom hulle heeltemal anders uit die verf. Versoening is óók die begrip vir verskillende diskoerse, al onderskryf jy dit nie.”

[Dit is heel moontlik hier waar Max du Preez die onderwerp vir nog een van sy rubrieke gekry het (Die Burger, 13 deser, p 11). Du Preez poog om geleerd te klink deur weg te val met terme soos “komplekse” (pleks van “ingewikkelde” of, soos Van Coller skryf, “verwikkelde”) en “konstruk” (‘n term wat Willie Esterhuyse as ‘n sinoniem gebruik vir dit waarvan hy nie hou nie). Du Preez verwys na die Difaqane of volksmoord onder die swartes in die eerste helfte van die 19de eeu. Hy verwyt Shaka (Van Coller se Tsjaka) en Mzilikazi hiervoor en sleep sommer “die gewelddadige pad van … die wit setlaars en Britse kolonialiste” hierby in. Moshoeshoe word deurgaans deur Du Preez geprys en by implikasie vrygespreek van volksmoord en gewelddadigheid; ook van kannibalisme, wat volgens Du Preez tot “klein groepe” beperk was. Hy loof Moshoeshoe omdat hy “mense uit ander taalgroepe en kulture” in die boesem van die Basotho verwelkom het: “Hulle is toegelaat om hul eie tale en tradisies te behou.” Op kenmerkende manier pas Du Preez dit nie op die hede toe deur die ANC-regering te verwyt omdat hy nie voldoende ruimte aan die Afrikaners vir die uitlewing van hulle geskiedenis, tradisies, kultuur en taal gun nie. Pleks daarvan sluit hy sy rubriek af met sy gebruiklike lof vir Nelson Mandela, wat hy hierdie keer “‘n grootse eerder as ‘n goeie staatsman en leier” noem; iemand wat “vergiffenis en versoening” nagestreef het. Die “gewelddadigheid” wat Du Preez by die blankes bespeur het, is by Mandela blykbaar heeltemal afwesig.]

Van Coller haal weer die onaptytlike situasie aan sy universiteit op: “Die Universiteit van die Vrystaat (UV) onderskryf skynbaar [Wilhelm] Verwoerd se redenasie, want in die laaste tyd het die CR Swart-gedenklesing ‘n stille dood gesterwe. Suutjies is dit begrawe, sonder konsultasie met alle belanghebbendes, omdat swart studente gedreig het om dit te ontwrig as dit gehandhaaf bly. Dreigemente en geweldpleging is suksesvol; só het ons ook aan die Universiteit van Kaapstad gesien. Hoe lank voordat Swart se standbeeld én sy naam, wat aan ‘n gebou gekoppel is, ook verwyder gaan word? ‘n Geringe prys om te betaal vir versoening, hoor ek mense sê. En op die oog af is dit ‘n geldige redenasie. Want was Swart nie lid van die Verwoerd-kabinet en boonop ‘n stoere Afrikaner-nasionalis nie? By implikasie ‘n boosdoener.”

“Maar Swart was nie net ‘n oud-Kovsie nie, maar ook die eerste kanselier van die Universiteit van die Oranje-Vrystaat, van 1950 tot 1976. Ander kanseliers, soos Winkie Direko (wat kwalik vier jaar in die amp was), se naam is ook aan geboue gegee. Beteken iemand se rol in die UV-geskiedenis dan niks nie? Gaan ook Afrikaners soos Wynand Mouton en Francois Retief die tol betaal?”

Daar is duidelike ooreenkomste tussen die situasie aan die UV en US. Raadpleging word gedoen om die wense van swartes vas te stel en dan daarvolgens te handel omdat geweld andersins ‘n groot moontlikheid is. Blankes se mening word nie ernstig opgeneem nie. Daarom is die CR Swart-gedenklesings stilletjies afgeskaf. Aan albei universiteite word Afrikanersimbole verwyder en met dié van swartes vervang, asof daar eenstemmigheid is dat blankes sleg en swartes goed is. Aan albei universiteite bepaal (potensiële) gewelddadigheid wat gedoen word. Dit geld tewens die hele nuwe Suid-Afrika. Dit is ‘n voortsetting van die suksesvolle voorbeeld wat die ANC tydens die “bevrydingstryd” gestel het.

Anton van Niekerk

Die Burger sal ‘n teks soos dié van Wilhelm sonder teenhanger publiseer omdat dit polities links is. ‘n Teks soos dié van Van Coller sal egter nie sonder teenspraak aangebied word nie omdat dit nie die linkse ideologie van die neo-Burger propageer nie. Vir my is dit baie duidelik dat Die Burger Van Coller se rubriek met voorbedagte rade hergepubliseer het, want op dieselfde bladsy verskyn Anton van Niekerk se kritiek daarop (Die Burger, 11 deser, p 15). Van Niekerk hou van publisiteit, vir homself en vir sy idees, vandaar die alewige fototjie van homself by sy bydraes. Dit is moontlik dat Van Niekerk Van Coller se teks gelees en aan Die Burger voorgestel het dat dit saam met sy kritiek gepubliseer word. Wat ewe moontlik is, is dat die koerant Van Niekerk gevra het om Van Coller se standpunt te kritiseer. Daar is immers geen twyfel aan watter kant Van Niekerk, met sy teologies-dogmatiese DNS, hom skaar nie.

