In sy outobiografie skryf FW de Klerk: “The tensions within the [National] Party were reflected in a growing debate in the Afrikaans newspapers which strongly advocated reform and campaigned for a new approach. Already, during 1966, my brother, Dr Willem de Klerk, who was then a professor at the University of Potchefstroom, made a speech that sparked off a major national debate. In his speech he divided the white population, but more specifically the Afrikaners, into three groups: the verligtes or enlightened group, who were inclined to over-hasty and ill-considered change; the verkramptes, literally the cramped people, who opposed every form of change; and then the positive, balanced group who accepted the necessity of change, but who wanted to promote ordered and goal-oriented change. The speech was seized on by the media and the last category very quickly disappeared from the debate. Only the verligtes and the verkramptes remained. The verligtes were regarded as being good and progressive and the verkramptes were seen as being antiquated and unacceptable. The newspapers had a field day hanging the two labels around the necks of leading politicians” (The last trek – a new beginning: the autobiography, Londen: Macmillan, 1998, p 79).
Die Afrikaanse gedrukte of hoofstroom-koerante (deesdae is sodanige koerante uitsluitlik dié van Naspers/Media24) het destyds politieke hervorming fanaties bepleit; dermate dat hulle, soos die Engelstalige koerante, die publiek op groot skaal oor die verloop van die grondwetlike onderhandelings en die soort samelewingsopset waaroor ooreengekom is, mislei het. Ek het al by verskeie geleentheid ‘n oproep gedoen dat oudredakteurs soos Ton Vosloo en Hennie van Deventer die publiek eerlik moet inlig oor die politiek-ideologiese kartelvorming waaroor hulle in die geheim ooreengekom het. Ná aftrede lewer hierdie oudredakteurs graag kommentaar oor ‘n groot verskeidenheid onderwerpe ten einde ‘n bietjie langer te probeer baai in die gloed van hulle eertydse aansien of belangrikheid. Maar die verskaffing van inligting oor die genoemde kartelkonkelry word soos gif vermy. Hulle aanvaar nie openlik mede-verantwoordelikheid vir die negatiewe gevolge van die 1990/94-ramp nie.
Dit was baie maande ná die aanvang van Jacob Zuma se presidentskap dat in die Afrikaanse en ander koerante begin is om Zuma en die ANC-regering daadwerklik te kritiseer. Tydens die Nelson Mandela-era (1994-1999) het dit ten alle koste om die bevordering van versoening gegaan. Kritiek op swart politici en sommige van hulle se terroristiese verlede is (feitlik) nooit gepubliseer nie. In die Thabo Mbeki-era (1999-2008) is gepubliseerde kritiek grootliks tot twee sake (MIV en Zimbabwe) beperk. Dat polities “korrekte” sensuur steeds springlewendig op Netwerk24 is, weet diegene wat daar kommentaar probeer lewer wat nie byderwets genoeg is nie.
Soos FW de Klerk tereg aandui, is broer Willem se drievoudige onderskeid spoedig tot twee verskraal. Voortaan was jy óf verlig óf verkramp. Daardie twee terme dien dus as etikettering en stereotipering. In die nuwe Suid-Afrika is feitlik net verligtheid in die pers en in die openbaar aanvaarbaar. In die praktyk beteken verligtheid dat voorkeur aan die belange van swartes bo dié van blankes gegee word. Verkramptes word oordrewe gekarakteriseer as diegene “who opposed every [!] form of change.”
Die rede waarom FW de Klerk die derde moontlikheid noem, is omdat hy homself aanvanklik tussen hierdie twee uiterstes geposisioneer het. Hy maak dus daarop aanspraak dat hy positief en gebalanseerd is. Maar hy het nie daarin geslaag “to promote ordered and goal-oriented change” nie. Die jare 1990/94 en daarna was chaoties en die roemlose oorgawe aan swart mag kon uit die oogpunt van die blankes en Westerse beskawing kwalik ‘n trotse of eerbare doel gewees het. FW de Klerk het dus in die ongunstige sin van die woord ‘n verligte geword, dus iemand “who inclined to over-hasty and ill-considered change.” Erger, hy was nie net tot radikale verandering geneig nie; hy het dit gekonkretiseer tot ons onverkwiklike, revolusionêr-veranderde, daaglikse werklikheid. Die blankes wat hierdie politieke veranderings aan ons opgedring het en die blankes wat ons huidige onbehaaglike situasie aanprys, noem ek oorverligtes.
Sedert 1966 word verligtheid in Suid-Afrika feitlik net in hierdie politieke sin gebruik. Dit is uiters beperkend. Willem de Klerk het nie die term of die begrip “verligtheid” uitgevind nie. In die konteks van Europa word die betitelling “Enlightenment” of “Aufkläring” reeds lank gebruik om ‘n bepaalde periode of geestesstroming te karakteriseer. Die blote begrip “verligting” in die sin van bv enersyds die liggaamlike of emosionele ontslae raking van iets en andersyds die geestelike bevryding of verheldering danksy nuwe idees, is seker baie ouer as die benaming van daardie era. In die geestelike konteks lei hierdie ontlading, hierdie lig wat blink nuwe idees versprei waar daar duisternis was, tot ‘n tydelike maar redelik stabiele of geykte verstekstandpunt, wat Thomas S Kuhn (1922-1996) ‘n paradigma genoem het (The structure of scientific revolutions, 1962/1970, 219p).
Oor die natuurwetenskappe skryf Kuhn: “In the early stages of the development of any science different men confronting the same range of phenomena, but not usually all the same particular phenomena, describe and interpret them in different ways. What is surprising … is that such initial divergences should ever largely disappear. For they do disappear to a very considerable extent and then apparently once and for all. Furthermore, their disappearance is usually caused by the triumph of one of the pre-paradigm schools, which, because of its own characteristic beliefs and preconceptions, emphasized only some special part of the too sizable and inchoate pool of information” (p 17).
Die skeppingsparadigma is in die natuurwetenskappe met dié van die oerknal en biologiese evolusie vervang. Hierdie nuwe paradigmas slaag egter nie daarin om alles bevredigend te verklaar nie, bv die oorsaak van die oerknal en die oorgang van nie-lewe tot lewe. Waarom dan hierdie paradigmaverskuiwing, hierdie redelik algemene aanvaarding van ‘n nuwe paradigma? Kuhn antwoord: “To be accepted as a paradigm, a theory must seem better than its competitors, but it need not, and in fact never does, explain all the facts with which it can be confronted” (17-18).
In die politiek sou ‘n mens kon sê dat Suid-Afrika tydens die Britse koloniale bewind, asook in die twee Boere-republieke, en daarna tot in die begin van die jare negentig rassesegregasie as politieke paradigma gehad het. In die 1980’s het ernstige vermurwing egter intree. FW de Klerk roem daarop dat hy op 2 Februarie 1990 die paradigmaskuif (p 162, 166) na rasse-integrasie gemaak het; ‘n absolute breuk met feitlik ons hele voorafgaande geskiedenis. Daarom is sy ingrypende koersverandering ‘n toonbeeld eerder van revolusie as evolusie. In hierdie proses is verkramptheid, wat in rassesegregasie vergestalt is, met verligtheid, wat in rasse-integrasie uitdrukking vind, vervang. Terselfdertyd is die blanke politieke bewind met ‘n swart regering vervang.
Die verligtheids- of integrasieparadigma is soortgelyk aan die verkramptheids- of apartheidsparadigma deurdat net sekere verskynsels in ag geneem word. Die verkramptes gee voorkeur aan die belange van blankes terwyl die verligtes die belange van swartes voorop stel. Albei benaderings ly aan selfopgelegde beperkings. Om die probleem te probeer oplos, is eerder ‘n kwalitatiewe as ‘n kwantitatiewe benadering die beste. Wat oënskynlik verkieslik is, is nie om die (skynbaar) beste belang van die meerderheid inwoners na te jaag nie, maar eerder om sorg te dra dat Suid-Afrika ‘n voorpoedige en vooruitstrewende land is. Tydens rassesegregasie was Suid-Afrika ongetwyfeld ‘n doeltreffender, ordeliker, korrupsievryer, meer beskaafde, ens, samelewing.
Die Europese Verligting was kenmerkend van die 18de eeu en word soms die “Age of Reason” genoem ten einde dit te onderskei van die Romantiek van die 19de eeu waarin sterk op die gevoel en intuïsie gesteun is. Hierdie verligting/verheldering van die gees is moontlik gemaak deur op die mens se verstandelike vermoëns te steun. Die gebruik van die mens se rede/verstand het insig moontlik gemaak. Die ideaal was die volle verstaan van ‘n situasie en uiteindelik van die (sintuiglike) werklikheid in sy geheel. Hierin speel wetenskaplike kennis ‘n deurslaggewende rol.
Ek het duidelikheidshalwe ‘n skerper veralgemenende onderskeid tussen die Verligting en die Romantiek gemaak as wat streng gesproke geregverdig kan word, want sowel die rede as emosie speel ‘n rol in iedere mens se lewe. Die onderskeid is dus meer ‘n kwessie van oorwig of waar die klem geplaas word. By ‘n verligte mens speel die rede die dominante rol. Die volle rasionele verstaan van die werklikheid bly die ideaal en is nog nie (naasteby) bereik nie. Die beperkinge waaraan die mens se rede onderhewig is, behoort liefs ruiterlik erken te word.
Willem de Klerk het die twee terme, verlig en verkramp, gekies nie om bloot twee politieke standpunte te onderskei nie, dus feitelike inligting oor te dra nie, maar ook om mense emosioneel ten gunste van verligtheid (waaraan hy voorkeur gegee het) en teen verkramptheid te beïnvloed. Soos die mens het hierdie terme dus sowel ‘n rasionele as ‘n emosionele dimensie.
Die punt waarby ek wil uitkom, is dat bv polities regses, reg(s)denkendes of behoudendes, wat in die nuwe Suid-Afrika as verkramptes verguis word, ingevolge ‘n breër vertolking van verligtheid (dus verligtheid as rasionaliteit) veel meer verlig/verhelder kan wees as diegene wat ek hier bo as polities oorverlig gekarakteriseer het. Dit word deesdae in blanke geledere algemeen erken dat regses veel meer realisties die aard van die nuwe Suid-Afrika voorspel het as die linkse oorverligtes. Dit kan myns insiens aan die klinies-rasionele benadering van regses toegeskryf word omdat hulle hulle nie laat mislei het deur emosionele argumente oor benadeling, uitbuiting, onreg, ongeregtigheid, skuldgevoelens, verskoningvraery, immoraliteit, ens, nie; ook nie deur irrasionele argumente oor bv gelykheid en eendersheid waar ongelykheid en verskille (bv in geletterdheid) wesenlike hiërargieë daarstel nie.
Onderskrywing van my breër vertolking van verligtheid is te kry in die geskrifte van die Duitse filosoof, Immanuel Kant (1724-1804), wat algemeen beskou word as een van die begraafdste en invloedrykste filosowe. In sy 1784-essay, “What is enlightenment?” (die volledige vertaalde teks is op die internet beskikbaar), bied Kant ‘n heldere verduideliking van hierdie begrip. Sy opstel is net drie bladsye lank. In die eerste paragraaf som Kant die kern van sy betoog soos volg op:
“Enlightenment is man’s release from his self-incurred tutelage. Tutelage is man’s inability to make use of his understanding without direction from another. Self-incurred is this tutelage when its cause lies not in lack of reason but in lack of resolution and courage to use it without direction from another. Sapare aude! ‘Have courage to use your own reason! – that is the motto of enlightenment.”
Dus, ‘n mens moet ontslae raak van die voogdyskap of onmondigheid waarmee jy jouself kan opsaal. Jy moet die moed hê om self dinge te probeer verstaan pleks van sonder meer die menings van andere te aanvaar en hulle na te volg. Waarteen Kant dit dus het, is geestelike, spesifiek intellektuele, luiheid. Moenie ‘n slaafse navolger wees nie. Dink vir jouself. Gebruik jou verstand. Jou intellek is die beste middel wat jy het om dinge te verstaan. Om self te dink, beteken nie dat jy nie van ander standpunte kennis moet neem nie. Neem verkieslik kennis van talle standpunte maar besluit dan so onafhanklik en rasioneel moontlik self wat jou standpunt is. (Terloops, dít is die kern van akademiese vryheid, wat in die nuwe Suid-Afrika in groot mate nie meer aan ons universiteite bestaan of geduld word nie.)
In sy tweede paragraaf brei Kant uit op bostaande eerste paragraaf: “Laziness and cowardice are the reasons why so great a portion of mankind, after nature has long since discharged them from external direction (naturaliter maiorennes), nevertheless remains under lifelong tutelage, and why it is so easy for others to set themselves up as their guardians. It is so easy not to be of age. If I have a book which understands for me, a pastor who has a conscience for me, a physician who decides my diet, and so forth, I need not trouble myself. I need not think, if I can only pay – others will easily undertake the irksome work for me.”
Toegepas op ons huidige situasie kan ‘n mens sê: Moenie toelaat dat bv Max du Preez vir jou voorskryf wat om van Afrikaners of Afrikaans te dink nie, net so min as wat Leopold Scholtz jou mening oor bv Donald Trump behoort te bepaal. Moenie toelaat dat propaganda van die politici en die hoofstroom-inligtingsmedia jou breinspoel nie. Alle lees- en kykstof moet rasioneel-krities benader word; ook Leon Lemmer se rubrieke. Intellektuele vermoëns verskil maar hulle hoef enersyds nie agteruit te gaan nie of andersyds staties te wees nie. Elkeen kan ‘n poging aanwend om sy intellektuele vernuf deurlopend te verbeter.
Kant skryf: “If we are asked, ‘Do we now live in an enlightened age?’ the answer is, ‘No,’ but we do live in an age of enlightenment … the obstacles to general enlightenment or the release from self-imposed tutelage are gradually being reduced … Men work themselves gradually out of barbarity if only intentional artifices are not made to hold them in it.” Realistiese vertroue in rasionaliteit, dus in verligting of verheldering in die breë sin, is die grondslag vir ‘n sinvolle benadering tot die werklikheid, insluitende ons huidige onverkwiklike politieke werklikheid.
CJ Langenhoven (1873-1932) het ‘n deurslaggewende rol in die 1925-erkenning van Afrikaans as amptelike taal gespeel. Deesdae sou hy as ‘n taalbul bekend gestaan het. Oor Afrikaans het Langenhoven geskryf: “Hij is die enigste witmanstaal wat nie onmiddellik oor die see kom nie” (JC Kannemeyer, Langenhoven: ‘n Lewe, Kaapstad: Tafelberg, 1995, p 269). Let op die “hij” – nie “sij” nie. Afrikaans is “ons kostelikste roem, ons hoogste besitting: die één enigste witmanstaal wat in Suid-Afrika gemaak is en nie oor die seewater klaar gekom het nie, wat die spore van lief en leed dra van alles wat ons vadere hier deurleef en deurworstel en deurtriomfeer het; die één band wat ons as nasie aanmekaar heg; die uitgedrukte siel van ons volk” (331-332). Vir vollediger inligting kyk: “CJ Langenhoven oor Afrikaans: ‘My pêrel van grote waarde'” (Praag 16.05.2015).
Deesdae word Langenhoven verguis omdat hy Afrikaans ‘n witmanstaal (of witmenstaal) genoem het. Dit is egter ‘n feit dat Afrikaans die taal van blanke Afrikaanssprekendes is en nie soos bv Engels klaargemaak oor die see gekom het nie. Langenhoven het nie gesê Afrikaans is uitsluitlik die taal van wit mense nie, al is dit die waarheid dat hoofsaaklik blankes aan Afrikaans beslag gegee het. ‘n Hedendaagse neiging is dat sodra blankes en veral Afrikaners op prestasies of eiendomsreg aanspraak maak, ‘n koor van protes opklink, bv dat die toekoms van Afrikaans om kwantitatiewe redes by bruin sprekers berus. Daar is selfs taalkundiges wat die ontstaan van Afrikaans aan Khoi-beïnvloeding toeskryf eerder as aan die natuurlike vervorming wat Nederlands waarskynlik mettertyd plaaslik grootliks vry van beïnvloeding deur inheemse tale sou ondergaan het. In die huidige politieke klimaat moet daar blykbaar goeie (en net goeie) invloed aan die inheemses en die slawe toegeskryf en hulle benadeling deur blankes beklemtoon word.
Dit is bekend dat Langenhoven rede gehad het om nie baie beïndruk met sy enigste kind, Engela (1901-1975), te wees nie. Anders as Langenhoven was Engela “‘n vrou sonder ‘n missie” (217-218). Engela en haar gesin wou nie in die skaduwee van hulle Langenhoven-verbintenis loop en deel van bv Sarah Goldblatt (1889-1975) se “Langenhoven-industrie” wees nie (43). Willemien Brümmer (gebore in 1974) is Engela se enigste kleindogter (672). Brümmer is ‘n joernalis wat bekend is vir haar politieke byderwetsheid, wat dikwels in smartvraatberigte uiting vind. Dit is dalk die onvanpaste nagloed van Langenhoven wat aanleiding tot haar bespreking van die jongste uitgawe van die Afrikaanse woordelys en spelreëls (Kaapstad: Pharos, 2017, xxxiv, 757p, R450) gegee het (Die Burger, 5 Augustus, p 11). In hierdie proses bevorder sy agterkleinkind kwalik ‘n positiewe beeld van Langenhoven se nalatenskap.
Brümmer begin haar bespreking op ‘n feministiese noot: “Vir die eerste keer in ‘n 100 jaar het Afrikaans haar borstrok uitgetrek en word sy nou amptelik in al haar kleurryke en verleidelike variëteite opgeneem in die bybel van Standaardafrikaans, die Afrikaanse woordelys en spelreëls (AWS).” Dit is myns insiens ongewens om ‘n artikel oor Afrikaans met verwysing na vroue-onderklere te begin, des te meer omdat Afrikaans nie vroulik is nie. Met die woord “borstrok” gee Brümmer valslik te kenne dat Afrikaans ‘n eeu lank ingeperk is; dat die “kleurryke en verleidelike” variëteite van Afrikaans nou vir die eerste keer in Standaardafrikaans toegelaat word. Onderliggend is daar die gewilde maar valse insinuasie dat Standaardafrikaans, soos Afrikaners, (minstens) ‘n eeu lank benepe was. Volgens die HAT beteken “benepe”: benoud, beklemd, bekrompe, kleinsielig. Vergelyk bv Brümmer se ongunstige uitbeelding van Afrikaners in haar drama, Braai (2014).
Die waarheid is dat Standaardafrikaans, soos enige ander standaardtaal, nog altyd uit sy variëteite saamgestel is. ‘n Standaardtaal kom nie van nêrens nie. Wat uit die jongste AWS blyk, is dat die lede van die Taalkommissie van die Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns polities byderwets in groter mate as voorheen woorde uit bv Namibiese Afrikaans en Oranjerivierafrikaans in Standaardafrikaans opgeneem het. Ooreenkomstig haar linkse politieke ingesteldheid noem Brümmer hierdie variëteite “susters” van Standaardafrikaans. Eintlik is hulle maar net voedingsbronne. Daar is nog ‘n “suster,” by uitstek ‘n bruin suster, want Brümmer voeg by: “en natuurlik Kaaps.”
Soos talle van die huidige hoëpriesters van Afrikaans stel Brümmer Kaaps sonder meer gunstig voor. Dit is glo een van Afrikaans se “kleurryke en verleidelike variëteite.” Kaaps kan Afrikaanssprekers egter tot die onnodige en oorvloedige gebruik van bv Engelse woorde verlei. Taalsuiwerheid is blykbaar deel van die borstrok waarvan maar ontslae geraak kan word. Waarom het die Afrikaans-indoenas nie die elementêre moed om te sê dat die Engelsbesoedeling van Kaaps verwerplik is nie? Omdat die voortbestaan van Afrikaans van bruin mense afhanklik is? Dan soveel te meer moet Afrikaans so duidelik moontlik van Engels onderskei word.
“Die AWS was baie jare lank die domein van wit mans.” Brümmer noem dit ‘n “slang in die gras,” sonder om te erken dat daardie mans uitstekende werk gedoen het. ‘n Ander slang is glo die term “Standaardafrikaans.” Die polities byderwetse voorsitter van die Taalkommissie, Gerhard van Huyssteen, verkies die term “Algemene Afrikaans,” ‘n frase wat in vaagheid uitmunt, maar dit voldoen aan sy politiek-gemotiveerde vereiste van inklusiwiteit. Sowel algemeenheid as inklusiwiteit druis egter in teen die tradisionele en noodsaaklike normerende rol van die AWS. Maar ons lewe in ‘n tyd waarin norme misken word en wanorde toeneem. Die benaming “Standaardafrikaans” sê presies wat bedoel word. Die beswaar daarteen is polities gemotiveerd. Norme bevorder ordelikheid maar doen glo inbreuk op vryheid. Norme, eintlik enige vorm van gesag, mag deesdae nie meer deur blankes uitgeoefen word nie. Maar dwarsoor die wêreld stel blankes navolgingswaardige voorbeelde op talle terreine en in baie opsigte.
Dit was feitelik korrek toe voorheen van Algemeen-beskaafde Afrikaans gepraat is, juis omdat die spreektaal van die opperklas wêreldwyd grootliks die standaardtaal bepaal. Maar in die nuwe Suid-Afrika is dit deesdae taboe omdat blankes en veral Afrikaners polities byderwets nie as maatstaf aanvaarbaar is nie. Deesdae word teen die feite in gepoog om almal feitlik in alle opsigte gelyk en eenders te verklaar. Hiërargieë is uit. Voorheen het Christo van Rensburg tereg geskryf: “Standaardafrikaans [is] eintlik ‘n dialek wat bokant Afrikaans se dialekte [of variëteite] staan” (So kry ons Afrikaans, Pretoria: Lapa Uitgewers, 2012, p 117) en “‘n bodialektiese standaardtaal … dwing … dialekte altyd meer en meer na die standaardtaal” (125). Maar dit sal nie gebeur as bv Kaaps pleks van Standaardafrikaans deurlopend en ongekwalifiseerd verheerlik word nie.
Deesdae munt Van Rensburg uit in die toepassing van politieke oorverligtheid op Afrikaans. Volgens hom het Afrikaans al voor 1652 aan die Kaap ontstaan, danksy die omgang van die vindingryke Khoi-Khoin met Seemansnederlands. En Ernst Kotzé beweer dat Kaaps die bakermatvorm van Afrikaans is (Praag 11 Februarie). Sommige Afrikaanstaalkundiges dring aan op die herstandaardisering van Afrikaans. Daar word beweer dat die soort Afrikaans wat nie-wittes praat tradisioneel dermate uit Standaardafrikaans geweer is dat (ingrypende) herstandaardisering moet plaasvind.
Ons het in 1990/94 ‘n roem- en mandaatlose politieke revolusie beleef. Nou moet blykbaar op ‘n soortgelyke ingrypende manier met Standaardafrikaans gehandel word. Voorheen het blankes besluit oor wat eerbare of ordentlike Afrikaans is. Nou is dit die beurt van die nie-wittes om die kitaar te slaan. Die blanke De Klerk-kornuite kruip agterna, buig agteroor om eerder linkse politiek as die heil van Afrikaans ter wille te wees. Brümmer haal aan wat Van Rensburg oor die doel van hierdie herstandaardisering van Afrikaans te sê het: “sodat sy dialekte – die manier van praat in die Kaap, die manier van praat van die Griekwas, die manier van praat in die Karoo – ook in beginsel weerspieël word en nie vanweë politieke oorwegings uitgehou word nie.” Die teenoorgestelde is nou waar: Politieke oorwegings pleks van taaloorwegings gee deesdae (deurslaggewend) aanleiding tot insluiting in Standaardafrikaans; én uitsluiting – dink aan die talle “rassistiese” Afrikaanse woorde wat deurlopend geïdentifiseer en in die ban gedoen word. Dit verarm die seggingskrag van Afrikaans.
By die allernoodsaaklikste voorbehoud oor Kaaps kom die Afrikaans-indoenas nie uit nie. Woorde en uitdrukkings in Kaaps kan waar nodig of wenslik in Standaardafrikaans opgeneem word, maar myns insiens slegs as hulle met die taaleie versoenbaar is; dus (verkieslik net) in soverre hulle nie Engels is nie. Wat hard en duidelik gesê moet word – en ek wag reeds lank en skynbaar tevergeefs dat een of verkieslik meer van die Afrikaanshoëpriesters dit doen – is dat Kaaps in soverre dit Engels is suiwer taalkundig (dus nie-polities) vir Afrikaansgetroues verwerplik is; dat die gebruik en voortbestaan van Kaaps in sy huidige Engelsbesoedelde toestand nie bevorderlik vir die toekoms van Afrikaans is nie. Polities byderwets klink geen sodanige beswaar teen Kaaps op nie.
Die gevolg is dat instansies soos die Afrikaanse Taalraad (ATR), die Afrikaanse Taal- en Kultuurvereniging (ATKV) en die Afrikaanse Taalmuseum en -monument (ATM) voortgaan om by uitstek Kaaps te bevorder en nie Standaardafrikaans nie. Wat Afrikaans betref word die kwessie van taalsuiwerheid soos gif vermy. Daarmee dra die ATR, ATKV en ATM met oorgawe by tot die sabotering van die toekoms van Afrikaans as ‘n taal wat duidelik van Engels onderskeibaar is. Die gesindheid by hierdie drie instansies is sodanig dat die lojaalste ondersteuners van Afrikaans, te wete die regse of nie-verloopte Afrikaners, vervreem word.
‘n Vollediger weergawe van Brümmer se teks is op Netwerk24 (4 Augustus) gepubliseer. Daaruit blyk dat van haar politiek-geïnspireerde gif uit die berig in Die Burger gelaat is, bv “‘n eeu waarin veral die donkerder dialekte van Afrikaans vir ‘n lang tyd in ballingskap was.” “Ballingskap” is ‘n toespeling op bv ANC-kamerade wat tydens apartheid in die buiteland vertoef het. “‘n Groot keerpunt in die geskiedenis van die AWS het in 1991 gekom met die onkeerbare vernuwing wat in Suid-Afrika en wêreldwyd voortgestu het.” Dus, die oneerlike omverwerping van die blanke bewind in Suid-Afrika is blykbaar ongekwalifiseerd goed, maar daar word by implikasie darem erken dat die AWS deur politiek op sleeptou geneem is. Langenhoven was ongekwalifiseerd ten gunste van die blanke bewind en ‘n groot ondersteuner van Barry Hertzog. Brümmer, daarenteen, wek die indruk dat sy (ongekwalifiseerd) ten gunste van swart oorheersing en die (slaafse) navolging van internasionale neigings is.
Die feministiese Brümmer skryf: “Die achilleshiel van die AWS was dat dit baie jare lank die domein van die spreekwoordelike grysskoen-wit mans was.” Ingesluit by hierdie mans, wat skynbaar deur Brümmer geminag word, is haar oupagrootjie, JC Langenhoven. “Die ander slang in die klitsgras was natuurlik die woordjie ‘Standaardafrikaans’ wat vir baie in ons wye en droewe land ‘n vloekwoord geword het.” Dit is uitsluitlik in nie-Afrikanergeledere, waarby Brümmer haar klaarblyklik skaar, dat Standaardafrikaans ‘n vloekwoord kan wees. “Vloekwoord” is myns insiens in elk geval ‘n hoogs oordrewe etikettering. Brümmer verwys ook (smalend) na die “taalbulle” en “heilige koeie wat bly bulk.” Die voortreflike voorbeeld wat Langenhoven as een van die eerste Afrikaanse taalbulle gestel het, dien myns insiens steeds as inspirasie vir diegene wat die moed het om hulle vir die heil van Afrikaans te beywer en wat ‘n gesonde afkeer het van diegene wat weens vlakheid en opportunistiese linksheid die teenoorgestelde doen.
Die leuse, “Eendrag maak mag,” het ontstaan toe Nederlandse gebiede eeue gelede staatkundig saamgevoeg is. Hierdie frase is voor in die Statebybel gepubliseer en het op hierdie manier algemene inslag in Suid-Afrika gevind. Anders as in die geval van Engels word die variëteite van Afrikaans in die nuwe Suid-Afrika voortdurend beklemtoon pleks van uit te gaan van die standpunt dat eendrag ook wat Afrikaans betref bemagtigend kan wees. Vir diegene wat erns met die voortbestaan van Afrikaans maak, behoort Standaardafrikaans die enigste vorm van Afrikaans te wees wat aktief bevorder word. In sodanige saamstaan sal daar optimale krag wees. Die Afrikaans-indoenas besing egter nie net die voortreflikheid van Afrikaansvariëteite – Brümmer se “kleurryke en verleidelike variëteite” – nie; hulle verswak selfs die fokus op Afrikaans in sy geheel deur eerder die wenslikheid van meertaligheid te bepleit pleks van die ononderhandelbare noodsaaklikheid van Afrikaans.
Wat hierdie mense gerus moet besef, is dat meertaligheid Afrikaans kan uitsluit. Een van die besonge helde in (oor)verligte Afrikaansgeledere is die oud-Robbeneiland-prisonier, Neville Alexander (1936-2012), wat in sy persoonlike hoedanigheid Afrikaansdislojaal was. Hy het geskryf: “I have no doubt that the generations born in the 2020s and after will be completely trilingual, in that all children, besides being fluent in their home language, will – if this language is not English – also learn English and another important South African language, usually from the Nguni or the Sotho cluster” (Thoughts on the new South Africa, Auckland Park: Jacana, 2013, p 163). Afrikaans word nie eens genoem nie. Dit toon meertaligheid hoef nie Afrikaans in te sluit nie. Waarom volhard die hoëpriesters van Afrikaans dan met hulle pleidooie vir meertaligheid terwyl hulle hulle tyd en arbeid liewer aan die bevordering van Afrikaans behoort toe te wy?
‘n Ander bedenklike neiging by die Afrikaanshoës is om Afrikaans by voorkeur as ‘n Afrikataal voor te stel. Die Europese, bv Nederlandse, wortels van Afrikaans word dikwels verswyg en die Khoi- en slawe-invloed op Afrikaans word om opportunistiese politieke redes (oor)beklemtoon. Wat het dit vir diesulkes in die sak gebring? Onlangs het die ANC-regering dit onomwonde gestel dat hy “voorheen gemarginaliseerde amptelike Afrikatale” wil bevorder (Netwerk24, 7 Julie). Daardie bewoording is sorgvuldig gekies om Afrikaans doelbewus uit te sluit. Die ANC sal ongetwyfeld voortgaan om Afrikaans sover moontlik te benadeel. Geen kruipery deur Afrikaanshoëpriesters sal ‘n duit verskil hieraan maak nie. Waarom dan nie eerder wegbreek van politieke byderwetsheid en Afrikaans suiwer as voortreflike taal (dus nie-polities) bevorder nie?
Ek kyk nie televisie nie en op RSG luister ek feitlik net die nuusbulletins. Jare lank het ek die gehalte van Afrikaans op RSG probeer verbeter deur teksboodskappe oor taalfoute aan RSG te stuur, bv stappe neem pleks van doen, op komitees dien pleks van in, en die laakbare neiging om voorletters Engels pleks van Afrikaans uit te spreek. In Engels sal Van der Merwe se voorletters sekerlik nie Afrikaans uitgespreek word nie. Die neiging om voorletters Engels uit te spreek in Afrikaanse nuusbulletins dui op ‘n gebrekkige aanvoeling vir Afrikaans by sommige omroepers. My kommentaar is feitlik deurgaans deur RSG geïgnoreer, gevolglik het ek onlangs besluit om nie verder lugtyd en dus geld hierop te mors nie.
RSG se gesindheid jeens Afrikaans blyk duidelik uit die titel van die Sondagprogram, “Die tale wat ons praat.” Meertaligheid word geïmpliseer. RSG se voorliefde vir Afrikaansvariëteite blyk ook duidelik uit hierdie program. Die ATKV adverteer graag sy polities byderwetse benadering tot Afrikaans in ‘n advertensie wat hierdie program voorafgaan. Hierdie advertensie het al dermate geradbraakte Afrikaans ingesluit dat ek dit liewer nie wou hoor nie. Tans word gesê: “Dit maak nie saak hoe jou Afrikaans klink nie,” waarmee geradbraakte Kaaps weer eens by implikasie goedgepraat word. Dus, mors maar met Afrikaans, die ATKV hou in elk geval daarvan.
Diegene in die voorste gestoeltes van Afrikaans moet in belang van die heil van Afrikaans dringend besin oor die weg wat hulle ingeslaan het. Politiek-gemotiveerde oogmerke soos versoening en meertaligheid sal moet plek maak vir voorkeur aan Afrikaans. Wat Afrikaans betref behoort evolueerende Standaardafrikaans pleks van bv Kaaps ondersteun te word. Standaardafrikaans is die enigste vorm van Afrikaans wat doeltreffende verskansing teen verswelging deur Engels kan bied. Ek beskou Kaaps eerder as ‘n mengeltaal as ‘n Afrikaansvariant. Dit is ‘n erflating van pro-Britse en anti-Afrikanersentiment onder bruin mense. Kaaps stel aan Afrikaanssprekendes ‘n bedenklike voorbeeld van taalgebruik. Die verheerliking van Kaaps deur verskeie vooraanstaande taalkundiges dien as aanmoediging vir Afrikaanssprekers om ewe loslit, dus sonder borstrok, hulle taal met onnodige Engels te besoedel.
Die Afrikaans-indoenas sal ook dringend hulle aanvoeling vir taaleie-Afrikaans moet verbeter. In die jongste AWS word ‘n woord soos “kompleks” (p i, v) pleks van ingewikkeld en “konsep” (p x) pleks van begrip (p xix) redaksioneel gebruik. Ter wille van die behoud van Afrikaans moet hy op so ‘n manier gebruik word dat hy so duidelik moontlik van Engels onderskei word.
FW de Klerk en sy onderhandelaars het weens ‘n dwase strategie die politieke mag aan swartes oorgegee en wel op so ‘n manier dat nóg Afrikaans nóg die blankes afdoende beskerm word. Die strategie wat die hoëpriesters van Afrikaans sedertdien volg, gaan insgelyks katastrofiese gevolge vir Afrikaans hê as hulle voortgaan om vir meertaligheid pleks van Afrikaans en vir Kaaps pleks van Standaardafrikaans te veg. Hulle benadeel ook die regmatige aanspraak van Afrikaners op Afrikaansmediumonderrig deur paternalisties slegs van sodanige behoefte by bruin mense gewag te maak.
Ontwikkelde bruines het hulle in baie (selfs die meeste) gevalle as dislojaal teenoor Afrikaans bewys. In die Gelyke Kanse-hofsaak, wat handel oor die status van Afrikaans aan die Universiteit Stellenbosch, is aangevoer dat “slegs 37% van bruin studente aansoek gedoen het om in Afrikaans onderrig te ontvang” (Netwerk24, 17 Augustus). By Afrikaanssprekende blankes is daar in groter mate Afrikaansgetrouheid as by bruines. Afrikaners se behoefte aan en reg op Afrikaans behoort beklemtoon te word. As die hoëpriesters van Afrikaans hulle nie die verwyt op die hals wil haal dat hulle soos De Klerk die oorlewingskanse van Afrikaans beduiwel het nie, sal hulle dringend hulle huidige dwase strategie moet verander.
Karel Schoeman (26.10.1939-1.05.2017) se dood het heelwat publisiteit gekry en daar is toe ook oor sy literêre nalatenskap besin. Omdat hy by voorkeur in Afrikaans gepubliseer het, was daar oningeligtes wat hom ‘n Afrikaner genoem het. Ek bespreek sy twee jongste boeke deur veral op sy siening van Afrikaans en Afrikanerskap te fokus. Ek bied dus geen omvattende bespreking van hierdie boeke nie. Die oudsportredakteur, Gert van der Westhuizen, wat dink dat sportkwotas die beste uitvinding sedert die ontdekking van moedersmelk is, roem daarop dat hy hierdie twee boeke in ‘n sportbelaaide naweek kafgedraf het (Netwerk24, 25 Julie). Hy het dalk die talle aanhalings in bv Duits en Frans oorgeslaan. Dit is onwaarskynlik dat hy diepsinnig met die twee tekste omgegaan het.
Afskeid van Europa
In die herfs van 2011 en 2013 het Schoeman sy laaste besoeke aan Europa gebring. Hy doen verslag hieroor in Afskeid van Europa: Aantekeninge (Pretoria: Protea Boekhuis, 2017, 267p, R250). “Ek kan ervaring net hanteer … as ek dit in woorde kan uitdruk. Ek kon hierdie beplande besoek aan Europa nie anders sien nie as in die vorm van ‘n boek” (p 68). “Watter sin het die beleefde uiteindelik as dit nie tot kuns omgewerk kan word nie” (57). Schoeman hou as ‘t ware notule met die oog op “die instandhouding van die herinnering” (100). “Ek wil getuienis aflê tot die laaste” (118).
In Europa vind hy “dit moeilik om enige kerk, kafee of boekwinkel onbesoek te laat” (144). Daar word dikwels na verkleurde, vallende en dooie blare verwys, “de herfst van de eenzame” (151); ook na nie-Europeërs wat hulle veral sedert die Tweede Wêreldoorlog op groot skaal in Europa tuisgemaak het. “Dit is buitelandse bedelaars, indringers by die feesmaal, donker skadu’s in die sonskyn, swygende, verwytende swart gestaltes” (159). Aan die einde van sy voorwoord word Simone de Beauvoir (1908-1986) soos volg aangehaal: “Beskawing is wat oorbly wanneer alles verder vergete is” (10). Hierdie aanhaling kan deesdae kwalik met gemak op Suid-Afrika van toepassing gemaak word. Daar is selfs wydverspreide kommer oor die toekoms van die Europese beskawing en selfs van alle blankes.
Schoeman het jare lank in Europa gewoon en sy oriëntasie is sterk Europees. Naas Suid-Afrikaanse burgerskap was hy ook ‘n Nederlandse burger (42). Oor Nederland skryf hy: “Ek ken die land te goed om dit deur vreemde oë te kan betrag” (29). “Die verlede leef nog voort in harte en in geeste, soos ek in die nuwe en sogenaamd vernieude Suid-Afrika daagliks nog op talle gebiede ervaar … Ou vooroordele, griewe, wrok en onverdraagsaamheid word steeds gekoester, oorgedra, oorgeërf en bestendig” (45). Die oorverligte Van der Westhuizen gebruik hierdie aanhaling as ‘n stok om nie-verloopte Afrikaners mee by te kom. Ook by Schoeman is daar anti-Afrikanersentiment, bv: “Dit was eers toe ek op my oudag begin terugblik op my laaste besoeke aan Wene, op my ervaring van die stad en die implikasies daarvan, en oor die onderwerp begin lees, dat ek besef het hoe armlik die onversetlike Afrikanergemeenskap waarin ek self grootgeword het in vergelyking was” (180). Daarmee vind hy aansluiting by Van der Westhuizen.
“Die val van die Muur in Duitsland en die einde van die apartheidsbewind in Suid-Afrika is seker die twee grootste wonderwerke wat ek in my eie leeftyd mog meemaak; dog opnuut moet ek oorweeg dat nuwe wette en grondwette slegs ‘n ruimte kan skep waarin dit moontlik is vir verandering om plaas te vind, en hoogstens uiterlike konformisme kan afdwing. In baie harte en geeste leef die verlede nog en woeker verder, en ek vermoed dat dit in die oënskynlik herenigde Duitsland nie minder die geval is as in die reënboognasie van Suid-Afrikaanse propaganda nie” (108). Oor getuienis skryf Schoeman: “Dit is ‘n belangrike begrip wanneer mens met die middele tot jou beskikking, jou lewe, woorde of geskrifte, protes teen onreg wil aanteken: getúig” (118).
“In die negentiende eeu was huwelike tussen Hollandssprekende vroue en Engelssprekende mans, dikwels Skotte, sover ek weet nie ongebruiklik in Suid-Afrika nie. Ná die Boereoorlog het dit miskien om politieke redes verminder; en onthou ek nie uit die vyftigerjare ‘n vlaag paniek ten opsigte van Portugese immigrante nie, en tydskrifartikels met opskrifte soos ‘My dogter wil trou met ‘n Portugees’? Miskien was dit dus omtrent die middel van die twintigste eeu dat die agteruitgang op hierdie gebied plaasgevind het, danksy die toenemende rigiditeit van die blanke samelewing gedurende die apartheidsbewind met sy opgesweepte krete oor die ‘Afrikanervolk’, die ‘volkstradisie’, die ‘volkseie’ en die ‘volksvreemde'” (180-181).
“In ‘n situasie soortgelyk aan dié in ‘n meertalige en meerkulturele Europese en veral Sentraal-Europese opset sou my neiging om my by die Nederlandse of algemeen-Europese kultuur aan te sluit, en my onwlligheid of onvermoë om my met die politiek of godsdiens van die Afrikaanssprekende en toenemend ook met sy kultuur te identifiseer vanselfsprekend gewees het. Dit sou as ‘n kwessie van keuse of van omstandighede beskou gewees het en nouliks aandag getrek het; dog in Suid-Afrika en onder Afrikaners, moes ek vasstel, het dit algemene onbegrip, irritasie en by geleentheid vyandigheid opgeroep, en kon dit slegs hanteer word deur dit toe te skryf aan ‘n opsetlike poging aan mý kant om ‘ánders’ te wees. Waarskynlik is dit as ‘volksvreemd’ beskou, en selfs ‘volksvyandig'” (181).
“As gevolg van eksterne boikotte en kritiek, interne sensuur, onsekerheid, angs en vrees het die isolasie van die Afrikaner al hoe meer volstrek geraak, en die selfingenomenheid binne daardie klein, afgeslote wêreldjie al hoe intenser, ‘n ontwikkeling waarby die Afrikaanse kultuur en Afrikaanstalige letterkunde geensins gebaat het nie. Die kragdadige wyse waarop die kunsmatige skeidings in die Suid-Afrikaanse samelewing onlangs deurbreek is, en die feit dat Afrikaanssprekendes na alle dele van die aardryk versprei begin raak, het vermoedelik gehelp om die isolasie te beëindig” (181). “Sélf kan ek egter net dankbaar wees vir die jeug en agtergrond wat ek mog geniet” (182). Sekerlik ook ‘n geval van selfingenomenheid.
Schoeman verwys na twee soorte Jode: “Jode wat hulle skaam omdat hulle Jode is” en “dié wat daarop trots is en bang is dat mense sal dink dat hulle hul skaam” (193). By Afrikaners kan dieselfde twee soorte onderskei word. Sonder dat ek ooit skuldig gevoel of verskoning gevra het, kry ek dit moeiteloos en sonder ‘n plaende gewete reg om heeltemal skaamteloos ‘n Afrikaner te wees; maar met die bewustheid dat Afrikaners, soos enige ander etniese of kultuurgroep, nie volmaak is nie.
Dit is baie duidelik dat Schoeman hartstogtelik graag wil hê dat die tradisionele Europa behoue moet bly; dat Europa in hierdie opsig wal teen die “mondialisering van die onverskilligheid” moet gooi (111). Hy kon by blanke Europeërs ‘n “groter bewustheid van eie identiteit … vasstel, van die eie verlede en die eie prestasies, en ‘n neiging tot selfbevestiging in ‘n wêreld waar grense vervaag en afstande besig is om uitgewis te word; sonder chauvinisme, maar met ‘n groeiende gevoel van selfwaardering, as ‘t ware as verklaring teenoor die buitewêreld: hier is óns, dit is óns, dit is óns s’n. Of is dit eerder juis onder druk, dwang of bedreiging van hierdie uitwendige faktore dat hierdie verskynsel ontwikkel, in ‘n soort selfbehoud?” (89). My standpunt is dat ons as blankes ín Afrika maar nie ván Afrika is nie. Ons as Afrikaners en wesenlik as Europeërs moet ons veel meer geredelik en militant teen bv Afrikanisering verset en soos die Europeërs sê: Hier is óns, dit is óns, dit is óns s’n.
Schoeman was sy lewe lank eerder ‘n Nederlander as ‘n Afrikaanssprekende blanke; Afrikaner sal ek hom nie noem nie en hy sou self ook glad nie daartoe geneë gewees het nie. “Dit toenemend Nederlandse woorde is wat spontaan by my opkom wanneer ek Afrikaans praat of skryf” (90). “Die taal waarin ek hierdie aantekeninge opskryf, die enigste taal wat ek kán skryf [Afrikaans], is my tweede taal, en ek meen dat dit reg en goed is so, en het dit altyd slegs as voordeel ervaar” (91). “Ek is in Suid-Afrika gebore in ‘n gesin van Nederlandse herkoms en met Nederlands as my eerste taal, alhoewel Afrikaans en Engels ook op daaglikse basis gebruik is, en nog gedurende my kinderjare het passiewe kennis van Duits bygekom. Toe ek op hoërskool begin skryf, was dit op vanselfsprekende wyse eers in Nederlands en later Engels, en ek was op universiteit voordat ek effens verras ontdek dat die enigste taal waarin ek kán skryf Afrikaans is, my tweede taal” (180).
Wat Schoeman tydens sy laaste besoeke aan Europa gedoen het, noem hy “flaneren,” dus “rondslenteren” (98); afgelei van “flânerie” wat “toekyk” of “gadeslaan” beteken (98). “Flaneer” is “doelloos rondslenter” (100) maar by Schoeman dien dit ‘n doel: die dokumentering, dus konkretisering in woorde, van wat hy ervaar. “Nooit sedert my vroeë kinderjare, dink ek, het ek so suiwer in die oomblik geleef en so suiwer die huidige oomblik beleef soos met hierdie besoek toe ek soos ek gemeen het vir die laaste keer kyk en luister, en dit genoeg was en meer as genoeg om net te kyk en te luister en te beleef, sonder begeerte om dit wat beleef word aan die hand van herinnering of verwagting af te skaal of in die perspektief van vooraf of agterna te wil plaas. Genoeg, ten slotte, om net te wéés, om hiér te wees” (43). “Om daar te wéés … om die plek te sién, te erváár” (235).
Hierdie ingesteldheid van Schoeman word ontologies-eksistensialisties soos volg deur die filosoof, Simon Critchley (gebore in 1960), verwoord: “Wonder in the face of being, in the face of the very fact that there is being” (42). In hierdie konteks skryf Schoeman: “Die lewe is daar om beleef te word, ervaar te word. Die lewe is daar om aanvaar te word, en aanvaarding is die sin van die lewe, as mens dan ‘n sin moet soek” (103); of soos die eksistensialiste sou sê: Ons weet nie wat die sin van die lewe is nie. Elke mens behoort dus self sin aan sy lewe te gee. Dan word hierdie stelling van JC Bloem (1887-1966) bewaarheid: “Dat het een daaglijks wonder is, te leven” (246).
By Schoeman is daar ook nog ‘n ander soort flanering: “‘n ronddwaal in leesstof … ‘Flaneer op papier’ of ‘literêre flânerie'” (135). Dit is wat Schoeman feitlik sy hele lewe lank gedoen het. Byvoorbeeld, terwyl hy as bibliotekaris in die Suid-Afrikaanse Biblioteek in Kaapstad gewerk het, het hy veral in daardie biblioteek se historiese versamelings geflaneer. Piet Westra was toe die hoof van hierdie biblioteek. Hy het aan my genoem dat hy altyd ‘n stapel publiseerbare navorsingsbydraes van Schoeman gehad het. Met elke uitgawe van Die Kwartaalblad het Westra probeer om ‘n bietjie daarvan af te werk, maar daar het deurlopend nuwe bydraes op die hopie bygekom.
Schoeman vestig die aandag op ‘n wesenlike verskil tussen Europa en die nuwe Suid-Afrika: “Wié sou in ‘n hedendaagse Suid-Afrikaanse stad in veiligheid kán flaneer?” (100). “Die Europese stad bied die besoeker, soos gesê, die moontlikheid van flaneer, wat in Suid-Afrika ondoenlik is” (208). Schoeman het hom “opnuut oor die afstand, in alle betekennise van die woord, tussen Europa en Afrika verwonder” (234; ook 247). Myns insiens is daar so baie wat ons as blankes/Afrikaners deesdae moet ontbeer. Daar is so baie van ons weggeneem. Maar dan moet ons alewig aanhoor dat dit ons is wat die inheemses besteel het.
Ek onthou hoe ons in my jeug saans ongesteurd die winkelvensters in die middestad van Kaapstad of aan Voortrekkerweg van Goodwood tot Bellville gaan kyk het. Deesdae verseker bv bedelaars en misdadigers dat jy so ‘n projek nie sal aanpak nie; nie eens sal oorweeg nie. Ons omstandighede in Afrika werk beperkend in op blankes se ervarings- en ontwikkelingsmoontlikhede; dus op hulle lewenskwaliteit, maar niemand vra vir blankes om verskoning daaroor nie. Behalwe in die saligheid van jou eie tuiste (“ons almal was met tere gevoelens aan ons liewe woning geheg” – 134) is dit seker nog net in die ongerepte natuur wat ‘n mens die werklikheid vry van die nuwe Suid-Afrika kan ervaar; maar ook daar moet jy op jou pasoppens wees. Vir baie Suid-Afrikaanse blankes bestaan die “uitgaanslewe” (196) van weleer veral saans nie meer nie.
In hierdie konteks is daar aanhalings wat ek kan gebruik/misbruik. As Afrikaners soek ons vastigheid: “Van trapklip na trapklip moet mens deur die lewe spring” (105). In Suid-Afrika het die donker in 1994 op die blankes toegesak maar “ons staan en verheug oor die enkele ligstrepe op die vloer” (203). Die nuwe Suid-Afrika is ‘n vreemde werklikheid. Wat ons daagliks eerstehands ervaar, is “the physical destruction of the cultural stratum from which I come” (224). “Die werklikheid is so erg dat dit nie beskryf kan word nie” (224).
Schoeman sluit sy boek soos volg af: “Onlangs nog het ‘n Suid-Afrikaanse korrespondent wat vir ‘n vakansie Europa toe is spontaan vir my geskryf, ‘Dis lekker om terug te wees tussen my eie mense’ en het ek besef dat daar vir mý nie so ‘n gevoel bestaan nie. Ek is verlangend om weer in my eie huis te kom en in my eie bed te slaap, maar anders is daar niks nie: dit maak nie bly, dit maak nie seer nie. Die land is bekend, maar nie meer geliefd nie, die ruimte waarin my lewe hom vir sewentig jaar met onderbrekings afgespeel het, het onvermydelik bloot hierdeur vertroud geraak soos geen ander plek dit ooit kan wees nie, maar niks meer nie … Suid-Afrika, sy dit Unie of Republiek, was vir my egter nog altyd ‘n onwesenlike agglomeraat van vroeëre staatkundige entiteite en volksgroepe wat nooit die geleentheid of begeerte gehad het om werklik eenheid te probeer ontwikkel nie, en waarskynlik ook nie tot so iets in staat is nie” (247).
Om hierdie rede kan daar myns insiens (potensieel) ‘n Afrikanernasie bestaan maar nie ‘n Suid-Afrikaanse nasie nie. “Ewe min was Suid-Afrikanerskap vir my iets meer as ‘n begrip wat mens invul wanneer jou nasionaliteit in ‘n vorm verlang word … Ek kan in Amsterdam kom of Berlyn, ek kan by ‘n straat in Wene af stap waar ek nooit eerder was nie, en daar onmiddellik tuis voel op ‘n manier waarop ek dit in Suid-Afrika nie buite die mure van my eie huis is nie, en miskien ook nooit werklik wás nie” (248).