Sowel Van Coller as Van Niekerk is hoogleraars, maar Van Niekerk staan sedert onlangs bekend as een van die US se uitgelese (“distinguished”) professore (US-webwerf 11.06.2014). Dit moet ‘n mens egter nie verhoed om kritiek op sy deurlugtige idees te lewer nie. Selfs Van Niekerk kan, met watter betiteling hy hom ook al laat welgeval, nie beter wees as wat hy is nie.

[Ton Vosloo het geen naskoolse formele kwalifikasie nie. Die akademiese jaar wat hy aan die Universiteit Harvard as ‘n Nieman-beurshouer deurgebring het, lei nie tot ‘n formele kwalifikasie nie. Desnieteenstaande is hy onlangs as ‘n ereprofessor in joernalistiek aan die US aangestel. Toe is daar beweer: “Kandidate vir ‘n ereprofessoraat word beoordeel op dieselfde kriteria wat geld wanneer professore aangestel word” (Die Burger, 25 April, p 3). Die implikasie is dat die US deesdae matriek as voldoende formele kwalifikasie vir ‘n professoraat beskou. Geen wonder dat Van Niekerk, wat ‘n doktorsgraad het, nou die gewigtiger titel van uitgelese professor het nie. Wanneer ek lees dat Vosloo dit of dat gedoen het, dan laat dit my onwillekeurig dink aan ‘n mossie wat saam met die arende wil vlieg.]

Hierdie rondte oortref Van Niekerk homself met onbekookte mislikheid. Hy beskryf Wilhelm se toespraak as “‘n ontroerende, verootmoedigende teks wat terselfdertyd grondige nadenke stimuleer. Dit verg ‘n waardiger openbare reaksie as die oppervlakkige en opportunistiese prul waarvan Hennie van Coller se reaksie … spreek.” Let op die onwaardige manier waarop Van Niekerk begin, die radikale manier waarop hy kant kies en die onwetenskaplike, emosie-gelaaide taal wat hy gebruik. Dit laat ‘n mens vermoed dat hy nie substansiële argumente in sy arsenaal het nie. Let op Van Niekerk se sarkastiese, lighartige trant: “Vir Van Coller is dinge darem alte eenvoudig. ‘Kom ons sê gou vir die swartes in Suid-Afrika – al 44 miljoen van hulle (meer as 80% van die bevolking) – jammer oor apartheid.’ Dis mos darem die minste wat ons kan doen. (Noudat ek daaraan dink: Ons het dit mos al gedoen!) As hulle redelike mense is, sal (moet?) hulle ons mos vergewe.” Die probleem is dat daar niks in Van Coller se teks is wat hierdie verbeeldingsvlug van Van Niekerk regverdig nie. Dit is Van Niekerk wat as ANC-gedienstige organisme behep is met verskoningvra en die getalsoorwig van die swartes.

Van Niekerk borduur voort in hierdie mislike, spottende rat: “Sommer so sito-sito. Ons het mos jammer gesê. Waaroor bly die lot so opgewerk? Hulle moet mos respekte hê. Veral teenoor die eerbiedwaardige CR Swart, wat immers kanselier van die UOVS was. Of gaan hulle dalk ook sy standbeeld afbreek? Waar gaan die wêreld dan heen?” Van Niekerk is een van daardie stommerike wat aan swartes die onregverdigbare luuksheid gun om van geslag tot geslag en tot in die oneindige die verwyt te koester dat die slegte blankes hulle met slawerny, kolonialisme, rassediskriminasie, imperialisme, ens, permanent benadeel, oftewel bedonder, het. Verskoningvra tot sewe maal sewe toe kan die skade nooit uitwis nie. Daarom skaar hierdie uitgelese professor hom ongekwalifieerd aan die kant van die swartes en teen die blankes, homself uitgesonderd. Van Niekerk sal nie erken dat daar verdienste in CR Swart of enige ander nie-verloopte Afrikaner is nie. Dit is tans ‘n voordelige standpunt om te huldig, gevolglik sal Van Niekerk in die openbaar nooit daarvan afwyk nie. Hy sal nie beswaar opper as ‘n Afrikaner se naam of standbeeld verwyder of Afrikaans vertrap word nie.

“Teenoor Van Coller staan [Wilhelm] Verwoerd wat, ten spyte van sy afkoms en agtergrond, die moeite gedoen het om hom – oor baie jare – te vergewis van wat apartheid werklik was – ‘die hartverskeurende lewensverhale van mede-Suid-Afrikaners … historiese en voortdurende [wit] bevoorregting …” Hier is ons terug by emosie-belaaide taal. Maar is daar nie ook “hartverskeurende lewensverhale van mede-Suid-Afrikaners” weens die ANC en PAC se tereurveldtogte nie? Die “bevrydingstryd” is egter verby. Aan die vergrype wat aan albei kante plaasgevind het, kan nie verander word nie. Maar die “hartverskeurende” plaas- en ander moorde gaan steeds voort en dit is feitlik uitsluitlik ‘n geval van swartes wat blankes uitmoor. Hieraan kan en moet iets gedoen word, want dit vind in die hede plaas. Het enige swarte al die blankes hiervoor en vir baie ander vergrype om verskoning gevra? Waarom word verskoningvra as verpligting net aan een deel van die spektrum van die reënboognasie opgedring? Het die ANC al verskoning gevra vir die gemors waartoe Eskom bestuur is? ens.

Na sy eerbiedige omgaan met Wilhelm se teks, verander Van Niekerk weer na sy lighartige, spottende rat: “Vir Van Coller se inligting: Apartheid was nie ‘n paar opstoppers wat sterkeres die swakkeres op die rugbyveld toegedien het, en wanneer die eindfluitjie blaas, skud ons almal gemoedelik blad, is al die moerigheid vergete en drink ons weer rustig saam ‘n bier nie. Apartheid was die sistematiese ontneming van mense se onderwysgeleenthede (tot op die punt waar miljoene vandag steeds ly aan onagterhaalbare agterstande), die onteiening van mense se wettige eiendom (veral op ‘n dorp soos Stellenbosch), die vernederende breuke in families omdat sommige as ‘wit’ geklassifiseer is en ander as ‘bruin’ (dikwels met ‘n ‘potloodtoets’ om haartekstuur te bepaal), die verbod op keuses van waar ‘n mens mag woon of swem of selfs in ‘n hysbak ry, en so, ad nauseam.” Dan weer hierdie speelse mislikheid: “Maar nee wat – geen probleem vir Van Coller nie. Wat apartheid ook al was, dit regverdig nie so ‘n ‘hoë prys vir versoening’ nie. ‘Kom ons vergewe en vergeet, kêrels. Die lewe is mos darem nie so ernstig nie, of hoe?'”

Van Niekerk pleit dus weer dat swartes se griewe en haat moet bly voortbestaan omdat dit volgens hom (tot in die oneindige) geregverdig kan word. Daar is seker nie veel mense wat waardering vir Van Niekerk se soort humorsin het nie. Ook kry ek nêrens in Van Coller se teks in Die Burger die frase “hoë prys vir versoening” wat Van Niekerk (oneerlik) as ‘n aanhaling aanbied nie. Die voortgesette gekerm deur bruines oor die opruiming van die krotbuurt en misdaadnes Distrik Ses beskou ek as oodrewe. As dit die ergste is waaroor hulle kan kla, het hulle eintlik min om oor te kla. Van Niekerk kom met die storie dat onteiening ingevolge die Wet op Groepsgebiede “veral op ‘n dorp soos Stellenbosch” voorgekom het; heel moontlik omdat Wim de Villiers weens sy linkse gesindheid dit nodig gevind het om op 29 April as rektor daarna in sy intreerede te verwys. In die geval van Distrik Ses was dit nie eens primêr ‘n geval van onteiening nie, omdat die oorgrote meerderheid inwoners huurders of plakkers was.

Apartheid was nie “die sistematiese ontneming van [swart] mense se onderwysgeleenthede” soos Van Niekerk valslik beweer nie. Die teenoorgestelde is waar. Uitgelese Van Niekerk kan gerus Hermann Giliomee se uiteensetting van Bantoe-onderwys in die Verwoerd-era lees (Die laaste Afrikanerleiers, Kaapstad: Tafelberg, 2012, p 66-74) – al is Giliomee ‘n Afrikaanssprekende, blanke man. Verwoerd was die minister vir naturelle-sake van 1950 af en staatshoof van 1958 tot 1966. ‘n Ingeligte of eerlike Van Niekerk sou ‘n ander onderwerp as swart onderwys vir sy hoof- of eerste beswaar teen apartheid gekies het. Selfs in swart geledere word daar deesdae beweer dat die destydse Bantoe-onderwys beter was as wat die deursnee onderwys vir swartes in die nuwe Suid-Afrika is.

Giliomee skryf dat die algemene indruk was “dat daar ‘n besliste verbetering in die voorsiening van massa-onderwys en die algemene standaard van geletterdheid was” (p 70). Verwoerd en Werner Eiselen te benadering was “nie rassisties in die sin dat hulle in rasseminderwaardigheid geglo het nie” (p 71). “Die plekke in skole vir swart leerlinge het van 800 000 in 1954 na 1,8 miljoen in 1963 gespring en daarna selfs nog vinniger uitgebrei … Die mikpunt in die Eiselen-verslag [wat tot die Wet op Bantoe-onderwys van 1953 gelei het] van ‘n verdubbeling binne tien jaar van leerlinge in sekondêre onderwys is in 1959 bereik toe die getal van 20 000 tot 43 496 gestyg het” (p 71). “Totale besteding aan swart onderwys het van 1952 tot 1957 met 14% in reële terme gestyg, met 2% in die volgende vyf jaar en met byna 50% van 1962 tot 1967” (p 73). JL Sadie het in 2004 oor die hele tydperk van Nasionale Party-regering gesê: “Die getal swart kinders op skool het teen ‘n gemiddelde koers van 5,5% per jaar gegroei [dus baie meer as die bevolkingsaanwas], wat die bywoningsyfer van 24,5% tot 84,5% laat styg het” (p 73). Die punt is: Is dit “die sistematiese ontneming van [swart] mense se onderwysgeleenthede”? Lieg Van Niekerk doelbewus, of is hy bloot oningelig? Dan is daar ook nog die talle nuwe universiteite wat in die apartheidsera teen groot koste spesifiek vir swart studente opgerig en bedryf is.