Slot van die dag
Schoeman se ander boek sou aanvanklik “Die einde van die dag” geheet het (247) maar die teks is gepubliseer onder die titel, Slot van die dag: Gedagtes (Pretoria: Protea Boekhuis, 2017, 184p, R250). Die titel is ontleen aan Uys Krige (1910-1987) se gedig “Tram-ode” (p 6). In die woorde van Boerneef (IW van der Merwe, 1897-1967) was dit in Schoeman se lewe ‘n geval van “die najaar is nou op sy herfsste” (p 5). In ‘n diepe persoonlike verband het Schoeman hom in sy laaste jare al hoe meer van Afrikaans gedistansieer, bv “begin Afrikaans vir my al hoe meer vreemd raak … dat mens met die ouderdom makliker in die taal van jou jeug verval” (7). “Vir my is dit asof mens (ek?) jou vlotter en vinniger in Nederlands kan uitdruk, en meer genuanseerd” (8).
Afrikaans word vir Schoeman al hoe meer onaanvaarbaar omdat hy Afrikaners en Afrikaans skynbaar met die agterlikheid van Afrika assosieer. Hy skryf dat die fout dalk by hom lê “wat die Afrikaanse letterkunde steeds volgens Westerse standaarde probeer beoordeel het … Moet mens nie maar die feit aanvaar dat Afrikaans ondanks sy herkoms ‘n Afrika-taal is nie, en sy letterkunde ‘n letterkunde van Afrika of Suider-Afrika …?” (107). Dit is die soort resultaat wat Afrikaanse taalkundiges behaal met hulle aandrang dat Afrikaans eerder ‘n Afrikataal as wesenlik ‘n taal van Europese oorsprong is.
Maar: “Ek sou nie in Nederlands oor Suid-Afrika kan skryf soos ek veral in my fiksie gedoen het nie; dit het ek meer as vyftig jaar gelede reeds proefondervindelik vasgestel. Maar oor myself miskien wel” (8). “Waar ek nou op my oudag nadink oor my moedertaal [Nederlands], noudat ek dit nooit meer hoor of praat nie, besef ek dat dit meer as ooit ‘n soort geheimtaal of persoonlike kode geword het, iets vir myself alleen, wat verweef is met my herinnerings, maar ondeelbaar met en ontoeganklik vir enigiemand anders, iets baie persoonlik wat vir my in die omstandighede as ‘t ware geborgenheid bied” (8-9). “Wanneer ek ‘n seldsame e-pos in Nederlands skryf of ontvang, ‘n Nederlandse boek lees sonder dat ek daaroor moet nadink of bewustelik na ‘n ander taal moet ‘oorskakel’, of op YouTube na Nederlands luister, is hierdie vanselfsprekende taal vir my soos ‘n kosbare sjibbolet, of soos die olyftakkie wat Noag se duif teruggebring het na die ark. Êrens is daar land” (9-10). Nederland is Schoeman se hartsland en Nederlands is sy hartstaal.
Waarom was Schoeman ‘n skrywer? “In laaste instansie soek ek net iets om te doen wat ten minste sinvol lýk … Skryf as terapie, as gewoontevormende of verslawende werksaamheid, as kompulsie” (11). “Om ‘n boek te skryf is nie, volgens my, genoeg om sin aan die lewe te gee nie, maar dit kan sin of ‘n skyn daarvan aan ‘n individuele bestaan verleen, of in elk geval ‘n voorlopige doel verskaf. Blindelings gaan jy dus aan, dankbaar, al is dit nie besonder geesdriftig nie, met die oë op die onmiddellike doel gevestig, en stel geen ongemaklike vrae oor dit waarmee jy besig is nie. So ploeter ek nog altyd in die wêreld van die VOC [Vereenighde Oostindische Compagnie] en Nederlandse kolonialisme aan die Kaap, omdat dit vertroud is en ek die situasie en die bronne ken en die werk dus geen onvervulbare eise aan my stel nie. Die sin van my lewe. Al daardie geskiedenisboeke wat ek oor die jare geskryf het sodat mense nie sal vergeet nie, nie kán, nie mág vergeet nie: ek het so pas getel en vasgestel dat daar 18 van hulle hier op my rakke staan, en dis maar net die werk van die laaste jare, want ek besit nie ál my boeke nie. Wie is daardeur geraak, wie het daaruit geleer? Wie lees dit? Wie wil herinner of gewaarsku word, wie wil leer? Beter miskien om maar te vergeet. Makliker om te vergeet” (96-97).
“Skryf en lees was altyd dit waarmee ek my besig gehou het, maar lees doen ek moeiliker, want tensy die onderwerp van die boek my werklik interesseer, vind ek dat my aandag maklik afdwaal en ek verveeld raak. Ten beste werk dit nog wanneer ek die waan kan volhou dat die leeswerk in feite navorsing is vir ‘n beplande boek waarvoor ek aantekeninge en fotokopieë maak en lêers saamstel, alhoewel ek weet dat die boek na alle waarskynlikheid nooit geskryf sal word nie” (13).
“Vroeër het die woorde in mý ervaring as ‘t ware vanself gekom, vanself uitgetuimel, al was die proses desondanks nooit moeiteloos, nooit pynloos nie. Deesdae wil hulle nie meer altyd kom nie, maar moet hulle as ‘t ware geháál word, en wil hulle nie meer reg lê nie, sodat daar eindeloos aan hulle rondgeskuif en andersins getorring moet word. En nie net dit nie, maar dikwels is dit ook nie eens meer die régte woorde nie, en moet dié doelbewus gesóék word, nie noodwendig met welslae nie … ek moet maar troos put uit die wete dat ek eens wél kon skrywe, die geknakte suile en verstrooide marmerblokke van die bouwerke van weleer omring my nog op my oudag” (13).
“Ek lees dus min, maar mis dit nie, nog minder die skryfwerk en navorsing van weleer … ten slotte het ek ook reeds genoeg geskryf, en te veel” (14). “Daar is niks meer om te begeer, geen opstaan, eet, werk, beplan meer nodig nie … [maar] Die Lewe op sigself blý ‘n wonder” (15). “Zingeving helpt je gezond oud worden” (29) maar Schoeman is verby daardie stadium: “Ek glo nie dat die lewe sin het nie” (145). “Verby is verby, en dit is nie my gewoonte om na my vroeëre boeke te kyk nie, veral nie die romans, wat teenswoordig soos die werk van ‘n vreemdeling oorkom” (32). Hy verskaf hierdie terugflits: “Betreklik gou het ek my … bevry van die begeerte om ‘n Skrywer te wees of deel van die kloustrofobiese Afrikaanse Letterkunde uit te maak” (50).
Schoeman het sy latere jare aan die skryf van nie-fiksie gewy, gegrond op veral historiese navorsing. Hierin het die era van die Hollandse bewind aan die Kaap ‘n groot rol gespeel. “Die VOC, Nederland en die Kaap in die sewentiende en agtiende eeu is vanweë die oorvloedige dokumentasie ‘n bykans onuitputlike tema, en alhoewel ek self nie meer my eerste geesdrif en belangstelling besit nie, was dit tot onlangs nog ‘n ontdekkingstog vol opwinding om dit nader te ondersoek” (44). Hy verkies om homself eerder as ‘n Nederlander te beskou en hy distansieer hom openlik van Afrikaners. Sy isolasie is vererger deur sy homoseksualiteit en sy lidmaatskap van die Rooms-Katolieke Kerk. Hy besit “geen Afrikaanstalige Bybelvertaling” nie (17).
Vir die Britse koloniale bewind plaaslik en elders, trouens vir die hele Engelssprekende wêreld, was daar by Schoeman skynbaar ook min aangetrokkenheid. Hy het bv ‘n tyd lank in Skotland gewoon maar hy wou “hierna nooit weer boeke oor Skotland … lees of selfs na foto’s van die land … kyk nie, en nou nog, veertig jaar later, skaars bereid voel om daaroor te skryf” (115). “Ek het van Suid-Afrika afskeid geneem om my vir die laaste jare by wyse van spreke in Boerneef se kroskerm terug te trek” (92). “My eie voorkeure en neigings is nou eenmaal antisosiaal van aard” (87).
Schoeman bly “hunkerend soos altyd na Europa” (21). Hy verwys na sy “haas kompulsiewe besoeke aan Europa” (47). Vir hom bly die afstand tussen Europa en Afrika letterlik en figuurlik groot. Hy verwys na “die verveelde jong swart studente … wat ‘n eie werklikheid bewoon waarvan blankes, en veral bejaarde blankes, klaarblyklik geen deel uitmaak nie” (20). Schoeman het in sy laaste jare in ‘n aftree-oord gewoon. Die geëlektrifiseerde heining “wat as veiligheidsmaatreël bedoel is” lyk vir hom “eerder soos ‘n angstige poging om die werklikhede van die Nuwe Suid-Afrika op ‘n afstand te hou” (23). Later laat hy hom meer realisties uit: “Daar kom ‘n keerpunt wanneer sekerheid belangriker is as elegansie” (25). Dit is vir hom “asof die fondamente van die ganse lánd en die lewe hier vrees geword het … Hierdie land, sou ek sinies wil byvoeg, waar die donker slegs deur die gloed van brandende universiteitsgeboue verlig word” (24). Die Suid-Afrikaanse werklikheid het myns insiens sedert 1990/94 radikaal verander eerder as verbeter, bv: “In Bloemfontein … het ek … agtereenvolgens gewerk in wat destyds die Verwoerdgebou en die CR Swartgebou geheet het, tans Oliver Tambo House en die Fidel Castro-gebou onderskeidelik” (103).
Besoeke aan Nederland het hom opnuut laat besef dat hy tydens apartheid kultureel skade gely het, omdat “ek so lank nie voeling gehad het met wat in die wêreld gebeur nie” (39). “In Suid-Afrika het Kultuur destyds nog van Londen gekom. Vandag kom dit van die VSA” (101). “In 1976 sou ek ewe goed na Nederland kon teruggekeer het, in plaas van na Suid-Afrika, juis besig om hom gewelddadig van die ou apartheidstaat, waar ek nie tuis gevoel het nie, in ‘n nuwe nasie te omskep, waar ek ewe min tuis sou voel” (95). “Hier sit ek dus in die aftakelende en ongeliefde land waar ek gebore is, in droogte en hitte, en hiér sal ek hopelik ook sterwe. Dit is goed so; bowenal die sterwe” (96).
“Ek eindig my lewe dus tussen die restante in ‘n ou Afrikaanse wêreld wat vir my persoonlik volkome vreemd is, in ‘n aftreeoord waar die inwoners byna uitsluitlik Afrikaans, en die menings, houdings, verhoudings en bestuurstyl ewe goed tradisioneel is. Sedert die tagtigerjare het hier min verander; en dit, my tydgenote, is trouens die generasie wat tot onlangs nog met volle oortuiging die apartheidsbewind in stand gehou het” (103). “Klein Apartheidsoord sou ek die enklave agter die geëlektrifiseerde heining waar ek my eie lewe slyt, soms met dieselfde wrangheid wil doop wanneer ek sekere uitsprake hoor, sekere houdings of instellings waarneem wat hier nog altyd gangbaar is, ondanks al die Skriflesing en gebed, die Bybelstudie, die ornamentele kruise teen die mure” (104). Ek vra my af: Waarom het Schoeman hom dan nie eerder gevestig in ‘n kudde waar hy meer tuis sou voel nie? Hy was blykbaar nêrens werklik tuis nie, behalwe miskien toe hy saam met sy ma gewoon het.
“Wat my hinder van die blanke wêreld wat ek in die loop van my beperkte kom en gaan rondom my waarneem, sy dit in aftreeoord of stad of op die platteland, is egter nie die feit dat ‘n ouer generasie beperkte bereidwilligheid tot verandering toon nie, want oor die algemene onaanpasbaarheid van ouer mense het ek reeds geskryf” (104). Dan kom ons by die ander teksgedeelte wat guns in Gert van der Westhuizen se oë gevind het: “Wat my verontrus, is wat vir my eerder lyk soos die onwil van ‘n beduidende deel van die blanke bevolking op breër vlak om aan te pas of die huidige werklikheid te aanvaar, en ‘n wydverspreide houding, vandag nog steeds, van wat ek slegs met die Engelse woord resentment kan aandui” (104).
Volgens Pharos se omvattende Engels-Afrikaanse woordeboek (2005, p 1302), beteken “resentment” onder meer: gegriefdheid, gekrenktheid, gebelgdheid, wrewel, teensin, weersin en afkeer. “Resentment” lyk vir my na ‘n bruikbare opsomming van hoe Afrikaners oor die nuwe Suid-Afrika voel en selfs behoort te voel. Hierdie weersin, ens, word nie deur Van der Westhuizen gedeel nie, vandaar sy lofsang vir bv sportkwotas. Maar Schoeman het, anders as Van der Westhuizen, ‘n gesonde afkeer van die nuwe Suid-Afrika gehad, soos hy hier bo uitdruklik erken het. Van ‘n toegewyde aanhanger van Europese beskawing kan ‘n mens kwalik entoesiasme vir die nuwe Suid-Afrika verwag. Waarom dan verontrus oor Afrikaners se houding wees? – hoewel ek moet toegee: daar kan graadverskille in houding wees.
Maar Schoeman probeer voorts om in sy verligte rat te bly en sy verkrampte rat te vergeet. Hy voel “die morele verpligting om my terugblikkend en opsommend nogmaals uitdruklik te distansieer van die hele verderflike apartheidsbeleid waaronder ek grootgeword het en waarby ek as blanke so dikwels self mog baat, dikwels ten koste van andere. En nie minder nie van die argaïese restante daarvan wat ek nog altyd van tyd tot tyd in my daaglikse omgewing aangetref het en steeds aantref. Ek wil my lewe nie in ‘n gees van verbittering eindig nie, dog dit is moeilik om sonder verbittering dít te sien en te hoor wat ek so gereeld te sien en te hore kry” (104-105).
“‘Waarom haten de Afrikaners de zwarten toch zo?’ het my moeder in later jare meermale retories uitgeroep. Dit was hier in dieselfde Bloemfontein, omstreeks 1980, in ‘n bestel wat lankal reeds ondergegaan het; maar ondanks die dramatiese veranderings in wetgewing moet mens jou dikwels afvra hoeveel daar intussen in die harte van individuele mense verander het. Wantroue, wrok, vrees – en ja, háát is na mý gevoel ook nie te sterk om dit uit te druk nie” (105). “Wrok” en “haat” is egter twee van die betekenisse van “resentment” wat ek hier bo doelbewus weggelaat het omdat ek hulle in hierdie konteks as meesal oordrewe beskou. Dink bv aan diegene wat ‘n gesonde standpunt oor immigrasie huldig. Hulle verlang dat slegs mense wat ‘n bate vir die land sal wees hulle hier mag vestig. Maar dan word hulle goedsmoeds van haat teen inkommers beskuldig.
Maar Schoeman kom nogeens in oordrewe trant terug na dieselfde tema. “Dit is die mees duiselingwekkende ervaring van alle wat nog vir my oorgebly het, die seldsame kere wanneer dit nog voorkom, in getemperde vorm. Verontwaardiging oor onreg, wat ek in hierdie nuwe Suid-Afrikaanse werklikheid nog gereeld teëkom, soos outoritêre optrede of bestuur byvoorbeeld, waar dit nog voorkom as oorblyfsel van ‘n uitgediende verlede; maar in hierdie konteks gaan dit gewoonlik nog altyd om veronregting van swart deur wit, en wel deur blanke Christene, die onbillike loon, die uitbuiting, die onbedagsaamheid, die sorgeloosheid, die onverantwoordelikheid; alles op klein, alledaagse, huislike skaal; maar om daardie rede nie minder onregverdig nie. Of die ingewortelde vooroordele: swart mense steel, hul tasse moet deursoek word; swart mense moenie bederf word of te veel betaal word nie. Nog altyd” (174-175). Schoeman wend egter geen poging aan om ewewigtigheidshalwe ‘n inventaris op te stel van onaanvaarbare gedrag by swartes nie. Sy kritiek is ook nie teen plaaslike blankes in die algemeen gerig nie maar spesifiek teen Afrikaners.
“In die konteks van die samehorigheid wat die Afrikaners in elk geval tot baie onlangs nog gekenmerk het, is dit skynbaar moeilik vir lede van die literêre establishment om te glo dat ek my wérklik en eerlik nie as ‘een van ons’ beskou nie, en dit trouens ook nie wil wees nie, en die feit dat ek doelgerig vir my ‘n eie ruimte afgebaken en die integriteit daarvan bewaar het, kan die maklikste as affektasie of aanstellery afgemaak word, ‘n doelbewuste poging om ánders te wees en interessant te lyk. Ek is oud, onaanpasbaar, onvergenoeg, nie meer in voeling, nie meer ontvanklik nie, en ek wil dit trouens ook nie wees nie. Ek het boeke geskryf in Afrikaans, niks meer nie, en ek voel my by die Afrikaanse letterkunde en sy voortbrengsels minder betrokke as by bepaalde landskappe waarvoor ek geneentheid voel” (53). Later verwys hy weer na sy geneentheid. “Dit is asof Suid-Afrika in alles, feitlik alles weerklink, hierdie land waar ek nie tuis voel en waarvoor ek geen geneentheid voel nie, veral nóú nie meer nie, maar waarmee ek tog onontkombaar verbonde bly” (169).
Afrikaners ly glo aan “kulturele kondisionering” (127) wat vir Schoeman onaanvaarbaar, moontlik selfs afstootlik, is. Afrikaners se waardestel is “miskien meer geskik … vir ‘n landelike samelewing in die negentiende eeu as ‘n moderne staat in die 21ste eeu” (128). Met ander woorde, synde in Afrika is Afrikaners agterlik. Alles in ag genome lyk dit vir my asof dit ‘n redelike vertolking van Schoeman se standpunt is. Later skryf hy “dat hierdie mense [Afrikaners] en ek net in die mees létterlike sin dieselfde taal praat” (166).
MER (Maria Elizabeth Rothmann, 28.08.1875-7.09.1975) is dikwels geloof vir haar eenvoud en opregtheid, sowel in haar skryfwerk as in haar lewe. Ek gaan nie haar lewensverhaal vertel nie maar eerder skryf oor haar politiek. Met die oog hierop verwys ek agtereenvolgend na drie bronne: haar outobiografie (1972), ‘n huldigingsbundel (1975) en Jaap Steyn se MER-biografie (2004).
My beskeie deel
Die teks van MER se boek, My beskeie deel: ‘n outobiografiese vertelling (Kaapstad: Tafelberg, 1972, 3de druk 1976, 305p), is hoofsaaklik in die jare vyftig geskryf. Daar word egter min besonderhede oor die periode ná 1938 verskaf. Sy werp heelwat lig op die laaste kwart van die 19de eeu en tot by die opkoms van Afrikanernasionalisme in die era van Barry Hertzog. Oor die DF Malan- en apartheidsera is daar min inligting omdat haar lewensbeskrywing eintlik onvoltooid is. Maar daar is baie gegewens wat as rigsnoer en aanmoediging vir Afrikaners in ons huidige bedenklike situasie kan dien.
Soos haar ma en MER se oudste broer, Frits, wat ‘n Transvaalse burger was en die volle drie jaar van die Anglo-Boere-oorlog (ABO, 1899-1902) geveg het, was MER republikeins en nie-Engelsgesind; dus sterk “Boergesind” (p 129, 132): “Ons wat so sterk simpatie had met die strewe van die republieke [Oranje-Vrystaat en Transvaal] na volle onafhanklikheid” (99). “Ek dink daar was nooit, wat onse volksgevoel betref, ‘n afvalligheid by ons van die beginsels wat Frits uitgeleef het en vir ons ingeprent het deur woord en daad nie” (93). “Ek dink my definisie van sonde het gegroei uit ‘n onbewuste betragting van Frits: ‘Sonde is om eie voordeel uit ander se nadeel te haal'” (94); soos myns insiens die geval is met bv die ANC-regering se regstellende aksie en swart ekonomiese bemagtiging.
Oor die Engelse predikante in haar tuisdorp, Swellendam, skryf sy: “Hulle het ook maar die Engelsman se kenmerk gehad: wat hy nie wil sien nie, dit sien hy nie” (22). Maar daar was ook die Skotse Murrays: “‘n Merkwaardige familie wat besonder bygedra het tot die vorming van ons volk” (52). Destyds het MER ‘n afkeer gehad van “die dubbele lewe wat die groot gros Engelse mense in ons land gevoer het: die ‘Society’-verkeer” met mede-Engelse en hulle anderste verkeer met ander mense. MER het “een leefwyse” verkies: “‘n mens is soos jy is” (34). ‘n Mens moet nie “doenig … met die skyn” wees nie (35). Dink bv aan die oorverligtheid wat so baie plaaslike blankes, insluitende oud-Broederbonders, deesdae uitstraal.
Op skool was daar “gedwonge Engels en strafbare moedertaal” (36). Sommige van die Engelse onderwysers was Afrikaners vyandig gesind, bv “Dit het toe dikwels gebeur dat sy [Ellen Middelton] met skerp minagting van die Afrikaners se gewoontes, geskiedenis en taal gepraat het, en daardeur het sy ons kwaad berokken” (59). Sommige Afrikaanssprekendes het Engels as huistaal gehad en hulle kinders het Engelse name gekry (36). “Ook het goeie ouers na goeie onderwys vir hulle kinders gesoek wat loopbane toeganklik sou maak. En daarvoor was Engels onmisbaar” (37). Deesdae word dieselfde argument steeds gehoor.
“As daar ooit naby-gekom is aan die sterwensuur van die ou Patriotse strewe, dan was dit in daardie jaar toe Jameson sy planne vir die oorrompeling van Transvaal saam met sy gelykes gesmee het” (92). Die Jameson-inval (1896) en die ABO het ‘n kentering gebring en Afrikanernasionalisme aangewakker (36). “Ons het … die gees van ons voorouers in ons gevoel roer” (91). Die Jameson-inval het vir MER gewys dat “ek as kind van my volk my plig moes sien en aanvaar” (95). “My huistaal was nooit anders as Afrikaans nie, uit eie bodem gevorm, in die dieptes voedend” (92). Haar familie en vriende se leefwyse is “op die ou Patriotpatroon gevorm, en die gevoel waarmee ek mens geword het, dat ek tog by hulle en nêrens anders tuishoort, het my nooit verlaat nie. Hoe mooi en aanloklik en interessant die Engelse aanknopings was, dit het altyd aanknopings gebly en nooit vereenselwigings nie” (92).
In Paul Kruger se Zuid-Afrikaansche Republiek het MER eerstehands waargeneem ‘n “voortdurende verset teen magte wat onse natuurlike volksvorming aan bande wou lê, ‘n verset wat diep ingewortel was in die Afrikaanse volk en deur onse geskiedenis geloop het lank voor daar ‘n Groot Trek was … die verset het ten spyte van die Engelse oorwinning in die Tweede Vryheidsoorlog [ABO]* nooit opgehou nie; dit leef vandag nog voort. So iets is dan, lyk dit my nou, deel van die normale geestelike toerusting van ‘n gesonde volk” (110). Wat het sedert 1990/94 van daardie verset en eens gesonde Afrikanervolk geword? Tans leef ons ongetwyfeld in abnormale omstandighede. Vorentoe sal daar hopelik ‘n kentering kom. [* MER het beswaar teen die benaming “Boer War” omdat dit impliseer “die Boere was dié wat oorlog gemaak het, nie die Engelse nie” (131). Die eertydse benaming “Vryheidsoorlog” vir die ABO word deesdae vermy omdat mense, weens ANC-propaganda, geneig is om aan die sabotasie en terrorisme van die ANC en PAC as ‘n bevrydingsoorlog te dink; dus bevryding van bv blanke politieke beheer.]
Tydens die ABO was daar krygswet in die Kaapkolonie. Let op die ooreenkomste met die nuwe Suid-Afrika. “Daarin was vernedering, die uitvoer van minderwaardiges se bevele, die verduur van alles wat sulke vreemde oorheersers … sou uithaal om hulle heerskappy te toon sonder vrees vir nadelige gevolge vir hulleself. Mense se perde en vervoermiddels [deesdae bv plase en maatskappye] is gekommandeer, pryse deur die kopers vasgestel … Bewyse van ‘oortredings’ was onnodig – aanklagte was genoeg* … Dit was vir ons swaar om die vernedering te verdra; ons het gesug daaronder. Maar ons het vandag niks waaroor ons ons moet skaam nie” (140-141). [* Soos in die geval van die hedendaagse Menseregtekommissie?]
Terugskouend skryf MER: “Wat met ons volk gebeur het, het vir my, soos vir elke normale Afrikaner, altyd diep aangegaan. As ek nou terugkyk op my eie lewe en op wat ek van die voorgeslag weet, dan sien ek dit kon en kan nie anders nie: dit is ‘n kwessie van selfbehoud, van dood of lewe. En lewensbehoud is ‘n gesonde en basiese strewe by alles wat bestaan. Ook leef ‘n mens nie alleen in die eie persoon nie, maar deur en met jou groep of volk. Word die volk se lewensfunksies gekeer, kwyn die indiwidu ook … skaars het ons die lendene omgord om die Kompanie uit te daag, toe was die Engelse daar. Vir hulle was onse volksgees net so tot ewige las … hierdie Engelse volk is met die oortuiging gebore dat ander volke, ander tale, ander tradisies, sedes, gewoontes nie eintlik daarop aankom nie, en dat die enigste werklike bestaansreg, dié van die Engelse volk, tog eindelik deur almal erken moet word. Hulle kon nie, en kan vandag nog nie (in 1952) verstaan dat ons die saak nie so insien nie” (166). Sedertdien het die situasie toenemend vererger tot: Afrika (by uitstek of selfs uitsluitlik) vir swart Afrikane.
MER skryf: “Wat het die Afrikaners tog nie al onder die betowering van die vryheidsdroom beleef en verduur nie! Slagtersnek. Die Trek. Vegkop. Bloedrivier. Majuba. Rhodes. Jameson. Die Tweede Vryheidsoorlog. Vereeniging. Milner. Die goud- en diamantbase. Die Konsiliasie-politiek” (167) – deesdae transformasie en versoening genoem.
Enkele jare na die ABO het die Oranje-Vrystaat selfregering gekry. As minister van onderwys het Barry Hertzog “gelyke verpligting van die twee landstale in die skole” deurgevoer. Toe klink die beskuldiging op: Hertzog “wou Hollands vir die stomme Engelse kind die keel indruk” (168). Later het dieselfde beswaar teen Afrikaans in Soweto, Stellenbosch en elders opgeklink. MER sê: “Ek kan nie verstaan dat ‘n mens die hart se gevoel in ‘n vreemde taal wil beskryf nie … Daarvoor is die eie taal die beste” (263). Hertzog het gesê: “Ons moet ons nie beskou as iets anders as ‘n vrye volk nie” (174). MER voeg by: “Vryheid [is] onontbeerlik … vir die ontwikkeling van wat gesond is in die mens” (265).
MER is in 1975, die jaar waarin die Afrikaanse Taalmonument in die Paarl onthul is, tydens die hoogbloei van Afrikanernasionalisme oorlede. Daarom kon sy skryf: “As ek, ou mens, nou oor my jare terugdink, dan is daar nie baie wat ek eintlik anders wens nie” (51). Onder nasionalisme het sy verstaan “liefde vir die eie volk en ‘n begeerte om daarvan ‘n gesonde, intelligente en eerbare volk te maak” (229). Sy sou onmoontlik kon voorsien dat ‘n skrale 15 jaar later ‘n klein groepie Afrikaanssprekende blankes van 1990 af sou begin om hulle mandaadloos aan te matig om die ondergang van die Afrikanervolk te probeer bewerkstellig. Tot op hede het die klippe nog nie eens werklik begin om oor so ‘n slawementaliteit uit te roep nie.
MER loof die Afrikanerleiers van weleer wat hulle nie by die konsiliasiepolitiek laat betrek het nie as “koershouers; en koershouers in ‘n verwarring is onmisbaar” (179). “So was dit met Kruger en Steyn en Hertzog, met De Wet en De la Rey, met Beyers, met Danie Theron en Scheepers” (247). MER het duidelik onderskei tussen diegene wat rigting-houdend is en dié wat rigting-afwykend is (288). “Die politieke stryd [is] ‘n stryd om onse voortbestaan” (225). Hierin het Die Burger, anders as deesdae, ‘n leidende rol gespeel. “Die koerant … moet die hele volkslewe voed” (225). Daar was by MER ‘n afgestemdheid op Afrikaners: “Die hoogste lewensgeluk … is die omgang met mense by wie jy innig pas” (202). “Lewensvreugde [is] die teelstof vir die geestelike groei” (274).
MER 100
Ter herdenking van haar 100ste verjaardag en ter huldiging van MER is ‘n bundel met 12 essays gepubliseer: MER 100 (Kaapstad: Tafelberg, 1975, 116p). In die flapteks staan: “So word daar dan weer ‘n venster oopgemaak op die literêre bydrae van ‘n skryfster wat ‘n besondere aksent aan die Afrikaanse taal en die letterkunde gegee het.”
Hennie Aucamp noem MER ‘n “aristokraat van die gees” (p 1) en ‘n “vrou wat haar mense ‘n lang lewe lank geleer het om hul eiegoed raak te sien en lief te hê” (7). Haar ideaal was dat haar en andere se werk “bouwaarde” moet hê” (5). In haar outobiografie noem sy diegene waarvoor sy waardering het telkens “gewers”. In 1950 is daar ook ‘n boek van haar met die titel, Die gewers, gepubliseer. MER se ideale staan in skrille kontras met die absurde status wat afbrekers en ontvangers in die nuwe Suid-Afrika verwerf het.
Audrey Blignault wys daarop dat MER “ootmoedige werklikheidsdiens” gelewer (14) en “verhelderende stukrag” verleen het (19). Haar ideaal was “om eenvoudiger, eerliker, meer onvervals jouself te wees” (19).
Elize Botha haal MER soos volg aan: “Ek maar altyd wil keer dat toekomstige geslagte, onkundig omtrent die stoffasie waaruit hulle ontstaan het, iets waardevols sal verloor om hulle rigting te gee” (25). Daar is geen moontlikheid dat Afrikaners tydens die ANC-bewind in die staatskole waarheidsgetrou oor hulle en andere (bv swartes) se geskiedenis ingelig sal word nie. Daar is al voorgestel dat ouers hulle kinders oor ons geskiedenis moet inlig, maar hoeveel ouers doen dit of is in staat om dit doeltreffend te doen? Die skade wat die dwase 1990/94-magsoorgawe aangerig het, is ook in hierdie opsig onberekenbaar en dikwels seker onherstelbaar.
Alba Bouwer verwys na MER se skryfwerk wat (in die woorde van MER) “uit onse mense en uit onse eie bodem” gekom het (31). Vir MER was die Afrikaners ‘n “baanbrekersvolk” (30).”Die groot opbou van die volk” moet sy “houkrag” behou (31). Ons moet ons “aksente van die onbelangrike na die belangrike verskuiwe” (33). Hierin moet die Kerk ‘n “koersbepaler” wees (35). MER sê: “Dit lyk my tog asof daar nêrens groei kan wees sonder ordelikheid nie” (34). Deesdae kom bitter min van MER se gesonde idealisme tereg. In die nuwe Suid-Afrika het die Afrikaanse kerkgenootskappe skouspelagtig aan aanhang, aansien, gesag en koers ingeboet, al verkeer baie van die ampsbekleërs in die waan dat hulle nou op die regte spoor is.
MER het oor “vanslewe se mense” geskryf. Van hulle “moed, van hartversterkende geloof, en sommer van goedheid. Moontlik was hulle aangewers” (49). Gerrit Dekker haal MER soos volg aan: “Bewus en onbewus breek Engeland aan onse persoonlikheid, omdat hy sterk genoeg is daartoe” maar ons moet “sy vernietigingsmag weerstaan” (41). Insgelyks behoort Afrikaners hulle deesdae teen swart mag te verset.
Tol de Villiers skryf “dat ‘n mens ná ‘n besoek aan haar altyd voel of die Here jou ook vir ‘n wyle gelei het na waters waar rus is” (53). MER het “in besonderhede vertel hoe die Engelse in haar jonger dae die Afrikaner se trots op alles wat sy eie is probeer doodsmoor het” (57). MER het waargeneem “hoe openbare figure se woorde van hul dade kan verskil” (56); iets wat ons tot ons skade in oortreffende mate sedert 1990 ervaar het.
Ek kan die volgende stelling van MER beaam: “‘n Mens skryf omdat jy graag daardeur iets wil verduidelik, grotendeels aan jouself verduidelik” (73). LW Hiemstra skryf: MER se “hoë etiese opvattings het deurgeskyn waar sy betoog het dat sondes van die liggaam, soos dronkenskap byvoorbeeld, vergeefliker is as die sondes van die gees” (66). Sy was in die jare twintig en dertig intiem gemoeid met die armblanke-vraagstuk en sou die herverarming van Afrikaners in die nuwe Suid-Afrika sterk veroordeel het. Maar haar skerpste kritiek sou myns insiens wees op die buitengewone moeite wat van owerheidsweë en in die hoofstroominligtingsmedia gedoen word om Afrikaners se gees en hulle kultuur, bv Afrikaans, te probeer vernietig.
Hendrien Lambrechts bevestig dat MER wou “help om ‘n volk op te bou wat gesond is na liggaam en gees” (75, 78).
WEG Louw beskou die volgende aanhaling uit sy broer, NP van Wyk Louw, se toneelstuk, Die pluimsaad waai ver (in 1966 geskryf, in 1976 gepubliseer, p 25), as toepaslik op MER se lewe en skryfwerk. ‘n Jong Kolonialer wat na die Oranje-Vrystaat gegaan het om in die ABO te veg en president MT Steyn as ‘n “nuwe soort Afrikaner” ervaar het, sê: “Ek het gevoel: hier het die Afrikaner wýsheid geword en intellek; gelyk of bo die Engelse se bestes, beskaafd; méér as hulle Milners en ander. Want ook nog goed van hart bý die wysheid en verstand … Dis ‘n vreemde, nuwe ding. En dis hiervoor wat ek moes gaan veg” (84). Van MER sê WEG Louw: “Daar is nog maar één soos sy” (90).
Oor Recht Malan se vader het MER in 1970 geskryf: Nie lank na die ABO nie was hy as predikant op Swellendam “so ‘n hartversterking vir ons wat deur daardie oorlog volksgetrouheid geleer het en vasgehou het” (93).
Erika Theron vertel van die eredoktorsgraad wat die Universiteit Stellenbosch in 1950 aan MER toegeken het. MER het daaroor soos volg geskryf: “Die enigste ding van hierdie aand wat ek ooit geniet het was die graad op Stellenbosch, so by my mense” (116). MER sou nie glo dat dieselfde universiteit deesdae alles in sy vermoë doen om ‘n nie-Afrikaner- en ‘n nie-Afrikaanse inrigting te wees nie. Kommuniste en terroriste kry spreekbeurte en word vereer; nie Afrikaners nie. Daar is Afrikanerbloed aan die eikeblare, bv van Johannes Henoch Marais (8.09.1850-30.05.1915).
Die 100 jaar van MER
Uit die pen van die Afrikaner en gerekende biograaf, JC Steyn, is die volgende omvattende biografie gepubliseer, Die 100 jaar van MER (Kaapstad: Tafelberg, 2004, 608p). Daaruit verskaf ek inligting wat nie hier bo verskyn nie.
President MT Steyn het na aanleiding van die ABO gesê: “De taal van de veroveraar is in de mond van de veroverde de taal van slaven” (101-102). In die nuwe Suid-Afrika is dit geensins die geval dat die blankes of Afrikaners verower is nie; hulle is bloot blatant deur ‘n groepie Afrikaanssprekende blankes (‘n gemeenskappie van onheiliges) bedrieg. MER het destyds al verwys na “onse leiers [wat] gedurig maar oorgaan na die verleiers” (324); des te erger as daardie verleiers kommunistiese terroriste is. MER het gesê: “Hoe ons die k…..kwessie met ‘n partystelsel gaan behartig, weet ek nie. En dit is onse groot taak” (426) – ‘n taak waarin die NP-onderhandelaars skoupelagtig gefaal het. Afrikaners is myns insiens deesdae enersyds onder geen verpligting om die nuwe heersers se voorkeurtaal, te wete koloniale Engels, te aanvaar nie en is andersyds etnies en moreel gebonde om hulle kultuur, insluitende Afrikaans, te bevorder.
Die Afrikaanse koerant, Die Burger, is in 1915 gestig met as “hartverwarmende” strewe: “Het zal erkennen het bestaan van ‘n Afrikaner nationaliteit” (110). In 1925 is Hollands/Afrikaans as ‘n amptelike taal naas Engels erken. Toe is gesê dat die doel en ideaal van Die Burger “die opbou van ‘n Afrikaanse volksbewustheid en volkstrots” is (191). In 1964 het MER geskryf: “Die Burger … is deel van wat ons hoog ag, iets waaraan ons geheg is; iets met ‘n tradisie” (480). Hennie Aucamp het by geleentheid gesê: “Die Burger het nog altyd aristokrate van die gees getrek” (497). Van al hierdie voortreflike eienskappe het (feitlik) niks oorgebly nie; nie eens die koestering van Afrikaans nie. Die ANC-aktivis, Henry Jeffreys, het as redakteur (2006-2010) besluit dat die koerant nie meer Afrikaans sal bevorder nie. Geen redakteur ná hom het erns met die heil van Afrikaans gemaak nie; ook nie die Universiteit Stellenbosch wat in dieselfde tyd in dieselfde dampkring as Die Burger ontstaan het nie. MER onderskei handhawers en versmaders van Afrikaans (183). “Die gevaarlikste versmaders van die Afrikaanse taal is Afrikaanssprekendes” (184), volgens ‘n hoofartikel in Die Burger. Dit was in 1924 toe die Smuts-regering, soos die ANC-regering, “nie die taalbepaling van die Grondwet uitgevoer het nie” (184). Toe ‘n ooreenkoms destyds oor ‘n vlag aangegaan is, “nie een woord Afrikaans gepraat is nie” (190); soos deesdae feitlik daagliks in die parlement gebeur.
“Vir haar, sê MER, lyk die beleid van vashou aan die eie taal en kultuur natuurlik, reg en gesond. ‘Elke nasie bring volgens sy aard sy bydrae aan die mensdom, en as hy sy aard los, en ‘n ander s’n oorneem, is hy letterlik as nasie niks werd nie.’ So ‘n ‘vashou-beleid’ hoef nie haat en nyd af te gee nie. ‘Dit is nie sy natuurlike vrug nie, want die vashouer is te besig met homself om ‘n ander te hinder of te haat. Dit is die afneem-beleid [bv regstellende aksie, swart ekonomiese bemagtiging] wat haat meebring. As ons dan die vashou-beleid voorstaan, kom ons weer terug na die vraag wat ek eerste gestel het: Wat is nou eintlik hierdie Afrikanerskap, dat ek so baie waarde daaraan heg? En sonder om ‘n definisie daarvan te kan gee, kan ‘n mens net antwoord: Dit is iets waarsonder ek nie meer myself sal wees nie” (357).
MER het gesê: “Iets dwing jou gedurig om met verkeerde toestande te veg net soos jy nie kan rus nie as jou huis deurmekaar is” (173). Haar werk oor die armblanke-vraagstuk vir die Carnegie-kommissie en as maatskaplike werkster vir die ACVV was daarop toegespits om die Afrikanervolk ná die ABO-verwoesting aan kant te maak, dus in orde te kry, omdat die “volk se huishouding” deurmekaar was – MER was ‘n “volksaankantmaker” (234). Die politiek “is ‘n aankantmakery. Die land, die volk, is deurmekaar; dit moet in orde gestel word” (310; ook 339). In 1926 het sy geskryf: “Verloor ons die goeie Afrikaner-eienskappe, dan is ons soos die sout wat sy soutigheid verloor het, en ons kan ons deel nie bydra by die werk van volkbou in hierdie deurmekaar-bevolkte land nie” (193). In Amerika het sy kennis gemaak met blankes wat gedink het dat die swartes “maar Amerikaners moet word … Maar dit lyk my maar darem ‘n plan wat tog nie op wieletjies gaan loop nie” (373).
In 1937 het MER geskryf “nog nooit het sy ‘n dorp teëgekom wat net deur ‘nemers’ bewoon word en nie ook deur ‘gewers’ nie” (225). Onder “gewers” het sy veral die kulturele leiers in die gemeenskap verstaan. Maar sy was ook suiwer materieel teen parasitering gekant. Van haar seun en skoondogter het MER gesê: “Hulle is ‘vatters’, niks in hulle van gewers nie” (276). In hierdie sin is daar deesdae dorpe wat deur vatters/ontvangers/bakhandstaners oorbewoon word terwyl die gewers, diegene wat inkomste- en munisipale belasting en vir dienste (soos water, elektrisiteit en televisie) betaal, dikwels ‘n krimpende minderheid is. Dit is ‘n nie-volhoubare opset wat in geen suksesvolle en voorspoedige land aangetref word nie. MER: “Ons kan nie saamsmelt [deesdae nasiebou genoem] met elemente wat verderf in die pot bring nie” (303).
Na aanleiding van ‘n besoek wat sy aan Europa gebring het, het MER geskryf (en dit kan goedskiks op ons huidige juk van swart mag van toepassing gemaak word): “Om op een nasie ‘n ander se aard af te dwing, dit werk uiters skadelik en verwarrend; ook is dit skadebringend wanneer een nasie so gesteld is op sy eie aard dat hy, wanneer daartoe in mag, daardie aard op ‘n ander nasie wil afdwing. Om dit duideliker te stel, so ‘n afdwingery bring skade beide aan die afdwinger en aan die nasie waarop die vreemde aard afgedwing word” (330).
Opsommend het PA Joubert gesê MER se “meelewing met en bemoeienis ten behoewe van die Afrikaners, van jongs af tot in haar grysheid, haar vereenselwiging met alles wat sy as behorende tot Afrikaner-wees beskou, en aan die ander kant haar heftige afkeuring van alles wat na haar mening nie daarmee te rym is nie; haar opregte, nederige deurskouing van haar eie gemoed – soms selfs met ‘n byna kinderlike naïwiteit; die neerslag van dit alles in haar helder prosa as letterkunde – hierdie eienskappe het haar ‘n enige plek in die Afrikaanse skrywerswêreld laat beklee. Dit is goed dat daar so iemand was – iemand so heel besonders – wat vir haar tyd die beeld van die ‘ideale Afrikaner’ so goed kon boetseer [vorm/voorstel] én verpersoonlik” (524).
Daar is die moontlikheid dat die volgende staatshoof van die nuwe Suid-Afrika ‘n vrou kan wees. MER/TaMiem sal dit nie wees nie; nie net omdat sy dood is nie, maar ook omdat sy blank is. Blankheid is ‘n onoorkomelike hindernis vanweë die ANC se eiesoortige idee van nie-rassigheid, waarin daar heelwat valsheid en ook doodgewone rassisme is. ‘n Blanke staatshoof is vir die ANC in beginsel onaanvaarbaar. Maar MER sou myns insiens in daardie amp beter as enige van die ANC-kandidate gevaar het, uitgaande van die idealistiese veronderstelling dat Suid-Afrika steeds ‘n beskaafde, Westers-georiënteerde land is.
Ek het reeds oor hoofsaaklik nie-akademiese aspekte van Jonathan Jansen se jongste boek, As by fire: The end of the South African university (Cape Town: Tafelberg, 2017, xxiii, 287p, R280; Amazon Kindle $23,34), geskryf (Praag 15 Julie). In hierdie rubriek gaan dit oor die akademiese kern van die boek. Charles van Onselen noem Jansen “easily the country’s leading expert on education at all levels” (p i). Don Pinnock verwys na Jansen as “a brilliant insider” (p i).
Na aanleiding van die plaaslike studente-onrus in die vorige twee jaar het Jansen onderhoude met 11 rektore van Suid-Afrikaanse universiteite gevoer. In die geval van die tradisioneel blanke Engelse universiteite ontbreek die Universiteit Natal. Wat betref tradisioneel blanke Afrikaanse universiteite ontbreek die Universiteit Stellenbosch. Aan die begin van die boek word statistiek oor die 2014-studente-getalle aan die betrokke 11 universiteite plus dié van Jansen se Universiteit Vrystaat (UV) verskaf (xviii). Opvallend is dat die eertydse Randse Afrikaanse universiteit, tans die Universiteit Johannesburg, slegs 10,8% blanke studente het. Swartes het hierdie universiteit verswelg en verengels.
Selfs meer skandalig is dat 42,9% van die Universiteit Pretoria se studente blank is, maar dat daar desnieteenstaande besluit is om Afrikaans as onderrigmedium af te skaf. Johann van der Westhuizen spog oor sy medepligtigheid aan hierdie ernstige vergryp (Netwerk24, 15 Julie). Aan die Universiteit Stellenbosch is ‘n minderheid studente swart, gevolglik word geredeneer dat hierdie universiteit moet verengels. Aan die Universiteit Pretoria is ‘n minderheid studente blank, gevolglik word geredeneer dat hierdie universiteit moet verengels. Swartheid bepaal wat moet wees. Blankheid bepaal wat nie moet wees nie.
Die kern van die saak is dat omdat die nuwe Suid-Afrika myns insiens ‘n gemors is, die universiteite nie anders is nie. “What is happening in our higher education system reflects what is happening in our society more broadly” (84, 225). Ek sou graag wou hê dat universiteite beter as die res van die land moet wees; vaandeldraers van (Westerse/Europese) beskawing met kampusse waar wet en orde gehandhaaf word; veral in die geval van die eens blanke universiteite. Jansen beskryf die ideale universiteitsopset as “to provide a high-quality education in a secure environment” (238). Die uitgelese etiekkolos, Anton van Niekerk, redeneer dat ‘n universiteit nie ‘n (blanke of Afrikaner-) enklave in die nuwe Suid-Afrika mag wees nie. Suid-Afrikaners voel egter veral saans onveilig en daardie onveiligheid heers deesdae ook op die kampusse. Universiteite kan glad nie meer normaal funksioneer met klasse, eksamens, biblioteekbesoeke en byeenkomste saans soos in die goeie ou dae nie. In ‘n groot mate is die wantoestand die gevolg van transformasie, dus verandering, wat dikwels nie verbetering is nie.
Die enigste resensie van Jansen se boek wat ek onder oë gehad het, is dié van die Mandela-aanbidder, Herman Wasserman (Rapport, Weekliks, 9 Julie, p 12-13). Soos dit sy uiterste linksheid betaam, verwys hy na die Reitz-gebeure as “walglike dade” en “rassistiese bullebakkery.” Wasserman beskou die Jansen-boek as eensydig omdat die gesprekke uitsluitlik met rektore gevoer is en nie ook met linkse akademici en die opstandige studente nie. Wasserman se invalshoek is dat die studente hulle tot opstand, ontwrigting en vernietiging wend omdat hulle “onderrig so belangrik ag.” Hy dink dat die studente-onrus as ‘n “positiewe ontwikkeling” beskou kan word; dat hierdie studente dalk “‘n moeilike maar belangrike stryd om fundamentele grondwetlike regte” stry. By implikasie praat hy die Afrika-benadering goed waarvolgens verandering en vernuwing deur afbreking en vernietiging bewerkstellig word; al gee hy sagkens voor dat hy bekommerd oor die gewelddadige taktiek is.
Jansen is die ANC goedgesind. Tog is die kern van sy redenasie dat die ANC-regering die subsidiëring van universiteite in reële terme drasties ingekort het, gevolglik was daar ‘n skerp styging in klasgeld (2). Dit het aanleiding tot studente-onrus en -protes gegee, waarby ander sake ingesleep is, soos die inkontraktering van werkers, dekolonisering en die afskaffing van Afrikaans. “The roots of the campus crises lie outside the university … the government had failed to deliver on the promises of the liberation struggle and on the values of the Constitution. The students did not feel the benefits of democracy, equality, and dignity in their daily lives. Further, they endured continuous experiences of struggle from home to school and community to campus, and it affected them deeply. Their lives were a constant struggle just to survive economically, to be recognised culturally, and to be respected racially. They had had enough, and they were now very, very angry” (84-85). Daar is heelwat retoriese twak in hierdie laaste aanhaling, wat in elk geval glad nie R1 miljard skade aan universiteitseiendom (80, 237) regverdig nie. Maar hierdie misdadigers redeneer dat hulle nie opgehel moet word nie: “You can’t replace human beings but you can replace buildings” (86). ‘n Herwaardering van die waarde van geboue kan wenslik wees, want hulle is veronderstel om langer as mense te bestaan.
Die geykte strategie van die oproerige studente is soos volg: “The students would march; the march would turn violent, with attacks on property, threats to staff, and disruptions of classes; the management would then bring on additional security or call in the police to protect lives and property; and the students would then claim that it was the security and police that caused the violence in the first place. This claim was illogical and untrue, but it was the narrative reported on every campus to the outside world” (86-87). Wat Jansen as ANC-kornuit nie sê nie, is dat hierdie drogredenasie soos dié van die ANC is: dat apartheid die oorsaak was van die gewelddadigheid wat die ANC dekades lank met soveel oorgawe gepleeg het; “it’s the violence of the system” (87). ‘n Student het gesê: “Our fight is with the state and the state funding of higher education, and the police represent that” (87). Daar was ‘n “constant creation of incidents and episodes in order to mobilise students” (96-97). “The creation of lies would form part of what has been called catastrophising, which turns ‘commonplace negative events into nightmarish monsters'” (97). “Catastrophise” beteken “grossly exaggerate events or possibilities as unbearable ‘realities'” (165). Ook dit is eie aan die ANC se “bevrydingstrategie”, bv die Boipatong-slagting in 1992, wat gekenmerk is deur die ANC se “bogus claims and outright falsehoods” (96).
Daar word soms beweer dat die nuwe Suid-Afrika vreedsaam tot stand gekom het, wat ‘n inflame leuen is. Ander kere roem die ANC op sy gewelddadige geskiedenis, sy ikoniese “struggle”. Om hierdie rede is dit uiters moeilik om wet en orde in die nuwe Suid-Afrika te handhaaf. Die skandalige voorbeeld wat die ANC met geweld gestel het, word steeds deur die massa nageboots. As ‘n rektor genoodsaak voel om die polisie op die kampus te kry, moet hy deesdae eers ‘n hofinterdik verkry (88). ‘n Mens sou dink die polisie is veronderstel om teen misdaad op te tree waar dit ook al gebeur, maar dit is glad nie meer so nie; ‘n hof moet hulle eers magtig. Teen daardie tyd is (groot) skade reeds aangerig. “The police chiefs had made it very clear that they did not take orders from the university management” (95).
Wat glad nie prominent in Jansen se boek is nie, is die ruime mate waarin universiteite skuldig aan geldvermorsing is. Omdat die ANC-regering ‘n slegte voorbeeld stel met buitensporige vergoeding vir die bekleërs van topposte, doen universiteite dieselfde. Byvoorbeeld, daar is in werklikheid geen afdoende regverdiging vir die vergoeding van miljoene rande per jaar aan ‘n rektor nie. Jansen verwys na die rektor as “this most valuable and often well-paid resource” (xv). ‘n Rektor behoort myns insiens hoogstens dubbel die salaris (en verkieslik slegs die helfte meer) as ‘n professor te ontvang. Daar sal steeds akademies uitstekende applikante vir so ‘n pos wees; dikwels beter as sommige van die huidige bekleërs wat om veral nie-akademiese redes aangestel is.