Van Niekerk stel die punt “dat ‘n groot klomp mense in hierdie land dr Verwoerd slaafs nagevolg het ten opsigte van die beleidsrigtings wat hy (laat) ontwikkel het. Verwoerd, so was die oortuiging van vele in ‘n klimaat van ekonomiese voorspoed, maar oorweldigende intellektuele luiheid, het mos klaar vir ons gedink.” Is Van Niekerk tans nie self ‘n toonbeeld van “oorweldigende intellektuele luiheid” nie? Waarom het hy nie die elementêre insig dat die grondwetlike grondslag waarop die nuwe Suid-Afrika funksioneer dwaas, rampspoedig en oneties (bv weens blatante rassediskriminasie teen blankes) is nie? Waarom kan hy nie insien dat die US op die pad van akademiese agteruitgang is nie? – om van die vernietiging van Afrikaans as onderrigtaal nie te praat nie. Pleks daarvan sluit Van Niekerk sy tirade af deur komplimente aan Wilhelm en De Villiers uit te deel. Wilhelm het glo met sy optrede “buitengewone waardigheid verleen aan ‘n riskante geleentheid wat die nuwe rektor met vergelykbare moedigheid gereël het.” Van Niekerk kan onmoontlik in die waan verkeer dat sy reaksie op Van Coller se skrywe (buitengewoon) waardig was.

In die gedrukte uitgawe van Die Burger het die volgende teksboodskapreaksie van Hardy verskyn: “Wilhelm moet seker wonder of Zuma hom nog as deel van die ‘ander’ beskou nadat hy gepleit het” (13 deser, p 11). ‘n Brief van Trebbals van Melkbosstrand is in dieselfde koerant (p 10) gepubliseer. Trebbals stel drie vrae aan die “baie slim” professor Van Niekerk: (1) “Met hoeveel of watter soort skuldgevoel moet ek hom [Trebbals se kleinseun] belaai”? (2) “Waar eindig die skuldlas van die kolonialiste, setlaars, slawehandelaars, wit entrepreneurs?” (3) “Waar begin die voorheen benadeeldes se verantwoordelikheid om hul eie lot te verbeter?” Trebbals skryf dat hy redelik wyd in Afrika gereis het, waar hy “dikwels ‘n versukkeldheid waargeneem [het] waar apartheid of kolonialisme nie voorheen was nie … Ek bemerk so ‘n bietjie bitsigheid by die slim prof; miskien sy ongeduld met ons wat eenvoudiger van gedagtes is. Hoe durf ons as Afrikaners die traliewerk van die skuldgevangenis nou al skud, of verstaan ek verkeerd?”

Van Niekerk het Trebbals net in een opsig geantwoord, te wete oor blankes se beweerde skuldlas (Die Burger, 16 deser, p 10), al reageer Van Niekerk “nie normaalweg op skuilnaam-skrywers nie”; asof dit veroorsaak dat Trebbals se opmerkings minder gewig dra. Dan kom Van Niekerk met die bekende maar hoogs gemene skuif om Suid-Afrikaanse blankes se skuldlas met dié van die Duitsers na die Tweede Wêreldoorlog te vergelyk terwyl enigeen wat iets van die geskiedenis verstaan, weet dat die apartheidsera en die Nazi-bewind glad nie in dieselfde liga is nie. Van Niekerk beweer genadiglik dat blankes wat na apartheid gebore is se skuldlas nie (noodwendig) “onophefbaar” is nie. Maar veel wil die oorverligte Van Niekerk nie toegee nie. Die teoloog in Van Niekerk hou klaarblyklik baie van die idee van kollektiewe erfsonde/erfskuld vir veral Afrikaners. Sy en Trebbals se geslag én nageslag is glo uitermate deur apartheid bevoordeel.

“Hoewel ons nie deur skuld oorweldig en ontmagtig hoef te word nie, moet ons – almal wat wit is – verantwoordelikheid vir apartheid aanvaar. Dit beteken om te erken dat ons (steeds) bevoordeel is en om onsself daarom onomwonde [! – seker ook onvoorwaardelik] beskikbaar te verklaar om diegene wat deur ons verontmenslik is, se nageslag te help om die agterstande te verklein.” Volgens Van Niekerk se insig word blankes dus steeds bevoordeel. By hom is daar blykbaar geen bewustheid van die benadeling wat deesdae teen blankes gepleeg word nie; bv daagliks op die US-kampus. Is mense werklik tydens apartheid “deur ons verontmenslik,” dus getransformeer tot iets anders as mense? Ek het sterk beswaar as Van Niekerk op sy oordrewe manier my by sy “ons” insluit. Is die agterstande van swartes uitsluitlik aan die boosheid van apartheid (en dus blankes) te wyte of is dit ‘n verskynsel wat oor eeue heen dwarsoor die wêreld aangetref is? Of weet hierdie uitgelese professor dat swartes oral (onherstelbaar deur blankes) benadeel is?