Jacob Zuma is berug vir sy spandabelheid, maar hy het net een adjunk. Aan universiteite is daar ritse viserektore. Die rektor hoef nie ‘n ampswoning te hê nie. Hy ontvang (eerder as verdien) genoeg geld om self ‘n huis te bekostig. Hy en sy talle viserektore hoef nie eie ampsmotors te hê nie. Die universiteit kan volgens werklike behoefte ampsmotors aanskaf, maar dit hoef nie luukse motors te wees nie; eerder bloot doelmatige vervoermiddels. Die universiteitshoës behoort net wanneer werklik nodig te vlieg en dan ekonomiese klas en wanneer hulle op reis is ekonomiese (bv drie- pleks van vyfster-) huisvesting te gebruik. In die nie-akademiese sektor van die universiteit is groot geldvermorsing aan die orde van die dag. ‘n Universiteit is veronderstel om op onderrig en navorsing te konsentreer. Gimnasium/oefen-, sport- en woongeriewe in bv koshuise, asook spyseniering, skoonmaakdienste, ens, kan aan private inisiatief oorgelaat word. Administrasie is bloot ‘n noodsaaklike euwel. Desnieteenstaande is die administratiewe sektor toenemend veel groter as die akademiese sektor. In sommige gevalle is daar ritse registrateurs en talle direkteure wat beter as professore vergoed word.
Jansen is die opruiende swart studente simpatiek gesind oor beweerde “cultural alienation” (xiii). Hy hou daarvan dat ‘n UV-koshuis nou die naam Beyers Naudé dra en nie meer dié van JBM Hertzog nie (x). So ‘n naamsverandering bevorder seker ‘n gevoel van insluiting by swartes maar dit vervreem die oorgrote meerderheid blankes. Aan die eens blanke universiteite is daar deesdae alewig die swartes se geweeklaag oor “not feeling at home” (66). Hulle kan maklik meer tuis voel deur eerder ‘n tradisioneel swart universiteit by te woon. Blanke studente het nie sodanige keuse nie. Aan die tradisioneel swart universiteite sal blankes kultureel hoogs ontuis voel. Aan die tradisioneel blanke universiteite, waar hulle histories hoort, word blankes weens transformasie doelbewus al hoe meer ontheem. ‘n Universiteit is in elk geval nie veronderstel om ‘n alternatiewe tuiste, dus soos ‘n ouerhuis, te wees nie. “A university is, after all, a place of exploration and growth – hence of turmoil and dislocation – rather than a place in which to feel ‘at home'” (69).
Jansen is polities links, pro-swart gesind en uiteraard so polities byderwets soos kan kom. “Some things were changed instantly when I started working there [as rector of Free State University] in 2009, such as the symbols in the university coat of arms, which represented the Boer Republic that birthed the University of the Orange Free State” (52-53). Watter reg het Jansen om hom aan te matig om die geskiedenis van die UV te misken? Hy het net so min reg daartoe as die misdadige studente wat Cecil Rhodes se rol aan die Universiteit Kaapstad misken.
Van die 12 rektore wie se menings in die boek weergegee word, is net twee blank. Oor die onderverteenwoordiging (merietegewys) van blanke rektore kla Jansen nie. Net een vrou is onder daardie 12 rektore en daaroor skryf Jansen ooreenkomstig die ANC se beleid: “There are too few women leaders of South African universities” (xvii).
Van die ontstellendste aspekte van die studente-onrus is die mate waarin nie net sommige dosente nie (141, 208) maar ook die universiteitsbestuur, insluitende die rektore (en ook die hoofstroominligtingsmedia) hulle polities byderwets aan die kant van die opruiende studente geskaar het, bv deur “legal and other material support” aan te bied (10). Dit kom neer op die beskerming van misdadigers en die aanmoediging van verdere oproer, wat sekerlik nie in die belang van universiteite is nie. Aan die Universiteit Pretoria “we gave them bottles of water and all of that” (61).
Wat die rektore deurgaans beklemtoon, is dat dit ‘n klein groepie studente is wat amok gemaak en skade aangerig het. Hulle is deur nie-studente ondersteun. Streng optrede deur die universiteitsbesture pleks van simpatie met die belhamels kon die orde baie gou herstel het. Soos van Jansen verwag kon word, beweer hy “right-wing whites from outside the university joined the fray” (11). In werklikheid het regse studente en ander regses geen groot rol in die onrus gespeel nie. In soverre hulle wel iets gedoen het, was dit om wet en orde te bepleit en die universiteite weer op dreef te probeer kry. Regses, anders as linkses, het ‘n positiewe bydrae gelewer en geen skade aangerig nie.
Swartes maak aanspraak op allerhande regte. Een daarvan is voltyse universiteitstudie. Die ANC-regering moedig hierdie dwaalleer aan deur daarop aan te dring dat die residensiële universiteite jaarliks eksponensieel meer studente moet toelaat. “University enrolments increased from 493 342 in 1994 to nearly 1 million (969 154) in 2014, with a targeted 1,6 million enrolments by 2030” (34). Die gevolg is dat al hoe meer studente druip teen groot koste vir die universiteit en die staat. “Almost half of the young people who enrol at our public higher education institutions leave the system without a qualification” (38-39). Strenger akademies gefundeerde keuring sal kostebesparings meebring en sodoende meer geld aan akademies verdienstelike studente beskikbaar maak.
Wat noodsaaklik is, is om met ‘n program van ingrypende skoolhervorming te begin om die akademiese gehalte van skoliere te verbeter. Dit moet oor dekades strek. Hoër toelatingsvereistes vir universitêre studie moet in elk geval ingestel word. Universiteite behoort slegs die akademies beste afgestudeerde skoliere toe te laat. Veel meer van hulle behoort verdere opleiding aan ander naskoolse inrigtings te ondergaan. Baie skoliere wat graad 12 geslaag het, is glad nie geskikte materiaal vir naskoolse onderrig nie; veral nie universitêre onderrig nie.
Daar moet nie impulsief volgens die begeertes van swartes gehandel word nie. Hulle maak verkeerdelik op “the right to be dominant” aanspraak (58, 64). Jansen skryf, “students … prefer universities” (36), maar daardie voorkeur behoort geïgnoreer te word. Wat in landsbelang is, moet eerder nagejaag word. In die Suid-Afrika van weleer was daar talle studente wat geskikte universiteitsmateriaal was maar dit nie kon bekostig om voltyds te studeer nie. In die vorige eeu het die Universiteit van Suid-Afrika (Unisa) aan hulle die geleentheid vir (deeltydse) afstandstudie tuis, dus in hulle woonplekke, aangebied. Toe was Unisa se opleiding van hoë akademiese gehalte en die studiegeld was hoogs bekostigbaar. Dit was so omdat die tradisionele Unisa-student op homself vir akademiese prestasie aangewese was. Hy het gedrukte lesings ontvang, moes voorgeskrewe boeke aankoop en kon aanvullende inligting van die universiteitsbiblioteek bestel. Mettertyd het Unisa se afstandsonderrig al hoe meer kontakonderrig geword omdat akademies swak studente toegelaat is en hulle, soos aan residensiële universiteite, nie die mas kon opkom nie
Aanvanklik was Unisa uitsluitlik in Pretoria gesetel. Die enigste mondelinge lesings wat aangebied is, was ‘n winterskool wat teen geen of min ekstra onkoste vir die universiteit in Pretoria beskikbaar was. Later is streekkantore gestig, lesings is in verskeie sentra aangebied en Unisa is al hoe meer geresidensialiseer. Byvoorbeeld, studente eis deesdae dat studieruimte op die hoofkampus en by die streekkantore aan hulle voorsien word. Akademies hulpbehoewende studente, dus diegene wat nooit tot universitêre studie toegelaat moes gewees het, het al hoe meer deurslaggewend die aard van Unisa bepaal. Dit het studie aan Unisa vir baie onbetaalbaar duur gemaak; ook omdat finansiële dissipline sedert 1994 verslap is. Transformasie het tot gevolg dat die akademiese gehalte van die onderrig en dus die akademiese aansien van die universiteit ernstig gekwyn het, bv Unisa “allowed students to write their examinations at home and without monitoring” (37). Administratiewe ondoeltreffendheid, die vrug van transformasie, bemoeilik ook studie aan Unisa. Kortom, Unisa-studente betaal deesdae baie meer vir akademies swakker kwalifikasies.
Twee dinge wat glad nie in Jansen se boek beklemtoon word nie, is die verbetering van skoolonderrig en die noodsaaklikheid van die hertransformasie van Unisa. Unisa moet weer ‘n egte nie-residensiële afstandsonderriguniversiteit word waar studentetoelating en -deurlating en die aanstelling en bevordering van dosente suiwer op grond van akademiese verdienste geskied. Tegnologiese uitvindings maak dit vir Unisa deesdae moontlik om baie makliker en goedkoper die afstand tussen dosent en student te oorbrug. Unisa se residensialisering is akademies (grootliks) ongewens en sekerlik koste-ondoeltreffend. Juis om sulke redes wend tradisioneel residensiële universiteite hulle toenemend tot afstandsonderrig. Op ‘n dwase manier het Unisa in die teenoorgestelde rigting ontwikkel.
‘n Mens staan verbaas oor die dom besluite wat soms aan universiteite geneem word wat die hele aard en aansien van so ‘n universiteit nadelig beïnvloed. Dink aan die besluit van die Afrikaanse Universiteit Stellenbosch om met klasse in Engels te begin, wat uitgeloop het op die onverkwiklike verengelsing van daardie universiteit. Insgelyks kon Unisa ‘n internasionaal gerekende akademiese sieraad gebly het as hy voortgegaan het om ‘n suiwere afstandsuniversiteit te bly. Destyds kon (feitlik) geen student beweer dat die voorreg van universitêre studie hom ontsê is nie. Dit was en is ‘n onvergeefbare fout om akademies gestremdes tot universitêre studie toe te laat, maar dit geskied in toenemende mate op aandrang van die ANC-regering. Dit is ‘n feit dat ‘n student te onnosel vir universitêre studie kan wees. Desnieteenstaande word toelating tot ‘n universiteit in die praktyk al hoe meer tot die status van ‘n onvervreembare mensereg verhef.
Let op hierdie eienaardige stelling van Jansen: “In the former white universities, independence and autonomy from external politics are fundamental commitments” (17). Dit is louter twak. In die ou Suid-Afrika het die Afrikaanse blanke universiteite hulle grootliks by die NP-regering geskaar. Die Engelse blanke universiteite was setels van weerstand teen die NP-regering en apartheid. In die nuwe Suid-Afrika is al die universiteite vloermatte of skoothondjies van die ANC-regering. Jansen spog met die verpligte 101-kursus in Jansenisme wat hy aan die UV ingestel het (43), maar dit is juis aanduidend van gedwonge ideologiese indoktrinasie, wat die teenoorgestelde van akademiese vryheid is. Op amptelike vlak word geen (noemenswaardige) weerstand teen toenemende regeringsinmenging in universitêre sake geopper nie, selfs nie toe Jacob Zuma wederegtelik aangekondig het dat klasgeld dieselfde vir 2016 sou bly en Blade Nzimande die verhoging vir 2017 tot 6% of 8% beperk het nie (xi, 46, 92).
Aan geen plaaslike universiteit word universitêre outonomie en akademiese vryheid daadwerklik gekoester nie. Dit is bv waarom die Universiteit Stellenbosch betreklik onlangs ingestem het dat regeringsverteenwoordigers in die US-raad van drie tot vyf vermeerder kon word. Kort daarna is die verengelsingsprogram van Wim de Villiers deur daardie Nzimande-gelaaide raad goedgekeur. Daarmee wil De Villiers die ANC verseker dat die US nie ‘n Afrikaanse universiteit is nie; dat dit ‘n polities byderwetse, bv Engelse, universiteit is. Die absurditeit is dat die staat persentasiegewys die universiteitsbegroting al hoe minder subsidieer terwyl die ANC nie net al hoe groter beheer oor universiteite wil uitoefen nie, maar die ANC oogluikend toegelaat word om dit te doen. In 1993/4, dus by die aanvang van die nuwe Suid-Afrika, het die staat 70% van Wits se uitgawes betaal. Teen 2013/4 is dit gehalveer tot 30% of 35% (29). Onderriggeld moes noodwendig skerp verhoog word. ‘n Mens kan redeneer dat die regering in die universiteitsraad teenwoordiging moet hê sodat hy bewus kan wees van hoe die owerheidsubsidie aangewend word. Maar dit beteken nie die regering moet stemgeregtigde verteenwoordigers daar hê nie; ‘n waarnemer of twee, sonder stemreg, is vir hierdie doel voldoende.
“The [black] students do not want to pay a fee increase; in fact, they want no fees at all” (23). Dit is wat gebeur as lede van ‘n bevolkingsgroep op alles geregtig voel. Die universiteite kan tans nie die toestroming van voornemende studente hanteer nie. Hoe chaoties sou dit nie wees as wat aangebied word gratis is nie? “Fee-free education … would have disastrous implications” (42). ‘n Rektor vra tereg: “Why would we want free university education [overall] when school education is not free?” (228). Die Nasionale Finansiële Hulpskema vir Studente is “massively funded” maar “poorly administered” (22). In minstens een geval het ‘n universiteit NSFAS- (National Student Financial Aid Scheme) fondse misbruik om sy personeel se salarisse te betaal (23, 179). “In 1991 the NSFAS funded 7 240 students to the tune of R21,4 million; by 2014 the scheme funded 409 475 students at a cost of R9 billion” (41).
Die rektore is dermate polities byderwets dat hulle met gemak sowel anti-blank as anti-Afrikaans en selfs openlik pro-ANC is. Prins Nevhutalu, die rektor van die Cape Peninsula University of Technology, het simpatie met ‘n mate van onderrig in Afrikaans op die Wellington-kampus: “Not for the Afrikaners, but for the very large coloured majority in the Western Cape who do not speak English … I’ve been a very fierce defender of Afrikaans at Wellington because we’re servicing the coloured community … I don’t like Afrikaans per se … I took a whole day to go and talk to SASCO [South African Students Congress], tried to tell them why these programmes are important. Not for Afrikaans’ sake, but for this country and for the ANC that cares about everybody [including whites?], not only about black Africans. We must also care for coloured people” (70-71). Oor die moontlike erkenning van die belange van blankes en veral Afrikaners swyg Nevhutalu.
Jansen is openlik pro-swart. “Strini Moodley was one of the heroes of my youth. A co-founder of the Black Consciousness Movement, alongside the legendary activist and intellectual Steve Biko, Moodley captured the mood of my generation when we were channelled as so-called coloured students towards our very own ethnic institution, the University of the Western Cape [UWC/UWK]” (78). Let op die byvoeglike naamwoorde waarmee Biko beskryf word. Wat Jansen hier kwytraak, is by nabaat. Toe hy in die jare sewentig ‘n UWK-student geword het, was hy sekerlik deeglik bewus van die verskil in etnisiteit en kultuur by bruines en swartes. Dit is eers later (bv in Amerika) dat Jansen, ‘n “so-called coloured,” weens wensdenkery en in ‘n poging tot selfbevoordeling sogenaamd swart geword het.
Vir my was seker die ontstellendste aspek van Jansen se boek die mate waarin die plaaslike universiteite nie-universiteite in die sin van welsynsinrigtings geword het. Dit is die soort ding wat te wagte is in ‘n land wat met ‘n sosialistiese regering sit wat hom in sommige opsigte ‘n haarbreedte van kommunisme bevind. Jansen verwys na “the growing welfarisation of the South African university” (172). Charles van Onselen het gewaarsku dat “government is in danger of confusing its welfare and educational responsibilities to the detriment of both” (172). Om hierdie rede is dit belangrik dat universiteite so onafhanklik moontlik van die ANC-regering moet funksioneer. Maar daar is geen beduidende teken dat enige plaaslike universiteit sy outonomie koester en hom daadwerklik teen die ANC se magsmisbruik en toenemende inmenging verset nie.
As rektor is Jansen uiters skuldig aan gedienstige kruipery by die ANC. Hy verskaf ‘n ellelange lys van die welsynspligte wat die UV vir sy studente verrig (180-181). Die meeste daarvan is nie-akademiese barmhartigheidsitems wat ‘n sterk basis kan vorm vir ‘n mosie van wantroue in enige rektor. Geen wonder dat universiteitsuitgawes eksponensieel styg nie. Maar dit bly selfs nie by barmhartigheidsdiens slegs aan studente nie. “Now disadvantaged communities are coming onto campus demanding services” (189). Welsynsprojekte, dus staatsverantwoordelikhede, tap die finansiële hulpbronne van universiteite leeg. Dit ry die bestaansrede van die universiteit in die wiele. Dit gaan by universiteite al hoe minder om die akademie (onderrig en navorsing) en al hoe meer om die “nutritional well-being” (193) van die studente, asook van hulle uitgebreide familie en selfs wyer as dit. “Welfarisation narrows the scope of the university’s ambitions for its academic project” (191). “The university’s ability to maintain a respectable academic standing is in jeopardy” (192).
Een van die sake wat feitlik nooit pertinent genoem word nie, is swart studente se verbondenheid aan hulle uitgebreide familie (173) wat hulle as studente kniehalter. Enersyds kom van hierdie studente as beliggaamde entiteite op die kampus aan en dan word daar van die universiteit verwag om in al hulle behoeftes te voorsien. Andersyds word wat sulke studente ontvang (bv geld) aan die uitgebreide familie gestuur om ellende tuis te verlig. Terselfdertyd word die akademiese funksionering van die student (bv om handboeke te koop) aan bande gelê. “It is not simply that students received bursaries and loans to enable them to study at university. It is no secret that some portion of this funding would be expatriated to the domestic economy to enable students’ family members to survive hardship at home” (190).
Suid-Afrika gaan gebuk onder ‘n “generous social welfare regime” (174) waarin daar toenemend baie meer ontvangers van staatstoelaes en stemgeregtigde kiesers as werkers en inkomstebelastingbetalers is. Hierdie “children of welfare families” beland op universiteitskampusse “expecting education [and] also a whole lot more” (174). Reeds op skool het hulle gewoond geword aan “being fed by the state [as] part and parcel of what those public institutions did” (175). “The ANC is regarded as the caring parent” (175). Die ANC hou hiervan want hy wil hierdie kiesers se steun behou en aan die politieke mag met sy buitensporige persoonlike voordele vir ANC-hoës vasklou. Let op watter bedenklike vertolking Jansen aan hierdie wantoestand gee: “Given the inequities resulting from the country’s racially segregated past, it is especially important to understand welfare as a matter of political rights [!] rather than acts of charity” (176). Met ander woorde, die blankes kry die skuld vir hierdie wantoestand. As Jansen werklik ‘n akademikus was, sou hy onderskei tussen spys- en drank- (SD-) studente en insig- en kennis- (IK-) studente. SD-studente hoort nie op universiteit nie. Hulle is by uitstek die molesmakers wat verhoed dat IK-studente ongesteurd kan studeer. Weens politieke byderwetsheid, oftewel ANC-kruipery, kry SD-studente in al hoe meer gevalle toelating bo IK-studente. Eufemisties word dit transformasie genoem.
Die ironie is dat sommige swart studente ‘n terugkeer na rassesegregasie verlang. “Residences were now under pressure to become exclusively black, thereby losing one of the most important [Jansenistic] functions of a residential education: bringing diverse students into the learning commons that a residence provides” (185). Aan die UV het Jansen met groot gedruis daarop geroem dat hy die koshuise vir blankes gedwing het om 50% swart te word. Daar is egter beweer dat hy nie rasse-integrasie aan twee swart koshuise opgedring het nie. Jansen regverdig soos volg sy gedienstige medewerking aan die transformasie van die universiteit as welsynsinrigting: “In the current climate, a demand of any kind that is not responded to could cue yet another potentially violent protest and continued campus shutdowns” (177). Dus, net soos die ANC met geweld en dreigemente van geweld sy sin gekry het deur die politieke mag te bekom, doen opruiende studente dieselfde om hulle wil op universiteite af te dwing.
“Why are students protesting, despite the hefty increase in social benefits and student aid?” (178). “It is not that funded students paid the fee increases themselves” (41). Studente se opgehoopte skuld wat miljoene rande bedra, word van tyd tot tyd summier deur die universiteite afgeskryf (111). Dit volg dikwels nadat eers uitstel en daarna afslag van skuld toegestaan is (118). Dit kom neer op diefstal. Die staat, dus die belastingbetalers, word ook op hierdie manier besteel: “The NSFAS has, in effect, given up on the crucial function of collecting loans made over the years, with the result that graduating students in general have simply stopped paying back the money” (179). Dit geskied in ‘n atmosfeer waarin by uitstek swartes hulle op alles geregtig voel; die vernietigende kultuur van “entitlement”. Pleks van betaal, het sulke studente onderrig en dalk ook huisvesting verniet gekry, terwyl dit van eerlike studente verwag word om meer op te dok om vir die versuim van hierdie misdadige studente te betaal.
“The university protests were often led by middle-class and fully funded students presuming to lead on behalf of their poorer classmates” (41). Dit was”an essentially black struggle” (61). Dit was “fundamentally a critique of post 1994 society” (45); dus nie uitsluitlik ontevredenheid met universiteite as sodanig nie. Daar is deurlopend met ontevrede studente onderhandel maar die resultaat was: “Reason is displaced by chaos” (127). “The protest movement had now entered a season of unreason” (127). “There was no intention to accept anything as a solution” (114). As daar ‘n kuur vir die studente se ontevredenheid sou wees, lê dit buite die rasionaliteit wat eie aan die Westerse of Europese tradisie is.
Moenie dink linkse elemente kan die probleme oplos nie. Xolela Mangcu en Christi van der Westhuizen, “two activist-intellectuals” (129), wil nie deur die protesteerders aangehoor word nie. Mangcu word daarvan beskuldig dat hy hom aan blankes uitverkoop het en aan Van der Westhuizen word gesê: “White people should be silent” (128). Volgens die uiters linkse Samantha Vice van Rhodes University moet die blankes nie net stil wees nie, hulle “should withdraw from the political space” (131). Dit lyk asof blankes daarvolgens glad nie aan die sentrale, provinsiale en plaaslike regering mag deelneem nie. Wat blankes glo in plaas daarvan moet doen, is “cultivate [their] guilt and shame” (131). Sizwe Mabizela, die rektor van Rhodes University, sê darem tereg stilte is “antithetical to what it means to be a university” (131).
Hoedanig is Jansen se “oplossing”? Hy bied dit in sy laaste hoofstuk aan. Daar is al gesê: Die kuns van regering is om van diegene wat het, te neem en dit te gee aan diegene wat nie het nie. Hierdie soort ubuntu is wat Jansen aanbied ter beëindiging van die studente-onrus. Diegene wat kan betaal, moet vir universitêre studie betaal en diegene wat nie kan betaal nie, hoef nie te betaal nie. Eintlik kom dit neer op ‘n voortsetting van die huidige onverkwiklike toestand. Dit is Jansen se soort leierskap (wat hyself so graag besing) in volle swang. Hy klou ook fanaties aan sy oortuiging dat die (swart) studente nie die skuld vir hulle skandelige gedrag moet kry nie. Ook nie die universiteite nie. Eintlik ook nie die ANC of ANC-regering nie. Die skuld moet in laaste instansie gepak word op waar dit deesdae meesal tot rus kom: apartheid en dus die blankes, veral die Afrikaners. “The great irony of this misguided violence is that the blame for the enduring and systemic effects of apartheid has been laid at the doors of the very institutions [the universities] that could have been harnessed to overcome them” (249).
In sy wysheid sonder Jansen eerder twee regte as twee verpligtinge uit: “The right to free higher education for the poor, and the right to education for everyone” (251). Ek sou eerder sê: Onderrig van hoë gehalte tot op die vlak van elkeen se vermoë. Die besonderhede van Jansen se voorgestelde befondsing is soos volg: “Government can and should instantly [!] provide fully funded education through grants for poor, first-degree, first generation students without any obligation to pay so that these graduates can contribute to lifting their families out of poverty without the burden of debt. It might be necessary even to enact laws that force the state to meet the standard of adequacy in such provision for all poor students. The rest of the financial arrangements for students should combine grants and loans for second-generation and second-degree students so that they do pay back a portion of their earnings to ensure a sustainable cycle of funding for successive generations of students in need of support. And the middle classes and wealthy must pay so as to relieve the burden on government coffers and enable the cross-subsidisation of students with financial need” (251-252).
Wat Jansen aanbied, is nog ‘n Afrika-“oplossing” vir ‘n Afrika-probleem. In werklikheid lê die kernoplossing nie in aangepaste subsidiëring nie. Die vereistes waaraan universiteite moet voldoen, is onderrig en navorsing van hoë gehalte. Daarvoor is studente en dosente van voortreflike akademiese gehalte nodig. Sodanige gehalte moet sonder inagname van ras en geslag bepaal word. Jansen hou hom blind vir al die -ismes wat die ANC beliggaam, bv kommunisme, sosialisme, rassisme en feminisme. Veral laasgenoemde twee vind uitdrukking in polities regverdigbare maar akademies onregverdigbare teikens en kwotas.
Naskrif: Die ego het geland. Jansen is terug in Suid-Afrika om die verkope van sy boek ‘n hupstoot te probeer gee. Leopold Scholtz skryf: “Jansen het hom al as ‘n ongeleide missiel met ‘n haat teen Afrikaans bewys. Ek was al by ‘n toespraak van hom waar hy iemand in die gehoor van die podium gevloek het toe dié op Afrikaans aangedring het. Ek dink nie hy hoef ernstig opgeneem te word nie” (Die Burger, 20 Julie, p 14). Wat ek nie begryp nie, is dat Scholtz redeneer dat daar ‘n veldtog teen Afrikaans gevoer word omdat daar so ‘n sterk gevoel teen rassediskriminasie is. Maar rassediskriminasie is skering en inslag van sowel plaaslike politieke byderwetsheid as die ANC se beleid. Jansen en sy mede-ANC-kornuite hou daarvan om teen blankes, veral Afrikaners, en Afrikaans te diskrimineer.
Jonathan Jansen het ‘n doktorale proefskrif oor Zimbabwe se skoolleerplanne aan die Universiteit Stanford voltooi. Ten spyte van sy beperkte ervaring van universitêre onderrig – hy was ‘n biologie-onderwyser – is hy ingevolge transformasie spoedig as dekaan van opvoedkunde aan die Universiteit Pretoria aangestel. Na enkele jare daar het hy die rektor van die Universiteit Vrystaat (UV) geword, nadat vooraf telkens die versekering gegee is dat ‘n blanke nie in hierdie pos aangestel sou word nie. Met Jansen se aankoms het die UV na bewering dadelik sy stadium van voortreflike innovering binnegegaan. In sy intreerede het Jansen die versekering gegee dat terwyl hy die UV-rektor is Afrikaans sy posisie sou behou. Voor Jansen verlede jaar uitgetree het, is aangekondig dat die universiteit ‘n eentalige Engelse inrigting gaan word. “Both the senate (representing the professors) and the council (representing all stakeholders) overwhelmingly supported the proposal for an English-medium university” (Jansen, 2017-bron hier onder, p 72). Wat na Jansen se vertrek opgeval het, is die groot mate van verligting wat daar in akademiese geledere was. Egte akademici aan veral die UV is dankbaar dat die Jansen-era met sy foefies en geite verby is. Hulle bly hoop dat die destydse akademiese ingesteldheid van die universiteit kan herleef.
My waarneming is dat daar by Jansen ‘n neiging tot loodswaai en opportunisme is. In die nuwe Suid-Afrika, waarin substansiële waardes versaak en gesonde tradisies omgedop word, was Jansen skynbaar suksesvol. Ek is nie so gunstig beïndruk met hom soos wat hy met homself is nie. Anders as wat die gewoonte by die ander Naspers/Media24-koerante is, het die Bloemfonteinse Afrikaanse koerant, Volksblad, kritiek op Jansen se manewales (hy verswyg besonderhede hieroor in sy boek) gepubliseer. Jansen beskuldig die koerant van “publishing extremely racist views of some Afrikaans alumni and community members” (201). Ek het sy destydse boek, Knowledge in the blood: Confronting race and the apartheid past (Lansdowne: UCT Press, 2009, 337p) gekoop, gelees en sy anti-blanke relaas weersinwekkend gevind.
Sy jongste boek is As by fire: The end of the South African university (Cape Town: Tafelberg, 2017, xxiii, 287p, R280; Amazon Kindle $23,34). Ek het nie een van sy talle ander boeke gekoop nie. Daar is twee redes waarom ek sy jongste boek gekoop en gelees het: Dit handel oor die huidige stand van Suid-Afrikaanse universiteite en dit gee ook die menings weer van elf ander rektore waarmee Jansen onderhoude gevoer het. Ek verskil met so baie van wat Jansen te sê het dat ek twee rubrieke daaraan wy. In hierdie rubriek beperk ek my aandag hoofsaaklik by politieke aspekte. Volgende keer sal ek oor veral akademiese sake skryf. Die boektitel verwys na die boek, The fire text time (1963), van die homoseksuele Amerikaanse aktivis vir veral swart regte, James Baldwin (1924-1987). Oor die onlangse plaaslike studente-onrus skryf Jansen: “We are being tested ‘as by fire’ … We have come through the fire before. We can do it again” (253). Daarmee erken Jansen per slot van sake die verwantskap tussen die onlangse opruiende, misdadige studentegedrag en die destydse gewelddadigheid van veral die ANC/UDF. Dit is ‘n destruktiewe erflating waarop ‘n beskaafde mens kwalik trots kan wees.
Jansen kom in die laaste hoofstuk met sy sterkste anti-blanke gif. Hy wys daarop dat universitêre onrus in die res van die wêreld, insluitende ander Afrika-lande, selde gewelddadig is. In Suid-Afrika, daarenteen, is daar die “institutionalisation” van geweld. Geweld is “routine, something repeatable, predictable, and sustainable” (243). Dan volg hierdie vraag: “How did this country at the foot of Africa come to be so violent in its social culture, institutional behaviours, and its student protests?” (243). Wat myns insiens beklemtoon moet word, is dat dit feitlik uitsluitlik swart studente en werkers is wat ons universiteite ontwrig en skade aanrig. Die gewelddadigheid behoort aan hierdie mense toegeskryf en veroordeel te word. Jansen beantwoord sy vraag egter op ‘n manier soortgelyk aan hoe swart aktiviste met die slawerny van twee en meer eeue gelede omgaan: Die skuld word op die blankes gepak.
“The violence of contemporary South Africa cannot be understood outside of the country’s history over the centuries … The violence … comes from somewhere in our past” (243-244). Met ander woorde Jansen verkies om huidige swartes nie (ten volle) vir hulle gewelddadigheid verantwoordelik te hou nie. Vir my is dit so helder soos daglig dat “bevrydingsbewegings” en by uitstek die ANC deur skandalige voorbeeldstelling die huidige geweldskultuur by die swart massa geskep het. Dit is die ANC wat getoon het dat geweld lonend is, dat geweld dié manier is om te kry wat ook al begeer word. Maar Jansen soek die fout by die blankes. Soos die mode is, begin hy by kolonialisme maar hy verklaar nie waarom ander vorige kolonies (met tradisionele rassesegregasie) nie so gewelddadig soos Suid-Afrika is nie, behalwe seker om implisiet apartheid die skuld te gee. Om die vinger na die aard van plaaslike swart mense te wys, sou polities inkorrek wees. Hy misbruik die vyeblaar van apartheid om veral Afrikaners by te kom.
Soos die ANC beskou Jansen die gewelddadige aksies van veral nie-wittes teen apartheid as moreel regverdigbaar. Maar ek gaan vir Jansen iets gee waaroor hy gerus kan nadink. In die destydse Driekamerparlement het die bruines en Asiate myns insiens groter politieke inspraak in hulle eie sake gehad as wat die blankes tans in die “demokratiese” parlement het. Die ANC ontken eenvoudig dat daar iets soos etniese eie sake in die Suid-Afrikaanse (myns insiens fiktiewe) “nasie” bestaan terwyl die ANC voortgaan om sy eie etniese troetelgroep, die swart meederheid, te bevoordeel. Nieteenstaande die beduidende politieke inspraak wat hulle in die Driekamerparlement gehad het, het baie bruines en Asiate hulle destyds onder die vaandel van die ANC/UDF by die gewelddadige swartes geskaar. Die blankes wat tans in ‘n polities swakker posisie is as die destydse bruines en Asiate wend hulle egter nie tot gewelddadige protes in die nuwe Suid-Afrika nie. Dit dui myns insiens daarop dat mense nie net individueel nie maar ook etnies-groepsgewys, dus kwalitatief, verskil. Dit kan wees dat die blankes uiteraard of van nature nie net minder gewelddadig as die swartes is nie, maar ook minder gewelddadig as die bruines en Asiate.
In sy boek stel Jansen egter die gewelddadigheid van apartheid en by implikasie van die blankes (veral die Afrikaners) voorop terwyl hy die uiterste gewelddadigheid van veral die swartes (grootliks) verswyg. Sover ek weet het die ANC nog nooit geweld amptelik afgesweer nie. Dit is heel moontlik, selfs waarskynlik, dat die ANC geweld weer op groot skaal sal mobiliseer as hy bv gevaar loop om ‘n algemene verkiesing te verloor. In so ‘n geval kan die oorverteenwoordiging van swartes in die weermag en polisiediens deur die ANC effektief misbruik word. In die ANC met sy sterk sentralisering van mag, gegrond nie net op marxisme nie maar tradisioneel ook op die stamhoofstelsel, is daar geen fundamentele gebondenheid aan demokrasie nie. Demokrasie is bloot die meganisme wat die ANC tans in staat stel om politieke mag uit te oefen. In die ANC is daar myns insiens geen wesenlike beswaar teen ‘n outoritêre eenpartystaat nie. Die ANC wil letterlik ten alle koste die politieke mag behou, soos wat hy voor 1994 ten alle koste die mag wou bekom. Dit maak nie vir die ANC saak as die land tot in die grond afgebreek word nie. Eiebelang word voorop gestel.
“What colonial intrusion did was to make violence normal, to impress violence into the systems of control and domination over African people … South Africa remained swamped in violent conflict through the years leading up to Union in 1910. The successive Union governments, as well as the apartheid governments after 1948, regularised violence in every state institution as a way of keeping black people – and the minority of white resisters – in subjugation to laws of political repression and economic exploitation” (244). Dit is suiwere, onoorspronklike retoriek.
“The long years of apartheid rule also served to entrench violence in the South Aftican psyche. The victims of apartheid – and those who struggled against it – are not relics of the past. They are living human beings bearing the scars of apartheid’s brutality … Many of them teach and lead us, even as the new generation of students contemptuously dismiss their life-and-death struggles for freedom. These embodiments of apartheid’s violence look normal, on the outside. But they, and all South Africans, have been traumatised directly and inter-generationally by the violence of apartheid” (244).
Let daarop dat Jansen deurgaans na apartheidsgeweld verwys, dus na blankes, sekerlik veral Afrikaners, as die geweldenaars. Geen woord word gerep oor die terroristiese geweld van bv die ANC en PAC nie. Let op hierdie formulering: “When ending apartheid looked impossible, ordinary people rose up against the might of the white nationalist state and brought a terrorising power to its knees” (251). Dít is iets wat Jansen in Amerika geleer het: om aan jou teenstanders iets toe te skryf waaraan jou geliefde groep skuldig is. Amerikaanse swartes is by verre die gewelddadigste groep onder die “voorheen benadeeldes,”.gevolglik keer swart aktiviste die bordjies om en beskuldig die blankes van (institusionele/ingewortelde) geweld. In die voorafgaande aanhaling doen Jansen dieselfde. Dit is die ANC wat by uitstek ‘n geskiedenis bevlek met terrorisme het, maar Jansen skryf terrorisme toe aan die “white nationalist state,” dus die blanke regering van ná 1948.
Nadat apartheid afgeskaf is, is meer mense gewelddadig gedood as tydens die anti-apartheidstryd omdat die ANC ten alle koste die 1994-verkiesing wou wen ten einde die politieke mag te bekom. Is dít ook die skuld van apartheid en die blankes of moet die fout eerder by bv die magslus en immoraliteit van ANC-kamerade gesoek word? Die frase (in die voorlaaste paragraaf hier bo) “many of them teach and lead us” verwys na bv terroriste en ander geweldenaars wat in die nuwe Suid-Afrika in topposte geprop is, insluitende ‘n beduidende aantal wat as rektore ontpop het. Jansen verwys na hierdie rektore wanneer hy skryf: “not a few activists from the anti-apartheid days” (15), dus “the appointment of cadres as vice-chancellors” (221).. Byvoorbeeld, Max Price word beskryf as “a good man, with struggle credentials” (135). ‘n Mens sou dink dat rektorskap ‘n belangrike opvoedkundige posisie is waarin misdadigers en kwaaddoeners per definisie nie aangestel word nie. In die nuwe Suid-Afrika dien dit egter op ‘n absurde manier as ‘n sterk aanbeveling. Die woord “inter-generationally” (in die voorlaaste paragraaf) het Jansen by Amerikaanse identiteitstudies gaan leen. Na eeue en talle geslagte ly swartes glo nog steeds aan die “pynlike” nagevolge van bv slawerny en word daar van hedendaagse blankes verwag om daarvoor om verskoning te vra en op te dok.
Om in te vryf hoe sleg blankes is, gaan haal Jansen die volgende ongetoetste bewerings uit die verslag van Desmond Tutu se sogenaamde Waarheids- en Versoeningskommissie: “It was the white policeman throttling a black activist, smothering a fellow citizen with a wet bag, raping a woman resister, burning black bodies while enjoying a braai, shooting youth from the inside of a police van, throwing activists from police buildings, or hanging them in their cells. This kind of intense interpersonal violence went on for decades” (244-245). Daar is nie ‘n woord oor wat hierdie “slagoffers van apartheid” gedoen het nie. Jansen wil klaarblyklik hê die lesers moet dink dat hulle onskuldige slagoffers van blanke gewelddadigheid is. Jansen kan gerus ‘n poging aanwend om suiwer objektief die volgende vraag te beantwoord: Wie maak hulle getals- en persentasiegewys, in die verlede en in die hede, in Amerika en in Suid-Afrika, die meeste aan geweld skuldig, die blankes of die swartes?
“What made the apartheid years different from the experience of our neighbouring countries was both the longevity and the intensity of state-sanctioned violence. We were the last of the African nations to experience the end of white rule [1994], following Zimbabwe (1980) and Namibia (1990), and right up to the end the violence escalated in a desperate attempt to prevent the inevitable” (245). Hier lieg Jansen doelbewus. Hy gee voor dat blankes wat die mag wou behou primêr vir die buitensporige geweld van 1990/94 verantwoordelik was en nie die magshonger ANC nie. En wie is verantwoordelik vir die buitensporige gewelddadigheid sedert ons “bevryding” in 1994? Myns insiens die bedenklike voorbeeld van ongebreidelde gewelddadigheid wat deur veral die ANC tydens die “bevrydingstryd” gestel is. Of sal Jansen “inter-generationally” eerder die skuld daarvoor aan apartheid en dus aan die blankes toedig? Laasgenoemde lei by implikasie tot die absurde beskuldiging dat blankes eintlik vir bv die huidige vlaag plaasmoorde op blankes verantwoordelik is. Geen wonder dat die ANC-regering nie voorkeur aan die bestryding van plaasmoorde wil verleen nie; dus, die Boere kry blykbaar volgens die ANC en Jansen se siening bloot hulle verdiende loon.
Dwarsdeur die boek gebruik Jansen byvoeglike naamwoorde om sy linkse politiek aan die lesers op te dring. Hy skryf van die “notorious” Verwoerd (x), die “racial ideologue” JBM Hertzog (x) en ook die “racist” Hertzog (53). CR Swart word verwyt vir “his contribution to the racial misery of black people” (53). Jansen wou die CR Swart-standbeeld op die UV-kampus met een van Ismail Mahomed (1931-2000) vervang, die Indiër ANC-aktivis met minimale regskwalifikasies en geen ondervinding as appelhofregter nie, wat deur Nelson Mandela as hoofregter in die Appelhof aangestel is bo ‘n ervare blanke appelhofregter met ‘n doktorsgraad. Jansen vind dit blykbaar in orde dat ‘n muurpaneel van Jan van Riebeeck in die Suid-Afrikaanse ambassade in Londen deesdae bedek word “with transparent glass panels bearing the names of slaves and indigenous people” (54). As Jansen se voorouers ook van die blanke kant gekom het, kan ‘n mens vra: Waarom net die blankes wegwens?
Jansen verwys na die “imperialist arrogance, capitalistic greed, and racial meanness” van Cecil Rhodes (50). Rhodes het die grond geskenk waarop die Universiteit Kaapstad (UK) gebou is (49). Maar beterweter Jansen skryf: “It was not his land to begin with … If anything, this was the land of the Khoisan that he had expropriated” (50). Die Khoisan moes seker sonder kaart en transport besluit het wat met hierdie grond gedoen moet word, “in a colonial backwater that was at once racist and homophobic … Rhodes had the audacity to claim he was bringing ‘civilisation’ to the Dark Continent” (50). Dus, volgens Jansen was daar selfs vir die Khoisan geen heil in die koms van die Westerse beskawing na Afrika nie. Maar as die terrein waarop die UK gebou is eintlik aan die Khoisan behoort, is dit sekerlik die blankes wat op die eienaarskap van al die verbeterings op daardie grond aanspraak kan maak. Desnieteenstaande aanvaar Jansen en diesulkes sonder meer dat swartes, indien nie ten volle nie dan ten minste deels, op eienaarskap van die UK aanspraak kan maak. Volgens hierdie redenasie behou nie-wittes eeue lank hulle aanspraak op eienaarskap van bv grond terwyl blankes vanselfsprekend afstand van hulle eienaarskap van infrastruktuur moet doen. Dit is sekerlik ‘n geval van rasgebaseerde dubbele standaarde.
Benewens sy afkeure skryf Jansen goedkeurend van die “struggle hero” Beyers Naudé (x, 53), die “erudite” Njabuklo Ndebele (68), die “respected journalist” Henry Jeffreys (127). die “energetic” Kader Asmal (156), die “respected academic” Mahmood Mamdani (156) en die “struggle hero” Chris Hani (245). ANC-kamerade soos Nelson Mandela en Govan Mbeki behoort glo aan “the greatest generation” van Fort Hare-studente (143), al het Mandela as moeilikheidmaker nie sy graadstudie daar voltooi nie. Jansen hou van Jakes Gerwel se “rethinking of Afrikaans,” André Brink se “anti-apartheid literature” (166) en Bill Nasson se “reinterpretation of the South African War” (167). Jansen bedoel die Anglo-Boere-oorlog, maar hy verkies om eerder die Britse benaming te gebruik, waarmee hy ook die term “Boer”, waarin hy ‘n renons het, vermy.
Xolela Mangcu en Christi van der Westhuizen word beskryf as “two activist-intellectuals” (129). Die uiters anti-blanke Mangcu skryf glo “thoughtful articles in the media” (235). Die Jansen-UV het dit sinvol geag om ‘n “progressive” beeldhouwerk, “resistance art”, blykbaar ‘n sameflansing van “scrap-metal waste”, van die bruin “struggle artist”, Willie Bester, te koop en op die kampus uit te stal (129). Dit is nog ‘n Jansen-foefie maar is die soort beeldhouwerk wat hy bo die volwaardige standbeeld van CR Swart op die kampus verkies. Jansen skryf ook van die “rich and inspiring struggle songs from the past” (80), “a proud tradition of anti-apartheid protest” (2) en “the heroic struggles of students against apartheid in the 1970s [Jansen’s UWC student era] and 1980s” (216).
Vir hulle bydrae tot sy boek gee Jansen in die voorwerk erkenning aan twee radikaal linkse elemente in die UV se Instituut vir Versoening en Sosiale Geregtigheid, die bruin direkteur, André Keet, en sy blanke adjunk, JC van der Merwe (xix). Hierdie Instituut het in die plek van die Reitz-koshuis gekom. Vier blanke studente het op ‘n video gemaak asof hulle op die kos van vyf swart werkers urineer (99). Die gebeure is opgeblaas tot die Reitz-insident. Jansen noem dit “the racist Reitz scandal” (199). “The Reitz incident of 2007/08 remains the event against which all subsequent racial incidents are bookmarked in all media forms” (214). Hoekom? Want dit “constituted the most serious human rights violation on a university campus in the post-apartheid period” (99). Net ‘n uiters bevooroordeelde mens sal so ‘n stelling maak. Niemand is gedood of beseer of selfs werklik skade aangedoen nie. Die blanke studente is geskors en die UV het skadevergoeding aan die werkers betaal al is hulle nie werklik benadeel nie. Is daar al ooit owerheidsvergoeding aan die blanke naasbestaandes van ‘n plaasmoord betaal? Moet blankes maar leer om dubbele standaarde te aanvaar al het die groot era van geregtigheid glo in 1994 aangebreek? ‘n Petrolbom is in die kantoor van die rektor van die Universiteit Kaapstad gegooi. Watter beswaar opper Jansen daarteen? “What if there had been in there a black woman cleaning” (137). Oor wit slagoffers van geweld bekommer Jansen hom skynbaar nie. Heel aan die begin van sy inleiding verwys Jansen reeds na “the long, dark days of apartheid” (1). Het dit nie in Suid-Afrika, insluitende sy universiteite, sedertdien akademies stikdonker nag geword nie?
Volgens Jansen is Afrikaans “not simply a language of instruction; it was a symbol of exclusion” (71). Afrikaans “remains deeply associated with the casual [gemaklike, ongeërgde, onverskillige?] violence, racism, and contempt against black people … Afrikaans will not endure as a language of instruction in any South African public university. Its powerful political symbolism through association with the apartheid past weighs far too heavily in the inherited memories of black students” (77). Jansen assosieer Afrikaans sonder meer met “racist whites” (137). Die rektor van die Noordwes-Universiteit, Dan Kgwadi, “appeared to be less enthusiastic about their [racist whites’] self-apportioned cultural asset, Afrikaans” (138). Uit hierdie formulerings spreek Jansen se weersin in sy moedertaal, Afrikaans, baie duidelik.
Hy verwys na die Universiteit Stellenbosch se berugte Luister-video waarin glo aangetoon word “how Afrikaans actually functions to humiliate and harass non-Afrikaans speakers and … ensure their failure on the campus, in the classroom, and in the dance halls, food outlets, and bars of the surrounding community” (72-73); asof dit die verantwoordelikheid van die universiteit is om die hele dorp te transformeer. Jansen se lagwekkendste opmerking ten koste van Afrikaans is dat hy net “rudimentary” Afrikaans geken het toe hy ‘n UWK-student geword het (104-105). Die waarheid is dat die UWK van 1960 tot 1987 ‘n tweetalige maar oorwegend Afrikaanse universiteit was omdat Afrikaans die moedertaal van die meeste studente, insluitende Jansen, was. Dit is eers tydens Jansen se studietyd in Amerika dat hy besluit het dat Engels sy eerste taal is. Maar hy kan gerus ernstige oorweging skenk aan die volgende frase van Ngugi wa Thiong’o wat hy aanhaal: “The colonial ‘language was the means of spiritual subjugation'” (160).
Oor die eens Afrikaanse universiteite beweer Jansen: “Openness in the culture of these campuses was never ingrained in their founding missions or operating ideologies. Instead they were, more than the liberal [white English] universities, direct offspring of the apartheid state with security built into their institutional DNA as a defense against perilous ideas from the outside” (89). Die waarheid is egter dat feitlik al die eens Afrikaanse universiteite voor 1948 gestig is en daar deurlopend stemme teen apartheid op daardie kampusse opgeklink het. Daar was toe ‘n veel groter uitwisseling van verskillende menings as tans omdat net linkse, bv marxistiese, idees deesdae as aanvaarbaar geag word. Enige uiting wat nie links is nie word as verregs geëtiketteer en nie deur die universiteitsowerhede geduld nie.
In 1960 het die Universiteit van Wes-Kaapland (UWK) met onderrig vir bruin studente begin. Die universiteit is teen groot koste met die geld van veral blanke belastingbetalers opgerig, uitgebou en onderhou. Die UWK het goeie tersiêre onderrig binne die bereik van talle bruines gebring wat andersins daar sonder sou moes klaarkom. Aan die UWK het bruin kultuur ‘n bloeityd beleef soos nooit voorheen nie. Dit was eers tydens die rektorskap van Jakes Gerwel (1987-1994) dat toegelaat is dat die universiteit met swart studente, self dié sonder universiteitstoelating, oorstroom word en die vrye uitlewing van bruin kultuur aan bande gelê is. Hierdie verswarting van die UWK het nie sonder teenstand uit bruin geledere verloop nie.
In die voor-Gerwel-era het die oorgrote meerderheid studente studiebeurse van die Departement Kleurlingsake ontvang. In die jare sewentig was Jansen ‘n UWK-student en hoogs waarskynlik ‘n beurshouer van die “apartheidsregime,” al het hy dit nog nooit erken nie. Daar is ook geen erkentlikheid by hom vir die akademiese vorming wat hy daar ontvang het nie. As die UWK nie bestaan het nie, sou Jansen nooit sy eerste graad verwerf het nie. Hy was ‘n ondankbare maar hoogs bevoorregte student terwyl hy nie op voltydse tersiêre studie geregtig was nie. Om politieke redes vind Jansen dit nou nodig om die akademiese gehalte van sy BSc-graad te diskrediteer.
Met die vorige twee paragrawe as agtergrond kan die volgende uitlatings van Jansen beoordeel word:
“Black institutions of higher learning were originally created as sites of inferior education … Like the other bush colleges [universities], the University of the Western Cape (UWC) was designed to fail. It was heavily staffed by second-rate Afrikaner academics who could not make the grade at the well-funded established universities, such as the nearby Stellenbosch. UWC was deliberately denied high-status disciplines such as medicine and engineering. Its original facilities were barely comparable to those of a white high school in the leafy suburbs. There were no spacious sporting grounds with high-quality atheletics tracks and state-of-the-art gym facilities. The library holdings were elementary, and luscious lawns and gardens that adorn the marketing brochures of most ambitious universities did not exist” (104).
Jansen het die vermetelheid om gratis op al hierdie dinge aanspraak te maak by ‘n universiteit wat ‘n dekade oud was. Alles wat Jansen van ‘n universiteit begeer het, is mettertyd teen groot koste deur die blanke regering bygevoeg. Aan die begin van die jare sewentig, dus voor Jansen sy opwagting as student gemaak het, het die UWK reeds oor ‘n indrukwekkende biblioteekversameling beskik wat uitstekend geadministreer is. Geen student is in hierdie opsig benadeel nie. Die stelling dat die UWK “was designed to fail” is ‘n inflame leuen. Die NP-regering het skool- en universitêre onderwys verskaf wat stukke beter was as die ANC-regering se latere pogings, ook wat onderwys aan nie-wittes betref. Maar Jansen skryf neerhalend van die “microwaved diet of Bantu Education” (231). Die UWK en Durban-Westville, die universiteit vir Asiate, het uitstekende dosente getrek omdat hierdie twee universiteite in groot stedelike gebiede geleë is. In talle gevalle het uitgelese akademici van blanke universiteite poste aan die UWK aanvaar.
Toe die UWK in 1960 begin het, het die Universiteit Stellenbosch maar pas daarin geslaag om ‘n mediese fakulteit te kry. Die regering was toe nie en is steeds nie finansieel daartoe in staat om die duur fasiliteite wat mediese en ingenieursonderrig verg aan iedere universiteit te vestig nie. Die afwesigheid daarvan aan die UWK kan dus nie aan apartheid toegeskryf word nie. Jansen swyg oor die Fakulteit Tandheelkunde wat in die jare sewentig aan die UWK gevestig is. Daar is besluit dat Asiatiese studente van Durban-Westville en bruin studente van die UWK om die helfte die beskikbare plekke sou deel omdat die regering nie terselfdertyd sulke fasiliteite ook by Durban-Westville kon bekostig nie. ‘n Uitstekende akademikus, Manie Breytenbach, is as die eerste hoof van tandheelkundige opleiding aangestel. Hy het aan my genoem dat nie ‘n enkele bruin student suiwer akademies vir toelating tot die beperkte aantal plekke in hierdie studierigting sou kwalifiseer nie omdat daar elke jaar genoeg akademies heelwat beter Asiatiese studente aansoek gedoen het. Die regeringsvoorskrif was egter dat Asiate en bruines die fasiliteite om die helfte sou deel, gevolglik is ooreenkomstig gehandel. Dit is bekend dat bruines die bevolkingsgroep is wat hulle persentasiegewys die minste op tersiêre vlak laat geld. Juis daarom kan die talle bruin rektore, insluitende Jansen, wat skielik in die nuwe Suid-Afrika ontpop het myns insiens onmoontlik suiwer akademies regverdig word. Is Jansen se insinuasie dat die UWK mediese en ingenieursopleiding moes verskaf het sinvol as daar nie ‘n beduidende getal bruin studente was wat daarin suksesvol kon studeer nie? Soos Jansen in ‘n ander konteks oor nie-wittes erken: Sulke bruin studente was “simply not there” (235).
Fort Hare, Zoeloeland en die Noorde (Turfloop/Limpopo) was die eerste drie universiteite vir etniese swartes. Omdat hulle in afgeleë nie-stedelike gebiede geleë is, het die “apartheidsregime” maandeliks ‘n gebiedstoelae bo en behalwe ‘n salaris aan iedere dosent betaal ten einde beter, verkieslik akademies goeie, dosente te trek. Die nuwe etniese universiteite (Fort Hare was die uitsondering – dit was ‘n bestaande universiteit wat deur die NP-regering oorgeneem is) het almal jaarliks ‘n ekstra vestigingstoelae van die NP-regering bo en behalwe die gewone owerheidsubsidie ontvang, juis om die geriewe te ontwikkel wat Jansen aan iedere universiteit verlang.
Die toestand waarin die eens etniese universiteite (trouens alle plaaslike universiteite) sedert 1990 akademies en andersins verval het, is nie ‘n betroubare weerspieëling van wat die etniese universiteite eens was nie. Hoe meer die eens etniese en ander universiteite deur ‘n oorwegend swart raad, rektor en bestuur, dosente en studente oorgeneem is, hoe verder het hulle akademiese aansien gedaal. Maar dan is dit Jansen wat skryf van “the darkest days of the apartheid state’s assault on universities … those dark decades” (126). Dit kan politieke duisternis wees waarvan Jansen uit sy oogpunt skryf, maar nie akademiese duisternis nie. Deel van Jansen se slegsêery is dat die eens etniese universiteite glo “ethnic birthmarks” dra (105). Dit is myns insiens net mense wat nie op hulle etnisiteit trots is nie wat ‘n weersin in etnisiteit as sodanig het. Die punt is dat Jansen ‘n onbetroubare skrywer oor die Suid-Afrikaanse universiteitswese is weens sy renons in apartheid, blankes (veral Afrikaners) en Afrikaans.
Ten slotte moet ek die aandag vestig op seker die irriterendste kenmerk van die boek: die buitensporige mate waarin Jansen vir homself lof het. Reeds in sy 2009-boek het hy sy voortreflike leierseienskappe hemelhoog geprys. In sy jongste boek sit hy hierdie betoog voort. “In writing this book, I have interspersed my own leadership experiences among those of my eleven colleagues” (xvi). “The leadership task is almost impossible” (21). Jansen “spent most of my working life teaching and leading young people” (27). “A university leader’s academic speciality … affects the way he or she leads” (18). Daar kan waarheid hierin wees. Hy verwys na ‘n rektor wat “a curriculum specialist” is en hier het hy ongetwyfeld homself op die oog.
Oor leerplanne haal Jansen die volgende op: “Those in power consciously select what is worth teaching and knowing and, in the process, assign value to what goes in and what is left out of the curriculum” (155). Dit beskryf seker die manier waarop skoolleerplanne deesdae in Suid-Afrika met sy ideologie-behepte ANC-regering saamgestel word. Alles hoef egter nie verpolitiseer te word nie. Op universiteitsvlak kan suiwer akademies, bv so ideologies neutraal moontlik, oor leerplanne besluit word. Sommige vakgebiede, bv wiskunde en van die natuurwetenskappe, leen hulle kwalik tot verideologisering. “Claims that science is ‘colonial’ and needs to be scrapped ‘as a whole’ … are, of course, ridiculous” (156). “For the pan-Africanist, the call for Africanisation in the curriculum is a nationalist imperative that asserts African identity and rejects the imitation of Europe in the quest for African knowledge, culture, and aspirations in the substance of what we teach and learn. For students, this means reading books by African authors, learning about artworks by African artists, rediscovering African greatness through scientific achievements by Africans [examples?], studying African cinematic works, and so on. Crudely put, the curriculum is and should be about Africa, not about Africa in relation to Europe and the distant West” (159-160).
Heimlik dink Jansen dat hy as opvoedkundige ‘n voorsprong bo ander rektore het. In werklikheid misluk opvoedkundiges wat, soos Jansen, voorheen skoolonderwysers was dikwels in die akademie omdat hulle wesenlik onderwysers bly en nie groei tot volwaardige akademici nie. Hy beweer rektore werk “eighteen hours a day and over weekends” (4). Later blyk dit dat hy eintlik na homself verwys het. Na sewe jaar as rektor van die UV het hy uitgetree: “Seven years of working eighteen hours a day” (13). Dit is ongetwyfeld ‘n erg oordrewe aanspraak. Jansen spog dat hy as ‘n Stanford-navorsingsgenoot, wat in Oktober 2016 begin het, vier boeke voltooi het (xix). Blykbaar spreek hy tot ‘n leërskare aanhangers: “more than 90 000 followers on my Twitter account and 5 000 followers on Facebook” (215).
My indruk is dat rektore in die nuwe Suid-Afrika dikwels deurslaggewend om nie-akademiese, veral politieke, redes aangestel word. Volgens Jansen, daarenteen, is rektore ‘n begaafde uitsoekgroepie met skaars talent. Jansen is uiteraard een van hulle. “Among them [vice-chancellors] are some of the best available scholars, leaders and managers of these vexed institutions called universities” (250). Hy lys die elemente van “the weight of scholarship” waarvoor hy klaarblyklik homself as model gebruik: “research publications, scholarly books, funding grants, students supervised and graduated, international esteem, and so on” (236). Jansen “raised more than R1 million” om UV-studenteleiers na Duitsland en Pole te stuur “to see how Jews and Germans dealt with memory and memorials from the great tragedy of the Holocaust” (54-55). Hoekom juis Duitsland en Pole besoek? Omdat Jansen die Holocaust met “the great tragedy” van apartheid assosieer en hy hierdie (grootliks fiktiewe) verband by daardie studente wil tuisbring.
As rektor het Jansen nie al daardie harde werk gratis gedoen en sy gewaande uitmuntende leiding kosteloos verskaf nie. Hy het ‘n buitensporige salaris plus rojale byvoordele ontvang. Maar die goeie Jansen het nie alles materialisties vir homself gehou nie. “I once again dipped into my personal banking account. But if my wife found out I would be dead meat; we were already supporting too many students from the family budget. And I could not bear my secretary coming into my office and once again giving me those big eyes that said, ‘Alweer’ (Not again). That would be infinitely worse than appearing before a long-suffering priest to confess that you had sinned again” (28). Ek wens Jansen kon byvoeg dat ras geen rol by sy goedertierenheid speel nie.
Twee jaar gelede is die volgende boek van Niël Barnard gepubliseer, Geheime revolusie: Memoires van ‘n spioenbaas (Kaapstad: Tafelberg, 2015, 289p, R250; Amazon Kindle $23,75). In Junie vanjaar het Barnard se opvolgboek verskyn, Vreedsame revolusie: Uit die enjinkamer van die onderhandelinge (Kaapstad: Tafelberg, 2017, 328p, R280; Amazon Kindle $23,34). Albei is ook in Engels as gedrukte en as e-boeke beskikbaar. Die woord “revolusie” kom in albei boektitels voor; nie net om die sensasionele advertensiewaarde daarvan nie, maar ook om die radikaliteit van die veranderings, wat mandaatloos aan ons opgedring is, tuis te bring. Maar Barnard saboteer self hierdie titel wanneer hy beweer: “Suid-Afrika het sonder ‘n revolusie vrede bereik” (p 269). Meer gepas word dit ‘n onderhandelde (myns insiens eerder oorgawe-) revolusie genoem, bv in die titel van Allister Sparks se 1995-boek, terwyl vrede (in die sin van ‘n nie-gewelddadige samelewing) ons steeds ontwyk. Oor baie van die gevolge van die onderhandelinge is die publiek, weens die samespanning van die betrokke politici en die inligtingsmedia, maande en selfs jare lank in die duister gehou. Die woord “geheime” in die titel van die eerste boek is dus heel vanpas.
Die woord “vreedsame” in die titel van die tweede boek is egter heeltemal onvanpas. Dit is ‘n gewilde valsheid om die magsoorgawe vreedsaam te noem. In werklikheid het die ANC, omdat hy nie verplig is om geweld af te sweer nie, onderhandelinge gevoer terwyl hy deurlopend buitensporige geweld gepleeg het ten einde die een toegewing na die ander van die patetiese Nasionale Party-onderhandelaars af te dwing. Hierdie verraderlike tweestroomaksie is in 1990/94 onder die leiding van Nelson Mandela gevoer. Met die frase “vreedsame revolusie” onderskryf Barnard dus by implikasie die polities byderwetse siening dat Mandela eerder ‘n vredesikoon as ‘n geweldenaar is.
In werklikheid het Mandela begin om vrede en versoening te bepleit eers nadat die ANC in sy (bose) doel om die politieke mag te bekom, geslaag het. Maar Barnard spreek nogeens sy boektitel teë: “Vandag dink baie mense blykbaar dat die Suid-Afrikaanse skikkingsproses heel vreedsaam en ordelik verloop het. Niks is verder van die waarheid nie. ‘n Legio geweldsaanslae uit alle oorde het die land oor die ganse tydperk geteister. Volgens sommige berekeninge het sowat 14 000 mense sedert die middel van 1990, toe onderhandelinge begin het, tot [die verkiesing op 27] April 1994 in politieke geweld omgekom” (57).
Oor die verloorsituasie van Afrikaans in die nuwe opset het ek onlangs geskryf: “Hoe die Nasionale Party-Broeders Afrikaans verloën het” (Praag 13 Junie). Oor Barnard se eersgenoemde boek het ek destyds onder die volgende opskrif geskryf: “Die eienaardige ondergang van blanke politieke mag in Suid-Afrika” (Praag 2.05.2015). Daarvolgens was die referendum van 17 Maart 1992 ‘n slenter; dat De Klerk & kie toe reeds geweet het dat dit nie om effektiewe magsdeling gaan nie maar om magsoorgawe. Ek het laasgenoemde rubriek pas herlees om my geheue te verfris en beveel hoogs beskeie aan dat Praag-lesers dieselfde doen. Dit is ‘n verwikkelde bespreking wat ek nie hier bevredigend kan opsom nie.
Die res van hierdie rubriek handel oor Barnard se jongste boek. Ek skenk egter slegs aan enkele aspekte aandag en herhaal nie wat ek voorheen oor bv die breë konteks van ons 1990/94-ondergang geskryf het nie. Daar is ook die deurslaggewende rol wat die ANC se gelieg en bedrieg, met Mandela aan die spits, oor die Boipatong-slagting (17 Junie 1992) in die magsoorgawe gespeel het. Ek het onlangs hieroor geskryf, wat Barnard se kommentaar insluit (Praag 18 Junie), sodat dit ook nie herhaal word nie.
In die voorwoord skryf Albert Grundlingh, ‘n historikus wat daarvan hou om polities byderwets te wees, dat Barnard ‘n “onverbloemde binneblik” en ‘n “volronde beeld van komplekse verwikkelinge” bied, maar dat die outeur ook krities oor sy eie rol is (13). Myns insiens is Barnard in sy geheel hoogs ingenome met wat hy as hoof van die Nasionale Intelligensiediens (NID) en van 1992 af as direkteur-generaal van Staatkundige Ontwikkeling gedoen het. Hy skaar hom nogal uitgesproke aan die kant van die staatsamptenary wat die politici op die “regte” pad probeer hou het. Daarteenoor het FW de Klerk ‘n “obsessie [gehad] om amptenare op hul plek te hou en politici se soewereine gesag te handhaaf” (41). “Dit bly een van die groot skynheilighede van die politici dat hulle hul aangematig het om uit hul beskermde posisies oor die lot van amptenare te beslis wat hul opdragte uitgevoer het” (95).
Van die dinge wat my deurgaans tydens die lees van die boek gehinder het, is die verhewe voetstuk waarop Barnard die NID plaas en die luukses wat hierdie amptenare hulleself ten koste van die belastingbetalers veroorloof het. Byvoorbeeld, na sekerlik ‘n duur aandete en drank met ANC-kamerade in Switserland (een van die duurste lande ter wêreld) het Barnard “in die vroeë ure … ‘n bottel Chivas Royal Salute van ‘n gepaste 21 jaar na die hotelkamer bestel” (25). Hy noem dit ‘n “ligte spandabelheid” waarvoor die destydse regering opgedok het. Veel duurder was die luukse reise en verblyf en allerhande geheime vergaderplekke wat blykbaar voltyds tot die NID se beskikking was maar skynbaar selde benut is, bv ‘n woonstel in Somerset-Wes (21) en ‘n “luukse kamp” in die Kruger-wildtuin (267).
Willie Esterhuyse wek in sy boek, Eindstryd: Geheime gesprekke en die einde van apartheid (Kaapstad: Tafelberg, 2012, 365p; Amazon Kindle $23,75 – ook in Engels beskikbaar) die indruk dat ons aan hom baie dank vir die wonder van die nuwe Suid-Afrika verskuldig is. In sy vorige boek het Barnard egter in net ‘n enkele paragraaf na Esterhuyse verwys. In sy jongste boek skryf Barnard nie veel meer oor hierdie “gesiene” Stellenbosse filosoof nie (20). In die verkeerde geselskap het baie Suid-Afrikaners die afgelope dekades as gesiene mense ontpop.
De Klerk se aankondigings op 2 Februarie 1990, wat die ondergang van blanke politieke beheer ingelui het, word deur Barnard ‘n “epogmakende toespraak” genoem (22). De Klerk se uitlatings het selfs ‘n “ná-gloed” gehad (22). Waar ‘n mens met Barnard staan, word duidelik wanneer hy op dieselfde bladsy die woord “terroriste” tussen aanhalingstekens plaas (ook 97). Hieruit kan seker afgelei word dat die kamerade eerder om vryheid geveg het as om hulle aan terreurdade skuldig te maak. Dit behoort duidelik te wees dat ek ‘n wesenlike probleem met Barnard se politieke posisionering het. Hy was te intiem by die magsoorgawe betrokke om ‘n gesonde afkeer daarvan te hê. Ons en die kamerade het in ‘n sin ‘n “gemeenskaplike vaderland” (25) maar in die huidige politieke bedeling is dit die blankes wat (permanent) die ontheemdes is.
Let op hoe gunstig Barnard die katastrofiese magsoorgawe sien: “Gegewe die enorme uitdagings [ANC-terminologie] van beperkte tyd en politieke prima donnas was die bestuur van die oorgang van ‘n droewe [?] verlede na ‘n demokratiese republiek vir al [?] sy mense ‘n kompliment [eerder skande] vir die bestuursvermoë van Suid-Afrika” (254). Teen die einde van sy boek beweer Barnard selfs “ons is ‘n wenland” (297), sonder om ‘n enkele rede te verskaf. Te midde van daaglikse berigte van swart vernietigingsaksies skryf Barnard van “Suid-Afrika se voortgaande bouprogram” (312). Ek sou eerder sê ons wás ‘n wenland, die ontwikkeldste en voorspoedigste in Afrika, maar wat was is deesdae bloot ‘n mooi, nostalgiese herinnering.
Die weifelende houding van die NP-onderhandelaars het myns insiens ook by Barnard ingebed geraak. Byvoorbeeld: “Ek het my openlik teen regstellende optrede uitgespreek” (229). Dit klink na gesonde standpuntinname. Maar kyk hoe word dit dan afgewater: “Ek is wel gekant teen regstellende aksie tot elke prys” (286). Daarna volg verdere vermurwing: “Gaandeweg kon ons die ANC van die verdienste van ons standpunt oortuig dat regstellende optrede wel nodig is, maar nie op omgekeerde diskriminasie moet neerkom nie en op kragtige programme vir opheffing en die energieke bevordering van gelyke geleenthede moet berus” (229). Nog later berus Barnard soos volg in diskriminasie teen blankes: Daar sal “vir die afsienbare toekoms in gevalle waar die aanstellingsfaktore gelyk is, steeds bevoordeling van voorheen benadeeldes moet wees” (293).
Wat die blankes betref, het ons in die nuwe Suid-Afrika as standaardpraktyk sowel nie-gelyke geleenthede as rassediskriminasie; nie omgekeerde rassediskriminasie nie maar doodgewone, blatante, wraakgierige rassediskriminasie. Barnard erken: Daar is “die terugkeer van apartheid in die vorm van regstellende aksie” (231). Eintlik erger want dit word suiwer demografies bedryf sonder om verdienste/bekwaamheid werklik of genoegsaam in ag te neem. “Regstellende aksie het spoedig belangriker as die behoud van kundigheid geword” (239). Dit is moontlik dat baie swartes bekwaamheidsgewys met blankes kan meeding slegs as die “speelveld” in hulle guns doelbewus ongelyk gemaak word.
Hoofstuk 3 begin soos volg: “Van Nelson Mandela se vrylating op 11 Februarie 1990 tot met sy inhuldiging as president op 10 Mei 1994 het Suid-Afrikaners om tallose onderhandelingstafels die vreedsame [!] ontlonting van die wurggreep waarin hulle hul bevind het, uitgehamer. Dié meer as 1 500 dae was vol roemryke epog. Daar was helaas ook roemlose selfsug en blatante opportunisme, selfs ook manteldraaiery en magsgierigheid” (27). Vir die onderhandelaars was vrede glo ‘n “passie” (27). Ook vir die ANC? Barnard se onvleiende woorde is veral teen blankes gemik. Hy is lugtig om swartes te kritiseer en Mandela word as ‘n “wêreldikoon” opgehemel (28, 75). Die hoofkenmerk van daardie “epog” was nie die vreedsaamheid daarvan nie maar die feit dat dit meer gewelddadig was as seker enige ander periode in Suid-Afrika se geskiedenis. Barnard skryf: “Beheer oor die magte van veiligheid en geweld is die begin en die einde van enige beskaafde skikkingsproses” (96). Omdat geweld grootliks buite beheer was, was dit myns insiens geen beskaafde skikkingsproses nie en is die gewelddadige nuwe Suid-Afrika nie ‘n beskaafde samelewing nie.
Barnard erken darem dat wat die “Derde Mag” betref, “die ANC self knus agter die deur gestaan het” (28) – met Mandela van wie die leiding uitgegaan het. “Op die voetspoor van klassieke kommunistiese doktrine sou ondergrondse basisse gestig word wat tot die skepping van ‘n volksleër sou lei wat op sy beurt opgelei en van die nodige logistieke steun voorsien sou word om ‘n volksopstand te lei. Die opleiding van kaders, soortgelyk as [aan] wat MK-lede reeds in lande soos Angola, Tanzanië en Oos-Duitsland ondergaan het, het volgens dokumente reeds in Mei 1990 begin” (47). Dit is bekend dat ANC-terroriste van 1990 af ook in die Transkei opgelei is (125). Maar Mandela het “hoog en laag gesweer … dat hy nie van Operasie Vula bewus was nie” (48). In werklikheid het die ANC “die beëndiging van die gewapende stryd as die afswering van hul enigste wringkrag op die onderhandelinge” beskou (49).
“Die massas [was] daar om tot massa-aksie of geweld opgeroep te word indien die onderhandelinge vasval en die ANC nie hul sin daar kry nie” (31). “Mandela het massa-aksie as ‘n regmatige politieke aksie verdedig” (149). “Die ANC-leierskap was voorbokke om die etos en versoeningsgees van die akkoord flagrant en uitdagend te verbreek” (59). Geweld is deel van die historiese kern van die ANC. Geweld het vir die ANC die gewenste resultate gelewer. Tot op hede word hierdie geweldskultuur om dieselfde rede deur swartes voortgesit. In ‘n helder oomblik skryf Barnard in die afdeling oor Azapo iets wat ook op die ANC van toepassing gemaak kan word: “Helaas is fanatieke mense klaarblyklik geneties nie in staat om van hul geweldsweë af te sien nie” (190).
Die ANC se besluit om nie die gewapende stryd te beëindig nie maar dit na bewering op te skort, word deur Barnard as ‘n “wen-wen-situasie vir albei partye” beskryf (49). Eerstens is dit ‘n inflame leuen dat die ANC voor die 1994-verkiesings sy geweld beëindig het. Tweedens was dit juis die ANC se gewetenlose voortgesette gewelddadigheid wat toegewings afgedwing en aan hom die politieke mag besorg het; veral na die Boipatong-slagting (17 Junie 1992). Hierin het Mandela ‘n leidende aandeel gehad maar hy het doelbewus valslik vir De Klerk en die NP-regering van die geweld beskuldig. Hiermee het Mandela op sy immorele manier reeds voor die Boipatong-slagting begin. “Op ‘n buitelandse besoek in Mei 1992 het Mandela in Helsinki beweer dat pres De Klerk aandadig was aan die geweld waarin ‘meer as 1 000 mense’ in Suid-Afrika dood is. ‘n Paar dae later in Genève het hy die Regering se stappe om wet en orde te handhaaf met die Nazi’s se volksmoord op die Jode tydens die Tweede Wêreldoorlog vergelyk” (59). Op sy gemene manier het “Mandela in Swede verklaar dat die dooiepunt die NP se skuld was ‘wat tot elke prys aan die mag wil vasklou'” (119). “‘We will use mass action to break the government’s intransigence,’ was sy dreigement” (123). Barnard het toe tereg opgemerk: “Dit kom voor asof die ANC tans ‘n beleid van verskroeide aarde volg en so behep is met die politieke ideaal om die mag tot elke prys oor te neem dat hulle nie omgee hoeveel die land en sy inwoners in die proses skade ly nie” (123).
Barnard verwys tereg na “die ANC se verknogtheid aan MK … Die ANC-voorbokke het te kenne gegee dat die [Nasionale] Vredesakkoord [14 September 1991] ondergeskik is aan die DF Malan Akkoord [12 Februarie 1991] en gevolglik val Umkhonto en sy bedrywighede nie onder die verbiedinge van die vredesakkoord nie. Mandela het dié opsigtelike slenter ondersteun wat daarop neergekom het dat die ANC ‘n private ‘weermag’ kon behou, maar nie die ander ondertekenaars van die akkoord nie” (60). Maar in die Malan-akkoord “is kennis geneem van die feit dat MK met wapens en kaders die land geïnfiltreer het en ooreengekom ‘that it was vital that control over such cadres and arms be exercised to ensure that no armed actions or related activities occur'” (244). Dit was om dwaaslik van wolf skaapwagter te maak as van die ANC verwag is om daardie beheer uit te oefen.
Maar dit is presies wat die geslepe ANC wou hê: “Die ANC het op sy beurt verklaar dat omdat die land nog nie ‘n ‘demokratiese gemeenskap’ was nie, daar nie van die ANC verwag kon word om MK aan enige vorm van Regeringsbeheer te onderwerp nie” (245). Dit is ‘n tipiese drogredenasie wat net mikrogeeste sonder verweer sou laat. Voorts is geredeneer dat die ANC “nie ‘n politieke party is nie maar ‘n bevrydingsbeweging” (60). Regter Antonie Gildenhuys het bevind: “Geweld wat in die verlede kovert voorgekom het, word nou openlik bedryf” (61). Vir my is dit duidelik dat daar nooit met sulke immorele ANC-leiers in gesprek getree behoort te word nie. Kobie Coetsee “was reg toe hy later opgemerk het dat dit lyk of die vordering met die onderhandelinge die produk van geweld en massa-aksie was en dat die persepsie bestaan dat die Regering die wil en vermoë verloor het om by sy standpunte te hou” (91).
Desnieteenstaande is Barnard die ANC simpatiek gesind. Die leiers is “deur die alleroorheersende ideaal van bevryding saamgebind” (30). Bevryding van wat? Bloot van apartheid, wat reeds deur De Klerk afgeskaf is? Nee, dit het selfs nie eens gegaan om van ‘n uitsluitlik blanke regering ontslae te raak nie, wat sedert die Driekamerparlement in elk geval nie meer bestaan het nie. Indien dit die geval was, sou die ANC tevrede met verdere politieke magsdeling gewees het. Bevryding beteken vir die ANC (algehele) magsoorgawe, swart meerderheidsregering, dus swart mag wat swartes in staat stel om deur blatante rassediskriminasie blankes te benadeel, bv uit poste te weer, hulle eiendom te konfiskeer, hulle in ‘n staat van onveiligheid te plaas, hulle kultureel af te takel (bv Afrikaans te misken), hulle talente en positiewe nalatenskap te minag, hulle valslik te beskuldig en sonder ophou verskoning en skadevergoeding te eis, ens. Dit is die ANC se siening van geregtigheid en versoening.
In teenstelling met sy ANC-simpatie is daar by Barnard duidelike afkeer van enige politieke groepering wat regs is; “flentergatpartye” genoem (28), asof min steun by die kiesers op dwaasheid en meerderheidsteun op wysheid dui. Later skryf Barnard van ‘n “potpourri van regse organisasies” (176). Barnard hou daarvan om die (ver)regses met Eugène Terre’Blanche se Afrikaner-Weerstandsbeweging se assosieer: “Boeremusiek is gereeld gehoor en op die sypaadjies is lustig gebraai en heelwat ‘Klippies en Coke’ ingeneem” (56). “By NI [Nasionale Intelligensie] het ons egter geweet dat talle van die regses alte dikwels vol brandewyn-en-bier-bravade was” (201). Vir Barnard is dit nie genoeg om die patetiese Kobie Coetsee as onbeholpe uit te beeld nie – Coetsee het bv versuim om algemene amnestie vir bv lede van die veiligheidsmagte te beding. Coetsee word ook daarvan beskuldig dat daar “plek-plek regse ondertone” by hom uitgeslaan het (35).
Kyk hoe mislik stel Barnard die goeie reg van egte Afrikaners voor: “Die konserwatiewe Afrikaners moes ook aan boord gehou word. Hulle was nie noodwendig teen die onderhandelinge gekant nie maar het die heimlike droom gekoester dat die onderhandelinge só moes verloop dat hulle ‘n plekkie van hul eie onder die son behou” (36). Is hierdie Afrikanerstandpunt nie hoogs redelik nie? Is dit nie onder die leiding van blankes en veral Afrikaners dat Suid-Afrika die ontwikkeldste en voorspoedigste Afrika-land was nie? Hoe is Afrikaners aan boord gehou tydens en selfs na die onderhandelinge? Deur vir hulle te lieg en hulle te bedrieg met bv fiktiewe wigte en teenwigte. Barnard verwys bv na “verregse wit reaksionêre” se “staatsgreeppraatjies” wat “soms dik geloop het” (49).
Die volgende woorde moet met ‘n knippie sout geneem word, want van opregte simpatie met regse Afrikaners is daar in die boek weinig sprake. “Ek het baie begrip vir die sogenaamde regse konserwatiewes se vrese gehad. Hulle was kultureel my mense, maar ek het polities fundamenteel [!] met hulle verskil. Nogtans het ek geglo dat hulle nie verneder en verstoot moes word nie maar eerder met wysheid verstaan en begelei [! – erg neerbuigend] moes word. Van my kollegas – veral Meyer, [Leon] Wessels, [Sam] de Beer en Fanie van der Merwe – het klaarblyklik anders daaroor gevoel” (163). Dit is blykbaar hulle “wat geglo het die regses moet verguis en beswadder word” (171). Hoe radikaal links hierdie onderhandelaars is, blyk uit die volgende: “In die binnekringe van die Regering val harde woorde tussen my en veral Roelf Meyer en Fanie van der Merwe omdat ek kwansuis te inskiklik oor die regse eise is” (256).
Maar dit is Barnard wat na “die meeste [!] regses se nukkerige en verstokte koppigheid” verwys (163). Ook: “Histories was daar altyd [!] baie Afrikaners wat meer bek as binnegoed gehad het” (167). In gesprek met Ferdi Hartzenberg van die Konserwatiewe Party (KP) het Barnard regses van ‘n “Jannie Jammergat”-houding beskuldig; dat hulle bydrae eerder “konstruktief en inskiklik moes wees” (168) – so inskiklik soos die NP-onderhandelaars? Die KP het myns insiens billike, sinvolle vereistes gestel: selfbeskikking, eie grondgebied vir verskillende volke, ‘n konfederasie en vrywilige assosiasie (169-170).
Barnard gebruik allerhande hoogs ongepoetste woorde om die regses te beskryf; terminologie wat hy nooit teen swartes uithaal nie. ‘n Moontlike verklaring is die hulp wat Barnard van sy mede-outeur, die linkse joernalis Tobie Wiese, gekry het, maar dit is nie ‘n aanvaarbare verskoning nie. Wiese het ook Barnard se vorige boek in woorde geklee. Constand Viljoen, die leier van die Afrikaner-Volksfront (AVF), het tereg aangevoer dat “die onderhandelingsproses onbekwaam bestuur [en] dat te veel toegewings gemaak word” (177). Hierop het Barnard destyds gereageer “dat bewerings oor toegewings en ‘n oorgee-mentaliteit van die Regering ongegrond is” (178). Sedertdien het Barnard darem seker (in ‘n mate) tot beter insigte gekom.
Barnard vind die AVF se aandrang dat slegs “Afrikaner/Boere” burgers van die volkstaat kan wees “bykans komies rassisties” (256). Daarmee diskwalifiseer Barnard homself as potensiële burger van so ‘n volkstaat. Die kardinale vraag wat eerlik deur Barnard en sy “medebevryders” beantwoord moet word, is: Funksioneer die nuwe Suid-Afrika vry van regerings- en grondwetgesanksioneerde rassediskriminasie of is naakte anti-blanke en pro-swart rassisme skering en inslag van die ANC-bewind? Sonder die rasseklassifikasie van apartheid (blankes, bruines, Asiate en swartes) sou die regering sedert 1994 nie sy wraakbeleid kon uitvoer nie; wraak, nie weerwraak nie, want in die ou Suid-Afrika was daar geen wraakbeleid nie. Dit is dus louter twak dat die ANC teen “any solution with a racial or ethnic tendency” sou wees (260).
Oor FW de Klerk skryf Barnard: “Hy het graag kompromieë gesoek, en ek kan min geleenthede onthou waar hy onwrikbaar oor fundamentele vraagstukke standpunt ingeneem het” (34). Hy verwys na De Klerk se “gebrek aan strategiese insig” (134); “dat hy nie die oomblikke van groot strategiese belang na maat beoordeel het nie” (143). “Die grootste enkele fout wat pres De Klerk na my mening begaan het, was om nie ‘n span toegewyde ministers – ‘n ‘Onderhandelingskabinet’ – heeltyds aan die onderhandelinge af te staan nie” (275, ook 143). Dit was immers “lotsbepalende onderhandelinge” (275). Myns insiens was van die domste De Klerk-dinge om uitsluitlik NP-politici in die onderhandelinge te gebruik. Daar was talle ervare, bekwame blankes, insluitende Afrikaners, wat in bv die arbeidsektor gewoond aan onderhandelings met bv vakbonde was. Barnard is deels verantwoordelik vir hierdie fatale fout. “Dit was ‘n fout van my en ander om sulke sterk standpunte in te neem teen die gebruik van kundiges van buite” (191). In die kabinet was daar ‘n ervare onderhandelaar wat De Klerk nie gebruik het nie: “Pik Botha, wat ‘n bedrewe onderhandelaar was – veral ná die uitgerekte politieke en diplomatieke stryd vir die onafhanklikheid van Suidwes-Afrika (Namibië) – is deur De Klerk op ‘n syspoor gehou en nie as ‘n onderhandelaar ingespan nie” (271). Maar ek dink nie Pik Botha sou veel beter as sy kabinetskollegas gevaar het nie.
Reeds in Februarie 1993, dus binne ‘n jaar na die 17 Maart 1992-referendum, het De Klerk gesê “dat magsdeling nie op die lang termyn vasgeskryf sal kan word nie” (83). Van aanvanklike NP-standpunte soos federalisme, groepregte en ‘n blanke vetomag het niks tereg gekom nie omdat die weifelende De Kerk in ‘n “tipiese verbale rookskerm” (83) beweer het dat “die regering nooit getroud was met een spesifieke struktuur nie” (84). Ietwat later skryf Barnard “dat die De Klerk-regering toe reeds nie meer by magte was om die stang vas te byt en planne meedoënloos te implementeer nie” (138). “Ramaphosa en Maharaj [het] hulle verkneuter … in die feit dat hy [De Klerk] in hulle beoordeling so maklik toegegee en voor Mandela se dreigemente geswig het” (149-150).
De Klerk “was altyd ongemaklik met die realiteite van intelligensiewerk” (153). Die persoonlike grief wat Barnard teen De Klerk koester en wat sy ego steeds aantas, is De Klerk se “besluit om die intelligensiehoof [Barnard] nie langer aan die staatshoof [soos in PW Botha se tyd] te laat rapporteer nie, maar aan ‘n adjunkminister” (300). Volgens Barnard “het ‘n mens nooit agtergekom dat hy [De Klerk] dié uiters nuttige voorkennis in landsbelang aangewend het nie” (153).
De Klerk het ook ‘n “bewese afkeer van veiligheidsake” gehad (101). Sy ontslag van 23 senior Weermagoffisiere teen die einde van 1992 word as “uiters dwaas” bestempel omdat De Klerk “reg in die hande van die ANC gespeel” het (100). Die veiligheidsmagte is “afgekam en hul selfvertroue afgebreek” (100). Die ANC se strategie was “om die amptenare en veiligheidsmagte [eintlik alle blankes] berekend te verneder en te beswadder met die doel om hul selfrespek en beeld by die publiek af te breek” (107-108). “De Klerk se weersin in veiligheidsake en -mense is goed geïllustreer deur die skepping van allerlei komitees van wie se werksaamhede hy, indien dit nodig sou word, sy hande in onskuld kon was” (242).
Hermann Giliomee skryf: “Ek het die indruk gekry dat hy [De Klerk] doelbewus ‘n duidelike afstand geplaas het tussen hom en sy voorganger, en die veiligheidsmagte, wat baie invloed onder PW Botha geniet het. Dit was betekenisvol dat genl Magnus Malan, minister van verdediging, nie in die regering se span was nie wat ‘n ANC-afvaardiging vroeg in Mei 1990 by die ampswoning Groote Schuur ontmoet het. Dit het vir my gelyk of die kritieke besluite oor die onderhandelings onder De Klerk in ‘n klein kringetjie van ministers geneem sou word waarby adviseurs oor sekuriteit of onderhandelinge nie betrek sou word nie. Dit het gou bekend geword dat De Klerk die Staatsveiligheidsraad sowel as die Nasionale Intelligensiediens na die kantlyn geskuif het. Dit was vir my ‘n rede tot kommer” (Hermann Giliomee: Historikus; ‘n outobiografie, Kaapstad: Tafelberg, 2016, p 179).
Hierdie dwase strategie het myns insiens meegebring dat ANC-geweldpleging effektief tot algehele magsoorgawe gelei het.
“Op 16 September 1991 het Suid-Afrika die Kernsperverdrag [KSV] in Wene onderteken” (Barnard, p 214) waarvolgens Suid-Afrika sy kernbomme sou aftakel. By Barnard was daar “ongeloof dat ons so baie vir so min weggee” (214). Eintlik is dit waar van die hele 1990/94-era. “Toe FW de Klerk president word [1989], luister hy na niemand om sy onkundige en gedienstige kniebuigings voor Washington met die ondertekening van die KSV te laat vaar nie. En só het ons een van ons kragtigste diplomatieke hefbome vir die beïnvloeding van die wêreldmening met die oog op ons onderhandelinge sonder slag of stoot prysgegee” (217-218). Dit lyk vir my asof onbekwaamheid tot op die hoogste politieke vlak nie by Jacob Zuma begin het nie, maar reeds sedert die uittrede van PW Botha in volle swang is. “Geen [volk,] land, beskawing of wêreldryk het al ooit wanneer sy voortbestaan op die spel was, nie sy volle vermoë gebruik om homself te verdedig nie” (218).
Dit is in hierdie opsig wat De Klerk en Constand Viljoen radikaal verskil het. “De Klerk – wat altyd meer op sy gemak en baie skerp was wanneer hy met regses onderhandel het maar minder so met linkses – het Viljoen meegedeel dat hy (Viljoen) geloofwaardigheid aan die ‘regse opsie’ gee, maar dat daar nie morele gronde vir ‘n soewereine volkstaat vir die Afrikaners bestaan nie aangesien hulle nie vir hulself kan opeis wat nie vir ander volke geld nie” (261). Dit is ‘n drogredenasie. Dit is die ANC wat ‘n eenheidstaat geëis het. Die meeste blankes, insluitende Afrikaners, was myns insiens eerder ten gunste van ‘n volkstaat vir iedere etniese groep en het dit ingevolge afsonderlike ontwikkeling aan die swartes bewys. De Klerk het doelbewus ‘n opvallende valsheid verkondig met sy stelling dat ‘n volkstaat iets is wat blankes of Afrikaners opeis maar nie aan swartes gun nie. Die waarheid is dat die blankes volkstate aan die swartes gegun het maar dat hulle deesdae ‘n volkstaat aan blankes of Afrikaners misgun.
De Klerk het teenoor Viljoen beweer dat “die Zulu’s nie in ‘n volkstaat vir hulleself belang stel nie” (261), asof dit afdoende rede is waarom blankes of Afrikaners nie ‘n volkstaat kan eis of begeer nie. Maar toe kort voor die 1994-verkiesing pogings aangewend is om die Inkatha-Vryheidsparty tot deelname oor te haal, was “die eerste eis … onafhanklikheid vir die Zulu-koninkryk” (264). Inkatha was deurgaans ten gunste van ‘n federasie, of konfederasie soos die regses. Die NP was aanvanklik ook ten gunste van ‘n federasie. Maar ruggraatloosheid het De Klerk & kie oorgehaal tot die ANC se vereiste van ‘n eenheidstaat. “Geen groep in Suid-Afrika kon toegelaat word om hom van die res van die land af te skei nie” (266).
Daar was ‘n “gebrek aan duidelike rigting en besluitneming” by die De Klerk-regering (103). Die NP-politici wat onderhandel het, “het advies gesoek by junior amptenare en weinig leiding van De Klerk of Meyer gekry” (77). “Ons amptenare het meermale besluite geneem oor sake wat eintlik op politieke vlak gelê het. Dit was nodig omdat die tempo van die [oorgawe]proses dikwels onmiddellike besluite vereis het wat ons geweet het ons nie van die politici sou kry nie” (249). Amptenare is “al meer in die politiek ingetrek … om die NP se standpunte te formuleer en te verdedig” (274). “Dit was duidelik dat almal aan Regeringskant leiding gesoek het – ook die leiers” [!] (92). “De Klerk en sy kollegas [het] nie onwrikbaar op knelpunte vasgeskop nie” (150). “Die Regering [het] in eie geledere koersloos rondgedobber tot die verkiesing in April 1994” (122).
“Die feit is dat duidelike, beredeneerde en goed gekommunikeerde doelwitte by die Regering ontbreek het. Dit was deels te wyte aan die stryd binne die Regering tussen die verligtes en die verkramptes wat telkemale gebots het oor die koers wat ingeslaan moet word. Veral oor magsdeling, die afswering van geweld deur die ANC en die PAC, asook ‘n federale streeksbedeling was daar ingrypende verskille” (272). Eintlik was daar “geen doelgerigte politieke visie” nie, “oënskynlik geen onderhandelingstrategie nie,” of hoogstens ‘n “reaktiewe onderhandelingstrategie” (273). Die persepsie was dat die Regering ‘n benadering van “krisisbestuur” gevolg het (274). Barnard het by geleentheid gesê: Die persepsie bestaan dat die regering “konsekwent agteroorbuig om die ANC se eise te akkommodeer” (274). “Terwyl Mandela ‘n duidelike doelwit vir die ANC voor oë gehad het, het dit by De Klerk grotendeels ontbreek” (281). “As leier van die regerende party moet De Klerk die finale verantwoordelikgheid daarvoor aanvaar dat die Regering sonder ‘n duidelike visie en werkbare plan die onderhandelings tegemoet gegaan het … slim het spoedig sy baas gevang” (282).
Roelf Meyer, die NP se hoofonderhandelaar, se “louheid” het by sy politieke kollegas die indruk van ruggraatloosheid gewek. Hulle het “hom spoedig daarvan verdink … dat hy kop in een mus met die ANC was” (34), wat nie ver verkeerd is nie, want kort na die 1994-verkiesing het Meyer lid van die ANC geword. “Hy het kennelik eers met die ANC beraadslaag voor konsultasie met sy kollegas in die Regering” (105). “Meyer het die Regering se beplanning soms gesaboteer deur besluite nie daadwerklik en stiptelik uit te voer nie” (121). Regeringsopdragte is deur Meyer “hoe langer hoe meer verontagsaam” (146). Meyer en Fanie van der Merwe, ‘n staatkundige raadgewer van die regering, het “al meer in isolasie gewerk en hulle al minder gesteur aan die opdragte en riglyne wat hulle van die regering ontvang het” (240). Wanneer Meyer tuislandleiers gespreek het, was hy “vol bravade, wat normaalweg ontbreek het toe hy met die swaargewigte van die ANC kragte gemeet het” (37). In September 1992 het Barnard in ‘n nota aan Meyer tevergeefs op die volgende aangedring: “Dit is in ons belang dat daar nou ‘n bietjie vasgebyt moet word” (145).
“Die verskansing van ‘wigte en teenwigte’ in die Grondwet sou almal – veral natuurlik die Regeringsondersteuners – vir tyd en ewigheid teen magsvergrype, diskriminasie en outokratiese optrede deur die owerheid beskerm. Vanaf tallose politieke verhoë is dié gerusstellende [maar valse] boodskap verkondig” (277). Die bedoeling hiermee was om die blankes te sus en te voorkom dat die veiligheidsmagte (weermag en polisie) in opstand kom.
Teen die einde van sy boek kom Barnard by die ANC-kruipery wat al hoe meer in NP-geledere posgevat het. “Baie oë” was “reeds stewig gevestig op ‘n politieke possie in die nuwe Suid-Afrika” (277). Dit gaan toe nie meer oor wat in landsbelang is nie – die belange van blankes of Afrikaners het nooit sterk genoeg gefigureer nie – maar om persoonlike voordeel. “Ministers Roelf Meyer, Leon Wessels, Sam de Beer, Stoffel van der Merwe, George Bartlett en selfs [?] Dawie de Villiers was gewoon nie hiervoor [die onderhandelinge] opgewasse nie. Van hulle het heimlik en van meet af die oog op die toekoms gehou en só opgetree dat hulle nie onnodig hul kanse by ‘n toekomstige ANC-regering versuur nie” (271). “In die Kabinet was daar in die sogenaamde verligte hoek Pik Botha, Roelf Meyer, Leon Wessels, Dawie de Villiers en Sam de Beer” (272). Naas De Klerk is dit Botha, Meyer en De Villiers wat in 1994 kabinetsposte in die Regering van Nasionale Eenheid gekry het. Die ANC se gunsteling NP-onderhandelaar,* Wessels, het nie kans gesien om in ‘n ANC-oorheersde kabinet te dien waarvoor hy hom so sterk beywer het nie.
[* Cyril Ramaphosa is as die voorsitter van die Grondwetskrywende Vergadering gekies en Leon Wessels as ondervoorsitter. Uit ANC-geledere is daar aan Wessels genoem: “Enige ander nominasie uit julle [NP-] geledere sou nie suksesvol gewees het nie” (Leon Wessels, Vereeniging: Die onvoltooide vrede, Kaapstad: Umuzsi, 2010, p 269); ‘n aanbeveling waarop geen Afrikaner sou roem nie. Wessels is hierna verder vergoed met sy aanstelling as ‘n menseregtekommissaris.]
In Januarie 1993 het Frank Mdlalose van die Inkatha-Vryheidsparty gevra: “Where is Afrikaner integrity and National Party honour? Is there a selling of Afrikaner souls?” (161). Dit kan dui op die mandaadlose uitverkoping van die Afrikanerdom se siele; hulle diepste kulturele kern. Dit kan ook impliseer dat omkopery, bv deur die Amerikaanse Central Intelligence Agency (CIA) of George Soros, plaasgevind het want sowat van ‘n halsoorkop koersverandering (van magsdeling na magsoorgawe) kan kwalik rasioneel verklaar word. Daar was ook al dikwels die beskuldiging dat De Klerk met sy huweliksprobleme gepreokkupeer was, dus met sy persoonlike belange, en nie deurgaans die nodige aandag gegee het aan wat van deurslaggewende belang vir die land was nie.
Die onbekwaamheid van die NP-onderhandelaars, ook in vergelyking met dié van die ANC, word deesdae wyd as evangelie aanvaar. Die waarheid is dat wat eufemisties die onderhandelinge of die skikkingsproses genoem word nie ‘n toonbeeld van Afrikanerintegriteit of van NP-eerbaarheid is nie. Daarom het die NP kort daarna tot niet gegaan. In 1990/94 het heel moontlik die skandaligste magsoorgawe in die geskiedenis van die mensdom plaasgevind met katastrofiese gevolge vir die land en veral vir sy (myns insiens) verdienstelikste bevolkingsgroep, die blankes, veral die Afrikaners. Die bittere ironie is dat dit juis die NP was wat histories Afrikanerbelange gedien het. Bitterheid is regverdigbaar maar dit hef nie die dwase gevolge op nie.
Ek het na aanleiding van Niël Barnard se twee boeke die ongelooflike, allersotlikste geskiedenis van ons ondergang vertel. Die vraag is: Gaan ons as Afrikaners weer opstaan?
Wanneer die naam Reitz deesdae genoem word, word gewoonlik aan die dorp Reitz in die Oos-Vrystaat of aan die Reitz-voorval aan die Universiteit Vrystaat (UV) gedink. Die dorp is vernoem na Francis William Reitz jr wat die president van die Oranje-Vrystaat was (1889-1895). Die Reitz-voorval het in 2007 plaasgevind (maar eers later opslae gemaak) toe blanke studente in die Reitz-koshuis voorgegee het dat hulle op die kos van swart skoonmakers geürineer het. In ‘n normale samelewing sou so ‘n beuselagtigheid geen noemenswaardige aandag gekry het nie. Jonathan Jansen, wat kort na die gebeure die UV-rektor geword het (2009-2016), het hierdie voorval egter tot die uiterste ten koste van blankes uitgebuit. In sy jongste boek, As by fire: The end of the South African university (Cape Town: Tafelberg, 2017, 287p, R280; Amazon Kindle $23,34) beweer Jansen op sy kenmerkende oordrewe manier “the racist Reitz scandal” (p 199) “constituted the most serious human rights violation on a university campus in the post-apartheid period” (99) en “The Reitz incident of 2007/08 remains the event against which all subsequent racial incidents are bookmarked in all media forms” (214). Ek hoop om later in besonderhede oor Jansen se boek te skryf.
Ek het op skool met FW Reitz jr se Afrikaanse gedigte en rympies kennis gemaak. “His liedjies – or rympies, as he called them – were peppered with genial humour and homespun wisdom and won him a popular following” (Meredith, bron hier onder, p 17). Soos CJ Langenhoven (1873-1932) wou Reitz leeslus aanwakker en die gebruik en erkenning van die Afrikaanse taal bevorder. Later het ek meer inligting oor hierdie Reitz bekom en gedink hy is ‘n sprekende voorbeeld van Boere-adel. Om lid van die Boere-adel te wees, beteken om onmiskenbaar Afrikaner en boonop kultureel verhewe te wees, bv Afrikaans so suiwer moontlik te gebruik. Om hierdie rede het ek die publikasie van Martin Meredith se boek verwelkom, Afrikaner odyssey; The life and times of the Reitz family (Johannesburg: Jonathan Ball, 2017, 215p, R250; Amazon Kindle $17,10). Die outeur beskryf die Reitze as “an aristocratic Afrikaner family caught up in the tide and turmoil of war” (p xv) en “Frank Reitz was born into an aristocracy of wealthy and distinguished Cape families” (13). Daar is ‘n gedenkteken vir die Reitz-familie te Mariepskop in die Drakensberg (xvi).
Die boek handel veral oor die geskiedenis van Suid-Afrika in die tweede helfte van die 19de eeu en die eerste dekades van die 20ste eeu en by uitstek oor die Anglo-Boere-oorlog (ABO, 1899-1902). In die boek is daar drie uitstekende kaarte wat lesers help om die verloop van die ABO te volg. Die outeur het ongelukkig nie diepgaande (bv argivale) navorsing oor die Reitz-familie gedoen nie. Daar word besonderhede oor veral drie mense verskaf: Francis William Reitz sr (1810-1881); sy seun, Francis William Reitz jr (1844-1934), gewoonlik FW genoem, maar Frank in die boek en voortaan ook in hierdie skrywe om hom van sy pa te onderskei; en Frank se seun, Deneys Reitz (1882-1944).
Die anti-Britse boek, A century of wrong (1900), waarvan Jan Smuts (1870-1950) die hoofouteur is, is onder Frank se naam, FW Reitz, gepubliseer (76). Deneys het drie outobiografiese boeke gepubliseer: Commando: A Boer journal of the Boer War (1929), Trekking on (1933) en No outspan (1943). Al drie is as e-boek by Amazon teen $1,13 elk beskikbaar.
Francis William Reitz
Francis William Reitz sr (1810-1881) “was the son of a Dutch naval officer who settled in Cape Town in 1794 and married into the Cape’s Afrikaner aristocracy” (xii). Francis het in veeartsenykunde in Edinburgh studeer en hom op die plaas Rhenosterfontein by Swellendam gevestig. “In 1833, he married Cornelia Magdalena Deneys, the daughter of a Swellendam official who was related to the Van Reenens, an eminent Cape family” (13); vandaar die naam van sy kleinseun, Deneys. In 1854 het Francis ‘n lid van die eerste Kaapse parlement geword. Dit is duidelik dat hy sosiale aansien geniet het. Uit sy en sy kinders se name is die invloed van verengelsing egter duidelik, bv Frank se suster se naam is Frances (47).
Frank Reitz
Frank Reitz (1844-1934) het in die regte in Londen studeer. Hy het dit moeilik gevind om as regsgeleerde ‘n bestaan in die Kaapkolonie te maak. “At home, Frank had been accustomed to conversing in English and Afrikaans, but not Dutch” (17). “In his spare time, he experimented with writing in Afrikaans, a colloquial language commonly used among Boer farming communities throughout southern Africa that had only just begun to appear in print form” (16). Louis Henri Meurant (1811-1893) se boek, Zamenspraak tusschen Klaas Waarzegger en Jan Twyfelaar (1861), was die eerste boek wat in Afrikaans gepubliseer is. Engels was die enigste amptelike taal in die Kaapkolonie (17). In 1873 het Frank die parlementslid vir Beaufort-Wes geword. In 1874 “he married Blanca Thesen, the 19-year-old daughter of an immigrant family from Norway” (18). Blanca se broer, Charles (1856-1940), het ‘n groot rol in die hout- en skeepvaartbedryf in Knysna gespeel.
Frank het op jeugdige leeftyd die hoofregter in die Oranje-Vrystaat geword (1874-1889). In die Vrystaat “Dutch was chosen as the official language of the Volksraad” (8). Frank het hierna die Vrystaatse president (1889-1895) geword. As president “[he] advocated much closer collaboration with the Transvaal. ‘We are sprung from the same blood and have the same language and religion, the same love of freedom'” (46). In 1899 het Frank met Paul Kruger (1825-1904), die Transvaalse president (1883-1900), ‘n “‘defensive alliance’ against foreign aggression” gesluit (46). “A political treaty they signed spoke of their long-term aim of establishing a ‘federal union’ between the Free State and Transvaal. Reitz regarded a federal union between the two Boer republics as being part of the process of constructing an independent union of all states of southern Africa” (46-47).