Piet le Roux van Welgelegen het op Van Niekerk se verweer gereageer (Die Burger, 18 deser, p 14). Le Roux verskaf prositiewe voorbeelde uit die Afrikaner-geskiedenis wat Van Niekerk kan gebruik om sy kleinseun in te lig sodat hy nie net gevoer word met die negatiewe Afrikaner-persepsies waaraan Van Niekerk so graag voorkeur gee nie, bv: “Vertel hoe die Afrikaner homself daarna [na die Anglo-Boere-oorlog] opgehef en bemagtig het deur innoverend te dink en hard te werk, sonder regstellende aksie … Dan vra jy hom of hy dink dat sy voorsate regtig só dom sou gewees het om teen ‘n oormag van getalle die beleid van apartheid, wat die Engelse ingestel het, om medemenslike redes af te skaf.” Die punt is: Van Niekerk is onredbaar. Geen rasionele of ander argumente sal hom uit sy oorverligte dogmatiese groef lig nie.

Ek het nie respek vir Van Niekerk nie; nie omdat hy ‘n ander standpunt huldig nie, maar weens die manier waarop hy met andersdenkendes handel. Hy kom nie met rasionele, wetenskaplik gefundeerde argumente in sobere, onemosionele taal nie. Is dit wat hom “uitgelese” maak? Dit lyk asof hy uit die verkeerde boeke gelees het. Hier en daar het ek van sy eie medisyne vir hom ingegee, maar hopelik het ek nie in dieselfde mate as hy oorboord gegaan nie.

Leon Lemmer: Universiteit Stellenbosch (Deel 2): Afrikadag en die minagting van Hendrik Verwoerd

Onlangs is aangekondig dat die bevrydingsteoloog, Nico Koopman, as waarnemende viserektor van die Universiteit Stellenbosch (US) aangestel is (US-webwerf 20 deser). Dit is omdat die topbestuur van die transformerende US nie uit ‘n blanke rektor en uitsluitlik wit mans as viserektore mag bestaan nie. Voorheen is ‘n bruin man en later ‘n blanke vrou as viserektor aangestel, maar vir albei was die water te diep. Koopman is die naaste aan ‘n Russel Botman-kloon wat daar is. Hy het net lof vir (1) homself, (2) die ANC en (3) die Verenigende Gereformeerde Kerk (VGK), die ontaarde NG Sendingkerk. Koopman is ‘n mens propvol geregtigheid. Hy sal hom nie daaraan skuldig maak om ooit iets goeds van Afrikaners of blankes (Beyers Naudé en Jaap Durand is uitsonderings) en Afrikaans te sê nie; dié ideale kornuit op die US se pad na totale transformasie.

Koopman het aan die Universiteit van Wes-Kaapland (UWK) gestudeer. In die “teologie”-klasse van Jaap Durand is sy gees en dié van ‘n hele geslag predikante van die Sendingkerk (onder andere Botman) permanent met politieke propaganda vergiftig. Durand het sy held, Dietrich Bonhoeffer (1906-1945), voorgehou as rolmodel vir die politieke “bevryding” van Suid-Afrika. Dit is by Durand wat die idee van die Belhar-geloofsbelydenis ontstaan het. Hy word egter nooit in kerklike kringe tot verantwoording geroep vir sy vaderskap van die groot verdeeldheid wat in die NG Kerk heers nie.

Wim de Villiers, die US-rektor, is ‘n medikus wat blykbaar geen breër agtergrond en veral insig het nie. Hy weet dus heel moontlik nie (of is nie in afdoende mate bewus) van die groot positiewe rol wat Hendrik Verwoerd (kyk hier onder) in die geskiedenis van die Suid-Afrikaanse universiteitswese gespeel het nie. Koopman sal aan De Villiers kan vertel dat dit danksy Verwoerd is dat die UWK in 1960 tot stand gekom het. As hy eerlik is, sal Koopman ook vir De Villiers kan inlig dat die Departement Kleurlingsake aan feitlik al daardie UWK-studente studiebeurse gegee het. Wat Koopman asseblief nie moet beweer nie, is dat die “apartheidsregime” in sy skik was met UWK-produkte soos Botman en Koopman. Die punt is: Koopman is snood ondankbaar oor die goedertierenheid wat blankes aan hom bewys het.