Weens swak gesondheid het Frank as president uitgetree. Hy is opgevolg deur Marthinus Theunis Steyn (1857-1916). Steyn het die verdedigingsverdrag met Kruger hernu en hulle het die ideaal van ‘n federasie herbevestig. Steyn het gesê: “We have the same people, the same history, the same language, and the same form of government” (60). Hierdie ooreenkoms het ‘n deurslaggewende rol tydens die ABO gespeel. Jan Hendrik Hofmeyr (Onze Jan, 1845-1909), leier van die Afrikanerbond in die Kaapkolonie, het egter gesê: “You can rely on our sympathy, but do not expect any help from the Cape Afrikaners in case of war” (77).
Hierteenoor, tydens die ABO, “even British officials acknowledged that half of the Colony’s white population was ‘more-or-less’ pro-Boer and that the greater part of the colony was ‘in a half suppressed state of secret rebellion'” (152). In die praktyk was dit egter moeilik om Kaapse Afrikaners vir aktiewe diens aan Boerekant te werf. “Smuts admitted that it had been more difficult to recruit Cape rebels to the Boer cause than he had expected” (166). Volgens Smuts “the total number of colonial citizens who had joined the Boer cause was no more than 3 000. (In fact, the number was probably about 6 000, out of an Afrikaner population of 260 000)” (174). Na afloop van die oorlog die Kaapse rebelle “were disenfranchised for five years” (175).Van Duitsland en Frankryk sou geen amptelike hulp vir die Boere kom nie.
In 1898 het Frank die staatsekretaris van die Zuid-Afrikaansche Republiek/Transvaal geword. Hy was tweede in bevel, na die president, Paul Kruger. Dit was Reitz “who presented Britain with the ultimatum that led to the outbreak of war in October 1899. After the fall of Pretoria in 1900, when Kruger departed for exile in Europe, Reitz was left in charge of the Boer republic’s administration, relocating the seat of government 62 times, as British commanders tried to hunt him down” (xiii-xiv; ook 127).
Frank het sewe seuns en ‘n dogter by Blanca gehad, maar drie van hulle is vroeg dood. “Of the five surviving sons, Hjalmar, named after a Norwegian uncle, was born in 1877; Joubert, named after a renowned Transvaal general, was born in 1880; Deneys, in 1882; Arnt Leonard (Atie), in 1883; and Johannes (Jack), in 1887” (35-36). Jack was te jonk vir deelname aan die ABO, maar die ander vier het dwarsdeur die oorlog geveg of totdat hulle gevange geneem is. Byvoorbeeld, Joubert is as banneling na Bermuda gestuur. Al vier het die ABO oorleef. Daar is by Frank ‘n duidelike neiging weg van Engelse name vir sy kinders.
Frank se vrou, Blanca, het in 1887 gesterf. In 1889 het hy met Cornelia Mulder getrou, wat die lewe aan sewe kinders geskenk het. Sy en haar kinders het gedurende die ABO veiligheidshalwe in ballingskap in Nederland gewoon. “At home, the Reitz family spoke both English and Afrikaans. But Frank Reitz had become increasingly preoccupied with promoting the use of Afrikaans. He gave his support to Stephanus [SJ] du Toit’s (1847-1911) Genootskap van Regte Afrikaners [established in Paarl in 1875] and contributed enthusiastically to his newspaper” (37), Die Afrikaanse Patriot (1876-1904).
Frank was ‘n voorstander van die plan om die Witwatersrandse goudmyne met dinamiet op te blaas sodat hulle nie in Britse hande val nie, maar Paul Kruger “believed that the mere threat of destroying the mines would be enough to persuade shareholders in France, Germany and other European states to put pressure on their governments to assist the Transvaal in resisting a British invasion” (118). Louis Botha (1862-1919) was ook heftig teen die sabotering van die goudmyne gekant en het gedreig dat “he and his commandos would cease fighting and fall back on Johannesburg to protect it [the mines] themselves against such dastardly attempts” (119). Daar is toe van die sabotasieplan afgesien.
Lank voordat Vrystaters soos MT Steyn en Christiaan de Wet (1854-1922) bereid was om oor vrede te onderhandel, het Transvalers soos Louis Botha en Jan Smuts ‘n wapenstilstand begeer. “As state secretary, Reitz, although personally in favour of keeping up the fight to the bitter end, was deputed to send to President Steyn an official letter setting out proposals for an armistice. Smuts also sent Steyn a private letter stating that it might be advantageous to sue for peace now and rebel at a later stage when Britain was preoccupied elsewhere” (149).
Hierin lê die kiem van die Rebellie van 1914 toe De Wet en andere teen Britse gesag in opstand gekom het en Smuts en Botha hulle (nie sonder ironie nie) aan die Britse kant geskaar het. Steyn het tydens die ABO op die Transvaalse voorstelle geantwoord dat “the Free State would reject any proposals for an armistice and would fight on. If the Transvalers were to surrender, deserting the Free State, then it would deal a death blow to the whole of the Afrikaner nation. For the nation to survive, said Steyn, ‘we must demonstrate that now through our perseverance and strength to fight and suffer'” (149).
Frank wou glad nie sonder meer oorgee nie. In Vereeniging Frank “suggested a compromise. He proposed that, provided the republics could keep their independence, they should then be prepared to surrender control of foreign relations, agree to internal self-government under British auspices and give up the Witwatersrand and its goldfields” (174). Die Britte was nie hiervoor te vinde nie. Tydens die vredesonderhandelinge van die Boere met die Britte in Melrose House, Pretoria, in April 1902, “Frank was chosen to act as interpreter between the two sides” (170). Terug in Vereeniging op 31 Mei 1902 is gestem oor die Britse vredesvoorwaardes. “54 delegates agreed to surrender; six voted ‘no'” (177).
Oor die ondertekening van die vredesverdrag in Melrose House skryf Meredith: “Although he [Frank] signed the 1902 peace agreement in his official capacity as state secretary of the Transvaal, he refused to accept its terms as a private individual and went into exile” (xiv; ook 178). In Julie 1902 is hy na sy vrou en kinders in Nederland “rather than submit to British rule” (178). Van Nederland is hy na Amerika “to give lectures on the war” (183). Na 6 maande het hy na Nederland teruggekeer. “Encouraged by Smuts and Botha, Frank Reitz decided to return to South Africa in 1907 … he and his wife settled in Sea Point, in Cape Town” (190). Nadat Botha en Smuts se Suid-Afrikaanse Party met sy versoeningsbeleid die 1910-verkiesing gewen het, is Frank tot president van die Senaat verkies.
Deneys Reitz
Deneys Reitz (1882-1944) het pas ingenieurswese in Pretoria begin studeer toe hy in 1899 as 17-jarige by die Boeremagte aangesluit en tot die bittereinde geveg het. Hy het te midde van groot ontbering saam met Smuts guerrilla-oorlogvoering in die Kaapkolonie onderneem. Smuts het hom saamgeneem na die vredesonderhandelinge in Vereeniging in 1902. Deneys was verbaas om op te let hoe verwaarloos en uitgemergel die Boerekrygers was. “Their spirit was undaunted, but they had reached the limits of physical endurance” (172).
Oor die aanvaarding van die Britse voorwaardes op 31 Mei 1902 skryf Deneys: “When the final moment dawned, when it was announced that our land and freedom were lost, it was a bitter cup to drain. In the tents, grown men were sobbing like children. Weather-beaten faces which had looked undaunted on the greatest dangers, streamed with hot tears of sorrow. These men who had stood with dry eyes at the graves of friends and sons and fathers now wept bitterly at the grave of their freedom. In truth it was a bitter hour” (178).
Na die ABO is Deneys en Atie via Europa na Madagaskar. Albei het spoedig malaria opgedoen, gevolglik is Atie gou daar weg. Deneys het transport gery en sy herinneringe aan die ABO begin skryf. Maar “[he] longed for his homeland. A letter he received from Isie Smuts [1870-1954], the wife of Jan Smuts, urging him to return, quickened his resolve to leave. If General Smuts was prepared to live under British rule, wrote Isie, then he should be too” (186). Deneys het van die hoofstad, Antananarivo, tot by die kusdorp Tamatave geloop. Vandaar het hy per skip na Delagoabaai gereis terwyl hy as brandweerman diens gedoen het. Van Delagoabaai het hy per trein na Pretoria gereis. “Delirious with malaria, he promptly collapsed unconscious on the platform of the railway station. When he awoke, he found himself in the Sunnyside residence of General Smuts” (187). “He became an integral part of the Smuts household, staying with them in Sunnyside for three years” (191). Deneys het hom in die regte bekwaam en in 1906 ‘n praktyk in Heilbron begin. Die Vrystaatse dorp Deneysville is na Deneys Reitz vernoem.
Ná Uniewording in 1910
Meredith skryf oor die ABO: “The war … left Afrikanerdom and the Reitz family itself deeply divided over how to confront the reality of Britain’s imperial power” (xii). Ná die 1914-rebellie en die stigting van die Nasionale Party in 1915 het Afrikaners se politieke lojaliteit in pro-Brits en pro-Boer verdeel. Frank en sy oudste seun, Hjalmar, het by die Nasionale Party (Natte) aangesluit terwyl Deneys as Smuts-lojalis lid van die Suid-Afrikaanse Party (Sappe) gebly en gehelp het om die Rebellie te onderdruk. Daarna het Deneys in die buiteland in die Eerste Wêreldoorlog (1914-1918) diens gedoen.
In 1919 het Barry Hertzog (1866-1942) ‘n afvaardiging na die Paryse vredeskongres gelei met die oog op die propagering van ‘n republiek vir Suid-Afrika. Hjalmar was een van die afgevaardigdes. Aan Frank as president van die Senaat is gevolglik gevra waar sy simpatie lê. Hy het onomwonde geantwoord: “I am still a Republican at heart” (201). In 1920 is Frank nie herkies tot president van die Senaat nie. Met die steun van die Nasionale Party het hy egter tot 1929 as senator aangebly.
Deneys het in 1919 ‘n Sap-parlementslid geword en in 1921 ‘n minister in Smuts se kabinet. Sy veroordeling van Afrikanernasionalisme en selfs Afrikaans was veel hewiger as dié van Smuts. Deneys het met Leila Wright (1887-1959) getrou. In 1942 toe hy die adjunk van eerste minister Smuts was, het Deneys uit die politiek getree. Hierna het hy die Suid-Afrikaanse hoëkommissaris in Londen geword, waar hy twee jaar later gesterf het.
Slot
Meredith belig drie Reitz-geslagte. Francis het blykbaar tydens die Britse bewind (in ‘n mate) verengels. Frank, daarenteen, het vroeg ‘n pro-Afrikaanse en in die Boere-republieke ‘n sterk pro-Boer-gesindheid geopenbaar. Na die ABO het Deneys, veral vanweë sy vriendskap met Smuts, verkies om sterk pro-Brits te wees. In ‘n sin was al drie ‘n produk van hulle tyd en omstandighede.
Oor Hjalmar is te min aan my bekend om ‘n oordeel te vel. Wat die ander Reitze betref, lyk dit asof by uitstek Frank as ‘n lid van die Boere-adel beskou kan word. Hy het Afrikaans bevorder, die Boere probeer verenig, verseg om aan die Britte oor te gee en selfs uit eie beweging in ballingskap gegaan. Na 1910 het hy hom opnuut by die Afrikaners geskaar en die republikeinse ideaal bly koester.
Nadat die Boere alles in hulle vermoë gedoen het om te voorkom dat die ABO uitbreek, het Abraham Fischer [1850-1913], die Vrystaatse staatsekretaris, aan Onze Jan Hofmeyr geskryf: “We have honestly done our best, and can do no more: if we are to lose our independence … we did not sacrifice it dishonourably” (82-83). Dit is wáár van die Boere van weleer, veral van die ABO-bittereinders en die 1914-Rebelle. Van die gevolge van die ABO het die Afrikaners mettertyd herstel. Maar kan ‘n mens sê dat die roemlose oorgawe aan swart mag in 1990/94 naasteby eerbaar was? Kan ‘n mens beweer of realisties hoop dat die skade wat die blankedom en veral die Afrikanerdom deur FW de Klerk en sy meelopers aangedoen is ooit herstel gaan word? As Afrikanerrestourasie nie plaasvind nie is die letterlike waarheid dat hierdie groepie verlooptes Afrikanervolksmoord gepleeg het.
Onmiddelik nadat Frank die Vereeniging-vredesverdrag in sy amptelike hoedanigheid (maar nie in sy persoonlike hoedanigheid nie) onderteken het, het hy “na ‘n hoek geloop en in trane uitgebars” (JC Steyn, Afrikanerjoernaal, Pretoria: FAK, 2016, p 238). Dit is tekenend van hoe magsoorgawe aan die Britte in 1902 deur die Boere/Afrikanerleiers ervaar is. Hulle het diepe verantwoordelik vir die lot van hulle mede-Afrikaners gevoel. Vergelyk dit met die selftevrede gespog van die groepie Afrikaanssprekende blankes wat in 1990/94 die politieke mag mandaadloos aan die swartes oorgedra het. Myns insiens was en is hierdie individue toonbeelde van gewetenlose, ongegronde selfvoldaanheid.
Skynbaar bly hierdie groepie verloopte Afrikaners oortuig dat hulle só uitsonderlik gepresteer het dat hulle vereer moet word. Hulle het glo ‘n burgeroorlog voorkom. Daar is blykbaar geen werklike besef van die mate waarin hulle die onderhandelinge verbrou het nie. Die gelag moet deur die huidige en toekomstige geslagte blankes betaal word; dus diegene wat nie van die onverkwiklike situasie in die nuwe Suid-Afrika kan ontsnap nie.
Volgens Edmund Burke (1729-1797) het politici ‘n dure drieledige plig teenoor hulle samelewing en kultuur, naamlik teenoor die vorige, huidige en toekomstige geslagte. Wat sou Boere soos Frank Reitz en Christiaan de Wet gedink het van die “onderhandelaars” (eintlik instemmers/beamers/akkoordganers) wat so maklik en ongevraagd namens alle Afrikaners boedel oorgegee het? Wat behoort huidige egte Afrikaners na verloop van meer as twee dekades in die nuwe Suid-Afrika van hierdie verlooptes te dink? Wat gaan toekomstige Afrikaners wat hulle kulturele kern probeer behou terugskouend van daardie verlooptes dink?
Geleidelik het die omvang van die 1990/94-verraad duidelik geword. Hoe durf hierdie groepie verlooptes veronderstel dat Afrikaners vir die ondergang van ons eertydse vaderland dankbaar moet wees? Dit is heeltemal onrealisties om van Afrikaners te verwag dat hulle die ydele hoop moet bly koester dat hulle gelukkig en voorspoedig in die nuwe Suid-Afrika kan wees. Hulle regverdigbare bitterheid behoort hedendaagse Boere-adel aan te spoor om ‘n beter grondslag vir die toekoms van ons mede-Afrikaners en ons nageslagte te skep – as dit enigsins moontlik is.
‘n Mens kan oor jou lewensloop skryf bv om self sin daarvan te probeer maak of omdat jy dink die inligting is die moeite werd om aan andere mee te deel. Soms is die teikengroep van die manuskrip slegs die familie. As die outeur self sorg dat sy outobiografie gepubliseer word, beteken dit meesal dat hy tevrede is met wat hy vermag het. John Kane-Berman se boek, Between two fires: Holding the liberal centre in South African politics (Johannesburg: Jonathan Ball, 2017, 338p, R275; Amazon Kindle $13,67), loop oor van selftevredenheid, gebaseer op ‘n goeie selfbeeld. “I had been accurate about what was going to happen in South Africa” (Kindle 5901) – ‘n nogal wydlopige aanspraak. In die boektitel word na die outeur se sentristiese liberalisme verwys, maar ek was verbaas oor hoe radikaal links en uitermate aktivisties hy in die apartheidsera was. Geweld was toe omtrent al wat hy afgekeur het en dit eers nadat sy ouers hom daartoe oorgehaal het (1423). Wat hy in die openbaar gesê en geskryf het, het destyds op die Tutu-manier heel moontlik geweld aangemoedig.
John Kane-Berman (gebore in 1946 – voortaan afgekort as JKB) het bekendheid verwerf as die uitvoerende hoof van die Suid-Afrikaanse Instituut vir Rasseverhoudinge (1983-2014 – voortaan afgekort as die Instituut). Die teks steun in groot mate op wat JKB voorheen gepubliseer het. By nabaat is dit maklik om te besluit wat in ‘n outobiografie ingesluit en wat liefs weggelaat word. Hier en daar erken hy foute maar meesal blaas hy sy eie beuel. Dwarsdeur sy loopbaan het JKB blykbaar die komplimente wat hy ontvang het sorgvuldig bewaar en in hierdie boek gereproduseer. Wat afbreuk aan sy geloofwaardigheid doen, is dat hy daarin spesialiseer om apartheid deurgaans so belaglik en absurd moontlik voor te stel. Hy kry dit reg deur graag ekstreme uitsonderings, bv eenmalige gebeurtenisse, op te haal en dan die NP-regering daaroor te verdoem. Met hierdie anti-apartheidsfondament wen hy in sekere kringe sekerlik aan geloofwaardigheid; nie net in tradisioneel liberalistiese geledere nie maar ook by ander mense wat verkies om polities byderwets te wees. Die Instituut se “track record of opposition to apartheid … was a priceless asset … It gave us a legitimacy for our work in the post-apartheid era ” (4744).
Ek moet aan die begin noem dat ek as konserwatiewe, behoudende mens in talle opsigte nie daarin slaag om by die hede aan te pas nie. Dit is dus vir my moeilik om my te versoen met die huislike opset wat JKB vir homself geskep het. Hy het reeds dekades lank ‘n man as lewensmaat. “Pierre worked at the SABC as a lighting designer and for two years at South African Airways as a cabin steward” (1523). Hulle het in 1971 ontmoet en in 2013 ‘n burgerlike verbintenis aangegaan; dus “getrou”. Hierdie huweliksband is deur die gayregte-aktivis en vigslyer, Edwin Cameron, gelê (1518). Pierre funksioneer as die tuisteskepper wat onder meer die tuin versorg. “Pierre established a magnificent garden in our home” (2993). Hy is blykbaar ook verantwoordelik vir die spyseniering. “When she [Helen Suzman] first came to dinner at our house, Pierre was terrified that something might go wrong” (4764). Die boek is opgedra aan Pierre uit dank vir “providing me with a wonderful home life” (173).
Die JKB-egpaar (“Pierre and I”) het die land en die wêreld deurreis. Die plekke wat hulle besoek het en die onderwerpe waarin hulle belangstel, getuig van kulturele en geestelike diepte. Daarom is hulle nie televisiekykers nie. Van die groot gebeurtenisse wat hulle bygewoon het, is die herdenking na verloop van ‘n eeu van Gustav Mahler (1860-1911) se sterfte in 2011 van 17 tot 29 Mei in Leipzig. Die tien simfonieë en Das Lied von der Erde is deur elf verskillende orkeste uitgevoer (2121). In die konteks van klassieke musiek sal dit seker as een van die grootste gebeurtenisse van die 21ste eeu bekend bly staan. Later vertel JKB hoe hy tydens ‘n besoek aan die Kruger-wildtuin die vroegoggend-ontwaking van die natuurlewe soos ‘n grootse Mahler-simfonie ervaar het waarin die een reeks instrumente na die ander hulle intrede maak en pragtige melodieë voortbring. “Sometimes when we go out early to watch the sun slowly light up the landscape, I’m reminded of an orchestra coming to life instrument by instrument in a Mahler symphony … Finally, as the whole landscape lights up, the entire orchestra comes to life” (5166).
JKB het ses jaar as joernalis by die Financial Mail gewerk en daarna vier jaar lank vryskutwerk as joernalis gedoen voordat hy die uitvoerende hoof van die Suid-Afrikaanse Instituut vir Rasse-aangeleenthede geword het. Die Instituut is in 1929 met ‘n uitdruklik liberale grondslag gestig. Dit was “the first national multiracial organisation specifically established to promote interracial goodwill and conduct investigations bearing upon race relations” (3600). Die Instituut is “an organisation committed to using research and ideas to bring about reconciliation and change” (3695). In 1952 is bygevoeg dat die Instituut “has been permeated by the principles of Christian living and the values basic to Western civilisation” (3617). Die Instituut is daartoe verbind om bv sowel die Nasionale Party as die ANC te kritiseer. “The ANC, like earlier manifestations of the National Party (NP), is not a pragmatic party but an ideological one” (122). Na Jacob Zuma word daar treffend verwys as ‘n “one-man wrecking ball” (6051).
JKB se pa, wat ‘n prokureur en voorsitter van die Torch Commando was, het die NP verguis. JKB se ma was aan die Black Sash verbonde. Albei sy ouers was lid van die Liberale Party. Reeds in 1960 “the party embraced universal adult suffrage” (1184). JKB merk tereg op: “[South African] whites would never support a universal franchise” (1207) want “to share political power” beteken “[to] abandon control over their own destiny irrevocably” (2906). Desnieteenstaande het FW de Klerk in 1994 ongekwalifiseerde, algemene stemreg in ‘n eenheidstaat mandaatloos aan blankes opgedring. JKB maak gewag van die volgende (tradisionele) waarheid: “Democracy had ‘seldom, if ever, been applied [successfully] in a multiracial society with peoples of varying cultures and different stages of development'” (3622). Maar dan verwag FW de Klerk dat ons vir lief moet neem met ‘n uiterste vorm van demokrasie waarin daar geen groep- of minderheidsregte bestaan nie en etniese tuislande taboe is.
Hoewel hy deels van Joodse oorsprong is (465), het JKB ‘n Anglikaanse skool bygewoon. In 1965 het JKB ‘n Wits-student geword en dikwels die leiding in linkse politiek geneem. “I thought the rise of Black Consciousness was a healthy and necessary development” (907). Hy het hom darem ook vir myns insiens lofwaardige sake, soos universitêre outonomie en akademiese vryheid, beywer. JKB kom met hierdie onverwagte kompliment: “Throughout the apartheid era, South Africa remained an open society. This helped to undermine apartheid” (3810). Deesdae word vrye meningsuiting nie meer op bv universiteitskampusse toegelaat nie.
In breër verband is daar die Menseregtekommissie (MRK), iets wat (afgesien van ‘n sensuurraad) onbekend in die apartheidsera was. Die MRK wil (toenemend) beheer uitoefen oor wat blankes sê en doen. Byvoorbeeld, geykte, alledaagse woorde met besondere seggingskrag mag skielik nie meer gebruik word nie. Onlangs is ‘n blanke vrou met R100 000 deur ‘n “gelykheidshof” beboet oor ‘n enkele woord wat sy geuiter het toe sy hoogs ontsteld oor ‘n grypdiefstal was. Die “slagoffer” ontvang die volle R100 000, waarmee hy darem tevrede is. Dit is hoe ‘n enkele woord van ‘n blanke ‘n swarte in staat stel om bv ‘n motor te koop. Sy moet onvoorwaardelik om verskoning vra en haar boonop aan opleiding in sensitiwiteit onderwerp (Die Burger, 9 Junie, p 5). Anders as in die goeie ou dae hoef geen skade bewys te word nie. Die MRK het hierdie verregaande uitspraak verwelkom. “Die kommissie meen daar is geen omstandighede waarin die k-woord toepaslik kan wees nie” (Die Burger, 10 Junie, p 2). Dit is ongelooflik drakonies en myns insiens loop net blankes gevaar om slagoffers hiervan te wees. In die hoofstroominligtingsmedia is daar geen verontwaardiging oor hierdie soort geregtigheid uitgespreek nie.
Danksy ‘n Rhodes-studiebeurs is JKB van Wits na Oxford University vir ‘n PPE-graad (“philosophy, politics, and economics”). Aan Oxford het hy die wapenverbod en die sportboikot teen Suid-Afrika ondersteun (1413) maar mettertyd darem ekonomiese sanksies teengestaan (2916). In die nuwe Suid-Afrika vervul die Instituut ‘n belangrike rol, bv om te probeer verseker dat die regspleging onafhanklik van die ANC funksioneer. “I made sure that we sprang to the defence of the judiciary, whose ‘collective mindset’ the ANC said it wished to change, while also making judges more accountable to ‘the masses'” (4959). In die ou Suid-Afrika het regsgeleerdes in die akademie hulle bekke vol gehad oor die NP-regering. Kontrasteer dit met wat uiters opvallend in die nuwe Suid-Afrika is: “Legal academia had been silent” (4969). “Although a number of lawyers were picked off by the NP government, the independence of the profession as a whole was not attacked as the ANC was now attacking it” (4989).
Daar is minstens twee politieke opsigte waarin JKB teen my grein gaan. Veral toe hy vryskutwerk gedoen het, is van sy anti-apartheid- en anti-NP-geskrifte in radikaal linkse publikasies soos die Britse koerant, The Guardian, gepubliseer. Hierdie smeerveldtog is dus nie uitsluitlik deur buitelandse joernaliste gevoer nie. Tweedens verwys JKB graag na aspekte van die apartheidsbeleid, bv die verskuiwing van mense van een gebied na ‘n ander (iets wat die ANC-regering ook doen), as “ethnic cleansing” (313, 2194, 2389, 3279, 5486, 5490), wat skandalig oordrewe is. Hy verkies die volgende maklike oppervlakkigheid: “I could see parallels between Nazi Germany and South Africa. The most striking parallel was that of how people could become conditioned over time to accept what they might not immediately be prepared to accept” (1523). “White South Africans had been corrupted by conditioning. Apartheid was the beginning of it” (1539). Waarom nie eerder die begin van apartheid soek by die Britse koloniale beleid van rassesegregasie nie? Die heersende politieke byderwetsheid kan ook as kondisionering beskou word, sodat JKB dan net sowel hierdie ooreenkoms tussen die ANC en die Nazi’s kan uitwys.
Deesdae is die Demokratiese Alliansie (DA) in ‘n sin die opvolger van die Liberale Party (1953-1968). “Although ideologically rather a mess, it [the DA] is the closest thing South Africa has to a liberal voice in Parliament” (1165). Dit val op dat JKB selde na die DA verwys. “The Institute … was always free of alignment to any political party” (3650). “We were one of a few anti-apartheid organisations that never joined the UDF” (3736). “The accusations intensified as we began criticising anti-apartheid organisations for stoking violence in black townships” (3744). Vir JKB is vryheid dié sentrale politieke begrip. Dit lyk asof hy liberalisme in die klassieke sin, soos geformuleer deur bv John Locke (1632-1704), aanhang. “We therefore sometimes described ourselves as ‘classical liberals’ or even as ‘libertarians'” (5644). “Classical liberals … were in the middle: they cherished individual liberty over state power” (5648) – vandaar die titel van die boek. Maar dan was JKB aanvanklik ook hoogs onrealisties idealisties: “There was every reason to suppose that race would simply disappear in the ‘new’ South Africa” (5234). Die ANC se passie het geblyk te wees “retaining race classification under the guise of ‘transformation'” (5249). Met regstellende aksie word dieselfde gedoen (5254).
By geleentheid het JKB so ver gegaan om misdaadverdagtes te help om uit ‘n polisievangwa te ontsnap (2258). Pindile Mfeti het in die argief van die Instituut gewerk. Hy het soms na buurlande gegaan om verbanne organisasies te ontmoet. “He never volunteered any information about these trips and I never questioned him” (2479). JKB se strategie was dus soos dié van Helen Zille. Maar hoekom mag liberaliste sê hulle het nie geweet nie terwyl as NP-ondersteuners dieselfde sê, is dit onaanvaarbaar? Oliver Tambo word dikwels voorgehou as so onskuldig aan geweld soos ‘n ongebore baba, onder meer omdat hy glo voor ete altyd ‘n tafelgebed gedoen het. Toe Tambo oor die barbaarse halsnoermoorde gekonfronteer is, was sy verweer: “The police had started burning people before the ANC did. ‘The ANC disapproves of this but understands how it came about. We will try to dissuade people but the police have been doing it to smear the ANC. I hope it will someday be something of the past, but when it goes the regime will have lost a very powerful weapon against the ANC'” (2897). Dit is soortgelyk aan Thabo Mbeki se vergesogte verweer dat geweld nie ANC beleid is nie. Thabo Mbeki “denied that the ANC was orchestrating violence” (4411). Tambo sal egter nie halssnoermoorde ondubbelsinning veroordeel nie, net soos Mbeki hom nie summier van gewelddadigheid sal distansieer nie. “Alfred Nzo, then general secretary of the ANC, endorsed necklace executions” (4402). Geweld is myns insiens onuitroeibaar deel van die ANC se DNS. “Oliver Tambo, Thabo Mbeki, and others called for violent attacks on local councillors, policemen, homeland ‘puppets’, and so on” (3995). “A party unscrupulous enough to use violence to gain power is likely to be unscrupulous in trying to retain it” (6114).
Kenmerkend van sowel die ou as die nuwe Suid-Afrika is dat die pers nie genoegsaam die fundamentele boosheid van die ANC aan die kaak gestel het nie. “Although under-reported, and the context often omitted, many of the events on the ground followed what the ANC was urging on Radio Freedom and no doubt also through various underground networks. In May 1985 Thabo Mbeki called for the enemy to be attacked on all fronts and for underground units to spread to every factory, mine, and farm, every school, and every village. Oliver Tambo called for the ‘Pretoria puppets’ in the homelands to be destroyed. A broadcast from Addis Ababa in September that same year called for the people’s war ‘to engulf the entire country’. A broadcast in December 1986 urged the ‘masses’ to use Molotov cocktails, spears, sticks, petrol bombs, and small arms seized from whites. The struggle should embrace rent strikes, bus boycotts, the overthrow of township councils, and the creation of people’s courts. Youth – described as ‘young lions’ – were urged to bring education to a standstill” (4389). Kortom, die ANC was bereid om die land tot in die grond af te breek ten einde die politieke mag te bekom. Kan so ‘n instansie ooit geskik geag word om Suid-Afrika suksesvol te regeer? “The UDF, launched in 1983 with prominent clerics such as Desmond Tutu [and Allan Boesak] among its patrons, had all along assisted the ANC in helping to render black areas ungovernable” (4402).”Liberation theology had helped to sow the whirlwind of violence in the townships” (4588).
Toegewings deur die NP-regering het tot nuwe eise gelei en die regering se posisie en gesag is deurlopend verswak. “It was precisely when a government relaxed oppressive rule that people took up arms against it” (3331). “The Right were not idiots. In fact, they had a clearer understanding of policy than did the mainstream NP. The NP thought they could have everything both ways. The Right knew this was impossible” (3337). Maar regses word deesdae in groter mate as die destydse NP-ondersteuners verdoem omdat die NP aan die ANC die guns bewys het om die land op ‘n skinkbord aan swart mag toe te vertrou.
JKB skryf “many people would oppose enforcing desegregation” (4144). Gedwonge rasse-integrasie is egter sedert 1994 oral aan die orde van die dag. Teen swartes mag nie gediskrimineer word nie; teen wittes wel. Waarom veg JKB nie net so hard teen verpligte rasse-integrasie as teen rasseskeiding/apartheid nie? Albei tas immers die vryheid aan wat hy as liberalis koester. “We … suspected that affirmative action would become a euphemism for racial quotas” (4749). Dit is ‘n baie mak formulering. Regstellende aksie is gewoon ‘n dekmantel vir omgekeerde rassediskriminasie. In die huidige rondte word rassediskriminasie ten koste van blankes en ter bevoordeling van swart swartes (eerder as Asiate en bruines) gepleeg. Ironies was een van FW de Klerk se ideale ‘n nuwe Suid-Afrika wat vry van rassediskriminasie sou wees. JKB skryf: “I never anticipated the extent to which racial policy would come to dominate the post-apartheid South Africa” (5098). Ander De Klerk-ideale wat in skerwe lê, is dat die nuwe Suid-Afrika vry van geweld en kommunisme sou wees.
De Klerk se toespraak op 2 Februarie 1990 word deur JKB as ‘n “great leap forward” beskryf (4365); nie as ‘n “kwantumsprong” (De Klerk se woord) oor die afgrond nie. “Despite the risks of going the way of Africa, FW de Klerk was right to take the steps he did in February 1990” (6084), waarmee nie noodwendig onderskryf word wat De Klerk na daardie datum gedoen het of nagelaat het om te doen nie. “Although the ANC began talks with the government in 1990 there was no let-up in the people’s war … mass action had to be intensified” (4439). Die vredesikoon (maar eintlik geweldenaar), Nelson Mandela, het immers in sy eerste toespraak na sy vrylating op die Kaapstadse Parade ‘n beroep gedoen om ‘n “intensification of the struggle on all fronts” (4360). In sy dwaasheid het De Klerk nie die ANC verplig om geweld af te sweer voordat onderhandelings begin nie. Die ANC het gevolglik gelyktydig sowel onderhandelings gevoer as geweld beoefen. “Although security forces, along with Inkatha, were involved in violence, Umkhonto was the primary perpetrator” (4449). “Although the ANC accused both De Klerk and Buthelezi of having double agendas in that they were negotiating but also stoking violence, this was true not of them but of the ANC itself” (4637). “The ANC wanted the police out of the townships in order to take control of them … the ANC told the media the police were perpetrating violence” (4498).
Die 1990/94-era was ‘n periode van revolusionêre verandering. Maar dit was bloot die begin van die sogenaamde Nasionale Demokratiese Revolusie (NDR) wat al hoe groter afmetings aanneem. “Although they differ on other issues, this (NDR) is one on which the ANC, Cosatu and the SACP agree … The first component of the National Democratic Revolution is to deploy loyal cadres and party apparatchicks to capture control of as many ‘centres of power’ as possible. The second is to use affirmative action to bring about demographic proportionality in the racial make-up of both public and private institutions. The third is to bring about radical redistribution of wealth, income, and land from white to black on the grounds that all white assets are the proceeds of colonial exploitation and apartheid. The fourth is to win the ‘battle of ideas’ against ‘ultra-leftism’ and ‘neo-liberalism’. The ultimate objectives are to turn South Africa into a socialist and then a communist state. The SACP adopted the National Democratic Revolution in 1962, and the ANC adopted it in 1969” (4994). Die tweede punt hier bo het as bedoeling nie “merely redress for the past, but to impose an entirely new doctrine of demographic proportionality on the country. Cyril Ramaphosa … has said that ‘race will remain an issue until all echelons of our society are demographically representative'” (5258). Daarmee word nie bedoel dat dit net horisontaal moet geld nie maar ook vertikaal: “full demographic representation across all levels” (5305). Byvoorbeeld, die Springbok-rugbyspan sal minstens 80% swart moet wees. Daar is geen maksimum vir swart verteenwoordiging nie en geen minimum vir blanke verteenwoordiging nie. Dit is hoe geregtigheid omvorm/getransformeer is.
Wat JKB deurgaans beklemtoon, myns insiens tereg, is hoe die hoofstroom-inligtingmedia die ANC gehelp het om aan die bewind te kom en hoe daardie media in groot mate steeds versuim om die ANC na behore te kritiseer. “Beeld, for example, had become the most politically correct newspaper in the country” (5623). “The National Democratic Revolution receives scant media attention. This despite the fact that cadre deployment and affirmative action have been implemented throughout the civil service and state-owned enterprises, despite the increasing interventionist powers the state has been assuming for itself, and despite the blurring of the distinction between party and state. When the ANC and the government adopted the National Development Plan at the end of 2012, I suggested that this was the perfect smokescreen under which the organisation’s real agenda, the National Democratic Revolution, could be implemented” (5007). Wat Suid-Afrika alweer dringend nodig het, is “fundamental change” (6092).
Ons het hier by implikasie toenemend met ‘n kommunistiese oorname te make. “Not only has the ANC committed itself to a strategy devised by the SACP, but many members of the SACP are in key positions in the ANC, in the Cabinet, and in Parliament. According to research done for the Institute, possibly as many as 40 per cent of the current three dozen Cabinet ministers and deputy ministers are SACP members” (5020) terwyl baie van die res vatbaar vir kommunisme kan wees.
Waarom het Helen Zille se onlangse opmerkings oor kolonialisme sulke groot opslae gemaak? Onder meer omdat die blanke (insluitende die apartheids-) bewind deur die ANC met ‘n drogredenasie as “colonialism of a special type” beskou word (5020). “This meant that whites became the equivalent of the imperial power and blacks the colony. ‘On this analysis, white wealth is never the result of enterprise but always of exploitation and is therefore illegitimate'” (5030).
Ek verwelkom die Instituut se voortgesette “opposition to affirmative action and black economic empowerment” (5106). “Given the Institute’s history and who we were, the decision to oppose affirmative action and other racial legislation was the most important taken while I was running the organisation” (5258). “Right from the start we took the view that racial discrimination, even if now supposedly designed to promote equality rather than maintain white supremacy, was still wrong in principle” (5289). “A person appointed on merit tends to see a new occupation as an opportunity to perform, whereas a person who enjoys an allocated appointment more easily sees the job as a privilege to be enjoyed” (5418). “If you appoint people on grounds of race and political loyalty and then fail to hold them accountable for failure, there is little incentive for them to do their jobs properly. The critical links between performance and pay, performance and promotion, and performance and pride in your work are broken” (5482).
Swart ekonomiese bemagtiging (SEB) behels drakoniese maatreëls gemik teen blankes ter bevoordeling van swartes, sonder dat swartes teenprestasies hoef te lewer. Soos in die geval van regstellende aksie word swart individue op grond van ras bevoordeel, dus omdat hulle lid van daardie rasgroep is; nie omdat hulle (noodwendig) oor meriete beskik nie. “BEE required white companies to do things for blacks. What was being measured was not black success but white success. This was a strange form of liberation” (5324). “White-owned companies are given ratings for doing things for blacks” (5341). “What are the government’s priorities: making blacks independent or whites compliant?” (5345). Weens SEB die ANC “perpetuate the victim mentality and discourage an enterprising spirit. They also encourage a debilitating sense of entitlement” (5349). Toe die NP-regering van 1948 af Afrikanersakemanne aangemoedig het, het dit nie ten koste van Engelse en Joodse ondernemings geskied nie. In die geval van SEB kan boetes en selfs tronkstraf opgelê word as sake-ondernemings nie voorgeskrewe voordele aan swartes verkwansel nie (5367). Die doelpale van daardie voordele word periodiek verskuif ten einde blankes toenemend te verarm en swartes (dikwels prestasieloos) al hoe meer te verryk.
JKB kan nie daarvan beskuldig word dat hy polities byderwets by die nuwe politieke bedeling ingeval het nie. In sy kritiek op die ANC mis ek egter die venyn wat sy aanvalle op apartheid en die NP gekenmerk het. Ná 1990 doen hy ook nie in dieselfde mate as destyds moeite om in die buiteland Suid-Afrikaanse wantoestande aan die kaak te stel nie. Uiteraard is die buitelandse belangstelling in Suid-Afrika tans veel minder as voorheen. Polities byderwets word wit vergrype meesal erger as swart vergrype beskou.
Anthea Jeffery, ‘n navorser by die Instituut, het in 1999 bekendheid verwerf met haar uitstekende boek, The truth about the Truth Commission. Benewens daardie boek sal ek die Instituut altyd dankbaar bly vir die publikasie van twee boeke deur Jeffery wat twee onderwerpe myns insiens beter as enige ander bronne toelig. Ek verwys na haar boeke, People’s War: New light on the struggle for South Africa (Johannesburg: Jonathan Ball, 2009, 634p; Amazon Kindle $11,39) en BEE: Helping or hurting? (Cape Town: Tafelberg, 2014, 507p; Amazon Kindle $19,94). Jeffery se boeke het my van die fundamentele boosheid van die ANC oortuig.
Jackie Grobler was ‘n dosent in geskiedenis aan die Universiteit Pretoria. Hy het verlede jaar afgetree. In Mei is die volgende boek van hom gepubliseer: Oor berge en dale: Op reis met ‘n monumentjagter (Johannesburg: Jonathan Ball, 2017, 286p, R230; Amazon Kindle $14,51). In die voorwoord verduidelik Grobler dat die boek oor meer as monumente handel. Dit is “in die eerste plek verhale oor die reise wat ek oor die jare onderneem het om gedenkplekke oor die lengte en breedte van Suid-Afrika op te spoor. Die gedenkplekke sluit nie net monumente in nie, maar ook standbeelde, woonhuise, historiese geboue en terreine, slagvelde, begraafplase en grafte. Die boek verstrek inligting oor waar hierdie herinneringsplekke gevind kan word, oor die stuk geskiedenis waaraan dit uitdrukking gee en oor die mense wat daarby betrokke was” (p vii). “Vir ‘n monumentjagter het ‘n ou begraafplaas net soveel aantrekkingskrag soos ‘n goeie slaghuis vir ‘n gretige braaier” (73).
Ek het dit aanvanklik eienaardig gevind dat Jonathan Ball, ‘n Naspers/Media24-uitgewery, hierdie Afrikaanse boek gepubliseer het. Ek het gedink die boek handel oor die geskiedenis en leefwêreld van Afrikaners. Ek het spoedig agtergekom dat die outeur oorloop van politieke byderwetsheid. Byvoorbeeld, kolonisering was glo baie sleg vir die inheemses: “Aan die Kaap het die koloniste spoedig die Khoi-Khoi[n] en later ook die San begin onderwerp. Hulle het uiteindelik feitlik alles wat dié plaaslike groepe gehad het by hulle afgeneem – die gebiede waar hulle gevestig was, hulle wei- en jagvelde, hulle lewende hawe en hulle onafhanklike leefwyse” (237). Moes Suid-Afrika dan maar eerder wei- en jagveld gebly het?
Grobler noem die Slagtersnekrebelle van 1815 “betreklik agterlike Oosgrensboere” (212), maar dit is baie duidelik dat hy nie na enige swarte as agterlik sal verwys nie. Heelwat ruimte word afgestaan aan die gedenkplekke van swartes. Grobler reken “dat ‘n mens jou aangeleerde vooroordele in jou sak moet steek” (96). “My oorheersende indrukke was dat ek nog maar bitter onkundig oor die lot en belewenisse van baie van my [nie-wit] landgenote is en dat monumente en gedenkplekke baie meer verhale te vertelle het as wat ‘n mens aldag verwag” (95). By Groot Marico word daar tans ‘n monument ten bedrae van R1,7 miljoen ter ere van Jacob Zuma en 45 MK-rekrute opgerig. Dit is by die plek waar hulle in 1963 gevange geneem is (Rapport, 11 Junie, p 6). Dit sal nog ‘n plek bied waar jy van jou vooroordele ontslae kan raak. Dit is mos sulke kamerade wat ons duur gekoopte huidige vryheid moontlik gemaak het.
Grobler wil meer gedenkplekke vir nie-wittes (eerder as vir blankes) hê. Daar word seker van die veronderstelling uitgegaan dat nie-wittes ook in hierdie opsig deur die blankes “agtergestel” is. “Aan die Kaap tussen 1652 tot 1830 … [hou] die meerderheid gedenktekens met die koloniste verband … Daar is ongetwyfeld [?] ‘n groot en dringende behoefte om monumente en ander gedenktekens op te rig wat veral die San, die Khoi-Khoi[n] en die Xhosas in herinnering sal roep, maar dan op ‘n histories korrekte en objektiewe wyse” (245); dus anders as die ANC se (doelbewuste) vervalsing van die geskiedenis, soos hier onder blyk.
‘n Teleurstelling was dat daar in die boek net 75 swart-en-wit foto’s is van die meer as 400 gedenkplekke wat aan die orde gestel word. Ek het die duurder gedrukte uitgawe gekoop juis omdat die foto’s daarin waarskynlik duideliker as in die e-weergawe is. ‘n Beskrywing soos die volgende gee geen werklike beeld van ‘n monument in die omgewing van Sidbury in die Oos-Kaap nie: “Daar staan een van die verbasendste monumente wat ons al ooit besoek het. Dit bestaan uit ‘n hol aardbol van beton, sowat 4 m in deursnee, met die vastelande van die wêreld in reliëf daarop uitgebeeld. ‘n Span osse trek ‘n Voortrekkerwa horisontaal oor Suider-Afrika” (210). In so ‘n geval is ‘n foto noodsaaklik maar dit ontbreek.
Grobler se reisbeskrywings maak ‘n mens bewus van die transformasie wat Suid-Afrika sedert 1994 beleef het. Plek- en ander name is verander. Byvoorbeeld, die Voortrekkermuseum in Pietermaritzburg is deesdae die Msunduzi-museum (11). Dit skrei ten hemele. Talle Afrikanermonumente is vernietig of na hopelik veiliger maar minder toeganklike plekke verskuif. “Dit bly ‘n hartseer saak dat misdaad, wat in hedendaagse tye dikwels onder die dekmantel van politieke aktivisme tot uiting kom, so ‘n verwoestende uitwerking op herdenking in Suid-Afrika het” (251). In my familie is van begrawing na verassing oorgegaan. Ten spyte van die “heidense” konnotasie van verassing, word dit verkies bo potensiële grafskending en begraafplaasverwaarlosing. Alle monumente, standbeelde, grafte en soortgelyke konkrete herinneringsobjekte loop deesdae die wesenlike gevaar om gevandaliseer te word. Metaal het geldwaarde en moet liefs glad nie in hierdie objekte gebruik word nie. By geleentheid gee Grobler die volgende raad: “‘n Mens kan maar net hoop dat hars-replikas van die verwyderde items spoedig aangebring sal word om die oorspronklikes te vervang” (161). Die (uiterste) verwaarlosing van gedenkplekke kom algemeen voor. Omdat verval algemeen in die nuwe Suid-Afrika aangetref word, ly gedenkplekke noodwendig ook daaronder.
Grobler is (skynbaar) oorverlig. “Vryheidsvegters het my nog my hele lewe gefassineer … die burgerregtestryder Martin Luther King van Amerika het nog altyd onder my helde getel” (27). “As daar ooit iemand was wat die Nobelprys vir vrede verdien het, was dit [Albert] Luthuli [1898-1967]. Hy het as president-generaal van die ANC geweier om in te stem tot ‘n gewapende stryd” (31). Wat Grobler nie sê nie, is dat Luthuli oogluikend en stilswyend geweldenaars soos Nelson Mandela toegelaat het om in hulle boosheid te volhard.
Die volgende woorde van Mandela het “nogmaals” Grobler se “bewondering gewen”: “Ek het van jongs af Boere soos Krisjan de Wet en Danie Theron as rolmodelle beskou en doen dit nog steeds” (60). Mandela het volgens eie erkenning De Wet se relaas van die Anglo-Boere-oorlog gelees met die oog op toepassing in die ANC se guerrillastryd teen die blanke bewind. Mandela het Deneys Reitz se boek, Commando (1929), om dieselfde rede misbruik (Nelson Mandela, Long walk to freedom, London: Abacus, 1995, p 326). Anders as Grobler bewonder ek nie diegene wat die blanke politieke bewind gewelddadig omver wou werp nie. Grobler gee ‘n heeltemal ander vertolking aan die genoemde uitlating van Mandela, wat hom “hoendervleis” van genoegdoening gegee het. Mandela het glo “erkenning aan die vryheidstryd van my voorvaders gegee” (60). Myns insiens is dit ‘n misbruik deur Mandela van die Afrikaner se geskiedenis terwyl Grobler in sy reaksie na ‘n strooihalm gryp.
Grobler verwys na die Afrikaanse Taalmonument in die Paarl wat in 1975 ingewy is. Hy is krities oor die volgende “nasionalistiese vereiste” waaraan die monument volgens die oprigtingskomitee moes voldoen: “Dit moet die wonder van ons kulturele en staatkundige opbloei versinnebeeld” (248). Ek kan geen fout hiermee vind nie. Maar Gobler borduur voort: “Dit is dus te verstane dat daar destyds kritiek was teen die Taalmonument en alles [!] wat dit simboliseer het” (249). “In die lig van die aanslag op die gebruik van Afrikaans as taal in die staatsdiens, in die onderwys en op tersiêre vlak en ook in die besigheidswêreld wonder ‘n mens soms of al hierdie taalmonumente in die toekoms nie bloot net grafstene vir Afrikaans gaan wees nie” (253).
Soms slaan reste van die Boer in Grobler darem deur. Die destydse trekke die binneland in “getuig … van die onstuitbare ondernemingsgees wat skynbaar eie was aan talle van die vroeë Afrikanerpioniers. Die deursettingsvermoë wat hulle openbaar het, grens aan die ongelooflike” (43). Oor die Retief-beeld in die Laerskool Piet Retief in Sidwell, Port Elizabeth, skryf Grobler: “Dit was ‘n weerspieëling van die agting waarmee vroeëre geslagte Afrikaners aan hulle leiers van weleer teruggedink het” (211). Hy herinner ons daaraan dat “toe Van Riebeeck-dag (6 April) nog ‘n openbare vakansiedag was, is daar jaarliks kransleggingseremonies by die beelde [van Jan en Maria van Riebeeck] gehou. Met die simboliese Ossewatrek van Kaapstad na [die hoeksteenlegging van] dieVoortrekkermonument in Pretoria in 1938 het die eerste wa ook vanaf Van Riebeeck se standbeeld vertrek” (231). As daar deesdae soms ‘n kranslegging by hierdie standbeelde is, is dit danksy private inisiatief. Die hoofstroom Afrikaanse koerante swyg oor Van Riebeeck-dag. Die Universiteit Stellenbosch, eens ‘n Afrikaanse universiteit, vier jaarliks Afrikadag en Mandela-dag; nooit Van Riebeeck-dag en Afrikaansdag (14 Augustus, die dag waarop die Genootskap van Regte Afrikaners in 1875 in die Paarl gestig is) nie.
Baie van die monumente en soortgelyke objekte wat blankes vereer, is in hulle geheel of deels deur private fondsinsameling gefinansier. Dit is ongelooflik hoe baie monumente, ens, sedert 1994 ter ere van swartes opgerig is en waarskynlik heeltemal of grootliks met staatsgeld betaal is. In hierdie opsig, soos met naamsveranderings, is die ANC-regering in ‘n ander liga as sy gebruiklike ondoeltreffendheid. Daardie kenmerkende ondoeltreffendheid kom eers by die onderhoud van sulke plekke na vore. Duidelike aanwysings na sulke plekke word deur die owerheid aangebring terwyl die herinneringsplekke van blankes in baie gevalle moeilik opspoorbaar is omdat aanwysings ontbreek; dikwels omdat daardie aanwysings gevandaliseer is. Wanneer Grobler by ‘n herinneringsplek uitkom, is die kurator of opsigter soms funksioneel, bv goed ongelig, en ander kere niks werd nie of heeltemal afwesig. Polities byderwets spesifiseer die outeur nooit die ras of etnisiteit van hierdie beamptes nie. Die lesers is daarop aangewese om hulle eie afleidings te maak.
Swart “krygerkonings” word “die laaste paar jare veral deur die provinsiale regering van Limpopo gehuldig” (45). In sommige gevalle is dit pogings tot miteskepping. Byvoorbeeld, Mokopane was nooit ‘n koning nie (48). In Pretoria is ‘n standbeeld vir Tshwane opgerig. Tereg verwys Grobler na hom as ‘n “mitologiese hoofman” (66). Die ANC wil hê dat selfs die naam Pretoria na Tshwane verander moet word. Die hele gedoente oor Tshwane is ‘n “poging om geskiedenis te skep waar daar niks is nie” (66).
Die Oos-Kaap wat berug is weens die provinsiale ANC-regering se onvermoë om diens te lewer, blink uit met die oprigting van monumente wat swartes vereer. “Struggle-gedenktekens sluit na my mening nie net monumente oor swart mense se stryd teen apartheid in die 20ste eeu in nie, maar ook die stryd teen kolonialisme wat dit voorafgegaan het. Om ‘n magdom sulke gedenkplekke te vind, hoef ‘n mens net die Oos-Kaap te deurkruis” (186). “As ons twee dinge tydens ons reise deur die Oos-Kaap geleer het, dan is dit dat die apartheidsregering se hardhandige onderdrukking van swart mense se stryd om vryheid en gelykheid verskeie martelaars geskep het en ook dat die struggle deeglik verteenwoordig word deur gedenktekens in die provinsie” (197).
In uitsonderlike gevalle is Afrikaners herbegrawe (bv p 75), maar dit het meesal nie op staatskoste geskied nie. Paul Kruger se oorskot is uit Europa na Suid-Afrika gebring sodat hy in Pretoria begrawe kon word. Maar dit is ‘n hoogs uitsonderlike geval. Die Afrikaners wat as krygsgevangenes van die Anglo-Boere-oorlog in Indië, Ceylon, St Helena en Bermuda gesterf het se oorskot is nie na Suid-Afrika teruggebring nie. Die ANC, daarenteen, herbegrawe graag teen groot owerheidskoste sy kamerade wat in Suid-Afrika en elders gesterf het en rig graag buitensporig groot en duur monumente en grafstene vir hulle op.
Hierdie rojale behandeling word selfs na nie-kamerade soos Saartjie Baartman (1790-1815) uitgebrei, waar die hoofoorwegings skynbaar is dat hulle nie-wit moet wees en dat sulke skuiwe propagandawaarde ten koste van blankes moet hê. Baartman “is uiteindelik met groot vertoon onder die verengelste naam Sarah Bartman buite Hankey in die Oos-Kaap begrawe” (239). Verder dien sulke gedenktekens dikwels as advertensies vir die ANC deurdat ANC-kentekens prominent daarop aangebring word (92, 93, 196). “Dit is sprekend van die huidige regering se geneigdheid om die ANC se rol in die struggle te beklemtoon ten koste van die aansienlike bydrae van organisasies soos die [Pan African Congress] PAC en die United Democratic Front (UDF)” (196).
‘n Eeu na Baartman het die skip Mendi in 1917 gesink met sowat 600 swart werkers wat in die Eerste Wêreldoorlog diens sou doen. Die ANC-regering sal myns insiens nie ‘n vinger verroer om blankes wat aan die twee wêreldoorloë deelgeneem het, te vereer nie, maar vir die Mendi-slagoffers is ‘n monument in Soweto opgerig. “Die monument is in 1995 deur president Nelson Mandela en Brittanje se koningin Elizabeth onthul” (104). Elizabeth het nie van die geleentheid gebruik gemaak om verskoning vir bv die konsentrasiekampslagoffers van die Anglo-Boere-oorlog te vra nie. Die ironie is “dat daar in Atteridgeville in Pretoria ook ‘n Mendi-gedenkteken staan, wat lank voor die een in Soweto opgerig is” (105).
Op 21 Maart 1960 het paswetbetogers polisiebeamptes se veiligheid bedreig en is 69 van hulle by Sharpeville doodgeskiet. Dit het gebeur nadat 9 polisiemanne op 23 Januarie 1960 in Cato Manor deur swartes vermoor is. Sharpeville was eintlik ‘n PAC-inisiatief maar daar is so ‘n groot bohaai oor die polisie se selfverdedigingsaksie plaaslik en in die buiteland opgeskop dat die ANC nie die kans laat verbygaan het om hierdie gebeurtenis vir eie gewin te kaap nie. Ten einde die maksimum aanstoot aan blankes te gee, terwyl hy voorgee het dat hy versoening bevorder, het Mandela die 1996-grondwet te midde van groot publisiteit by Sharpeville onderteken (98).
Die Soweto-onluste van 1976 was eintlik ‘n uitvloeisel van Steve Biko se swartbewussynsbeweging maar dit is vir propagandadoeleindes deur die ANC gekaap. In die Avalon-begraafplaas in Soweto is daar die Never Never Again-monument (105). Die frase “never never again” verwys na die bekende Joodse versugting oor die Holocaust. Apartheid word dus sonder meer en dikwels, maar uiters valslik, met die berugte anti-semitisme van die Nazi’s geassosieer. In Soweto is daar ook die Hector Peterson-gedenkteken en -museum (101). Peterson, die Jeugdagheld (16 Junie), was ‘n prestasielose skoolkind wat stokkiesgedraai en op hierdie eienaardige manier wêreldbekend geword het.
In ander opsigte munt die ANC ook uit in valsheid, bv die vervalsing van die geskiedenis. In Kliptown, waar die Vryheidsmanifes in 1955 aanvaar is, is daar deesdae die Walter Sisulu Square of Dedication. By herinneringsplekke erken die ANC die koloniale taal Engels en soms ‘n swart taal maar selde Afrikaans. In die geval van Kliptown is die eintlike punt dat die ANC “niks met die opstel van die manifes te doene gehad het nie en ook nie by die aanvaarding van die Vryheidsmanifes teenwoordig was nie” (101). Maar daardie manifes het ANC-evangelie geword.
Boipatong is naby Sharpeville. Drie maande na die referendum op 17 Maart 1992 het Inkatha-ondersteuners op 17 Junie weerwraak teen ANC-ondersteuners geneem. Daar was 45 ongevalle. Die ANC het hierdie insident misbruik deur deelname aan die Kodesa-onderhandelings op te skort (98-99). Die geslepe ANC het dit gedoen ten einde ‘n sterker morele posisie in die onderhandelings te verkry, maar Grobler noem dit nie. Boipatong was dié keerpunt in Suid-Afrika se geskiedenis. As gevolg van die valse beskuldigings van die ANC was die Nasionale Party se onderhandelaars daarna op die agtervoet en het hulle een na die ander toegewing aan die ANC gemaak. Die direkte gevolg hiervan is die bedenklike grondwetlike bedeling wat swart meerderheidsregering behels en waarmee ons sedert 1994 opgesaal sit. Hierdie ANC-valsheid is onder die leiding van Mandela gepleeg. Ek haal in die volgende drie paragrawe inligting uit drie verskillende bronne oor hierdie gebeure aan wat boekdele oor die immoraliteit van die ANC-leiers, insluitende Mandela, spreek terwyl hulle in werklikheid graag voorgee dat hulle die hoë morele grond beklee.
“Although the ANC accused both De Klerk and Buthelezi of having double agendas in that they were negotiating but also stoking violence, this was true not of them but of the ANC itself” (John Kane-Berman, Between two fires: Holding the liberal centre in South African politics, Johannesburg: Jonathan Ball, 2017, 338p, R275; Amazon Kindle $13,67, 4637). “The strategy was born of the ANC’s frustration at its inability to get its way in Codesa, where it found itself in a minority on several key issues related to limitations on power” (4646). Na die Boipatong-slagting “the ANC had put out a statement to the effect that the attackers were ferried into Boipatong and its neighbouring Joe Slovo shack settlement by police Casspirs, that the police had participated in the attack, and that army vehicles had also been used” (4657). “After walking out of Codesa using the government’s alleged involvement in the Boipatong massacre as a pretext, the ANC was able to turn the multiparty talks into an essentially bilateral affair after concluding a ‘record of understanding’ with the government a few months later in September 1992. This meant that the multiparty talks were reduced to a rubber stamp. One key consequence was that the new constitution provided for a centralised system of government, despite the fact that most of the Codesa delegations had favoured federalism as a means of decentralising power and accommodating the country’s political and ethnic diversity” (4650). Na Boipatong “Mandela announced that he was pulling out of the talks on the grounds that he could no longer justify talking to ‘a regime that is murdering black people'” (4658). “There was never any doubt that the slaughter was perpetrated by Inkatha supporters” (4662). “Judge Richard Goldstone and a British policing expert drafted in by De Klerk declared that they could find no evidence of police involvement” (4666). Maar die ANC-gedienstige Waarheids- en Versoeningskommissie “pronounced after a cursory investigation that the police had planned and helped to execute the massacre” (4675). “The truth no longer mattered” (4675). In hierdie opsig is die nuwe Suid-Afrika op ANC-leuens en -valsheid gebou.
Hermann Giliomee skryf: “Ten tye van die [Boipatong-] moorde het die ANC egter die raamwerk waarin die pers die gebeure aangebied het so sterk bepaal dat daar taamlik algemeen aangeneem is dat die polisie, die staat en moontlik selfs De Klerk die skuld moet dra … Om die onderhandelings op die spoor terug te kry, het die regering sekere sleuteltoegewings aan die ANC gedoen in ‘n ‘notule van verstandhouding’ wat die partye op 26 September 1992 uitgereik het … Volgens die openbare mening het De Klerk in die kragmeting ‘n deurslaggewende nederlaag gely … die hele sameloop [het] daarop gedui … dat die ANC finaal die hef in die hande gekry het … dit [was] nou duidelik dat die proses hoofsaaklik sou verloop soos die ANC dit wou hê” (Hermann Giliomee, Die Afrikaners: ‘n Biografie, Kaapstad, Tafelberg, 2004, p 600).
Niël Barnard bevestig die valsheid van die aantyging dat die polisie “en wit mans in sweetpakke” by die Boipatong-slagting teenwoordig was (Niël Barnard, Vreedsame revolusie: Uit die enjinkamer van die onderhandelinge, Kaapstad: Tafelberg, 2017, 328p, R280, p 124). “Soos te wagte het die ANC die Boipatong-gebeure met ope arms aangegryp om De Klerk en die Regering van duistere komplotte te beskuldig en gerugte en ongetoetste aannames te versprei dat die Polisie direk by die aanval betrokke was. ‘n Britse polisie-kenner wat deur regter Richard Goldstone aangestel is om die Polisie se betrokkenheid te ondersoek, kon geen bewyse daarvan vind nie” (125). Die vredesikoon Nelson Mandela het op kenmerkende manier hierdie voorval tot die uiterste misbruik om verdere onrus te stook. Hy het ‘n “skare van 20 000 ondersteuners in Boipatong toegespreek en gesê: ‘Ek kan nie langer aan ons mense verduidelik hoekom ons steeds met ‘n regering praat wat ons mense vermoor nie'” (126). Hierop het gevolg ‘n “landswye stuwing van uitdagende militantheid wat deur talle ANC-leiers onder die vaandel van ‘the anger of the people’ aangehits is” (126). Barnard noem dat 600 MK-rekrute in hierdie tyd doodluiters van die internasionale lughawe by Johannesburg vir militêre opleiding na die buiteland vertrek het, terwyl ander in die Transkei opgelei is (125). Dit toon duidelik dat die ANC ten tye van die onderhandelings glad nie van sy voorliefde vir geweld afgesien het nie.
Grobler kla omdat hy op skool “in die duister gehou [is] oor die stryd wat teen die ongeregtighede van apartheid aan die opbou was” (109). Oor “een van Suid-Afrika se grootste leiers,” Nelson Mandela, het Grobler “intensief navorsing … gedoen en in die 1980’s uitvoerig in ‘n boek oor sy politieke rol tot op daardie stadium geskryf” (109). Hy vertel hoe Mandela as student uit die Universiteit Fort Hare geskors is en hy toe na die Witwatersrand verhuis het (110). Wat Grobler nie vertel nie, is hoe uiters ordentlik die rektor van Fort Hare, Alexander Kerr (1885-1970, rektor 1916-1948), Mandela behandel het. Mandela verwys na Kerr as “a greatly respected man” (Long walk to freedom, p 61). Eiewys en aktivisties wou Mandela hom nie aan Kerr se gesag onderwerp nie. “I resented his absolute power” (62). In Mandela se oë was dit ‘n “injustice” dat hy verplig is om die universiteit te verlaat (62).
‘n Insident wat van die uiterste belang by die beoordeling van Mandela as mens is, word ook nie deur Grobler genoem nie. Mandela het twee van sy oom/voog se beeste gesteel en verkoop ten einde geld vir die treinkaartjie na Johannesburg in die hande te kry. “We had almost no money between us, but that morning we went to see a local trader and made a deal to sell him two of the regent’s prize oxen” (66). Mandela beskou sy veediefstal blykbaar nie as ‘n misdaad nie: “We had committed no offence and violated no laws” (68).
Grobler verwys na Mandela se huis in Orlando-Wes, Soweto, wat voorspelbaar deesdae ‘n museum is (110). Volgens Grobler gee hierdie museum ‘n mens “‘n goeie idee van hoe beknop woonhuise in swart woonbuurtes in Suid-Afrika in die apartheidsjare was” (111). Is die woonhuise wat deesdae barmhartigheidshalwe deur die owerheid vir swartes gebou word nou groter? Betaal die inwoners deesdae vir wat hulle ontvang, bv die huur, munisipale belasting en dienste? Wat Grobler verswyg, is dat Mandela nie owerheidsbetalings vir sy Orlando- huis wou doen nie. “The Bantu Welfare Trust periodically reminded him of the need to repay his loans and he mostly ignored their letters … [Later] an apologetic promise to begin repayments – a promise he did not keep” (David James Smith, Young Mandela, London: Weidenfeld & Nicolson, 2010, p 68). Mandela kan as die vader van die nie-betaalkultuur (bv vir elektrisiteit, munisipale dienste, televisielisensies, ens) onder swartes beskou word. Dit neem sulke groot afmetings in die nuwe Suid-Afrika aan dat hierdie nie-betaling (wat op diefstal neerkom) nie volhoubaar is nie. Dit plaas ‘n groot en toenemend ondraaglike finansiële las op getroue nie-swart (bruin, Asiatiese en veral blanke) betalers. “Veel minder as ‘n derde van huishoudings in Gautengse townships betaal vir dienste” (Attie van Niekerk, Anderkant die reënboog, Kaapstad: Tafelberg, 1996, p 27). Oor elektrisiteitsdiefstal in Kliptown, Soweto, skryf Grobler: “Elektriese drade van alle soorte het van die bopunt van ‘n lamppaal in alle rigtings na omliggende huise gelei” (102).
Grobler verwys na Mandela se “beroemde toespraak” in 1964 tydens die Rivonia-verhoor. Mandela het toe valslik beweer dat hy teen wit oorheersing geveg het. Geen kritiek hierop word deur Grobler uitgespreek nie. Asof Mandela en ander kamerade nie reeds oorgenoeg gehuldig is nie, skryf Grobler die volgende sin, wat boekdele oor sy gesindheid spreek: “Dit verstom my dat daar nog nooit ‘n gedenkteken voor die Paleis van Justisie [waar die Rivonia-verhoor plaasgevind het] opgerig is wat die gebou se band met Mandela uitwys nie” (116).
Grobler verwys na die Parade in Kaapstad. “Die destydse doel was om as militêre paradegrond te dien vir die soldate wat die Kasteel beman het” (233). Dit is hier waar die vredesikoon Mandela sy eerste toespraak gelewer het nadat hy in 1990, sonder die instemming van die blanke kiesers, deur FW de Klerk vrygelaat is. Mandela “called for an ‘intensification of the struggle on all fronts'” (Kane-Berman, 4360), dus voortgesette geweld. Sy tronstraf het Mandela nie tot ander insigte gebring nie. “1990 would be the most violent year in our modern history … with at least 3 770 deaths in political violence” (4360).
Grobler en sy vrou “het al telkens oor die ooreenkomste tussen [Jan] Smuts [1870-1950] en Nelson Mandela, nog ‘n grootse Suid-Afrikaanse leier, gepraat. Smuts het op sy dag met bykans roekelose dapperheid teen die Britse Ryk geveg … Mandela het ook groot dapperheid getoon in sy stryd vir reg en geregtigheid in Suid-Afrika” (88). In werklikheid is daar ‘n groot verskil. Smuts was aktief in oorloë, soos die Anglo-Boere-oorlog, betrokke. Mandela was voor sy inhegtenisname by ‘n sabotasieveldtog met behulp van bomme betrokke. Na Mandela se vrylating was daar die “People’s War” waarin die ANC politieke teenstanders soos Inkatha en die Nasionale Party met geweld probeer neutraliseer het. Die ANC het valslik voorgegee dat ‘n “Derde Mag” vir die geweld verantwoordelik was. In werklikheid was dit egter grootliks ‘n voortsetting van die ANC se tradisionele gewelddadigheid. Die ANC het terselfdertyd met die NP-regering om die verkryging van politieke mag onderhandel. Die ANC het nooit geweld afgesweer nie. Hy het bloot voorgegee dat hy sy geweldpleging opgeskort het. Mandela was van die begin van MK se geweldpleging in 1961 tot sy inhegtenisname in 1963 en weer van 1990 tot die 1994-verkiesing in ‘n leidende hoedanigheid by geweld betrokke. Grobler beweer Mandela het vir reg en geregtigheid gestry. Grobler neem hiermee ANC-propaganda onkrities oor. Het ons in die nuwe Suid-Afrika in afdoende mate wat reg is, bv wet en orde? Ek dink nie so nie. Het ons geregtigheid? Sekerlik nie wat die blankes betref nie. Daar word suiwer op grond van ras teen blankes gediskrimineer, hulle welvaart word op groot skaal aan die swart massa verkwansel, hulle politieke invloed is onbeduidend, ens.
Jan Smuts het “internasionaal sy stempel afgedruk op wyses wat geen ander Suid-Afrikaner benewens Nelson Mandela hom nog kon nadoen nie” (80). Dit is ‘n misleidende stelling. Smuts en Mandela het internasionaal heeltemal verskillende rolle vervul. Smuts was ‘n belangrike, aktiewe faktor in albei wêreldoorloë, asook by die stigting van sowel die Volkebond as die Verenigde Nasies. Mandela, daarenteen, het opleiding in terrorisme in die buiteland ontvang en ook vir hierdie doel geld daar gebedel. Na sy vrylating in 1990 het hy die wêreld vol gereis maar meesal om as persoon deur polities byderwetses vereer te word. Hy het geld vir die heropbou van die land gebedel maar nie gesê wie die land afgebreek het nie.
In 2014 was Grobler en sy vrou in Londen. “Ons was vanselfsprekend trots om op te merk dat Suid-Afrika die enigste land benewens die Verenigde Koninkryk is waarvan twee leiers op dié plein [Westminster-plein] vereer word. Jan Smuts se beeld staan nogal naby dié van Churchill, maar die beeld wat verreweg die gewildste onder toeriste was, is ongetwyfeld dié van ‘n vriendelike Nelson Mandela wat lyk asof hy daar staan en gesels” (118). Dit is skynbaar onmoontlik om Grobler se entoesiasme vir Mandela (ook “Madiba” genoem – 118) te blus.
Grobler verwys na die sinkhuis te Doornkloof, Irene, waarin Jan Smuts van 1909 tot sy dood gewoon het. Hy noem dat Smuts die huis opgerig het (85). Die huis of boumateriaal was voorheen ‘n Britse weermagmenasie (kroeg vir soldate) in Middelburg in die Oos-Transvaal. Smuts het dit vir £300 gekoop. Die heroprigting het ‘n jaar in beslag geneem en het £1 000 gekos (Richard Steyn, Jan Smuts: Unafraid of greatness, Johannesburg: Jonathan Ball, 2015, Amazon Kindle $12,53, 3228). As woonplek was ‘n beskeie sinkhuis goed genoeg vir Smuts, wat ‘n regsgeleerde en internasionaal gerekende staatsman was. In vergelyking hiermee is Jacob Zuma ‘n ongeskoolde dolosgooier. Smuts het net vir Isie as vrou gehad. Vergelyk hiermee Zuma se talle vroue. Zuma se blyplek, Nkandla, is ‘n hele landgoed vol luukse strooise wat deurlopend onderhewig aan opgradering is; skynbaar (grootliks) op staatskoste. Smuts as staatsman en mens, asook sy woonplek, moet nie met Zuma vergelyk word nie. Smuts se statuur is veel groter. Dit is ironies dat sy blyplek veel meer beskeie is.
Hoe skandalig die propagandastryd teen blankes met behulp van monumente gevoer word, blyk uit die Genocide Memorial by Adendorp op die pad tussen Graaff-Reinet en Willowmore. Volgens die inskripsie op die monument het die beweerde volksmoord van 1702 tot 1809, dus hoofsaaklik tydens die Hollandse bewind, plaasgevind. Hierdie monument is in 2006 deur die Oos-Kaapse ANC-regering opgerig. “Hoewel die naam impliseer dat die Khoi-San-gemeenskappe die slagoffers was van ‘n doelbewuste beleid [van blankes] om hulle uit te wis, was dit nooit die geval nie. Die Khoi-Khoi[n] en die San was wel telkens die aggressors omdat hulle die vloedgolf koloniale uitbreiding probeer afweer het. Dit word deur die inskripsie op die voetstuk bevestig. Die Afrikaanse bewoording lui onder meer: ‘As Suid-Afrikaners wil ons met hierdie monument lof en erkenning verleen aan die bydrae van die San en Khoi-Khoi[n] [as] eerste inheemse mense in die stryd om die land te bevry'” (240-241). Dit is kenmerkende ANC-retoriek. Grobler beskou hierdie monument as “‘n tipiese voorbeeld … van politieke heersers se drang om die geskiedenis te manipuleer sodat dit moet lyk [as]of hulle in die verlede sowel die slagoffer[s] as die oorwinnaars was” (241). “Die trekboere in veral die noordweste [van die Kaapkolonie het] …, in teenstelling met wat die Volksmoord-monument buite Graaff-Reinet beweer, uit hulle pad gegaan om vreedsame verhoudings met die San en die Khoi-Khoi[n] te bou” (243).
Dit is nie net die ANC wat ruimskoots tot die vervalsing van ons geskiedenis bygedra het nie. Die ANC word bygestaan deur historici wat bereid is om die geskiedenis te plooi soos die ANC dit verlang, bv deur teen ruime betaling skoolhandboeke te skryf. Met sy polities byderwetse inslag gee Grobler met hierdie boek in sekere opsigte stukrag aan hierdie herskrywing van ons geskiedenis. ‘n Mens moet liefs nie te ver agteroor leun om ‘n immorele regime ter wille te wees nie.
In 2015 is die volgende boek van Niël Barnard gepubliseer, Geheime revolusie: Memoires van ‘n spioenbaas (Kaapstad: Tafelberg, 289p) – ook beskikbaar in Engels. Pas is Barnard se opvolgboek gepubliseer, Vreedsame revolusie: Uit die enjinkamer van die onderhandelinge (Kaapstad: Tafelberg, 328p, R280) – ook beskikbaar in Engels. Sonder om kommentaar te lewer, haal ek uit sy jongste boek aan oor wat hy oor Afrikaans skryf. Wat volg is alles aanhalings, gevolglik plaas ek die teks nie tussen aanhalingstekens nie.
Bladsy 110: Heel aan die begin ‘n persoonlike belydenis. Ek is onbeskaamd lief vir Afrikaans en dus subjektief oor die wonder van my moedertaal. Daarom het die flou lippediens van die NP-politici oor die plek van Afrikaans tydens die onderhandelinge my so dwars in die krop gesteek.
Oor taal in die algemeen en Afrikaans in die besonder het FW de Klerk, Roelf Meyer, Gerrit Viljoen, Dawie de Villiers, Leon Wessels, Pik Botha en al die ander geswore Broederbonders ‘n belangeloosheid getoon wat vir altyd op hul kulturele sonderegisters aangeteken behoort te staan. De Klerk het nogal op ‘n vergadering van die Uitgebreide Kabinet verklaar dat hy “heeltemal geneë sal wees om onderhandelinge te staak as praatjies teen Afrikaans as amptelike taal voortgaan.” Volgens die notule [12 Mei 1993] het hy
Bladsy 111: “bevestig dat hy sterk oor die aangeleentheid voel en dat ‘n miskenning daarvan die potensiaal vir ‘n revolusie het.”
Maar dit was lippediens aan sy moedertaal. Dit is aan my en Koos Pauw, ‘n adjunk-direkteur-generaal van Onderwys en Opleiding, oorgelaat om oor die taalkwessie te onderhandel.
Die minister van Nasionale Opvoeding, Piet Marais, wat as Kabinetslid vir die taalklousule verantwoordelik was, was kennelik self in die duister oor wat hom te doen gestaan het. In skrywes wat hy in Julie en September 1993 aan Roelf Meyer gerig het, murmereer hy oor die taalonderhandelinge met die oog op die Grondwet en beweer dat Meyer nie die Kabinet se opdragte oor die taalklousule nakom nie. “U sal opmerk dat die taalbepaling in die Konsepgrondwet en die taalbepalings wat deur die Kabinet goedgekeur is, nie met mekaar ooreenstem nie.” …
De Klerk het meermale in eie kring sterk uitsprake oor die behoud van Afrikaans tydens en ná die skikkingsproses gemaak, maar dit was kamma-daadkragtigheid wat futloos toegepas en op baie min uitsonderings na skromelik deur die Regeringspolitici verwaarloos en aan praktiese en finansiële dienstigheid verpand is. …
Bladsy 112: Op kultuurgebied het die ANC ‘n eienaardige maar tog verstaanbare teenstrydigheid gehandhaaf. Wat taal betref, was hulle slaafse sendelinge van een van die grootste simbole van Britse imperialisme: die Engelse taal. Oor ander kultuursake het hulle ‘n passie vir die daarstelling van ‘n Afrikanistiese simboliek gehad.
Afrikaans moet beswadder word, maar Engels is cool. Wat uit die kolonialistiese buiteland kom, is goed, maar wat landgenote van meer as 300 jaar help opbou het, is sleg. …
Tydsdruk en die houding van die ANC het daartoe gelei dat Engels spoedig die gebruikstaal van die onderhandelinge geword het. …
Toe ek vroeg in 1992 die hoof van Staatkundige Ontwikkeling word, het die Regeringsonderhandelaars Engels reeds as die voertaal van die onderhandelinge gevestig. Dít terwyl ‘n gewaardeerde ikoon van die Afrikanerkultuur, dr Gerrit Viljoen, die minister belas met die onderhandelinge was. Hy, De Klerk, Meyer en ander
Bladsy 113: wat groot Afrikaners was toe dit hul politieke loopbane gepas het, was nou baie in hul dop gekruip oor die reg op Afrikaans.
Toe ek oor die gebruik van Afrikaans tydens die onderhandelinge begin agiteer, was van die politici sigbaar geïrriteerd, want sulke onbenullighede behoort nie onderhandelaars se tyd in beslag te neem nie. Pik Botha het my openlik meegedeel dat my gebrekkige Engels my tog nie moet verlei om so ‘n beuselagtigheid tot ‘n twispunt tydens die onderhandelings te verhef nie.
Die feit dat die gebruik van Afrikaans en ander inheemse tale tydens die onderhandelinge moes swig voor die praktiese oorheersing deur Engels, het geen geringe rol tydens die onderhandelinge gespeel nie. Onvermoë om jou genuanseerd in die fynste besonderhede uit te druk was vir vele ‘n ernstige struikelblok tydens die onderhandelinge. Dit het vrymoedigheid en spontane deelname aan bande gelê en intellektuele vlugvoetigheid beperk wanneer belangrike kwessies beredeneer moes word. …
Vir my was en is dit ondenkbaar dat ‘n mens oor jou toekomstige lewe en die toekoms van jou kinders moet onderhandel in ‘n taal waarin jy nie volkome tuis is nie.
Die baie bekwame politikus maar ook openlike Afrikaans-hater Pravin Gordhan het met onbeskofte geniepsigheid enigiemand wat iets in Afrikaans wou sê, onderbreek met: “I don’t follow that language.” …
Bladsy 115: Van vrye, moedertalige besprekings en debatte tydens die skikkingsproses het daar dadels van gekom. Nie ‘n enkele Afrikaanssprekende politikus van die Regering was bereid om vir Afrikaans en veeltaligheid in die bresse te tree nie.
Ons onderhandelaars is oor die gebruik van Afrikaans in vrede gelaat – behalwe wanneer iemand by die Kabinet die taalkwessie aangeroer het en ons dan van De Klerk via Meyer taalpatriotiese opdragte ontvang het, maar by die onderhandelinge waar dit prakties beslag kon kry, het geen Nasionale Party-haan daarna gekraai nie.
Net ná 1994 het Afrikaanssprekendes dit in my ervaring ontgeld. In owerheidsinstellings en die privaatsektor is ‘n mens bykans tot ‘n galeislaaf gedoem as jy dit durf waag het om Afrikaans te praat. …
Bladsy 231: Die onderhandelinge oor ‘n taalklousule vir die Grondwet word ten beste in syfers uitgedruk. Vir die Regering was dit 2 plus 9. Die ANC het 1 plus 10 voorgestaan. Byna is ‘n skikking op 4 plus 7 bereik. Uiteindelik is die bod op 11 teen 0 toegeslaan. …
Bladsy 232: Aan die Regering se kant is die taalonderhandelinge grootliks aan my oorgelaat. Kultuursake is slegs voor verkiesings vir politici belangrik. Die man wat aan ons kant die leeue-aandeel aan die taalonderhandelinge gehad het, was Koos Pauw, wat met sy toewyding, harde werk en sosiale vaardighede die spilpunt van die taalonderhandelinge was.
Volgens die 1991-sensus was die “huistaalpersentasies” van die vyf grootste taalgroepe: Zulu – 22; Xhosa – 17; Afrikaans – 15; Noord-Sotho – 9; en Engels – 9. Afrikaans was by verre die taal wat oor die grootste gebied van die land gepraat en verstaan word.
Ons standpunt aan Regeringskant – sonder ‘n duidelike mandaat, moet ek byvoeg – was die behoud van Afrikaans en Engels as die twee amptelike tale met die erkenning dat die 9 inheemse Afrikatale met staatsondersteuning tot volwaardige amptelike tale ontwikkel moes word.
Ek is nie vandag meer so seker of dié standpunt weldeurdag was nie. Klaarblyklik was dit kortsigtig om nie ‘n taal van elkeen van die twee groot swarttaalgroepe, Nguni en Sotho, in te sluit nie. Hoe kon ons hoop om vrede te bewerkstellig met dié voortsetting van “kolonialistiese taalimperialisme”? Die ANC was nog meer kolonialisties gedienstig. Hul voorstel was Engels as die enigste amptelike taal terwyl Afrikaans en die swart tale tot tweedeklastale afgekam word.
Ná talle debatte en byeenkomste het ‘n gesamentlike benadering begin ontwikkel om Afrikaans, Engels, Zulu en Noord-Sotho as die 4 amptelike tale te erken en die oorblywende 7 Afrikatale mettertyd tot volwaardige gelykheid te ontwikkel. Vanselfsprekend
Bladsy 233: het die taalonderhandelaars goed geweet dat die vestiging van al 11 tale as amptelike en gelykwaardige landstale nie prakties moontlik was nie. Dit is vandag steeds die geval.
Dis egter ‘n feit dat die taalklousule die potensiële ontwikkeling van al 11 tale grondwetlik geanker het. As die gebruikers van die inheemse Afrikatale in gebreke bly om dit in die praktyk gestalte te gee kan hulle net hulself, en nie die Grondwet nie, daarvoor blameer.
Die opsie van 4-plus-7 het veld gewen, maar uiteindelik polities gesneuwel. Die ANC kon dit om begryplike redes nie bekostig om Xhosa nie as ‘n amptelike taal te erken nie.
Onder die leiding van hoofsaaklik Pauw en [Albie] Sachs is ‘n beginselraamwerk opgestel wat die hoekstene van die taalklousule in die Grondwet geword het. Dit was ‘n vinding wat as ‘n model kan dien van hoe skaakmatsituasies tydens onderhandelinge oorkom kan word.
In dié raamwerk is veeltaligheid as grondslag aanvaar. Eerstens mag geen taal die ander oorheers nie. Tweedens kan alle lede in die Parlement en provinsiale en munisipale wetgewers die taal van sy of haar keuse besig, en tolkfasiliteite moet beskikbaar gestel word. Derdens moet die Grondwet die taalregte van individuele Suid-Afrikaners erken. Vierdens mag die bestaande amptelike status van Afrikaans en Engels nie op enige wyse verminder word nie.
Vyfdens moet die Grondwet verseker dat die swart tale met staatsondersteuning tot hul volle potensiaal ontwikkel. Sesdens sal die streeksbedeling die geleentheid bied om veeltaligheid in die land tot sy volle reg te laat kom. In die sewende plek moet die taalbeleid met funksionele en praktiese oordeel toegepas word met inagneming van plaaslike voorkeure en omstandighede.
Aan alle standaarde gemeet, was dit ‘n wyse en versoenende grondslag. Dit getuig ook van die insig dat Afrikaans in 1976 ‘n
Bladsy 234: vonk in die kruitvat was en dat alle Suid-Afrikaners om hul eie ontwil toeskietlik en versoenend moet wees. Die taalplan moes ruim bydra om die revolusie vreedsaam te hou.
Só is ‘n potensiële wen-wen situasie van 11 plus 0, oftewel 11 amptelike tale, geskep. Tydens die oorweging van wysigings aan die Grondwet drie jaar later het die ANC egter botweg geweier om die vierde punt van die beginselraamwerk – dat die status van Afrikaans (en Engels) nie afgeskaal word nie – te behou. Dit kom nie in die “finale” Grondwet van 1996 voor nie.
Elsa Joubert (gebore in 1922) het in 1950 met ‘n mede-joernalis en -skrywer, Klaas Steytler (1922-1998), getrou. Haar outobiografie is in twee dele gepubliseer, ‘n Wonderlike geweld (Kaapstad: Tafelberg, 2005), vertaal as A lion on the landing: Memories of youth (Hermanus: Hemel & See, 2014), en Reisiger (Kaapstad: Tafelberg, 2009, 381p; Amazon Kindle $35), vertaal as A daughter of Africa: Writing through the apartheid years (2017, 609p; Amazon Kindle $11,39). Aangesien die tweede deel oor Joubert se lewensloop van 1948 tot 2007 handel en ek veral haar politiek wil belig, skenk ek slegs aan hierdie deel van haar outobiografie aandag. Die Afrikaanse e-teks is buitensporig duur, gevolglik gebruik ek die Engelse weergawe. Dit het die voordeel dat dit dan makliker is om Joubert se teks (die Engelse aanhalings) van my kommentaar in Afrikaans te onderskei. Let op hoe die titel van die Engelse teks, wat seker veral met die oog op buitelandse lesers gepubliseer is, aangepas is om aan die werk ‘n uitdruklike politieke konnotasie te gee. Die Engelse boektitel is ontleen aan ‘n 1992-kortverhaal van Joubert, “Dogters van Afrika”: “The women here in Africa are sisters in their inner being. They are all daughters of Africa” (Kindle 219).
In sy boek, Die Afrikaanse literatuur, 1652-1987 (Pretoria: Academica, 1988, 494p), noem JC Kannemeyer dat dit vir Joubert veral om “volkereverhoudings” gaan (p 267) en dat Suid-Afrika ‘n land is “waarin sy wesenlik ontuis is” (268). Haar gevoel van ontuisheid vind uitdrukking in ‘n gebrek aan vaderlandsliefde/patriotisme. Daarmee gee Kannemeyer uitdrukking aan kernaspekte van Joubert se skryfwerk.
Reeds as 16-jarige het Joubert besluit om ‘n skrywer te word “to shake South Africa awake” (188). Dit klink ambisieus, indien nie voorbarig nie. Terwyl Joubert in ‘n bus vol inboorlinge in Madagaskar ry, wek hierdie mense se primitiwiteit aanvanklik weersin by haar. “A great repugnance has built up in me over the last few days against those that I think of as uncivilised” (2905). Toe ‘n kind op die skoot van ‘n tienerma vir Joubert in haar sy wakker skop, is daar hierdie eienaardige, eintlik ongeloofwaardige, reaksie by Joubert: “When I realise what it is, the bitter aversion that has travelled with me falls away. A great, deep feeling of oneness with her, with the people on the bus, with all people, all life around me, fills my being” (204, 2910).
Die vertaler, Irene Wainwright, ‘n oud-Suid-Afrikaner wat haar in Amerika gevestig het, borduur na aanleiding van hierdie insident soos volg voort: “For Elsa, it is this connection at a personal level that is the key factor in overcoming differences between groups that are separated by race, religion, and/or culture. And it is especially women who are the harbingers of this concept since they are connected to all other women by the instinctual nurturing of their children that all women share” (209). Hierdie soort feministiese betoog is kenmerkend van baie Amerikaanse geskrifte. Joubert toon ook feministiese neigings. Andersins is die verregaande boodskap dalk dat blankes tot begrip van die wesenlike eenheid van die mensdom geskop kan word.
Naòmi Morgan het ‘n artikel oor hierdie vertaling gepubliseer (LitNet, Books & writers, 27 April). Haar kommentaar is deels in die Kindle-katalogus gereproduseer. Wainwright sê Joubert “would like all the people of Africa of whatever origin, nationality or race to consider themselves equally African.” Joubert het oor haar reis in Madagaskar geskryf: “We are all travellers, bound for our destination together, and can travel together if we accept each other as equal human beings. And what, then, is our ultimate calling in Africa? Perhaps simply this: mutual compassion” (225). In die nuwe Suid-Afrika is daar by swartes egter (op die amptelike vlak) bitter min sprake van empatie jeens blankes. Joubert se reise in Afrika en elders het volgens Wainright by Joubert die gevoel gewek van “belonging to her country and her continent” (231). Ja, Joubert wil Afrikaan wees maar, soos ek hier onder aantoon, was sy glad nie patrioties tydens die Nasionale Party-bewind nie.
Dit blyk dat Wainright goed met Suid-Afrika se geskiedenis bekend is, want sy skryf (dalk ietwat oordrewe): “the colour bar has been in full force for centuries before apartheid” (231). Rassediskriminasie is ‘n Britse erflating maar word in die nuwe Suid-Afrika by voorkeur aan Afrikaners toegedig. Joubert beskou rassesegregasie as ‘n victoriaanse idee waarvan “the falseness remains clinging to us” (3268). Dit blyk dat Joubert ‘n (gesonde) weersin in die Britte het. Toe sy in 1948 ‘n skeepsreis na Oos-Afrika onderneem, ervaar sy sommige van die passasiers as “claustrophobically British” (254). Oor Kenia skryf sy: “I am ill at ease with the British colonials who have moved from India to Kenya … They are derogatory about the Indians. They were shocked to the marrow when they were displaced from that country” (376). “Don’t think that the English don’t feel strongly about the colour bar. At Nairobi they booed at me when I entered a bioscope with Mahmoed [see next paragraph]. They didn’t want to allow me in a hotel because he was with me” (480).
In 1948 was Joubert se toekomstige man, Klaas Steytler, in Kanada en hulle het gekorrespondeer. Hy was daar in ‘n verhouding betrokke (Klaas “left behind a girl in Montreal” – 1686) terwyl Joubert in Kenia hals oor kop op ‘n Indiër, Mahmoed Hassan, verlief geraak het. “I am at peace and happy with Mahmoed” (420). “I’m living in a heightened state of excitement. I want to go anywhere, anywhere, with Mahmoed” (425). “I drink water from his amber-coloured hands” (439). “He kisses me with herb-covered hands. Everything open up around me” (443). “When I have to take leave of him, it feels as if a part of my body is being torn away” (455). “I don’t know what it is that I feel, but it overwhelms me. It burns like a flame in me” (475). Sy het toe “two boyfriends” gehad (544).
Joubert reis van Kenia na Uganda en van daar na die oorsprong van die Nylrivier en verder noord met die rivier langs. Sy ontmoet ‘n Sweedse verpleegster wat in Abessinië werk en van ‘n inheemse stam sê: “They didn’t want white blood in their tribe” (529). In die Britse kolonies in Oos-Afrika het Joubert rassesegregasie ervaar. “The culprit … is England” (650). “England … left racial remorse amongst her ‘stepchildren'” (659). Sy ervaar Suid-Soedan heeltemal anders. “Why this sudden uplifting, a feeling of freedom that I am experiencing for the first time in my life? … I hear all sorts of languages and see all sorts of people … We were under the tyranny of the colour bar. The freedom of Juba is overwhelming – my first experience of relating as a free person to a free person” (539). “I feel at home” (591). Sy ervaar ‘n “complete shift in values” (705). “This trip through Africa has changed my perception of the world” (710). Ná 1990 ervaar sy dieselfde soort vryheid in Suid-Afrika maar sonder dat sy in ekstase daaroor is. Politieke verligtheid het sy perke.
Joubert ontmoet ‘n Egiptiese meisie wat vertel dat haar ouers vir haar ‘n man kies. Dit blyk dus dat mense kultureel verskil: “It’s different with us, very different” (556). In die Soedan word in 1948 met vreugde kennis geneem dat Jan Smuts en sy Sappe in die verkiesing deur DF Malan se Natte verslaan is. “Smuts is anti-Arab. He is on the side of the Jews” (598). In die Soedan “I have gained a strange sort of reputation as a Malan supporter, which I am not” (622). Sy skryf van die Soedanese se “false trust in Malan … everybody knows that what is going on is evil” (1404). Joubert weet dat haar ouers Malan se oorwinning in die Paarl vier, maar sy onthou die woorde van haar ma se suster: “Malan and his colour pettiness” (617). Sy skryf aan Klaas: “I have not been a Patriot anymore. I grew up in a Malan household, but I cannot identify with his policy at all. I detest it” (670).
Via Egipte gaan Joubert na Parys in Frankryk. Daar ontmoet sy die Suid-Afrikaanse skilderes, Maud Sumner (1902-1985), wat haar vertel van “creative joy” (730). Sumner raak die volgende groot waarheid oor die kunstenaarslewe kwyt: “It’s difficult to handle a life without structure” (754). Dus, as ‘n mens nie ‘n formele pos beklee nie, moet jy self struktuur aan jou lewe gee; eintlik aan elke dag. In Parys maak Joubert ook kennis met die Afrikaanse skrywer, Jan Rabie (1920-2001). ‘n Kort tyd werk Joubert as tikster in die Suid-Afrikaanse ambassade in Lissabon, Portugal. “I am making use of the hospitality of the embassy of a country that I hate” (864). “All of them are for the preservation of the white man” (840). ‘n Mens kan jou afvra: Waarom nie? Sy wil nie terug na Suid-Afrika gaan nie (849).
“When an Angolan black man and his family, on holiday in Lisbon, move into the pensão [herberg], the Portuguese occupants don’t associate with them. It shocks and confuses me” (859). Jare later het Joubert besoek gebring aan Mauritius, wat ‘n Hollandse, Franse en Britse koloniale geskiedenis het en ‘n soortgelyke situasie waargeneem. “There is no social intermingling amongst the groups. The French and English form a small minority as do the Creoles” (2919) en dan is daar die Indiërs, “the majority by far” (2914). Op Madagaskar is daar dieselfde verskynsel: “The Malagasies complain … ‘The French don’t socialise with us'” (2928). ‘n Mens kan vra: Is dit geregtigheid as die swart meerderheid in Suid-Afrika deesdae gedwonge rasse-integrasie aan blankes opdring?
Van Lissabon keer Joubert terug na Parys. Na ‘n verblyf van twee jaar in Kanada kom Klaas daar aan. Spoedig gaan Joubert na Swede waar Mahmoed in ‘n Stockholmse hospitaal weens ‘n longkwaal behandel word. “He is used to friendly, warm, helpful Africa, not the cold, aloof Europeans” (932). ‘n Mens kan vra: Waarom sou Afrikane hulle dan so oorgraag in Europa tuismaak? Joubert vertoef ses weke in Stockholm, “the expensive, shiny, aloof city” (1030). Sy word toegelaat om Mahmoed net twee keer per week vir ‘n uur lank te besoek. Daarna vra hy haar om liewer weg te gaan: “I will not write or talk to you again. It’s better this way … Put it behind you now. It’s in the past. Allah is above all” (1137). Lank daarna skryf sy aan hom en ontvang selfs ‘n antwoord. Dan kom daar uiteindelik by Joubert hierdie besef: “I now know I would not have fitted in” (1349).
Sy gaan terug na Klaas in Parys en vandaar gaan hulle na Duitsland waar hulle kennis maak met “the de-Nazification of all primary school children … It shocks me and reminds me of Milner with his anglicisation of South African schools” (1213). In die 1960’s bring hulle weer ‘n besoek aan Duitsland. “There’s distancing of the self from the past, excessive guilt or nostalgia, or complete surrender to materialism, even hedonism” (3643). “One young man tells us he is bringing up his children as Europeans, not Germans” (3648). Dit herinner aan mense wat eens Afrikaners was maar deesdae probeer om Afrikane en Engelssprekend te wees. In ‘n museum sien Joubert ‘n foto’s uit die Nazi-tyd van banke in parke met die woorde, “Nur für Arier (literally, ‘Only for Arians’). It strikes me like a blow in the stomach; the Afrikaans equivalent, Slegs vir Blankes” (3674). By nabaat vervolg sy: “Will we also throw ourselves into a paroxysm of materialism … one day when our government is overthrown and the Afrikaners are shattered into nothing? It’s a day that will have to come to our country. Everybody knows it must come” (3674).
Sy en Klaas raak in Londen verloof. Wanneer die inwyding van die Voortrekkermonument in 1949 genoem word, “the words fall like a bucket of ice-cold water over me” (1277). In 1938 het Joubert die hoeksteenlegging van die monument meegemaak, maar nou het sy “completely altered convictions … How being an Afrikaans writer will fit with no longer being a Patriot, I don’t know” (1282). Later wanneer ‘n Afrikaanse koerant oor die bevordering van Afrikaans berig, is die reaksie by die Steytler-egpaar “disdain that this should make front page news … we feel a slow hardening against the concept of ‘preserving’ the language” (1381). In die nuwe Suid-Afrika word hierdie dwase gesindheid by baie Afrikaanssprekendes aangetref. Dit het (ver)regs en verkramp geword om vir Afrikaans te veg. Joubert skryf: “One’s ‘country’ is a loaded word, as I myself know from experience. Although the over-emotional concepts of volk and fatherland that I experienced as a schoolgirl died away after a few years and then disappeared, I still wonder sometimes: ‘Are the templates still lying buried deep within me?'” (3425) – “I who as a child had so much love for my volk” (5747). Ná die koms van die nuwe Suid-Afrika sal daar elemente van haar gesonde Afrikaneragtergrond uiteindelik na vore tree, soos hier onder blyk.
In Johannesburg wil Joubert nie lid word van die Klub Maria van Riebeeck vir Afrikanervroue nie (1517). Klaas is ‘n joernalis by ‘n Afrikaanse koerant. Die Steytler-egpaar “are invited to welcoming dinners by the Afrikaners on the Rand … But we don’t find a rapport with these people … They don’t know much about culture, although they always have pretentious opinions. Some of them haven’t even been as far as the Cape. We feel superior” (1517). “We don’t have many friends” (1648). “I realise what these years have brought – total isolation, claustrophobic isolation in my idyllic, soundproof cell with my husband, my children and my white gardenia trees” (2101). Ook in ‘n ander opsig distansieer die Steytler-egpaar hulle van die Afrikaners. “We don’t agree with the policy of segregation practised by the church. On the contrary, we find it evil, in direct opposition to the Christian teaching of loving one’s neighbour” (4169). Joubert se ma sê: “I know you are not church people or strongly religious” (1551). Klaas word ‘n kommunis genoem (2154). Hy sny selfs die grasperk op ‘n Sondagoggend (2184). “Klaas says that the only bit of Afrikaans culture that still speaks to him is the old-time dance music that is played on the concertina [boeremusiek]. The rest is forgetable” (2179). Ook Afrikaans?
Hendrik Verwoerd word as “cruel” bestempel (1850). Die Steytler-egpaar begeer “that the walls of apartheid-Jericho should fall” (2287). Wanneer swart vroue in Pretoria ‘n optog na die Uniegebou hou uit protes teen die dra van passe probeer Joubert die samewerking van MER(othmann) (1875-1975) kry om vroue teen die NP-regering te mobiliseer (2092). Sy ontvang geen reaksie nie. Noudat Joubert getroud is, is sy nie meer so entoesiasties oor ongebreidelde vryheid soos destyds in die Soedan nie. Sy begin toepas wat Maude Sumner in Parys gesê het.”I would not fit into an unstructured life and Klaas even less. We are not Bohemians. I only feel free when I’m anchored” (2261). Maar dan wil sy tog Afrikaners se ankertoue losmaak. Wat Klaas begeer is “an open mind … and an open heart” (2266).
Daar is een saak waaroor die Steytler-egpaar nie ‘n oop gemoed het nie: “The heroic past, something for the volk to feel proud about” (2315). Dit word as ‘n mite bestempel (2315). Joubert sê: “The days of the generals are over. We must forget about the Boer War. We must think about today. We must start building our own myths” (2321). Miteskepping is iets wat die ANC sedertdien in oortreffende mate gedoen het. Joubert skryf oor “the love-hate feeling I have for my country. I am proud of my Afrikaner origins but ashamed of my people for what they are doing” (2864). Die woord volk irriteer Joubert. Haar pa was die hoof van die Opleidingskollege Paarl (OKP) vir onderwysers. Na sy dood lees Joubert die teks van sy toesprake, bv: “Above all, love of the volk” (3757). Joubert: “Ai, Pappa, what were you teaching us there? Where is that love of the volk leading us now? I am no longer in touch with the concept” (3757).
1959 was die jaar waarin “Die Wonder van Afrikaans” gevier is. Joubert het daaroor ‘n voordrag by Kollege Helpmekaar in Braamfontein gelewer. “I tried to awaken enthusiasm for the first Afrikaans newspaper, the Patriot, and the First Language Movement … Jokes about Pannevis and Uncle Lokomotief, SJ du Toit and the young farmers of Dal Josafat and the reading of a few poems held their attention, but whether they could see the broader picture, I don’t know. There were no real signs of interest. The boys and girls in their school clothes seemed too self-satisfied and pink and plump” (2327). Dalk het Joubert as nie-patriot nie met genoeg oortuiging oor die Afrikanernasionaliste van die Genootskap van Regte Afrikaners gepraat nie.
Aan die Coronationville Opleidingskollege vir Onderwysers word die Wonder van Afrikaans deur bruin mense gevier. “These are our people. How can we ever compensate for the injustice that we are doing them? What became of my ideals after I got to know Mahmoed and his people? How can I endure any longer this barred cage that has been built around my country’s people?” (2410). “The Coloured people are not only close to us, they are us en we are they” (2840). Die kulturele ooreenkomste tussen blankes en bruines word deur Joubert beklemtoon en die verskille gerieflikheidshalwe geïgnoreer.
Wat eienaardig is, is dat die ergste moontlike gewelddadige onreg wat elders in Afrika teen blankes gepleeg word nie vir Joubert in dieselfde mate ontstel as blanke owerheidsoptrede in Suid-Afrika nie. “My first personal contact with Belgian refugees from the Congo hits me hard. Reports of the Mau-Mau murders in Kenya didn’t alarm me as much. I have no ties with the white [Afrikaner] settlers of the highlands” (2521). In 1960 het David Pratt ‘n aanslag op Hendrik Verwoerd se lewe gemaak. Die Steytler-egpaar was blykbaar teleurgesteld dat die sluipmoordpoging misluk het. “We are shocked and upset when we hear that the Afrikaans actress and writer, Anna Neethling-Pohl and her producer sister, Truida Louw, stood watch the whole night in the passage outside the ward where Verwoerd was lying. NP van Wyk Louw (who is married to Truida) sat and waited in his car in the parking area. The word is that NP van Wyk Louw is a member of the Broederbond. Now it looks as though he is also a Verwoerd-man. I hear that MER is a good friend of the Verwoerd family. She probably prayed hard for his recovery. So much for my writing to her asking her to lead us against Verwoerd! It’s no wonder she didn’t even acknowledge my letter” (2667). “I don’t want to fall, like Van Wyk Louw, into a watered-down ‘loyal resistance’ [lojale verset]” (2868, ook 3430).