US-viering van Afrikadag

Die US-bestuur het vooraf aangekondig dat Afrikadag op 25 Mei gevier gaan word (US-webwerf 20 deser). Daar kan geredeneer word dat daar niks hiermee verkeerd is nie, want ons is mos geografies deel van Afrika. In die Bybelse idioom sê ek egter graag: Ek is in Afrika maar nie van Afrika nie. Maar my eintlike beswaar teen die neo-US is dat hy graag Suid-Afrikaanse openbare vakansiedae amptelik vier in soverre hulle tot eer van die ANC misbruik kan word. Dit is ‘n slegte gewoonte wat uit die tyd van Russel Botman as rektor dateer. Maar Afrikadag is nie eens ‘n openbare vakansiedag nie, ten spyte van die glad te veel sodanige dae waarmee ons sit. Nooit gedenk die neo-US ewewigtigheidshalwe onderwerpe of gebeure wat vir blankes en veral Afrikaners van belang is nie, bv Van Riebeeck-dag (6 April) en Afrikaansdag (14 Augustus). Daar is hier geen sprake van die gelykberegtiging waaroor die US so hoog opgee nie.

Histories is die universiteit ‘n produk van Europese beskawing en Jan van Riebeeck simboliseer die aankoms van hierdie uitmuntende soort beskawing in suidelike Afrika. Afrikaans is ingevolge die US se stigtingsvoorwaarde veronderstel om dié onuitroeibare onderrigtaal aan die US te wees. Die neo-US verkies om sowel Europese beskawing as Afrikaans te minag. Sedert De Villiers op 1 April, gekkedag, diens as rektor aanvaar het, het hy nog niks gesê of andersins gedoen wat daarop dui dat hy ‘n Afrikaner wil wees of Afrikaans wil bevorder nie. Al wat hy in hierdie verband gedoen het, is om aan te haal uit die US se huidige taalbeleid. Daar is geen sprake dat hy hom daartoe verbind om die posisie van Afrikaans te verskans en te verseker dat dit die primêre onderrigtaal bly of weer word nie.

Die US het Afrikadag gevier met die uitstalling van die vlae van Afrikalande en ook dié van die Afrika-unie (AU), wat, soos Jacob Zuma versoek het, saam met die Suid-Afrikaanse vlag gewapper het. Daar is in die Afrikatradisie gesing en gedans. Die AU-volkslied is ook gesing. De Villiers het entoesiasties die seël op alles gesit met hierdie stommiteit: “Ons is Afrika – Afrika-oplossings vir Afrikaprobleme” (US-webwerf 26 deser) – soos Eskom?

Henry Jeffreys oor Afrikadag

Daar is seker nie ‘n joernalis wat met meer oorgawe anti-blanke stories opdis as Henry Jeffreys nie; die einste mens wat met sy Afrika-hempies redakteur van Die Burger was, binne ‘n dag sy kantoor moes ontruim, en graag tussen blankes woon. In sy jongste rubriek, Middelgrond (wat egter sterk links is), verwys hy goedkeurend na die “demokratiese revolusie in Suid-Afrika” en dan na die res van Afrika in die konteks van Afrikadag. “Afrika was eeue die speelplek [!] van koloniste wat die vasteland se rykdom aan minerale gewetenloos geplunder het sonder [!] voordele vir sy mense” (Die Burger, 27 deser, p 14). Jeffreys het ‘n uitsonderlike vermoë om gemeen te wees en met skewe voorstellings voor ‘n dag te kom. Hoekom is Westerse lande, bv die VSA, voorspoedig? Jeffreys se verklaring is: “Slawehandelaars het miljoene Afrikane as kommoditeite vir veral Amerika se wrede en gierige plantasie-eienaars verhandel en so die grondslag gelê vir die reuse-ekonomie wat die wêreld vandag oorheers.”

Dan kom Jeffreys as neo-swarte en ANC-kameraad met hierdie stommiteit: “Die Westerse wêreld skuld Afrika, maar Afrika skuld die wêreld niks nie. Al wat ons moet doen, is om te verseker dat daar nêrens skuiling of suurstof is vir bullebakke wat floreer op die pyn en lyding van medeburgers nie … Dan kan ons Afrikadag met trots vier.” Jeffreys wend geen poging aan om versoening te bevorder nie; eerder die teenoorgestelde met sy ons/hulle-onderskeid, waarin die “ons” (die swartes) natuurlik reg het en die onskuldige slagoffers is. Wat my verstand te bowe gaan, is dat ‘n koerant soos Die Burger nie die insig of die moed het om van so ‘n rubriekskrywer ontslae te raak nie. Jeffreys verkondig nie ‘n alternatiewe standpunt wat lesers betroubaar inlig nie; hy mislei doelbewus.

Verwydering van Verwoerd-gedenkplaat

Vir die neo-US was dit nie voldoende dat die naam van die HF Verwoerd-gebou verander is nie. Die gedenkplaat in die voorportaal van daardie gebou moes ook verwyder word, sodat almal (bedoelende eintlik swartes) welkom op die kampus kan voel. De Villiers het in sy intreerede op 29 April aangekondig dat hy dit nie stil-stil gaan doen nie. Hy het besluit om ‘n openbare demonstrasie van die neo-US se minagting van die nalantenskap van Verwoerd te maak. In De Villiers het die US ‘n rektor met ‘n dik anti-akademiese vel. Hy is ‘n klein mannetjie (van liggaam en van gees) wat grootmeneer speel oor groot Afrikaners soos Verwoerd en DF Malan, al weet hy in sy binneste dat hy nie werd is om hulle skoenrieme vas te maak nie. Malan se borsbeeld in die Coetzenburg-sentrum, wat voorheen na Malan vernoem was, is blykbaar die volgende Afrikanersimbool in De Villiers se visier. Gaan hy weer ‘n openbare demonstrasie van die verwydering maak? Dit lyk asof De Villiers nie ‘n flenter omgee vir die aanstoot wat hy Afrikaners gee nie; solank hy aan sy pro-swart beeld bou, is hy tevrede.

Dat Malan aan die Victoria College gestudeer het en dat Verwoerd op die ouderdom van 23 ‘n doktorsgraad met onderskeiding aan die US verwerf het (Hermann Giliomee, Die laaste Afrikanerleiers, Kaapstad: Tafelberg2012, p 25), sal De Villiers geensins beïndruk nie. Hy sal eerder met diegene saamstem wat deesdae wil hê dat Verwoerd nie eens intelligent genoem mag word nie. Giliomee skryf van Verwoerd: “Hy was die eerste student in Suid-Afrika wat sy studies, van sy voorgraadse eksamens tot sy doktorale proefskrif, in Afrikaans geskryf het” (p 27-28). Dat Verwoerd intellektueel buitengewoon begaaf was, ly geen twyfel nie. Meer as een van sy kinders het ook professorate beklee. Verwoerd behoort suiwer akademies deur die US geloof en vereer te word. Mense met beperkte kennis en insig en daarby met ‘n politieke pleks van ‘n akademiese agenda, soos De Villiers, kyk die voortreflike akademiese dimensie van Verwoerd mis en bly vasstaar op twee aspekte wat verdoemingswaardig geag word: Verwoerd was ‘n Afrikaner en Afrikaans.

Let vervolgens op die moeite wat die US-bestuur gedoen het om medewerkers vir sy anti-Verwoerd-projek te soek en hulle vir ‘n gesamentlike poging byeen te bring. De Villiers het saam met Willie Ortell, ‘n vorige bruin burgemeester van Stellenbosch, die gedenkplaat verwyder, te midde van “die dreunsang van studente … Lede van die Open Stellenbosch-beweging het ‘Mayibuye iAfrika’ (Bring Afrika terug) [die oerwoud?] uitgeroep toe ‘n banier met die Suid-Afrikaanse vlag die plaket se plek ingeneem het. Hulle het tydens die geleentheid borde met die US se wapen in die lug gehou en baniere wat lui ‘Weg met Verwoerd’ en ‘Apartheid leef in Stellenbosch’ vasgehou” (Die Burger, 28 Mei, p 4). Die banier met die Suid-Afrikanse vlag is deur Stefan Laing, die voorsitter van die US-studenteraad, en Farai Mubaiwa, ‘n lid van die Open Stellenbosch-beweging, opgehang. Wilhelm, ‘n kleinseun van HF Verwoerd, was teenwoordig en het oor RSG gesê sy oupa verdien nie om vereer te word nie. HF Verwoerd se kinders het hulle pa baie beter geken as wat Wilhelm as ontspoorde kleinkind sy oupa ooit sal ken. Nie een van hulle sou aan so ‘n onteringseremonie deelgeneem het nie. Koopman was ook daar om bruikbare eiertjies te lê. Hy wil verseker dat hy permanent as viserektor aangestel word.

Wilhelm Verwoerd was getroud met die feminis Melanie van Niekerk. In 1992 het hy in navolging van sy vrou by die ANC aangesluit. Sy was ‘n ANC-parlementslid en van 2001 tot 2005 die Suid-Afrikaanse ambassadeur in Ierland. Wilhelm het werk vir die Waarheid- en Versoeningskommissie (WVK) gedoen en sy proefskrif handel ook oor die WVK. Albei is dus ryklik deur die ANC beloon. Linksheid het egter nie genoeg gom verskaf om hulle huwelik in stand te hou nie. Nelson Mandela het hulle destyds aangehits om die Verwoerd-van tot die uiterste tot voordeel van die ANC te misbruik. Wilhelm se gedrag op 27 deser ter ontering van sy oupa is ‘n voortsetting hiervan.

Huldiging van Jannie Marais

Die US se stigtingsdonateur, Jannie Marais, is op 30 Mei ‘n eeu gelede oorlede. Die US-bestuur het geen groot herdenkingsplegtighede vir vanjaar gereël nie. Dit is waarskynlik omdat die neo-US nie openlik vir Afrikaans in die bres wil tree nie. Die Marais-standbeeld staan op die Rooiplein op die kampus. ‘n Mens sou dink dat dáár hulde aan hierdie weldoener gebring sou word. Maar die Rooiplein is die plek waar Open Stellenbosch toegelaat word om na harte lus ontwrigting te saai. Die huldigingplegtigheid, ‘n inisiatief wat blykbaar van buite die US-bestuur gekom het, word by Marais se graf teen Papegaaiberg gehou. Daarna volg ‘n aanddinee in Marais se eertydse huis in Coetzenburg. Die verrigtinge word dus (doelbewus) weg van die sentrale kampus gehou. In sigself is dit ‘n skande, maar werp lig op die gebrek aan dissipline op die kampus.