Later noem Joubert dat Van Wyk Louw sy vorige vriend, Beyers Naudé, nie eens meer groet nie (3344). Joubert het haar blykbaar heeltemal van ‘n Afrikaner van die formaat van Van Wyk Louw gedistansieer: “I cancelled the invitation that I had accepted to deliver the Van Wyk Louw commemoration lecture at Stellenbosch … I can’t do it. I don’t know how” (5638). Maar die Steytlers se afkeer van die Britte is selfs sterker: “Klaas and I both vote for a republic” (2717). Maar “the concept of a republic tastes bitter because it’s Verwoerd’s Republic” (2864). “I have never been an admirer of Dr Verwoerd … but I have to admit that he is indeed brilliant. I can see how he sweeps along the Caucus and also Parliament with his reasonings” (3278). Dit herinner aan die linkse joernalis, Allister Sparks, wat Verwoerd tereg intelligent genoem het en toe verplig is om sy stelling terug te trek.
Joubert het die stigting in 1963 van Beyers Naudé se Christelike Instituut verwelkom. “At last there will be a place for anti-apartheid Afrikaners” (3337). Joubert wek by my die indruk van ‘n bokser wat probeer om bokant sy gewigsklas te veg. “My own talent, I know, is not so great and all-encompassing” (6797). Dit blyk telkens dat Klaas meer gesonde verstand en ewewig as sy het. “He can stand back and evaluate things from a wider perspective” (6696). “Klaas is not as emotional as I am” (5019). “I cry so easily. I don’t know what I would do without Klaas” (5773).
Joubert skryf oor Nelson Mandela se 1964-betoog in die Rivonia-verhoor: “His closing arguments impressed us: ‘I have fought against white domination and I have fought against black domination. I have cherished the ideal of a democratic and free society in which all persons live together in harmony and with equal oppportunities'” (3365, 7486). Mandela het inderdaad teen blanke gesag geveg. Maar dit is ‘n infame leuen dat hy ooit teen swart oorheersing geveg het of daarteen gekant was. Swart mag was sy ideaal. Weens die ruggraatloosheid van ‘n klein groepie blanke politici het Mandela sy ideaal verwesenlik. Ervaar ons sedert 1994 vryheid, bv van beweging en uitdrukking, bv spraak? Lewe ons in harmonie of word ons deur misdaad, bv koelbloedige moorde, geteister? Is daar sprake van gelyke geleenthede en regte vir blankes of word daar suiwer op grond van ras teen ons gediskrimineer?
Na vyftien jaar in Johannesburg word Klaas in 1965 na Kaapstad verplaas. Afrikaners was geneig om die noordelike provinsies as polities meer konserwatief as die suidelike provinsies te beskou. As iemand wat in verskeie opsigte ‘n nie-Afrikaner wil wees, het Joubert ‘n ander siening: “I don’t relish exchanging the freedom of the big city for the more conservative, in some ways more limiting, Cape Town society” (3550). Hulle vestig hulle in Oranjezicht. “The Afrikaner community of Oranjezicht is claiming us … The establishment is enfolding us” (3624).
Joubert probeer deurgaans om die deurslaggewende belang van verskille in ras, etnisiteit en kultuur te ondergrawe; selfs te ontken omdat swart aktiviste die mite van ‘n enkele swart etnisiteit koester. Sy stel eerstehands vas dat daar by swartes by bv onderrig “opposition to using the mother tongue” is (4426). Oor etniese tuislande voel die swartes “that ethnic identity is an anachronism that we [the white government] are forcing upon them” (4468). “We don’t need ethnic grouping. We are united into a much larger group by our black skins” (4503). Dit is ‘n rasgebaseerde argument wat op swart mag neerkom. As swartes versuim om hulle etnisiteit en moedertaal na waarde te skat, hoef blankes of Afrikaners nie dieselfde te doen nie.
Joubert se anti-Afrikanerinslag blyk duidelik uit die volgende sin: “The more solid the Afrikaner bloc in the National Party becomes … the more pressing the need for outright resistance” (4706). Die Steytler-egpaar koop ‘n strandhuis op Onrus. Hulle assosieer daar met NP-teenstanders. “Everyone is outspoken against apartheid. Jan [Rabie] refuses to speak a word of English” (4721). Hulle vind die bruin skrywer, Richard Rive (1931-1989), wat net Engels wil praat, wonderlik. Rive bring van sy swart skrywersvriende na hulle strandhuis (4779). Joubert skryf: “I find it a tragedy that in our fenced-off, divided country we are barred from getting to know our fellow South Africans by virtually the only way that we could – through their books” (4783). Sy hou van swartes se “resistance prose and resistance poetry” (4868). “I am blown over by the new world that Richard, with the array of banned books on his shelf, has opened up for us. I make it my goal to convey what I have discovered to the reading public, especially the whites” (4811). Rive se homoseksualiteit lei daartoe dat hy vermoor word (7096). Adam Small en Franklin Sonn wou glad nie met Rive assosieer nie, dalk onder meer omdat “Richard was totally against the boycott of classes or the burning down of schools” (7106). Afrikaans is die sterkste en dalk feitlik enigste band wat die Steytler-egpaar met Afrikaners behou. Soos Braam de Vries dit gestel het: “We are Afrikaans language Patriots” (4971, 6576). Joubert besing “the vigour and explosion of Afrikaans in the Coloured community” (5047) maar rep geen woord van kritiek oor die gehalte/suiwerheid van daardie Afrikaans nie.
Dit is die blankes wat alewig van rassisme beskuldig word, maar in Angola het Joubert gesien hoe die blankes en basters uitgemoor of uit daardie land verdryf word. “They murder the mulattoes. Not a drop of white blood must remain” (4662). Sy kom blanke Angolese vlugtelinge in Grootfontein in Suidwes-Afrika/Namibië teë, sommige met Afrikaanse name en vanne, wat gruverhale vertel. Hoe reageer Joubert hierop? “I am more handicapped than a newly arrived person because his slate is still clean, but mine is tainted by the false concepts and prejudices of centuries. Today I was touched to the quick by these sweaty, unkempt, uncomprehending refugees. I don’t want to be like them one day. … I don’t want to live in the cocoon of false safety … never questioning anything. It must no longer be tolerated by us” (4668). Sy uiter nie ‘n woord van veroordeling teen die rassisme, gewelddadigheid en barbaarsheid van die Angolese swartes nie.
“I have spent enough time travelling in foreign African countries, noting down all that I see or hear and coming back to write it up in our false country” (4673). “But it would not be my own travel story that I write. It eventually becomes the journey of a black woman, Poppie Nongena, and, through her, my journey” (4684). Uit die voorafgaande blyk dit duidelik dat Joubert wil verseker dat die hoofkarakter Poppie, in haar boek, Die swerfjare van Poppie Nongena (1978), die politieke menings uitspreek wat die outeur tydens haar reise in Afrika en haar verblyf in Suid-Afrika gevorm het. “I am familiar with her background through all my journeys” (5216). Die fiktiewe elemente in die roman begin met die naam van die hoofkarakter. In werklikheid is sy Ntombizodumo Eunice Ntastha (6030), Joubert se huishulp, wat ‘n noodsaaklike rol vervul omdat Joubert volgens eie erkenning ‘n “incompetent housewife” is (2215). “For safety, and also for personal reasons, Eunice and I decided right at the start to use a pseudonym for her in the book” (5297). “Eunice becomes part of our household. We love her” (5119).
In hierdie tyd is daar onrus in die swart woongebiede by Kaapstad. “Police cars drive past followed by an open truck with white boy-soldiers with upright gunstocks between their knees. I want to march out into the street and stand in their way, to stop them with my hand. I want to take the guns out of the children’s hands” (5181). Sy wil vir die soldate sê: “This is your city, your [Table] mountain. Are you going to shoot its people and children? Wake up and look around and see that this is your world; these are your people!” (5186). “Even the army is sent in against the seething, wronged masses. Don’t they realise that the army with the tanks and machine guns and the grim faces of the white youngsters in uniform is oil on the flames?” (6006). Dit kom blykbaar nie by Joubert op dat hierdie soldate wet en orde probeer handhaaf nie; dat hulle lewens en eiendom teen vernietiging beskerm nie. “My heart sinks when I see the many recruits with their long guns” (5659); daardie mense wat ons land so uitnemend teen oorname deur terroriste beskerm het. Dit is in hierdie emosionele atmosfeer dat die emosionele Joubert met werk aan die boek begin.
Eunice/Poppie vertel in werktyd, dus terwyl sy betaal word, “three mornings a week, two-hour sessions with a short break for tea” (5220), haar lewensverhaal wat deur Joubert op band opgeneem word. Klaas lees Joubert se aanvanklike formulerings. “He says that there is too much of me in the book” (5231). Sy dik die verhaal doelbewus aan: “The main thing is that they [the readers] should not get bored” (5231). “The narrative threatens to become boring, and I have to think up new ways to recreate the immediacy of the events” (5352). “I wanted to make a personal statement with this book” (5297), bv “the enormity of the abyss that the government has created between its citizens” (5522). “There was heartache in the writing of this book, an intentional exaggeration [!] of the spiritual abyss towards which the laws are leading us” (5959). Reeds vroeg in haar outobiografie erken sy: “I fabricate” (816). “I wrote the book … for my people, the Afrikaner people” (5372). ‘n Vergelyking van die bandopnames en die boek behoort interessante inligting na vore te bring, bv wat en hoeveel in die roman het Eunice as oorsprong en wat en hoeveel is deur Joubert bygevoeg. Ten einde nog inligting te kry “I invite Eunice’s family to dinner – her brothers and half-sisters whom I have come to know from our sessions. I put the tape-recorder in the middle of the table” (5238).
Oor die boek skryf Joubert: “I begin working on it in January, 1977, and in May, 1978, I hand in the over-long manuscript to my publisher” (5269). Die boek was ‘n reuse sukses, deels vanweë die onderwerp en die tydstip waarop dit gepubliseer is. Die teks is in 13 tale vertaal. Die roman is ook tot ‘n drama verwerk. “Ever since the appearance of the English edition [1980], the English South Africans here and overseas want to own me as one of them, a deserter to their side, a traitor” (5377). “I am a writer, not a political activist” (5392). Byvoorbeeld, José Donoso het gesê: “I believe that the writer has only one ‘duty’: to strive for literary quality. It is more important than his opinion” (6146, ook 7193). ‘n Vrou het aan Joubert gevra: “How can you air your people’s dirty linen in public?” (5356). Joubert het geantwoord: “Because it’s true and we should be aware of it” (5356). ‘n Ander persoon het gevra: “If our country is so awful, why don’t you get on the next boat and leave?” (5362).
Poppie is die soort leesstof wat die huidige bewindhebbers in Suid-Afrika graag as voorgeskrewe boek, dus as verpligte leesstof, aan skoolkinders opdring, wat groot drukoplae meebring. Die boek het Joubert in ‘n welvarende skryfster omskep. “At functions he [Klaas] introduced himself as ‘Uncle Poppie’, and the atmosphere is immediately congenial. Half of the money from the prizes and royalties goes to Eunice” (5341). Glad nie sleg vir iemand wat in werktyd bloot haar lewensverhaal mondeling as die basis vir die boek vertel het nie. Wat het van die oorgekompenseerde Eunice geword? “Eunice doesn’t come back to work for me. She wants to take care of her children” (5443). Eunice is in 1992 oorlede (5978). “According to custom, I give money and flowers to Eunice’s family” (6015).
Klaas het by geleentheid die ooreenkomste tussen Afrikaners en Afrikane/swartes probeer opsom, maar ek vind dit moeilik om sy poging te waardeer en onmoontlik om dit te onderskryf: “Both Afrikaner and African are followers, power followers; have the ‘short-leash’ controlling mentality; are hungry for land; practice land politics; are destructive of nature; possess a degree of innocence and disinterest in politics; excel in collective activities and spirit; have a strong psychical bent; have feasts – compare the Afrikaners’ National Party festivals and black feast days. Both can be cruel, are conservative. Both have a mania for learning. Both are conservative and strongly family-oriented” (5567). Oor elke item kan uitgebreide kommentaar gelewer word. Die ooreenkomste is kunsmatig of oppervlakkig of as daar ooreenkomste is, is daar aard- of graadverskille. Klaas moes eerder die verskille probeer opnoem het maar dit sou nie sy politiek gepas het nie.
Om Afrikaners verder te diskrediteer, voeg Joubert haar stuiwer by: Die Afrikaner het ná 1652 uit Hollanders, Franse en Duitsers ontstaan “and then, as it were, existing in hibernation, especially in the hinterland, for close on two centuries. They totally missed out on the Enlightenment” (5573). Dit is blykbaar gebaseer op hierdie stelling van Klaas: “Our spirit went to sleep, and we revitalised, shedding centuries of cultural memory” (5578). Klaas het gesê: “The Afrikaner is a person still in the making.” (5578) As rede hiervoor word beïnvloeding deur Afrika aangegee: “We de-westernised ourselves in Africa” (5578). Die omgewing het seker ‘n impak, maar om sy gesonde kern te behou, sal Afrikaners myns insiens hulle Europese wortels moet bly koester. Dalk moet die Steytler-egpaar, wat hulle doelbewus op die rand van die Afrikanerdom geposisioneer het, hulle eerder van sulke uitsprake oor Afrikaners weerhou. Hierna volg ‘n stelling wat meer gewig dra: “Perhaps we are misleading ourselves when we think there is still a place for the white man in Africa. Perhaps it is a terrible self-deception” (5589). Dít dui op fundamentele verskille tussen wit en swart mense.
Joubert hammer op hoe onaanvaarbaar apartheid in die praktyk is. Dalk nie meer as ‘n enkele keer nie, kom sy uit by ‘n geldige rede daarvoor: “Perhaps the whole system of apartheid is self-defence” (5594). Apartheid het myns insiens primêr om die selfbehoud van die blankes gegaan; nie net tot voordeel van die blankes nie, maar ook ter bevoordeling van die land. Met die afskaffing van apartheid en die soort grondwetlike bedeling waaraan toegegee is, het die voorbestaan van blankes in Suid-Afrika (hoogs) twyfelagtig geword. “The psychiatist says I have a conflict between the conventional establishment and the rebellion inside me” (5841). “I am grieving for the death of the child of six who wanted to be a Patriot; the child of sixteen with a burning torch [a reference to the laying of the corner stone of the Voortrekker Monument in 1938] in her hands who wanted to pour herself out into the burning oil for her people. It is that child that I have betrayed” (5847).
Sy erken geredelik dat sy hardkoppig is (1722, 1986, 4827). “I said yes [to my mother] and then did what I wanted” (7309). Sy het van haar ouerhuis weggeloop toe sy in 1948 Afrika ingevaar het (3568, 7303). Sy vra vir Klaas of sy na Madagaskar mag gaan, maar skryf dat sy in elk geval sou gegaan het (2890). Tydens die lees van hierdie outobiografie het ek dikwels gewens ek kon vir Klaas ‘n handdrukkie gee, uit simpatie en ter bemoediging. Weens haar fundamentele onpatriotisme jeens Suid-Afrika tydens die “apartheidsregime” distansieer Joubert haar van Afrikaners. Maar dan kla sy: “My people would never give me an ovation for my work” (7092).
Vir my was hoofstuk 7 die treffendste. Die Steytler-egpaar het in 1984 na Argentinië gereis en die Afrikanerdiaspora in Patagonië opgesoek. Die Afrikaners wat na die Anglo-Boere-oorlog daarheen uitgewyk het, het feitlik almal al uitgesterf en hulle nageslag is almal vinnig besig om te verspaans. “Oom Tobias [Norval] is not very hopeful that Afrikaans will survive … I give the language another twenty years” (6361). En in die 21ste eeu? “Nothing” (6366). Verder is daar hierdie ontstellende feit, wat die afgelope drie dekades veel ernstiger afmetings aangeneem het: “The Argentineans complain that when they visit Africa the Afrikaans they hear is truly a mishmash with English!” (6435). Joubert sê: “I feel sad at heart for these people without a future” (6457). “Without an Afrikaans future, you mean,” sê Klaas (6457). Joubert skryf: “The community will also die out, I know. The Afrikaans character of the first generations will disappear; Spanish will take its place. And so it should. It’s right that way. Is there anywhere a life for Afrikaans outside Africa?” (6500). Myns insiens het Afrikaans (op die lange duur) nie ‘n toekoms buite Afrika nie. Het blankes ‘n toekoms in Afrika? “What is the Westerner doing in Africa?” (6841). Moontlik het die Afrikanerdiaspora in Argentinië ‘n beter toekoms daar (al is dit sonder Afrikaans) as blankes/Afrikaners in Suid-Afrika. In Argentinië is blankes in die meerderheid. Die enormiteit van die grondwetlike vergrype in 1990/94 het nog glad nie algemeen ingesink nie. Dit is ‘n groter terugslag vir Afrikaners as die Anglo-Boere-oorlog. Van die ABO kon ons herstel. Is herstel moontlik na 1994? Tans lyk dit nie so nie.
Hein Willemse, weens transformasie tans ‘n Afrikaansdosent aan die Universiteit Pretoria, sê: “he doesn’t use the terms white and black anymore but rather master construct and worker construct … ‘I write for the working class'” (6664). “Hein … is openly Marxist” (6674), soos sy leermeester, Jakes Gerwel, wat ‘n soortgelyke nie-wit, selfs anti-wit, politieke oriëntasie gehad het. Gerwel ” looks at each novel in terms of social relevance … He has separated the teaching of Dutch and Afrikaans making Dutch a separate language like German, so that the students don’t have to think that their language comes directly from Europe or is ‘Western’ but is a language of Africa. Of course, this is only a half-truth” (6669). Dan hierdie bekende gespog met die grootte van die destydse Departement Afrikaans aan die Universiteit van Wes-Kaapland: Gerwel se “first-year Afrikaans class outrivals in size all Afrikaans classes at other universities in the country” (6674). Eintlik was dit die grootste Afrikaansdepartement in die wêreld. Maar Gerwel het nie in die eerste plek Afrikaans doseer nie. Hy het graag gesê dat hy literatuursosiologie doseer, dus primêr politiek en daarby politiek van ‘n marxistiese aard. Tot op hede beïnvloed Gerwel se benadering tot Afrikaans sy oudstudente, soos Willemse en Michael le Cordeur, ten kwade. Dit is waarom hulle bv Kaaps pleks van Standaardafrikaans bevorder.
Hoe nader die nuwe Suid-Afrika gekom het, hoe meer realisties het Joubert soms geword. “The black people are streaming into Crossroads. They are inundating us with a strength and power that will overwhelm us” (6979). Swartes se gewoontes en veral hulle gewelddadigheid irriteer haar al hoe meer. In haar is daar “a remaining bit of white fear – give it its name: ‘racism’ – that fights against this intrusion that they and their traditions and their power are making on my life, forcing me to give in” (7037). “We [whites] sit and count our money and invest for inflation and old age, and they [blacks] invest in people and family and the performance of family duties” (7041).
In 1989 word skrywers deur die ANC “cultural workers” genoem. “A great many of the [ANC’s] ideas … are disturbing for us” (7536). Naïewe, oorverligte blankes word die eerste keer bewus van die deurslaggewende belang van kultuurverskille. “Where does this recognition of the Freedom Charter [1955] come from?” (7545). “I am 100% for working together with COSAW [Congress of South African writers] as a literary organisation and would like to become a member, but why UDF, SARK, Cosatu, or IDASA [Institute for a Democratic Alternative in South Africa]?” (7551). Toe die Afrikaanse Skrywersgilde vergader, moet hulle aanhoor: “‘IDASA is paying for everything – for the speakers and all the meals for members’ IDASA also paid for the Waterfall Conference” (7562). Joubert skryf: “Forces from outside, such as the [ANC’s] Cultural Desk, will take over too much. Will the unknown overwhelm us?” Joubert gooi wal: “I think it is firstly important for the individual to hold onto what is his own” (7598). Dit klink nogal patrioties en konserwatief. Die oorverligte Jan Rabie kom ook in ‘n mate tot inkeer: “I want to say a few things about my language. It is the greatest multiracial achievement in our country ever, with roots in the West, in the East and in Africa … I am my language. Without Afrikaans I am nothing” (7608).
“Klaas says he is still unwilling to accept or adapt to a Marxist state. I can’t either” (7122). Wanneer Die Stem van Suid-Afrika gespeel word, “Klaas and I stand up” (7129). FW de Klerk se 1990-toespraak lui die begin van die nuwe Suid-Afrika in. “I am aware of a release, a feeling of lightness, as though a heavy burden has slid off my back. It begins to penetrate: a free society, no apartheid in any form, one man one vote, and no longer the dichotomy of being an Afrikaans writer and not a Patriot which carved me in two. Now I can be a complete person. There is no longer the angst and shame over the evil of my own people” (7465). “My heart is full of joy. The melting ice is a miracle; everything is a miracle. The frozen pieces of fear and hatred will also melt away to nothing – God’s miracle” (7470), wat spoedig Nelson Mandela se toorkuns/”magic” word. Oor Mandela skryf Joubert: “‘I will follow this man,’ I say to Klaas later as I am making tea. ‘He inspires trust.’ Joy rises in me once more. A new future lies before us” (7486). Deel van Joubert se vertroue in Mandela is dat hy “promised to retain the status of Afrikaans” (8032); uiteraard ‘n (doelbewuste) valse belofte. Later sê Mandela: “It’s the role of writers and journalists to help build a nation … I don’t know why the white Afrikaners think that they are being discriminated against” (8667). Joubert skryf: “A new spirit prevails now. I see no policemen” (7496). Dit is in werklikheid deel van die probleem. Daar is nie meer doeltreffende polisiëring nie.
Maar as dit hoe is, kom Joubert met die afgesaagde argument dat sowel wittes as swartes se bloed rooi is (7428). Dit is ‘n liggaamlike ooreenkoms en glad nie aanduidend van die groot kulturele verskille nie. Antjie Krog word soos volg aangehaal: “How do I rid myself of this exclusive stain?” (7432). Joubert besin oor haar tradisionele dislojaliteit teenoor Afrikanerkultuur: “The concepts of ‘Volk’ and ‘Fatherland’, the world of the FAK Songbook – which have made me cringe on occasion – were the easy butt of ridicule” (7665). “Can I still say ‘our country’?” (7692). Dit het klaarblyklik tyd geword om weer ‘n egte Afrikanerpatriot te word. Pleks daarvan besluit die Steytler-egpaar: “We will be Patriots of a broader conception” (7987). “Klaas calls it [the political transition] getting rid of one’s identity. He says he is not like that; he is and remains an individual” (7712). “Klaas calls himself a Boer. The newspapers now talk about the ‘Afrikaanses'” (8662).
“We didn’t think that the political shift would alter everything” (7772). Wat het nie verander nie? “Peace does not come to the country” (7907). Toe hulle in die 1992-referendum gaan stem, kom hulle agter dat dinge oornag verengels het (7987). “The heavy, nauseous feeling in my heart rears its ugly head again. Will it always be ‘Afrikaans on request’ from now on?” (7991). Die volgende nuwe neiging wat sy kop uitsteek is die “degenerate language of [Afrikaans] teenagers and young people, apparently in resistance against the older generation and especially against Afrikaans, the so-called ‘language of apartheid'” (8022). Kort hierna sterf die Afrikaanse Skrywersgilde ‘n stille dood (8173). “Amongst the younger writers especially, there is … not much enthusiasm for an organised Afrikaans group … Pure Afrikaans is politically incorrect” (8178).
Joubert “poke[s] a little fun at the new tendency to bend over backwards in order to be politically correct” (8311). “Refuse to be brainwashed by other people … Challenge their opinions and judge for yourself” (8420). “We have to keep fighting for what is ours, in our case Afrikaans” (9576). Dit lyk asof sy in ‘n mate uiteindelik tot ‘n beter Afrikaner gelouter is. Nog ‘n nuwigheid: “Our kitchen language, strangely enough, is English” (8326). Ons geskiedenis word “the heart-wrenching mutilation of our past” (8358). Joubert skryf: “As a writer I was never an activist” (9581). Dalk is dit ook hersiene geskiedenis; ‘n ontkenning van wat sy voorheen gedoen het. “I get the strange feeling that the ATKV has broadened to such a degree, that they reach out to all races and want to include everyone” (9591). Vandaar die uittredende ATKV-hoof, Japie Gouws, se skandalige raad: “Ons moenie veg vir Afrikaans nie” (Die Burger, By, 25 Mei, p 2).
“Who and what am I, then? Neither fish nor flesh, a fence-sitter. At one function the word, ‘bridge’, is used. For me this is a better word … I don’t fit in completely with either of the two groups, neither with the Afrikaners nor with the black resistance heroes” (9596). In 2001 ontvang Joubert ‘n eredoktorsgraad van die Universiteit Stellenbosch. “I made a plea for the continuation of Afrikaans at the tertiary level” (9654). In 2007 ken die Universiteit Pretoria ook ‘n eredoktorsgraad aan haar toe (9715).
Gloria Wekker (gebore in 1950) het die volgende boek gepubliseer: The politics of passion: Women’s sexual culture in the Afro-Surinamese diaspora (New York: Columbia University Press, 2006, 335p; Amazon Kindle $20,92). “The publication of this book was made possible by a grant from the Netherlands Organization for Scientific Research (NWO)” (Kindle 12). Die boek het verskyn in die reeks: Between men – Between women: Lesbian, gay, and bisexaul studies (38). Die teks is ‘n verwerking van Wekker se doktorale proefskrif wat in 1994 in die volgende vertaling gepubliseer is: Ik ben een gouden munt: Ik ga door vele handen, maar ik verlies mijn waarde niet (23). In Wekker se 2016-boek (kyk hier onder) word die newetitel egter aangegee as: Subjektiviteit en seksualiteit van Creoolse volksklasse vrouwen in Paramaribo (Amsterdam: Feministische Uitgeverij Vita, 1994) (4453). In die Wikipedia-artikel oor Wekker word die volgende titel vir die 1992-proefskrif verskaf: ‘I am gold money’. (I pass through all hands, but I do not lose my value): The construction of selves, gender and sexualities in a female working class, Afro-Surinamese setting. Dit is die soort proefskriftitel wat in geen streng akademies-wetenskaplike opset deurgelaat sou word nie.
The politics of passion
Uit die volle Engelse titel van die boek is dit duidelik dat dit vir Wekker om politiek, vroue, seksualiteit en swart Suriname gaan. Die reeks waarin die boek gepubliseer is, maak dit duidelik dat dit hier primêr om homoseksualiteit gaan. Die subsidiëring van die publikasie deur ‘n instansie vir wetenskaplike navorsing en die publisering daarvan deur ‘n gerekende universiteitsuitgewery toon dat die teks as die resultaat van (deeglike) navorsing beskou word. Die Engelse en Nederlandese titel van die proefskrif gee ‘n aanduiding van die mate waarin Wekker haar eie waarde oorskat. Sy gaan uit van die veronderstelling dat sy beter as die grootste blanke Nederlandse beterweter weet. Haar selfoorskatting blyk duidelik uit wat hier onder volg.
Ek was nie bereid om bykans $21 vir hierdie boek, of so ‘n bedrag vir enige boek oor hierdie soort onderwerp, te betaal nie. Op die Amazon-webwerf word gesê dat besonderhede oor “mati” in die boek verskaf word. Die mense wat by mati betrokke is, blyk seksuele maats te wees. Mati is ‘n seksuele praktyk wat by die werkersklas in Suriname maar ook in ander lande aangetref word. Wekker beskou dit as ‘n voorbeeld van “sexual globalization” (204). In mati word huweliksbande vermy. Mans en vroue verkeer glo na goeddunke hetero- en/of homoseksueel met mekaar. As lesbiër is Wekker se belangstelling op vroue toegespits. Mati-vroue skep alternatiewe gesinne waarby familie, geliefdes, vriende en kinders betrek word. Die beeld wat Wekker weergee “challenges conventional Western notions of marriage, gender, identity, and desire.” Dit dui op ‘n ander kenmerk van Wekker se skryfwerk: Sy is nie net anti-blank wat Nederlanders betref nie, maar ook sterk anti-Westers gesind.
Amazon het aan my ‘n aantal aanvangsbladsye van die teks gestuur (tot by Kindle 565). Dit blyk dat Wekker in 1981 ‘n magister in kulturele antropologie aan die Universiteit Amsterdam voltooi het (94). Haar ouers het van hulle kinders verwag “becoming model Dutch citizens” (94), wat die gebruik van die Nederlandse taal insluit, al het hulle Sranan Tongo as huistaal gepraat. Dit blyk dat Wekker ontwikkel het in die teenoorgestelde van ‘n model Nederlandse burger; dat sy die tradisionele Nederlandse samelewing eerder wil rysmier. Sy het haar doktorale proefskrif aan die University of California Los Angeles (UCLA) voltooi. Die veldwerk in Suriname het onderhoude met (slegs) 25 werkersklasvroue ingesluit (106). Anders as wat sy oor blanke Nederlanders kwytraak (kyk hier onder), loop sy oor van goedgesindheid jeens swart Surinaamse vroue.
Die gepubliseerde Engelse boek word opgedra aan drie swart Karibiese vroue, onder andere Audre Lorde (1934-1992), wat bv in 1984 die Sister Outsider-organisasie in Amsterdam besoek het; ‘n instansie vir swart lesbiërs waarvan Wekker een van die stigterslede is (163). Die voorsitster van Wekker se proefskrifkomitee aan UCLA was die swart Claudia Mitchell-Kernan, die direkteur van die Center of African American Studies (169). Sy was “‘girlfriend’ as well as mentor to her students” (169). Wekker is ook beïndruk met haar promotor se “African American sense of style” (169). Dit is (blanke) beursgeld wat Wekker se jare lange studie in Amerika en die veldwerk in Suriname moontlik gemaak het (175).
Sy bedank onder andere “my father and his partner, my siblings [and] their partners” (187). Dit lyk dus nie asof die huwelik ‘n staat is waarin hierdie familie uitmunt nie. “I acknowledge the spirit of my mother, Esseline Fredison [1922-1982], who links me to the Creole working class. Her courage sustained me throughout this project. My research has been a journey into the culture of her ancestors” (198). Fredison is een van die vroue aan wie die boek opgedra is. Na die suksesvolle voltooiing van haar doktorale studie is Wekker in die Departement Vrouestudies aan die Universiteit Utrecht aangestel (198). Aan daardie universiteit is daar ook die Expertise Center on Gender, Ethnicity and Multiculturality (GEM), waarvan Wekker die direkteur was (204). Sy het sedertdien afgetree. Gem? Is so ‘n sentrum werklik ‘n kleinood, juweel of edelsteen vir die tradisionele Nederlanders en daardie land se belastingbetalers? Wekker se voorbarige wanvoorstelling van haarself as ‘n goue munt (in die titel van haar proefskrif – in die eerste paragraaf hierbo) is in dieselfde liga as “gem”. Dink ook aan die misleidende term “gay”, wat oorspronklik vrolik, uitgelate, plesierig, opgewek, jolig, ens, beteken het. In die praktyk vind ‘n mens baiemaal dat homoseksuele eerder die teenoorgestelde gemoedstoestand het en selfmoord meer dikwels in hulle geledere as by heteroseksuele voorkom.
Die eerste hoofstuk van hierdie weergawe van die proefskrif handel oor Juliette Cummings (1907-1998), die derde persoon aan wie die boek opgedra is. Cummings was die moeder van 12 kinders, party waarvan hulle in Nederland tuisgemaak het (322). “She had a relationship with a woman that lasted for forty years and numerous sexual liaisons with other women … Juliette’s life history is the cornerstone of this book” (228). “She inhabited a space where the mati work is prominent … the mati work is expressive of the West African-based cultural archive of sexual subjectivity as slaves belabored it under specific demographic and colonial-political circumstances in the former Dutch colony, Suriname” (234). Hiermee verbind Wekker haar onderwerp met Afrika, slawerny en kolonialisme, wat in die huidige geestesklimaat ‘n wenresep is. Sy huldig hierdie vergesogte revisionistiese siening: “Africa was not dark to start with, but became dark during the process of European expansion” (Wekker, 2016-boek, kyk hier onder, Kindle 3732).
Let op na die groot rol wat subjektiwiteit in hierdie studie speel. Subjektiwiteit is kenmerkend van “akademiese” werk wat in Black Studies, Women’s Studies, Gender Studies, Queer Studies, ens, gedoen word. In daardie (veral Amerikaanse) geledere word algemeen aanvaar dat feitlik enigiets wat met voorheen benadeeldes te make het, eerder subjektief as akademies-wetenskaplik benader kan (selfs móét) word. Dit is waar die nuwe mode vandaan kom dat mense aangemoedig word om hulle “stories” te vertel. ‘n Storie hoef uiteraard nie waar te wees nie. Plaaslik het Desmond Tutu se sogenaamde Waarheids- en Versoeningskommissie mense aangemoedig om hulle stories te kom vertel. Sedertdien word dieselfde plaaslik by die kunstefeeste en elders gedoen. Die stories neem dikwels die vorm van ongebreidelde emosionele ontboesemings aan. Na bewering verlang Wekker “multiple perspectives” op sake, maar dan vervolg sy met kenmerkende eensydigheid: “Multiple perspectives first necessitates multiple stories from the perspective of the enslaved and the colonized” (Wekker, 2016-boek, 3448).
Cummings se lewe is deur die politieke ekonomie beïnvloed waarin “experience and meaning are shaped by inequality and domination” (Wekker, 2006-boek, 266). “Sexual lives cannot be understood apart from the changing political economies in which those lives are embedded” (272). Dit bring Wekker dan by bv “exploitation … and neo-colonial structures” (272). Maar dit blyk duidelik dat Suriname sedert politieke onafhanklikheid in 1975 in ‘n groter ekonomiese moeras is as wat ooit die geval tydens kolonialisme was. Vergelyk dit met Suid-Afrika. Tydens die blanke bewind was daar nooit sprake van rommelstatus nie, ten spyte van bv handelsboikotte en kredietbeperkings.
In hierdie “narrative … both mine and Juliette’s erotic subjectivity were crucial in its forging. My positionality as an Afro-Surinamese anthropologist who loves women was vital in helping me gather thick information about her and other Afro-Surinamese women’s sexuality” (285). Tydens Wekker se veldwerk in Suriname het sy in ‘n huisie in die agterplaas van Cummings se huis in Paramaribo gewoon. Ek het die indruk dat die lesbiese Cummings vir Wekker bekend gestel het aan ‘n hele aantal van die 25 lesbiërs waarmee onderhoude gevoer is. Hierdie studie kan dus kwalik as algemeen geldend vir die seksualiteit van Surinaamse vroue beskou word. Wekker se resultate wek die indruk dat sy (grootliks) bevind het wat haar eie seksualiteit gedikteer het.
Wekker, wat omtrent alles seksualiseer, mor omdat “not nearly enough has been written about the psychological underpinnings of ‘the erotic equation in fieldwork'” (544); “the erotic subjectivity of the ethnographer who is doing fieldwork” (553); “I eroticized Juliette’s knowledge” (559). “I have no doubt that with a different interviewer, interested in other themes, she would have come up with other stories” (341).”Oral history as an ethnographic practice cannot lay claim to the impossible dream of attaining the absolute ‘truth’ of a life or of history” (341). “All knowledge is gained at the intersections of race, gender, class, and sexual locations” (303).Wekker wil nie van Cummings “a latter day Sarah Baartman show” maak nie (310 – kyk hier onder). In hierdie geledere word die geval Baartman tot die uiterste misbruik. Waarom word verwyte oor slawerny, kolonialisme, imperialisme, rassesegregasie, apartheid en Baartman so graag en so dikwels opgehaal? Myns insiens primêr om blankes as ‘n groep by te kom; om hulle te demoniseer.
White innocence
Met die bostaande as agtergrond, asook die inligting wat ek in my vorige rubriek oor Suriname verskaf het (Praag 27 Mei), kom ek nou by die boek van Wekker wat ek gelees het: White innocence: Paradoxes of colonialism and race (Durham: Duke University Press, 2016, 240p; Amazon Kindle $15,38). Die wittes waarna in die boektitel verwys word en wat glo voorgee dat hulle onskuldig is, is blanke Nederlanders. Die boek is opgedra aan die “future generations of antiracist activists” (Kindle 25), “a rainbow-colored tribe” (151). Hierrmee gee Wekker voor dat sy anti-rassisties is: “A second wave of antiracist activism is taking off” (145). Sy bedryf glo “antiracist feminist activism” (1170). Later noem sy haarself “an Afro-Surinamese lesbian activist” (2421).
In werklikheid draai sy in haar teks al die gifkrane teen blankes, veral mans, oop in ‘n mate wat selde in leesstof teëgekom word. Na haar aanstelling as dosent in Vrouestudies in Utrecht in 1994 wou sy haar aandag fokus op witheid (145) “to make a difference” (156). Sy wou “everyday racism” op die agenda plaas (167); “a way of acting that people have been socialized into, that becomes natural, escaping consciousness … Habitus is ‘history turned into nature'” [Pierre Bourdieu (1930-2002)] (562). Kortom, by blankes is rassisme ‘n disposisie (567). Disposisie: “a tendency of an object or system [or person] to act or react in characteristic ways in certain situations” (The Cambridge dictionary of philosophy, 1999, p 238).
Wekker was anderhalf jaar oud toe sy in Desember 1951 onder valse voorwendsels in Nederland aangekom het. Haar pa was ‘n polisieman in Suriname. Blanke Nederlandse polisiemanne het na ‘n aantal diensjare in die Suriname-kolonie ses maande tuisverlof in Nederland ontvang. Omdat haar nie-wit pa ‘n redelik hoë pos beklee het, het hy weens ‘n slenter verkeerdelik tuisverlof in Nederland ontvang, al het hy die hele tyd in sy tuisland gewerk. Voorspelbaar het hy, sy vrou en vyf kinders (hulle was almal onder 10 jaar oud) nie na Suriname teruggekeer nie. Hy het begin om in die regte in Amsterdam te studeer en die hele gesin het hulle in Nederland gevestig (338). Daarby het dit nie gebly nie: “My mother’s father … moved in with us from Suriname when I was nine years old” (1965). “We were one of the first Afro-Surinamese families to emigrate to the Netherlands” (355).
Wekker vertel van ‘n Nederlandse parlementslid, Ayaan Hirsi Ali, oorspronklik van Somalië, wat gelieg het “about her exact name and her date of birth in order to obtain Dutch citizenship” (374). Toe hierdie leuens in 2006 uitgewys is en Ali uit die land geskop kon word, was Wekker hewig ontsteld oor “our precarious existence as people of color in the Dutch ecumene” (374). In so ‘n geval moet gelykheid en eenderse behandeling skynbaar nie geld nie. Wekker wil blykbaar hê dat valse voorwendsels in die geval van nie-wit immigrante aanvaarbaar moet wees. Indien nie, is dit glo “a frightening display of authoritarian rule” (380). Wat ek as leser my telkens afgevra het, is: Waarom wil Wekker, wat haarself graag ‘n Afro-Surinamer noem, die tradisionele Nederlandse samelewing volgens haar wense radikaal hervorm pleks van terug na Suriname te gaan en daardie land reg te trek? Myns insiens is sy ‘n hoogs ondankbare gas wat onnodig en verkeerdelik in Nederland geduld word. Sy het ook al in Suid-Afrika besoek afgelê (172).
Blykbaar pas Wekker mati radikaal in haar persoonlike lewe toe. Dit lyk asof sy een van ‘n groep van drie lesbiërs is wat as lewensmaats saamleef; ‘n andersoortige liefdesdriehoek: “I want to thank my loves Maggy Carrot and Altagracia Ramirez Felíz, who light up my life with laughter, lightness, and adventure and who help me to realize the best and most generous self that I can be, in this unorthodox but exciting life that we have chosen, in which the personal cannot help but be political” (205).
Sy begin haar teks met ‘n Franz Fanon-aanhaling sodat daar geen twyfel oor die radikaliteit van haar swart bewustheid hoef te wees nie. Sy erken ook dadelik dat haar verblyf in Amerika haar na haar terugkeer in 1992 met nuwe oë na Nederland laat kyk het (129). Sy wil Nederland hervorm op ‘n manier soortgelyk aan hoe swartes Amerika wil transformeer. Wat sy deurgaans vooropstel, is interseksionaliteit, dus die wedersydse onderskraging van verskillende soorte voorheen benadeeldes, hetsy swartes, vroue, homoseksuele, ens. Sy is self ‘n toonbeeld van interseksionaliteit, synde lesbies en swart (eintlik mulatto). “Sexual racism” is “the center of my explorations” (535). ‘n Enkele keer noem sy haarself bruin (3661). Wekker stam onder andere af van ‘n Surinaamse Jood, “my great-uncle Cosman Abraham Gomperts, brother of my grandmother Eva Gomperts, my father’s mother” (3515).
“This book is dedicated to an exploration of a strong paradox that is operative in the Netherlands and that, as I argue, is at the heart of the nation: the passion, forcefulness, and even aggression that race, in its intersections with gender, sexuality, and class, elicists among the white population, while at the same time the reactions of denial, disavowal, and elusiveness reign supreme. I am intrigued by the way that race pops up in unexpected places and moments, literally as the return of the repressed, while a dominant discourse stubbornly maintains that the Netherlands is and always has been color-blind and antiracist, a place of extraordinary hospitality and tolerance toward the racialized/ethnicized other, whether this quintessential other is perceived as black in some eras or as Muslim in others” (217). Wekker se entoesiasme vir Moslems word egter gekniehalter omdat hulle sterk teen homoseksualiteit gekant is.
Die “white Dutch sense of self” word toegeskryf aan “an imperial history … My main thesis is that an unacknowledged reservoir of knowledge and effects based on four hundred years of Dutch imperial rule plays a vital but unacknowledged part in dominant meaning-making processes, including the making of the self, taking place in Dutch society. In this exploration, I am guided by the concept of the cultural archive, which foregrounds the centrality of imperialism to Western culture” (222). Edward Said (1935-2003) beskryf die kultuurargief as die stoorplek van “a particular knowledge and structures of attitude and reference … [and] in Raymond Williams’ [1921-1988] seminal phrase, ‘structures of feeling.’ … There was virtual unanimity that subject races should be ruled, that there are subject races, that one race deserves and has consistently earned the right to be considered the race whose main mission is to expand beyond its own domain” (228). Vir Wekker is die kultuurargief “a repository of memory in the heads and hearts of people” (546); “that which is in between our ears, in our hearts and minds” (749); “that presence of the past in the present” (562). Volgens Wekker blyk blanke Nederlanders se kulturele argief ‘n “racist cultural archive” te wees (2565).
Die blanke Nederlander se “selfrepresentation” word dus hiervolgens toegeskryf aan imperialisme, waarby kolonialisme en slawerny uiteraard ingesluit word. Oor wat alles hiermee eensydig uitgesluit word, bekommer Wekker haar geensins nie. Vir haar gaan dit om anti-blanke aktivisme en propaganda. “Importantly, what Said is referring to here is that a racial grammar, a deep structure of inequality in thought and affect based on race, was installed in nineteenth-century European imperial populations and that it is from this deep reservoir, the cultural archive, that, among other things, a sense of self has been formed and fabricated. With the title White Innocence, I am invoking an important and apparently satisfying way of being in the world. It encapsulates a dominant way in which the Dutch think of themselves, as being a small, but just, ethical nation; color-blind, thus free of racism; as being inherently on the moral and ethical high ground, thus a guiding light to other folks and nations” (233). Later skryf sy van wit Nederland se “self-image as a hospitable nation receiving foreigners since time immemorial and offering them a safe haven in a hostile world” (1674). Sy verwys na blanke Nederlanders se “national self-flattery” (737), maar ‘n mens sal ver moet gaan soek om iemand te kry met (skynbaar) ‘n beter selfbeeld as Wekker.
Sy hou van die uitlatings van die swart Amerikaanse skryfster, Toni Morrison (gebore in 1931), oor bv slawerny. “Slavery broke the world in half, it broke it in every way. It broke Europe. It made them into something else, it made them slave masters, it made them crazy. You can’t do that for hundreds of years and it not take a toll. They had to dehumanize, not just the slaves but themselves … I am oriented toward the construction of the white self as superior and full of entitlement” (250). Wekker evalueer die blanke Nederlandse psige ingevolge verskynsels van lank gelede, naamlik slawerny, kolonialisme en imperialisme. In Amerika het sy geleer om die dinge waarvan swartes beskuldig word, soos hulle aanspraak op bevoorregting, “entitlement”, om te draai en dit op blankes van toepassing te maak; soos “privilege, entitlement, and violence” (535), bv “Nederlands perpetrated excessive violence against Indonesia” (416). Oor wat die ander party gedoen het, swyg sy. Daar is darem ‘n omgekeerde beskuldiging wat ek nog nie teëgekom het nie: dat blankes, waar hulle hulle ook al bevind, ‘n ellendekultuur vestig.
In die konteks van slawerny skryf Wekker: “The ever-threatened, anxious superiority of the white self needed to be stabilized, that anxious white identity needed to be strengthened incessantly, and this is connected to the excessive physical and psychic violence perpetrated against blacks” (1025). Die swart Aimé Césaire (1913-2008) van Martinique het geskryf: “That a nation which colonizes, that a civilization which justifies colonization – and therefore force – is already a sick civilization” (261). Hiervolgens kan die blankes en Europese of Westerse beskawing nie op onskuld aanspraak maak nie. Op ‘n soortgelyke manier word Suid-Afrikaanse blankes na aanleiding van apartheid deur bv Desmond Tutu en ander bevrydingsteoloë daarvan beskuldig dat hulle siek is en genees moet word.
“While the concept of race finds its origin in Europe and has been one of its main export products, still it is generally the case that race is declared an alien body of thought to Europe, coming to this continent from the United States or elsewhere” (278). Wetenskaplike begrippe, soos baie ander dinge (bv uitvindings), het inderdaad hulle oorsprong eerder in Europa of die Weste as in bv Afrika gehad. Maar dit is oordrewe en vermetel om die begrip ras een van Europa se hoofuitvoerprodukte te noem. Dit is mense soos Wekker wat die begrip ras van Amerika na Europa uitgevoer het om nie-wittes te probeer bevoordeel en blankes te benadeel. Sy benader “race as an organizing grammar of an imperial order in which modernity was framed” (573).
Volgens Wekker is daar drie hoofbegrippe in haar studie: “innocence, the cultural archive, and dominant white Dutch selfrepresentation” (284; ook 490). Hierby kan interseksionaliteit gevoeg word; die samespanning van “gender … race, class, sexuality and religion” (595) – altyd klas ook omdat marxisme nie afgewys word nie. Haar benadering is dié van die “outsider within” (289), dus ‘n swart lesbiër wat in Nederland is maar daar nie tuisvoel nie. “I cannot and do not want to deny being Dutch. I claim Dutchness, while at other times … I exclude myself. The position that fits me best is that of the ‘outsider within'” (3546). Sy het die opsie om elders heen te gaan (bv terug na Suriname of Amerika). Pleks daarvan probeer sy Nederland transformeer. In hierdie proses verguis sy blanke Nederlanders. Die ontkenning van rassisme deur blanke Nederlanders kan glo die vorm van “smug ignorance” aanneem, “(aggressively) rejecting the possibility to know” (523). Dit kan op sy beurt tot “racist violence” lei en die “continued cover-up of structural racism” (535). “The more powerful member of a binary pair – masculinity, whiteness – is consistently bracketed and is thereby invisibilized and installed as the norm” (616; ook 1406). Sy wil nie hê dat blankes normgewend moet wees nie omdat dit meerderwaardigheid impliseer. Daarom het sy dit in hierdie opsig ook teen wit vroue: “White female sexuality seems to be the neutral, normative variety” (792; ook 1368).
Tot die middel van die 20ste eeu was Nederland “overwhelmingly white” (311). Die totale hedendaagse bevolking word aangegee as 16.8 miljoen mense. Hiervan is 13.2 miljoen “autochtonous” (dus van hier), wat blank beteken (473), 3.6 miljoen (21.4%) is “allochtonous (ie coming from elsewhere)”, waarvan 2 miljoen (12%) nie-Westers en 1.6 miljoen (9.4%) Westers is (311). “Persistently, an innocent, fragile, emancipated white Dutch self is constructed versus a guilty, uncivilized, barbaric other, which in the past decades has been symbolized mostly by the Islamic other, but at different times in the recent past blacks (ie Afro-Surinamese, Antilleans, and Moluccans) have occupied that position” (479).
“The four largest migrant groups [are] Turks, Moroccans, Surinamese, and Antilleans” (317). Van alle immigrante word verwag om so gou moontlik te assimileer. “Those who cannot or will not be assimilated are segregated” (333). Van owerheidsweë is die uitgangspunt of ideaal mono-etnisiteit en monokulturaliteit (333). “The right of citizenship [becomes] a demand for cultural loyalty” (327). “Notwithstanding the thoroughly mixed makeup of the Dutch population in terms of racial or ethnic origins, the dominant representation is one of Dutchness as whiteness and being Christian” (338). Volgens Wekker is daar deesdae “the almost unanimous conclusion that multiculturalism has failed” (429; ook 1208). Ek dink dit geld in toenemende mate ook ander Europese lande en Amerika. ‘n Blanke Nederlander het gesê: “If you want to be equal to us, then don’t talk about differences; but if you are different from us, then you are not equal” (484).
Wekker het dit nie net teen blanke Nederlanders nie, maar teen blankes as sodanig, hetsy bv Europees of Amerikaans. “The construction of the European [ie white] self and its others took place in the force fields of ‘conquest, colonisation, empire formation, permanent settlement by Europeans of other parts of the globe, nationalist struggles by the colonised, and selective decolonisation.’ Contemporary constructions of ‘us’, those constructed as belonging to Europe, and ‘them’, those constructed as not belonging, though the specific groups targeted vary over time, still keep following that basic Manichean* logic. This entails the fundamental impossibility of being both European, constructed to mean being white and Christian, and being black-Muslim-migrant-refugee” (584). Oor die terme “wit” en “swart” skryf Wekker: “I use them not as biological categories but as political and cultural concepts” (637). “I follow [Ruth] Frankenberg’s conceptualization of whiteness, in that whiteness refers to ‘a set of locations that are historically, socially, politically, and culturally produced, and, moreover are intrinsically linked to unfolding relations of domination'” (644). [* “Manichean” verwys hier na die morele dualisme van ons/hulle en goed/sleg. Manicheanisme is ‘n gnostiese Persiese godsdiens waarvolgens lig/gees deurlopend uit die wêreld/materie verdwyn. Sedert 1994 ervaar ons inderdaad al hoe minder lig in Suid-Afrika. Gnostisisme: “Filosofiese en godsdienstige stelsel van die 1ste tot die 6de eeu, wat geleer het dat kennis eerder as geloof die sleutel tot die saligheid is” (HAT).]
“I view race as a ‘socially constructed rather than inherently meaningful category, one linked to relations of power and processes of struggle, and one whose meaning changes over time. Race, like gender, is “real” in the sense that it has real, though changing, effects in the world and real, tangible, and complex impacts on individuals’ sense of self and life chances'” (632). Myns insiens is die verskille tussen daardie “ons” en “hulle” nie bloot ideëele (uitgedinkte, versinde, denkbeeldige) konstrukte nie, maar werklikhede. Een van die verskille in benadering is dat die blanke “ons” in Europa en Amerika sedert die Tweede Wêreldoorlog aanvanklik die swart “hulle” wou integreer en assimileer, terwyl veral die Moslems as die “ultimate other” (632) dit nie wou doen nie en die blankes deesdae al hoe meer besef dat assimiliasie nie sal slaag nie. Dit behoort tot die gevolgtrekking te lei dat dit in landsbelang is om onassimileerbare immigrante en vlugtelinge nie in oorwegend blanke lande toe te laat nie. Monokulturaliteit behoort in sulke gevalle bo multikulturaliteit verkies te word. In oorwegend blanke lande lei multikulturaliteit nie tot kulturele verryking nie. In oorwegend swart lande, daarenteen, kan blankes myns insiens nie veel tot die verryking van bv Afrikakultuur bydra nie, maar hulle teenwoordigheid kan bv ekonomiese voorspoed bevorder.