Die US-bestuur het nie vooraf ‘n berig oor Marais vir die webwerf vrygestel soos in die geval van Afikadag nie. Stephanie Nieuwoudt het wel ‘n artikel geskryf (US-webwerf 27 Mei). Daarin noem sy dat Marais in 1915 £100 000 geskenk het wat die stigting van die US, as plaasvervanger vir die Engelse Victoria College, moontlik gemaak het. In haar artikel hinder twee dinge. Die beskrywing van Marais, “weldoener van Stellenbosch,” word tussen aanhalingstekens geplaas, asof hy nie onteenseglik ‘n weldoener was nie. Die ander saak wat hinder, is dat Marais se stigtingsvoorwaarde vir die US, dat Hollands/Afrikaans nie ‘n mindere plek as Engels mag beklee nie, glad nie genoem word nie. Marais se bewoording is: “De Hollandsche Taal in zijn beide vormen – dwz Afrikaans zoowel als Nederlandsch – geen minder plaats dan het Engelsch innemen zal” (JC Steyn, Ons gaan ‘n taal maak, Centurion: Kraal Uitgewers, 2014, p 183).

Maar dit is ongelukkig nie die eerste keer dat so iets gebeur nie. Tydens die jongste US-Woordfees is ingelyks geen daadwerklike poging aanwend om Marais na verloop van ‘n eeu na behore te huldig nie. Op die voorlaaste dag van die Woordfees, 14 Maart, was daar darem ‘n gedenklesing, 50 geskeduleerde minute, deur Ton Vosloo. In die amptelike Woordfeesprogram word melding van Marais se skenkingsvoorwaarde gemaak: “Dit moet Afrikaans ondersteun en bevorder” (p 34). Vosloo het volgens die koerantberig (Die Burger, 16 Maart, p 1) wel in die algemeen hierna verwys. Dit lyk egter asof Vosloo sy toespraak eerder oor die boeg van Marais se ander skenking, wat die stigting van Die Burger moontlik gemaak het, gegooi het. Vosloo het ‘n beroep op die miljoenêrs van Stellenbosch gedoen om Marais se voorbeeld te volg en elk R2 miljoen te skenk. Hy het blykbaar nie spesifiseer dat dit (uitsluitlik) vir die bevordering van Afrikaans moet wees nie. Daar is geen aanduiding dat Vosloo Marais se stigtingsvoorwaarde vir die US of die skandalige verwatering daarvan, wat reeds jare lank plaasvind, geopper het nie. As mede-miljoenêr het hy ook nie met R2 miljoen vorendag gekom nie. Blykbaar is dit die soort skenking wat Vosloo van ander mense verwag, maar nie van homself nie.

Die visepresident van die US-Konvokasie, JC Heunis, het op Vosloo se oproep gereageer met “kom ons doen iets” maar hy het nie die US of Afrikaans by die naam genoem nie (Die Burger, 19 Maart, p 18). Wat dit soos ‘n stille sameswering laat lyk, is Martie Retief-Meiring se rubriek, Saterdag Aktueel, onder die oneerbiedige opskrif: “Lig die hoed vir ou Jannie op die Rooiplein” (Die Burger, 23 Mei, p 11). Sal sy na Mandela as “ou Nelson” verwys? Retief verkies om deurgaans saam met die mode te gaan pleks van ‘n eie standpunt te ontwikkel. Haar hele rubriek is onverdiend deurspek met oneerbiedigheid vir “onse man” wat ‘n “verbysterende weldoener” was. “Dat so ‘n onverdrote kapitalis op die Rooiplein staan, is maar een van die heerlike ironieë van ons dorp.” Dit lyk asof sy eerder die beeld van ‘n kommunis, soos Mandela, daar wou sien. Sy noem dat Marais se skenking die ontstaan van die US moontlik gemaak het, maar sy rep (doelbewus) geen woord oor sy voorwaarde betreffende Afrikaans nie. “Lig maar die hoed, of die goedkeurende duim, vir daardie granietman op die Rooiplein.”

Vim is wit, maar dit lyk asof Wim eerder swart as wit belange wil bevorder. Hy is besig met ‘n gevaarlike speletjie. Die US-bestuur wek die indruk van perspektieflose windpompdonkies wat die hele tyd rondom transformasie bly draai. Die akademies hoogaangeskrewe US van weleer het in dié proses plooie ontwikkel wat hom haas onherkenbaar gemaak het. In werklikheid is dit ‘n siekte tot die dood toe. Veralgemenend kan gesê word dat swartes mag, gesag en geweld verstaan. Die US-bestuur het die mag, maar De Villiers oefen nie gesag oor die swartes uit nie; wel oor die blankes. Die gevolge kan gewelddadig wees.

Wat nodig is, is dat die akademies geöriënteerde studente en oudstudente, asook die vorige en huidige ware akademici (daar is nog heelwat van hulle op die kampus oor) en die US-donateurs ‘n gesamentlike poging aanwend om die huidige anti-akademiese situasie op te ruim. Die resultaat kan verandering wees wat akademies sin maak.