Ten spyte van die duidelike wenslikheid, selfs noodsaaklikheid, dat die “ons” en “hulle” liewer apart moet leef, bly Wekker in ander opsigte vasklou aan pogings tot integrasie. Sy het dit bv teen die aanbieding van Nederlandse geskiedenis apart van Nederland se koloniale geskiedenis (666). Daarmee ontken sy eintlik dat daar enersyds so iets soos nasionale of vaderlandsgeskiedenis en andersyds koloniale geskiedenis kan wees. Sodanige onderskeid hoef nie en behoort nie die aanbieding van raakpunte en wisselwerking tussen die twee uit te sluit nie. Wekker wil nie hê dat Nederland en sy kolonies as “separate worlds, the metropolitan and the colonial,” getakseer word nie (671). Maar dan dring sy terselfdertyd daarop aan dat daar groot verskille tussen die Nederlandse kolonies in die Ooste, “Our Indies” (veral Indonesië), en dié in die Weste (Suriname en die Antille) was en is (677). Maar daar is ook ooreenkomste: “We are dealing here with a toxic heritage, the epistemic violence of a colonial discourse in which white people have silently and self-evidently assigned themselves a normative and superior position” (1368). “Dutch culture developed in many respects as a colonial culture and … the traces of this are discernible in our contemporary society” (1768). Sy (oor)beklemtoon die aanwesigheid van die verlede in die hede; net soos die invloed/nalatenskap van apartheid in die nuwe Suid-Afrika myns insiens oorbeklemtoon word.
In vyf hoofstukke onderneem Wekker vervolgens “case studies of everyday racist events” in Nederland en toon aan gevalle van wat sy noem die “sexualization … inferiorization, and criminalization” van swartes deur blankes (688). In die eerste hoofstuk verwys Wekker na drie insidente. Die eerste insident is toe die joernalis Martin Bril as die vader van twee tienerdogters op televisie gesê het: “Suppose she brings a big negro home” (810). Wekker takseer hierdie opmerking as erg rassisties, terwyl dit alternatiewelik vertolk kan word as ‘n besorgde ouer wat bewus is van die groot probleme wat kulturele verskille veroorsaak. Die persentasie werklik suksesvolle huwelike daal steeds. Huweliksverhoudings kan klaarblyklik ernstig gekniehalter word as die paartjies boonop uit verskillende rasse (bv wit en swart) kom en die kinders bruin is. Wekker noem dit “the micropolitics of a mixed marriage” (1072).
Die tweede insident waarna verwys word, is toe ‘n swart ma verkeerdelik as die kinderoppasser van haar wit kind aangesien is (845). Maar die konteks maak dit duidelik dat daar geen gemeenheid aan die kant van blankes was nie. Wekker hou egter nie daarvan as swartes in ‘n “dependent, subordinate role” gestereotipeer word nie (862). Verwant hieraan is “the experience of many black women in the Netherlands … that they are seen as prostitutes” (1077). Maar sodanige assosiasie is gegrond van talle konkrete voorbeelde. Wekker verwys na koloniale Suriname waar blanke mans weens “sexual privileges … parallel white and black families” gehad het (867). Sy beweer in koloniale Suriname “sexual relations between European men and local women were … encouraged” (993). Maar dit is strydig met die afkeer wat Rijcklof van Goens (1619-1682, goewerneur-generaal van Nederlands-Oos-Indië, 1678-1681) van gemengde huwelike uitgespreek het. Sy ideaal was dat “our race will degenerate as little as possible” (Praag 30 April).
In hierdie konteks haal Wekker nie net die geval van Thomas Thistlewood (1721-1786) op nie (2635) maar ook dié van John Gabriel Stedman (1744-1797) (1004 – oor albei kyk Praag 27 Mei). Van Thistlewood skryf Wekker: “His sexual exploitation of enslaved black women was not peculiar but typical of the permissiveness that was endemic to the social culture of white slave owning males. He was confident in his violent masculinity” (2646). Volgens Wekker is daar die neiging om op die kontinuum van “body/sexuality” tot “mind/rationality” swartes by die eersgenoemde en blankes by die laasgenoemde pool te plaas (1083).
Maar wat aan my siel krap, is dat die homoseksuele Wekker, wat geen gewone aanvoeling vir sulke sake het nie, telkens verwys na wit Nederlanders se “fascination with the black female body” (1115) en swartes wat glo, ten spyte van slawerny en onderdrukking, “a greater freedom in their bodies than whites” het “and thus maddingly and deeply attractive” vir blankes is (2630). Sy beweer dat vroeg in die 20ste eeu in Europa “black male and female nakedness became en vogue, under influence of the desire, against naturalism, to explore and delve into the ‘primitive, the authentic, the pure, the primary and the magic'” (1976). In die Stedman/Suriname-opset is dit baie duidelik dat seksuele verkeer tussen rasse plaasgevind het nie soseer omdat swart vroue uitsonderlik aantreklik vir blankes was nie, maar omdat swart vroue feitlik al was wat aanwesig was toe honderde blanke soldate uit Europa in 1773 in Suriname aangekom het.
Die derde insident waarna verwys word, is toe Wekker gearresteer is omdat sy op ‘n trein gery het sonder om ‘n reiskaartjie te koop. Dit het in die suidooste van Amsterdam gebeur waar “95 percent of the population is black” (894). Haar hoofklagte is blykbaar dat die polisie daar “white and overwhelmingly male” is (894). Sy is met meer ontsag deur die polisie behandel eers nadat sy genoem het dat sy ‘n professor is, maw as swart vrou is sy na bewering aanvanklik deur die polisie beskou as iemand van mindere belang of aansien. “One should somehow have the power, the strength of mind, not to allow others to discriminate against one” (911). Dit is die soort krag wat blankes in die nuwe Suid-Afrika teen rassediskriminasie nodig het.
In haar tweede hoofstuk fokus Wekker op Gender Studies maar voer haar argumente nie veel verder nie. Een van my griewe is dat aktiviste plaaslik nie van agtergeblewenes nie maar van agtergesteldes praat. Die term “agtergeblewenes” laat die moontlikheid oop dat daardie mense self aandadig aan hulle toestand kan wees. Die term “agtergesteldes” plaas die blaam vir agterlikheid egter uitsluitlik op die blankes; dat hierdie mense agtertoe gedwing is. Voorspelbaar is agtergesteldes die term wat Wekker verkies (1203). Sy hamer ook daarop dat blankes bevoordeel word, dat hulle in hierdie sin ‘n “invisible knapsack” (1619) vol “unearned privileges” dra (1641, 2432, 3411). Dit is tog seker moontlik dat ten minste sommige blankes bv suksesvol en welvarend is omdat hulle dit verdien en nie weens hulle uitbuiting van swartes nie.
Wekker stel haarself op teen die Nederlandse sosiale orde (establishment). Sy wil duidelikheid hê oor “which part of the population was supposed to do the adjusting and the integrating and which part was the norm” (1203). Van owerheidsweë word gesê “for successful integration it is necessary that we build on a foundation of shared values. Migrants should not only know the key values of Dutch society, but should also internalize them” (1210; ook 1400). Dit lyk vir my na redelike verwagtinge, maar in baie gevalle is geen gehoor hieraan gegee nie. “Those who reject this gesture are doomed to be excluded [as] outsiders” (1400). Voorheen was daar in Nederland vir immigrante en vlugtelinge “subsidies for self-organizations and cultural activities” (1231), maar baie hiervan is sedertdien teruggetrek, juis omdat dit assimilering teenwerk. “A strong cultural identity is now seen as the cause of the lack of integration of ethnic minorities” (1236).
Wat die stereotipering van nie-wittes en vroue betref, vertel Wekker van ‘n insident wat myns insiens moontlik gefabriseer is. Sy beweer dat sy by ‘n byeenkoms van ‘n werkgroep nie aangesien is as die belangrike persoon wat sy dink sy is nie, maar as die “cloakroom attendant” (1253). Die rede vir my skeptisisme oor of dit werklik gebeur het, is dat die naam van geen ander persoon of die plek (behalwe “somewhere in South Holland” – 1248) of datum (behalwe die jaar 1982, dus lank gelede – 1242) genoem word nie. Sy vertel ook dat sy as kind saam met haar broer en susters ‘n Rooms-Katolieke skool bygewoon het. “My siblings and I were abused and called bruine poepchinezen” (1264). Reeds as kind was sy geneig om aanstoot aan blankes te gee, bv: “In the fourth grade of primary school, when I was ten years old, I decided to give my yearly class presentation on three Surinamese freedom fighters, Kodyo, Mentor, and Present, who had set the capitol city of Paramaribo, Suriname, ablaze in 1821 in an attempt to put an end to slavery” (1965). Die verering van vandale, saboteurs en terroriste as vryheidsvegters en ikone is nie onbekend in die nuwe Suid-Afrika nie. Ek hou van Barry Hertzog se destydse benadering van “Suid-Afrika eerste”, maar Wekker verkwalik die “rightist parties that insist on ‘our people first'” (1362).
In die 1970’s is daar veral in Amerika met Women’s Studies as ‘n akademiese dissipline begin (1406). Toe Wekker in 1994 as dosent in Utrecht aangestel is, was sy die enigste swarte in die departement (1428). Daar was net twee swart dosente in die humaniora-fakulteit (1552). Wekker het besluit “to utilize the podium that was offered me” (1433). Sy het haarself gesien as “both the moral conscience and the primary problem solver of the department on issues of race” (1552). Ons eie Jonathan Jansen het in 2002, toe hy die dekaan van die Universiteit Pretoria (UP) se Fakulteit Opvoedkunde was, in Utrecht ‘n voordrag in sy eerste taal Engels gelewer; nie in sy moedertaal Afrikaans nie (1574). Wekker het in ‘n artikel op Jansen se rede gereageer (4469).
Iemand uit die gehoor het hierdie tersaaklike vraag aan Jansen gestel: “Are you really the dean of the pedagogical faculty? Is that so because you are good or because you are black?” (1580). In sy boek, Knowledge in the blood (2009), vertel Jansen dat die UP-rektor glad nie in die blankes wat destyds om die dekaanskap aansoek gedoen het, belang gestel het nie. En maande voordat Jansen daarna as die rektor by die Universiteit Vrystraat aangestel is, het die voorsitter van die universiteitsraad herhaaldelik die versekering gegee dat ‘n blanke nie as rektor aangestel sou word nie. In albei gevalle is dit myns insiens duidelik dat Jansen se ras ‘n deurslaggewende rol by hierdie twee aanstellings gespeel het maar Jansen skryf dit toe aan sy buitengewone verdienstelikheid as akademikus.
Hoofstuk 3 het as onderwerp die soort ding waarin Wekker belang stel. Dit het te make met die interseksionaliteit van ras (Hottentot) en geslag (“overdeveloped labia minora”). Drie Nederlandse vroue het in 1917 ‘n psigo-analis gespreek omdat hulle “Hottentot nymphae” het (1713). Freudiaans kan dit aan “the masculinity complex in women” toegeskryf word (1773). “The scientific context allows me to inquire into the understanding of female genitalia that was circulating among medical doctors, sexologists, biologists, and anthropologists, and which phantasmal place the genitals of African women occupied in that representation” (1736). “In medical and artistic Western discourses … the black female, specifically the Hottentot, comes to occupy the same spaces as the prostitute and the lesbian” (1982). Voorspelbaar skryf Wekker: “The concepts of self and other that came into being in Western modernity were dependent on the politics of colonial relations” (1746). Psigo-analise kan glo verstaan word as “a masculinist and colonialist discipline that promoted the idea of Western subjectivity in opposition to a colonized, feminine, and primitive other” (1851). Dit kom dus maar weer neer op Wekker se geykte preokkupasies en kenmerkende vertolkings.
Die onderwerp van hoofstuk 3 bring Wekker feitlik noodwendig uit by “the infamous case of … Sarah Baartman [1770s-1815]” (1999). “It is noteworthy that it was black women with their genitalia and pelvises and not black men who held obsessive fascination for white European and American biological and medical scientists” (2010). “Where did this obsession with black female genitals come from?” (2044). “My central understanding in this section is that race, as the prior fundamental scientific object of study, has inexorably been central to the conceptualizations of sex/gender and of sexuality” (2049). Die standpunt waarvan Wekker uitgaan, is dat die begrip “ras” histories voor die begrip “geslag” inslag gevind het. Dit lyk vir my na twak. Ek dink ‘n mens sou in klein geledere, bv in die familiekring, eers bewus van die twee geslagte (man en vrou) word en daarna in groter geledere van ras (wit en swart). Meer kennis oor die verskille tussen rasse sal dan mettertyd volg, maar bewustheid van nie-standaard seksuele praktyke (bv homoseksualiteit) sal baie stadiger deursyfer omdat sulke bedrywighede meesal nie in die openbaar plaasvind nie.
Wekker ontleen haar mening aan bv Siobhan B Somerville se boek, Queering the color line: Race and the invention of homosexuality in American culture (Duke University Press – die uitgewer van Wekker se 2016-boek – 2012, 273p; Amazon Kindle $18,80), wat ek nie gelees het nie. Maar volgens die inskrywing in die Amazon-katalogus het mense volgens Somerville bewus van verskille in seksuele praktyke (soos by homoseksualiteit) geword na aanleiding van bv hofsake wat rasverskille (soos wit teenoor swart) onder die publiek se aandag gebring het. Hiervandaan is dit dan ‘n klein stappie om blankes die skuld vir homoseksualiteit (soos vir so baie ander ongeregtighede) te gee omdat hulle teen swartes op grond van ras gediskrimineer het. Maar dit gaan dan nog net oor bewustheid van homoseksualiteit (by die publiek); nie oor die ontstaan/uitvinding (“invention” – in die boektitel) daarvan nie.
Ras is, volgens Wekker, “a social and symbolic grammar as important as gender” (233), wat eienaardig is omdat ras in die geledere van identiteitstudies dikwels as ‘n verbeeldingsvlug of konstruk afgemaak word. Let op hoe Wekker uit hierdie dilemma kom deur ras tot ‘n skynbegrip te verklaar. “Race as a fundamental social and (pseudo)scientific concept preceded sex/gender, sexuality, and class, and this manifests in various conceptualizations taking race as their point of departure. It is not just that in temperament, intelligence, and physiology, the so-called lower races have often provided a metaphor for women [but], vice versa, that women have stood in for the lower races” (2060). Wekker se wiele kom myns insiens heeltemal af wanneer sy skryf: “Decolonial feminism … points to gender as a colonial introduction. As a concept gender did not exist among indigenous black people; more fluid categorizations prevailed, but the nonexistence of gender led to the categorization of colonized people as animalistic, nonhuman” (2071). Dit lyk vir my na soliede twak. “The personage of the savage was developed as the other of civilisation and one of the first ‘proofs’ of this otherness was the nakedness of the savage, the visibility of its sex” (2081). Ek sou eerder redeneer dat primitiewe mense in die warm streke nie nodig gehad het om klere te dra nie en dus nie gou uitgevind het hoe om klere te maak nie; vandaar die “visibility of its sex.” Maar daardie sigbaarheid van mense se seksuele toerusting onderskryf my standpunt dat die begrip “geslag” histories waarskynlik voor die begrip “ras” ontstaan het.
“This is a complicated narrative that showcases a deep obsession with blackness, spesifically with black female genitalia, on the one hand, and, in subsequent epochs, an active disappearance of this interest, on the other” (2055). Ek sou eerder beweer dat daar nooit sodanige obsessie in noemenswaardige mate by blankes was nie. Dat wetenskaplikes en nuuskieriges na Baartman as ‘n eienaardigheid kom kyk het, is verstaanbaar. Toe die eerste kameelperd na Europa geneem is, was daar soortgelyke groot belangstelling. Dink net watter bohaai feministiese aktiviste soos Wekker sou opgeskop het as blankes in die kameelperd belang gestel het maar nie in Baartman nie.
Pamela Pattynama (links) en Ena Jansen
Die Suid-Afrikaanse skryfster, Diana Ferrus, het in Wekker se departement in Utrecht studeer en ‘n gedig, “I have come to take you home,” oor Baartman geskryf (3755, 4052). In die bibliografie (4296, 4304) word daar ook vier publikasies van Pamela Pattynama gelys, waaruit ‘n oriëntasie soortgelyk aan dié van Wekker blyk. Pattynama is die Indonesiese lewensmaat van Ena Jansen.
Hoofstuk 4 handel oor homoseksualiteit. In die publiek se oë “gays and lesbians belong to the dominant racial group; that is, in the public eye gays are white. Diversity in sexual cultures, including same-sex cultures, has, by now, with the multiculturalization of Dutch society, become an irreversible fact, but there is no diversity in dominant representations of gay and lesbian life” (2394). Wekker se beswaar is dus maar weer dat blankheid normgewend is. Naas Afro-Surinaamse mati skryf Wekker nou ook van die soortgelyke kapuchera van die Antille. “The construction of their same-sex sexuality, based on West African ‘grammatical principles,’ should not be equated with Western homo- or bisexuality” (2410). In Ghana is daar die soortgelyke supi (2415). Wekker beklemtoon dat hierdie seksuele praktyke van swartes van Westerse praktyke verskil, maar sê nie hoe nie; nie dat ek belangstel om te weet nie. Maar al hierdie soorte seksuele gedrag word glo in Nederland by immigrante aangetref (2421). Die naaste wat Wekker daaraan kom om lig te werp op die verskil in seksualiteit in die Weste en by swartes is: “In the West, the verbal is the sign of modernity, emancipation, and sexual liberation, versus the Afro-Surinamese performative, that does not have to claim an inner, fixed sexual being” (2509). Hierdie sin verwys terug na haar proefskrif waarvolgens seksualiteit op ‘n glyplank tussen manlik en vroulik kan wees. Oor moderniteit beweer sy verder: “The emanication of women and homosexuality [is] the litmus test for modernity” (2443).
In my jeug was daar Swart Piet, sonder stemreg en vakbond en glad nie hardegat nie. Hy het sonder om te mor of te kla die skoorstene skoongemaak sodat Kersvader die presente kon aflewer. Swart Piet het ook Kersvader se rendiere versorg deur kos en water aan hulle te gee. Hoe dinge intussen verander het, blyk uit hoofstuk 5, die laaste hoofstuk. Dit toon dat ons dinge plaaslik effe aangepas het. Swart Piet was die (fiktiewe) Moorse (Arabiese/Berber-) assistent van Sinterklaas (Saint Nicolas), die wit biskop van Myra in die 4de eeu in Griekeland (nou in Turkye). Sinterklaas is die beskermheilige van matrose en kinders (3109). Omdat Piet swart is, word hy met die duiwel geassosieer. Hy het ‘n sak by hom waarin hy stout kinders kon wegvat (3115). Sy rol is “to amuse and frighten children into obedience” (3303). “It is in 1850 – thirteen years before the abolition of slavery – … that the Dutch teacher Jan Schenkman introduced the figure of Zwarte Piet as the obedient servant of Sinterklaas, in an illustrated children’s book” (3303).
Swart Piet word deesdae as generies swart geklassifiseer en mag dus polities byderwets nie in ‘n onderdanige rol gestereotipeer word nie. Die tradisionele uitbeelding van Swart Piet en Sinterklaas dui glo op “gross inequalities of power ” en ‘n “violent hierarchy” (2840), wat nie in ons era met sy ideaal van gelykheid geduld kan word nie. “Zwarte Piet supports a stereotypical image of African people and people of African descent as second-class citizens, feeds underlying ideas about inferiority within Dutch society and gives rise to racial feelings and racism” (2916). “Blacks were envisioned fundamentally as vehicles for white enjoyment” (3325). Omdat Swart Piet ‘n Moor is, sal hy glo anti-Moslem sentiment aanwakker (3120).
In Nederland het aktiviste protes aangeteken teen die voortgesette uitbeelding van Swart Piet. Dit het maar weer neergekom op ‘n verskil van mening tussen die wit “ons” en die swart “hulle” (2894). “Zwarte Piet is racisme” (2905) het die swartes en progressiewe/liberaliste gesê, terwyl die standpunt van die blanke konserwatiewe/behoudendes is: “This is our culture, our tradition” (2983). “If you want to live here, you have to adjust to us. Otherwise just leave” (3080). Wekker reken daar is ‘n “hypersensitivity to foreign criticism of the way we do things here, in our little country” (3969).
Om sake te beredder, is besluit Swart Piet “would become progressively less ‘negroid'” (2910). Maar die beswaar wat daarteen geopper is, is dat Swart Piet nie geneties swart is nie. “Pete became Black Pete because he had to pass through the chimney” (3103). Die winkel Bijenkorf het Swart Piet in 2015 in Goue Piet verander (3827). In 2015 is berig dat besluit is “the schools have three years to present a ‘neutral’ Pete, and for 2015 it means doing away with at least one of his five derogatory characteristics: red lips, kinky hair, golden earrings, black skin and stupidity in his presentation” (3870). Wekker kom tot die volgende anti-wit gevolgtrekking: “Ultimately, the preservation of that precious innocent sense of self is the most repressed as well as the most driving reason for the vehemence of the debate” (3346).
Slot
Wat duidelik is, is dat Wekker se siening en blykbaar ook haar hele lewe deur haar ras en seksualiteit gedikteer word. In albei opsigte bevind sy haar buite die Nederlandse hoofstroom. Dit maak van haar ‘n vreemdeling in die land waarin sy die grootste deel van haar lewe deurgebring het. In Queeristan (3537) sal sy seker meer tuis voel. Haar siening van blanke Nederlanders en trouens van alle blankes, asook die Weste, kan allermins as ewewigtig of gesaghebbend aanvaar word.
Wekker het in 2009 ‘n artikel oor “Imagining Black Europe” gepubliseer (4475), wat op die radikaliteit van haar politieke denke kan dui. Dit herinner aan Ferial Haffajee se boek, What if there were no whites in South Africa? (2015, 153p; Amazon Kindle $17,52). Implisiet in albei gevalle is daar denke wat vir my as blanke afstootlik is. Die ironie en tragedie is dat dit nie noodwendig wensdenkery is nie. Sowel ‘n swart Europa as ‘n homogene nie-wit Suid-Afrika is moontlikhede. Albei verskynsels is besig om sienderoë die wrede werklikheid te word.
My bostaande teks gee ‘n aanduiding van die soort “akademiese” werk wat in Gender Studies gedoen word. Daar word dikwels nie eens probeer om objektief of wetenskaplik met ‘n onderwerp om te gaan nie. Van Jürgen Graf (gebore in 1951) is onlangs die volgende boek gepubliseer: White world awake! Stopping the planned extermination of our volk (Marlboro: Barnes Review/Peace Books, 2016, 540p; Amazon Kindle $4,55). Ek moet sê dat ek eintlik teleurgesteld met die propagandistiese inslag van die teks is. Maar hy verskaf ook sinvolle inligting. Graf is een van diegene wat die verdere verswarting van Europa wil voorkom deur hierdie lande in ‘n “Eurasian Federation” (7060) saam te voeg. Hy lys verskeie maatreëls waarmee sommige van die huidige negatiewe kenmerke van Europa teengewerk kan word. “Many of the solutions apply equally to the rest of the White World” (7065). Deel van sy “10-step program” (7065) is die hervorming van onderwys, wat identiteitstudies, soos Gender Studies, in die slag sal laat bly. Hy druk hom nogal kras uit: “A university professor of ‘Gender Studies’, after the abolition of this subject, has to accept a position as a typist or a geriatric care giver and, contrary to their earlier occupation, is now to pursue something useful” (6389).
Intussen is daar geen einde aan die stories wat Wekker en haar geesgenote vertel en aangemoedig word om ten koste van blankes te vertel nie. Daar is bv die swart dosent aan Cornell University (Ithaca, New York), Grant Farred, wat die (fiktiewe) storie vertel van hoe hy blare by sy huis gehark het toe ‘n blanke vrou vir hom werk aangebied het; seker tuinwerk. Hy het ‘n boek daaroor gepubliseer: Martin Heidegger saved my life (2015, 104p; Amazon Kindle $5,12). In die na-meriete era moet besef word dat enigeen enige pos kan beklee, maak nie saak hoe hoog die pos is en watter vereistes tradisioneel daarvoor gestel is nie.
Dit is algemeen bekend dat die Kaap aanvanklik ‘n besitting van die Vereenigde Oostindische Compagnie (VOC) en later ‘n Hollandse kolonie was, voordat die Britte in 1806 daarop beslag gelê het. Diegene wat die geskiedenis van die VOC-era ken, weet ook dat die VOC en die Hollanders ‘n koloniale ryk in die Ooste gehad het, veral wat deesdae Indonesië genoem word. In 1945/1949 het die Indonesiese argipel onafhanklik van Nederland geword.
Naas die Kaap en Oos-Indiese eilande het Nederland ook Wes-Indiese eilande as kolonies gehad, sommige waarvan steeds as deel van Nederland geadministreer word. Op die vasteland van Suid-Amerika was daar Hollandse pogings om ‘n vastrapplek te kry op wat deesdae Brasilië genoem word. Hulle is egter na meer as twee dekades in 1654 deur die Portugese uitgedryf. Die enigste gebied op daardie kontinent wat lank ‘n Nederlandse kolonie was, word tans Suriname genoem.
Aan die noordkus van Suid-Amerika, tussen Venezuela en Brasilië, was daar drie kolonies, die Guianas genoem. Van wes na oos was daar Brits-Guiana (tans Guyana– geografies die grootste van die Guianas en ook met die grootste bevolking), Nederlands-Guiana (tans Suriname) en Frans-Guiana (sedert 1643/1817 steeds Franse gebied en geografies die kleinste Guiana met ook die kleinste bevolking). Veralgemenend kan van die drie Guianas gesê word dat die klimaat tropies, die kusgebied moerasagtig en die binneland bergagtige woudgebied is.
In Guyana was daar voorheen vier Hollandse gebiede, Essequibo (1616, voor dit Pomeroon, 1581), Berbice (1627) en Demerara (1752). In 1796 het Brittanje beheer van hierdie gebiede oorgeneem om dieselfde rede as wat in 1795 vir die oorname van die Kaap aangevoer is: Prins Willem van Oranje het na Engeland gevlug en die Britte gevra om Hollandse oorsese gebiede teen moontlike Franse aanvalle te beskerm. In 1814 het Holland Britse gesag erken oor wat nou Guyana genoem word. In 1831 het die Britte die eens Hollandse gebiede in ‘n enkele kolonie, Brits-Guiana, gekonsolideer. Guyana het in 1966 onafhanklik geword met Engels as die amptelike taal.
Die Engelse was sedert 1630 in Suriname, maar Hollanders het reeds in 1613 in hierdie gebied aangekom. In 1667 het Holland, na die tweede Anglo-Hollandse Oorlog (1664-1667), met die Verdrag van Breda, Nieuw Amsterdam (Manhattan-eiland en omstreke), tans New York, vir Suriname geruil. In 1674 is die bepalings van hierdie ooreenkoms bevestig. In 1975 het Suriname polities onafhanklik van Nederland geword. Ekonomies was en is Suriname egter deurgaans parasities ten koste van Nederlandse belastingbetalers. Dit geld in groot mate al die oorblywende Nederlandse Karibiese gebiede. Sy Wes-Indiese eilande en Suriname was vir Nederland as koloniale moondheid nooit so lonend soos die Oos-Indiese eilande nie. Die koloniale gebiede wat deesdae kies om deel van Nederland te bly, doen dit primêr omdat dit vir hulle finansieel voordelig is.
In die Wes-Indiese eilande en omstreke, insluitende Suriname, is slawe uit Afrika destyds ingevoer, bv om op die suikerplantasies te werk. Slawerny is in 1863 in Suriname afgeskaf. Daar was ‘n oorgangstydperk van ‘n dekade. Al die slawe was dus teen 1873 vry. Veral na die Tweede Wêreldoorlog is aktiewe pogings aangewend om skuldgevoelens oor die destydse slawerny by die blanke Nederlanders te wek. Dit het ‘n aktivistiese bedryf geword waarin vergoeding vir nie-wit Surinamers van hedendaagse Nederlandse belastingbetalers geëis word. Hierdie sagmaakproses word met verwyte oor sowel historiese as fiktiewe onmenslike behandeling en immorele dade oorlaai. ‘n Gevolg is dat om “menslikheidsredes” allerhande toegewings deur die Nederlandse regering gemaak is.
Die Karibiese eilande wat deesdae verkies om deel van Nederland te bly, toon onteenseglik dat kolonialisme (soms) eerder voordelig as nadelig vir gekoloniseerdes kan wees. Maar daar is ‘n ander groot voordeel wat tot die uiterste toe misbruik word: nie-wittes uit hierdie gebiede vestig hulle in baie gevalle oorgraag in Nederland. In die geval van Surinamers is hulle brood aan albei kante gebotter: Die land is polities (eerder as ekonomies) onafhanklik maar met amptelike onafhanklikheid in 1975 het 40 000 Surinamers na Nederland gestroom asof dit ‘n toevlugsoord was waarop die inkommers vanselfsprekend geregtig was, met baie ander Surinamers wat sedertdien dieselfde gedoen het. As die koloniale juk so erg was as wat graag voorgegee word, sou alle nie-wit Surinamers onafhanklikheid verwelkom, daar aangebly en die land na hulle wense getransformeer het. Pleks daarvan het Nederland as die koloniale moondheid hierdie weerslag van kolonialisme ten minste amptelik gedwee aanvaar, al was die blanke Nederlandse publiek oor hierdie verwikkeling heelwat minder inskiklik. Daar is immers reeds sedert 1945 ‘n toevloei van inkommers uit veral Indonesië.
Nederlands is Suriname se amptelike taal, maar Sranan Tongo (Taki Taki) is die algemene spreektaal, ‘n kreoolse mengeltaal van Engels, Nederlands, Portugees en swart Afrikatale. Sranan word as ‘n Engelse kreooltaal geklassifiseer. Dit lyk asof dit iets soortgelyk aan Fanagalo met ‘n beperkte woordeskat en eenvoudige vormleer is. Opvallend is dat al die Nederlandse kreooltale wat in die koloniale era ontstaan het, in onbruik verval en verdwyn het (Wikipedia). Desnieteenstaande is daar oorverligte polities byderwetses in Suid-Afrika wat Afrikaans tot ‘n kreooltaal verklaar; selfs ook in minstens een publikasie van die Afrikaanse Taalmuseum en -monument. Daar is ook Surinaams-Nederlands waarvoor groter amptelike erkenning verlang word.
Die punt is dat daar in Suriname nie sprake is van ‘n volwaardige taal (of dialek) wat soos Afrikaans uit en naas Nederlands ontwikkel is nie.* Die rede hiervoor is ongetwyfeld (onder meer) omdat die blanke bevolking van Suriname deurgaans te klein was. Terselfdertyd dien dit as bevestiging dat Afrikaans nie sonder uitsonderlike blanke ywer sy beslag sou gekry het nie; dus dat Afrikaans nie tot ‘n selfstandige taal uitgebou sou kon word op grond van Khoi en Kaaps soos sommige taalkundiges ons deesdae probeer wysmaak nie. Kaaps is nie die anker van Afrikaans nie; ook nie die aangewese weg vir die behoud van Afrikaans nie. Kaaps verseker veel eerder die nie-bestaan van Afrikaans as ‘n volwaardige taal naas Engels tensy Kaaps daadwerklik en doelbewus van Afrikaans losgemaak word.
[* Gloria Wekker kom met ‘n bewering wat ek kwalik kan glo: “The enslaved in Suriname were not allowed to speak Dutch, but developed their own languages and cultures” (White innocence, Durham: Duke University Press, 2016, 240p; Amazon Kindle $15.38, 988). Waarom is die slawe aan die Kaap toegelaat om Hollands te praat terwyl dit in ‘n ander Nederlandse kolonie, Suriname, verbode was? Dit kom voor asof Wekker met ‘n valse bewering uitdrukking aan haar anti-koloniale en anti-blanke sentiment gee.]
Wat swart aktiviste en hulle wit meelopers se retoriese propaganda teen blankes voed, is stories, sowel waar as fiktief, oor wat tydens slawerny gebeur het. Die motief is om blankes van lank gelede sleg voor te stel en dit dan deur assosiasie op hedendaagse blankes van toepassing te maak. Daar is talle boeke beskikbaar oor wat in die tyd van slawerny in bv die suidelike state van Amerika gebeur het. Dit is as propaganda in die stryd om swart burgerregte tot die uiterste misbruik en word steeds ingespan om skuldgevoelens by blankes te wek ten einde buitensporige bevoordeling as kompensasie vir beweerde benadeling af te dwing. Dieselfde spel word plaaslik gespeel met dikwels oordrewe wanvoorstellings van wat tydens apartheid gebeur het.
Omdat slawerny tot die 19de eeu in die Karibiese gebied voorgekom het, is daar leesstof daaroor wat ten bate van swart bevoordeling misbruik word. Thomas Thistlewood (1721-1786) se naam word tot vervelens toe opgehaal. Hy was ‘n Engelsman wat in 1750 na Jamaika gegaan het, ‘n slawe-eienaar geword en 33 jaar lank met ‘n swart slavin, Phibbah, soos man en vrou saamgeleef het. Hulle het ‘n seun, John, gehad. Thistlewood het Phibbah vrygekoop en sy het self ‘n slawe-eienaar geword. Twee beskikbare boeke, gebaseer op Thistlewood se dagboek, is Douglas Hall, In miserable slavery: Thomas Thistlewood in Jamaica, 1750-1786 (University of West Indies Press, 2012, 419p; Amazon Kindle $11,39) en Trevor Burnard, Mastery, tyranny, and desire: Thomas Thistlewood and his slaves in the Anglo-Jamaican world (University of North Carolina Press, 2009, 334p; Amazon Kindle $19,38). Ek het nog nie hierdie twee boeke gelees nie.
In hierdie rubriek konsentreer ek op Suriname omdat ek toepassings op hedendaagse Nederland en Suid-Afrika wil maak. Met die oog hierop het ek ‘n boek gelees wat handel oor ‘n persoon soortgelyk aan Thistlewood, naamlik Landeg White se Studying to be singular: John Gabriel Stedman, 1744-1797 (2012, 268p; Amazon Kindle $11,39). Stedman het ‘n Skotse pa en Hollandse ma gehad. Hy was as ‘n soldaat in Holland gestasioneer en het in 1772 as ‘n vrywilliger na Suriname gegaan om ‘n slawe-opstand te onderdruk. Soos sy tydgenoot Thistlewood het Stedman dagboek gehou, maar later self ‘n boek oor sy ondervindings en waarnemings gepubliseer. Anders as Thistlewood was Stedman, afgesien van die dienste van ‘n lyfbediende, Quaco, nie ‘n slawe-eienaar nie, maar soos Thistlewood het Stedman met ‘n slavin, Joanna, soos man en vrou geleef. Ook hulle het ‘n seun met die naam John gehad. Maar Stedman se verblyf in die Karibiese streek was baie korter, van 2 Februarie 1773 tot 1 April 1777, toe die soldate na Nederland teruggekeer het.
Teen die einde van sy lewe is Stedman se boek gepubliseer: Narrative of a five year’s expedition, against the revolted negroes of Surinam in Guiana, on the Wild Coast of South America, from the year 1772 to 1777 (London: J Johnson & J Edwards, 1796, 2 quarto volumes, 80 engravings). Die gravure is reproduksies van Stedman se tekeninge. Veral William Blake (1757-1827), die latere bekende Engelse digter, se 16 uitstekende gravures het bekendheid verwerf. “The pictures in question were engraved by William Blake and the originals have disappeared. No one can be sure how much was Stedman’s and how much Blake’s contribution to their unquestionable power and authority” (Kindle 1664). “Blake was to become iconic in the campaign to abolish slavery” (1220). “The slave pictures passed into the iconography of the abolition debate. They were, and are, known to tens of thousands of people who know nothing about their connection with Stedman, and they are still deployed as standard illustrations to Caribbean and even African histories” (1659).
Dit is hierdie teks en illustrasies wat in verskeie weergawes ook in Duits, Frans, Italiaans, Nederlands en Sweeds gepubliseer is. Hulle is destyds deur aktiviste gebruik om steun te werf vir veldtogte om die vrystelling van die slawe te bewerkstellig. Deesdae word Stedman se boek steeds ingespan in anti-koloniale retoriek om skuldgevoelens by blankes oor slawerny te wek ten einde bevoordeling vir nie-wittes te verkry. Stedman se mulatto/baster vrou/bywyf, Joanna, word in hierdie proses tot ‘n ikoniese figuur verhef (101). Joanna was een van vyf kinders wat haar ma, Ceri, ‘n swart slavin, by ‘n blanke, Kruythoff, gehad het (1848). Stedman, daarenteen, word in propaganda soms as die skurk in die verhaal voorgestel, as ‘n uitbuiter van swartes, al het hy Joanna probeer vrykoop; al wou hy haar saam met hom na Holland neem (sy het verkies om by haar familie te bly); al het Stedman na Joanna se dood hulle seun, John, vrygekoop en hom binne sestien maande na Holland laat kom; al het hy John in Holland en van 1784 af in Engeland toegewyd versorg; en al het Stedman sy lyfbediende, die slaaf Quaco, vrygekoop.
Die ironie is dat hoewel Stedman se teks en die illustrasies in sy boek deur abolisioniste gebruik en misbruik is, hy nie ‘n voorstander van die afskaffing van slawerny was nie. “He didn’t like this talk about abolition … He preferred reform” (1984). Stedman skryf in die voorwoord wat hy in 1796 by sy teks byvoeg het: “It must be observed that liberty, when suddenly granted to illiterate and unprincipled men, must be to all parties dangerous, if not pernicious” (3085, 3184). “Stedman was deeply disturbed by the 1795 maroon [run-away slave] revolt in Jamaica and the 1796 Carib rebellion in St Vincent” (3111). Hierdie opstande is deur die Franse Revolusie (1789) geïnspireer. Desnieteenstaande het die kombinasie van teks en illustrasies veral hierdie gevolg gehad: “making his book throughout Europe for five decades one of the most powerful advocates of the cause he repudiated” (1984).
Stedman was glad nie tevrede met die 1796-uitgawe van sy boek nie. Stedman se teks is voor publikasie in opdrag van die uitgewer deur William Thomson herskryf, onder meer omdat Stedman se spelling en gebruik van leestekens en hoofletters veel te wense oorgelaat het en hy dikwels van sy onderwerp afgedwaal het. By Stedman was daar “an inexhaustible willingness to be sidetracked. He was interested in everything … When those interests were reinforced by his deep love for Joanna, he quickly lost all sense of difference, and was ready to listen to anyone” (693).
“Stedman regarded himself as far more of an artist than a writer” (2600). Hollands was sy moedertaal en beter as sy Engels. Die boek was boonop “his first extended piece of writing” (699). “What Thomson did was to cut away Stedman’s decorations, allowing the bare story to speak for itself” (143). “The main victim of the 1796 Narrative is Joanna. Most of the tapestry of allusion and quotation woven around her in [the] 1790 [manuscript] is simply cut away by Thomson” (3137). “Overwhelmingly, and without anywhere criticizing Joanna, Thomson disapproves of Stedman’s dealings with her” (3158), moontlik omdat hy ‘n Presbiteriaanse predikant was. Waarin Thomson geslaag het, was “shifting Joanna away from the Narrative’s centre to its fringe” (3158).
Bykans twee eeue na eerste publikasie in 1796 is ‘n betroubare weergawe van Stedman se teks, geredigeer deur Richard en Sally Price, met ‘n inleiding en notas, gepubliseer: Narrative of a five years expedition against the revolted negroes of Surinam: Transcribed for the first time from the original 1790 manuscript (Baltimore: Johns Hopkins University Press, 1988). Dit is belangrik om tussen die gepubliseerde 1790- en 1796-teks te onderskei. Die nie-betroubare weergawe van 1796 is die een wat invloedryk was. White skryf: “My preference, too, is for the 1790 ‘Narrative’, now revealed in all its richness. But it was the 1796 Narrative that made history” (148).
Daar is ‘n verdere komplikasie. Stedman het tydens sy verblyf in Suriname ‘n dagboek in verskeie vorme gehou en dit daarna aangevul met outobiografiese besonderhede oor sy lewe voor en na sy verblyf in Suriname. Die Suriname-dagboek het nie volledig behoue gebly nie. Maar ‘n vergelyking tussen die oorgelewerde dele van die dagboek en die 1790-manuskrip toon groot verskille. Wat hier gebeur het is dat Stedman na verloop van meer as ‘n dekade eers in die lente van 1788 met skryfwerk aan sy boek, gebaseer op sy dagboek, begin het. Hy was nostalgies oor die verlede, het gebeure aangedik en inligting bygevoeg wat soms sy dagboek teenspreek. White meen dit “could seem close to falsification” (1357).
Stedman was sedert 1782 met ‘n emosioneel-onstabiele Hollandse vrou, Adriana, getroud, by wie hy uiteindelik vyf kinders gehad het. Van 1784 af het hulle in Engeland gewoon. Stedman “was disillusioned with England” (335), ná sy aanvanklike “Fielding-derived fantasy of English country life” (360); ‘n verwysing na die Engelse romanskrywer, Henry Fielding (1707-1754). Stedman het verplig gevoel om Holland te verlaat en na Tiverton, Devonshire, in Engeland uit te wyk nadat sy brigade in 1782 ontbind is. Een van die gevolge van sy nuwe situasie was dat hy sy verhouding met die slavin Joanna in die manuskrip van sy boek verromantiseer het. “In writing the Joanna-centred sections of the ‘Narrative’, Stedman had his Journal at his elbow and the first point to be made is that he is not primarily concerned with the ‘facts'” (1828). “Between the diary entries made in Suriname during the mid-1770s and the completion of his ‘Narrative’ on 1 September 1790, he devised idioms for the presentation of himself, Joanna and the rebel maroons [run-away slaves] of Suriname, based largely on his reading in eighteenth century literature” (138).
Joanna is op 6 November 1782 weens vergiftiging in Suriname oorlede, nege maande nadat Stedman op 2 Februarie 1782 met Adriana getrou het. Stedman was besonder geheg aan sy en Joanna se kind, Johnny, maar Adriana “took her frustrations out on Johnny” (321; ook 404). Vir Adriana Johnny “was an interloper … she increasingly cast herself as wicked step-mother” (326). “Stedman’s pride in Johnny is one of the most attractive features of his Tiverton Journal. He was the living reminder of those days he had lain with Joanna in their small house on the outskits of Paramaribo” (449), die hoofstad van Suriname. Johnny het in 1792 as 17-jarige op sy vyfde vaart as Britse matroos by Jamaika verdrink.
Stedman het teen die einde van 1772 uit Holland na Surimane vertrek, van die eiland Texel af (534), soos Jan van Riebeeck meer as ‘n eeu vroeër. “By the time Stedman arrived early in 1773 … Jewish families were the longest established group of white colonists in Suriname, and the only ones to have preserved a separate racial and religious identity” (578). Hierdie Jode was voorheen in die Hollandse nedersetting in Brasilië, het in 1654 uitgewyk na wat tans Frans Guiana is en hulle in die 1660’s by die Engelse in Suriname aangesluit.
Slawe het dikwels gedros en hulle in die Guiana-woude gevestig en strooptogte op die plase uitgevoer, soms met behulp van slawe werksaam op die plase. As hulle gevang word, was hulle verweer dat hulle deur die marone ontvoer is. Hulle is marone/”maroons” genoem, afgelei van die Spaanse woord “cimarrón” (“cima” beteken bergtop) om aan te dui dat hulle wild of ongetem is (588). In Stedman se tyd was daar na beraming vyf of ses duisend marone. Ander slawe is ingevoer om die drosters te vervang. Onlangs ingevoerde slawe is soutwaterslawe genoem (603).
In 1760 en 1762 het die Hollandse owerheid naïewe ooreenkomste met twee maroongroepe gesluit waarvolgens hulle as vry en onafhanklike entiteite erken is. “Both groups agreed to halt their raids in return for an annual payment of supplies, including ammunition … Both groups agreed to hand over further runaways” (638). “Slaves continued abandoning the plantations for the forest, partly fleeing ill treatment, partly encouraged by the independence achieved by the existing maroons” (643). “Stedman had come to believe that the peace bought for the colony by the peace treaties of 1760 and 1762 had been achieved at too high a price. They had created, on Suriname’s very borders, flourishing communities who would always pose a threat, if only by the example they posed to the plantation slaves” (1192).
Boni was een van die leiers van die marone. “Boni’s name – along with lieutenants Baron and Jolycoeur – … passed into modern Suriname history as the archetypal resistance hero” (648). “It was Stedman’s Narrative that made Boni a prototype of the just rebel and guerrilla fighter” (652), al het hy gemoor en gesteel. Hierdie gebeure herinner aan FW de Klerk wat ten spyte van die goeie raad wat hy tot die teendeel ontvang het, besluit het om onvoorwaardelik met terroriste te onderhandel. Dit herinner ook aan die helde en ikone wat voor, tydens en na die De Klerk-onderhandelings gefabriseer is.
“Boni “was a second generation maroon, a so-called ‘bush-Creole’, born in the forest c 1730, probably of an Amerindian father and African mother. It sounds the right ancestry for someone afterwards taken up as a proto-nationalist – born in freedom, and descended from the two groups most exploited by the slave colony” (658). Boni “intended pursuing a policy of amalgamating all the separate maroon groups … to make them more effective as a fighting force” (663). Stedman “present a deeply sympathetic account of the ‘rebel Negroes'” (668). Hy “eventually came to admire” Boni (688).
Wat ‘n mens in White se boek lees, herinner dikwels aan ons geskiedenis. Daar was bv die projek om ‘n 94 kilometer lange halfsirkelroete in die woud te vestig en dit gereeld te patroleer ten einde die nedersetting teen aanvalle te beveilig. Soos in die geval van bv Koevoet of die Kaapse Korps of die vroeëre Britse pandoere is die Hollandse soldate deur ‘n “Neeger Vrijcorps or Black Rangers” bygestaan. “These were a contigent of 300 slaves who, in July 1772, were offered their freedom in return for military service” (705). Hierdie swartes het die plaaslike omstandighede geken. Hulle “turned out to be far more effective as forest fighters than any European troops” (710; ook 994). Wanneer die blanke troepe die woud ingevaar het op soek na marone “they … marched, European style, to the roll of drums; it is hardly surprising they saw nothing of the enemy” (947).
Die troepe wat na Suriname gestuur is, “was made up of several nationalities – Swiss, German, French, Dutch and, of course, the Scotsmen of the Scots Brigade” (973), waarvan Stedman lid was. Holland het op daardie stadium nie oor ‘n nasionale weermag beskik nie. In die linkse aktivistiese literatuur word voorgegee dat die slavinne onweerstaanbaar mooi vir hierdie blanke soldate was. In werklikheid was dit feitlik al vroue wat beskikbaar was en dié van gemengde afkoms, die mulatto’s, is deur die blanke soldate bo die swartes verkies. “In a colony of 3 000 whites and slaves, the arrival of 500 young European men with 400 to follow was the event of the century. No one knows exactly how many widows or unmarried heiresses were in Paramaribo at the time, but they descended on the young officers in swarms” (720). Stedman “was in a buyer’s market” (734).
Die situasie was dus eintlik heel anders as wat dit deesdae graag in linkse geledere voorgestel word. Die blanke soldate het die slavinne in ‘n sin in sommige gevalle eerder bevoordeel as benadeel. Op 1 Maart 1773 skryf Stedman in sy dagboek: “Receive a cordial and two fine oranges from a mullato girl” (725). In sy Narrative word dit aangedik tot “a basket of oranges” (1828). “Interestingly, it was Joanna herself [who] took the initiative in approaching him: we learn later it was she [who] sent the cordial and oranges” (734; ook 1027). Sy was 15 jaar oud (1032). Stedman het met Joanna se ma en die res van haar famlie ooreengekom dat “Joanna was to be cook, nurse, laundry woman and concubine” (734). Sy “belonged to an extended family with connections even among the rebel maroons” (913).
“The ‘wedding’ of 8 May was the conclusion of these transactions in the presence of Joanna’s relatives. However, it is also abundantly clear from the Journal that Stedman quickly fell in love with her … Despite the many opportunities for sexual adventure in Suriname at all levels of society, he appears to have been faithful to her … Most significant of all, in tracing the development of his feelings, is his deepening sense of responsibility for her” (739). “He was concerned about her future and had no wish to depart leaving her pregnant with a child who would, by the law of the colony, be born into slavery. This refusal to treat her as a sexual commodity develops into a passion to ‘free’ her” (749). “Inter-racial marriages were permitted under Dutch colonial law … But is was not possible to marry a slave, and Stedman’s ‘Surinam’ marriage was the only type of marriage available to him. He seems, initially at least, to have regarded it as binding, with the ultimate intention of ‘freeing’ her and taking her back to Holland when his regiment was withdrawn from Suriname” (1137).
Stedman kon egter nie daarin slaag om met Joanna se slawe-eienaar op ‘n vrystellingsprys ooreen te kom nie. Joanna het die bediende van mev Godefroy geword vir wie sy tot die einde van Godefroy se lewe sou moes werk. “Joanna had found a more congenial owner. The condition was that she would never leave Suriname, at least during Mrs Godefroy’s lifetime … it was years before Stedman came fully to terms with this implication, that she [Joanna] preferred her life in Suriname to the prospect of accompanying him to Holland. It also left Johnny’s fate undecided” (1172).
“With his fellow officers and men, he [Stedman] spoke Dutch and sometimes French. With Quaco, his manservant, and with the oarsmen, he was already speaking Sranan, the Suriname Krio he had begun to learn from his sleeping dictionary, Joanna. But he kept his Journal in English, and in a dialect increasingly distancing himself from his situation” (799). Met ander woorde, sy simpatie het al hoe meer na die kant van die slawe en marone geleun. “It is only … in the final entries of the Suriname diary, that he offers any hint that their [the slaves’ and maroons’] cause may be a just one” (882).
“There can be no doubt that Joanna was the first agent of his change of heart supplemented, once his eyes were opened, by what he loved to term ‘occular demonstration'” (908), met ander woorde, persoonlike, sintuiglike waarneming. Verdere aansporing was toe hy agtergekom het dat Joanna swanger is. “Instantly aware of the momentous implications – that his child, the future Johnny, would be born into slavery – he began, literally overnight, to record examples of cruelty to slaves” (1094). Dit was deel van “his new role as prospective father. He was beginning to change sides” (1104). “The fact is that anti-slavery sentiment barely existed in the third quarter of the eighteenth century” (892). “As for Holland, always Stedman’s first point of reference, revulsion against slavery would not be a significant political force until the 1850s” (897).
Suriname was geen klaslose gemeenskap nie. Daar was nie net ‘n onderskeid tussen blankes en nie-blankes, slawe-eienaars en slawe, asook marone en slawe, nie. “There were divisions in Suriname’s slave population, between shades of colour [black and mulatto], between domestic and plantation slaves, and even between different versions of plantation slavery. Sugar was the most demanding crop of all. Cultivated on a large scale to a strict seasonal timetable, and requiring a regimented work force … Coffee and cotton production were less hectic, and lumber work deep in the forest was, in strictly relative terms, the freest slavery of all” (1042). Gelykheid en eendersheid in gemeenskappe is wensdenkery. Onderskeide en hiërargie is so natuurlik soos water.
Ek het aangetoon hoe historiese gebeure deur propagandiste vir hulle doeleindes skeefgetrek word. Daar is ook insiggewende parallelle tussen die twee eertydse Hollandse kolonies, die Kaap en Suriname. Hierdie rubriek dien as agtergrond vir die volgende een, waarin ek skryf oor ‘n Afro-Surinamer, die lesbiese mulatto Gloria Wekker, wat in haar onverkwiklike aanvalle op hedendaagse blanke Nederlanders in meer as een opsig ‘n skewe siening van die verlede en hede het.
