Leon Lemmer: Anton van Niekerk se leuens weer aan die kaak gestel

Dit is belangrik dat die leuens wat deur die ANC en oorverligtes, soos Anton van Niekerk, oor bv die verlede versprei word, met betroubare inligting teengespreek word. Met verwysing na een van Hermann Giliomee se boeke het ek op 20 deser op Praag aangetoon hoe vals Van Niekerk se aantygings teen Bantoe-onderwys is. Hierdie gerespekteerde historikus het pas self Van Niekerk tot orde probeer roep. Omdat Giliomee verdere inligting verskaf, haal ek sy brief (Die Burger, 26 deser, p 14) in sy geheel aan.

“In sy artikel ‘Wat is versoening?’ (DB, 11.06) noem prof Anton van Niekerk as een van die onregte van apartheid ‘die sistematiese ontneming van onderwysgeleenthede tot op die punt waar miljoene vandag nog steeds ly aan onagterhaalbare agterstande’. Uit navorsing blyk die teendeel, naamlik dat onderwysgeleenthede onder die NP-regering dramaties uitgebrei het.

“Onder die VP-bewind het kerke en sendinggenootskappe die grootste verantwoordelikheid vir onderwys vir swart en bruin kinders geneem. FRA Hoernlé, leidende liberaal van sy tyd, het in 1939 geskryf dat dit ‘selfmoord’ vir enige Volksraadslid sou wees om hom daarvoor te beywer dat die staat die finansiële verpligtinge vir bruin en swart onderwys oorneem.

“Tussen 1948 en 1994 het swart kinders op skool gegroei teen ‘n gemiddelde koers van 5,5% per jaar en die bywoningskoers van ‘n skrale 24,5 tot 84,5%. Tussen 1954, toe dr Hendrik Verwoerd die sogenaamde Bantoe-onderwysstelsel ingevoer het, en 1986, het swart getalle op sekondêre skool van ongeveer 5 000 tot 1,2 miljoen gegroei. In hierdie tyd het die getal swart studente van onder 2 000 in 1954 tot 50 000 gespring. Dieselfde stygings het in bruin en Indiër-onderwys plaasgevind.

“Baie swart en bruin matrikulante is tot die middel sewentigs toegang tot die beste universiteite ontsê, maar, soos prof Richard van der Ross by geleentheid gesê het, is aan bruin en swart kinders die geleentheid tot universiteitsonderrig op ‘n veel breër basis beskikbaar gemaak as voorheen.

“Daar was aansienlike rassediskriminasie in per kapita-besteding op die verskillende groepe, veral vanweë die snelle toename van leerders in ‘n konteks van bevolkingsgroei. Maar die begroting vir swart onderwys het dramaties toegeneem. Dit het bv net van 1977 tot 1982 met meer as 200% gestyg.

“Dr Kathleen Heugh, ‘n gerespekteerde navorser oor onderwys, het onlangs in die gesaghebbende Annual Review of Applied Linguistics geskryf dat daar tussen die middel 1950’s en die middel 1970’s in swart skole ‘n stewige verbetering in geletterdheid en syfervaardigheid was.

“Dit was danksy moedertaalonderwys vir die eerste agt jaar, goeie teksboeke en vaardige onderwysersopleiding. Dit het gelei tot ‘n slaagsyfer van 83% in matriek in 1976. In 2008 het dit gedaal tot 56%. Tussen 1975 en 2008 het die proporsie swart leerders met universiteitstoelating van 36% tot 13% gesak. Heugh besluit dat ‘Bantoe’-onderwys uit twee fases bestaan het. Voor 1976 het swart skoliere daarby gebaat; ná 1976 was dit tot hul nadeel met onder meer moedertaalonderrig beperk tot drie jaar.”

Die ANC en sy meelopers loof 1976, toe die Soweto-skoolopstande plaasgevind het, as ‘n wonderjaar en vier hierdie gebeure jaarliks met ‘n openbare vakansiedag, genoem Jeugdag (16 Junie). Dit is duidelik dat dit ‘n politieke viering is, want sedertdien het skoolonderwys vir veral swartes drasties agteruitgegaan.

Leon Lemmer: Wilhelm Verwoerd, Hennie van Coller en Anton van Niekerk oor Hendrik Verwoerd

Sedert sy diensaanvaarding op 1 April het Wim de Villiers, die rektor van die Universiteit Stellenbosch (US), getoon dat hy vasbeslote is om die universiteit selfs vinniger as sy voorganger, Russel Botman, te verswart en verengels. Binne drie maande kan niemand met reg beweer dat sy aanstelling transformatories ‘n terugwaartse stap was nie. Die teendeel is onteenseglik waar. Dít word nie as ‘n kompliment bedoel nie. Een van De Villiers se weersinwekkendste skuiwe was om van die verwydering van ‘n gedenkplaat ter ere van Hendrik Verwoerd ‘n openbare demonstrasie te maak. Dit was volgens De Villiers se insig en gesindheid nie voldoende dat die betrokke gebou nie meer na Verwoerd genoem word nie. Die uitboender van die borsbeeld van DF Malan is dalk volgende op sy lys. Die US is moontlik reeds naarstiglik besig om ‘n agterkleinkind te probeer opspoor wat oorgehaal kan word om Malan by so ‘n geleentheid te beswadder. Of dalk volstaan die US met eie talent, soos Anton van Niekerk en Amanda Gouws, om die verlangde karaktermoord te pleeg. (Ek hoop maar dat ek hiermee nie nuttige wenke aan De Villiers gee nie.) Dit is ‘n politieke spel wat met oorgawe deur die US-bestuur gespeel word; nie ‘n poging om die US van akademiese verval te red nie.

Wilhelm Verwoerd

In die geval van Hendrik Verwoerd het dit geen oorreding geverg om sy kleinkind, Wilhelm, te oortuig om die nagedagtenis van sy oupa in die openbaar te onteer nie. [Ek verwys voortaan na onderskeidelik (HF) Verwoerd en Wilhelm.] Vir Wilhelm is die uitlewing van sy politieke linksheid ‘n lewenswyse. Op hierdie manier kan hy as ANC-kameraad aandag trek. Op 27 Mei is die Verwoerd-plaket te midde van die toejuiging van veral swartes verwyder. In sy berig verwys Die Burger (28 Mei, p 4) na die “dreunsang” van studente. Lede van die Open Stellenbosch-beweging het “Mayibuye iAfrika” (Bring Afrika terug -bv die oerwoud?) uitgeroep en baniere in die lug gehou. Dit is die soort aktivisme wat De Villiers in woord en daad aanmoedig. Hy is te opportunisties, onkundig en naïef om te besef dat hy met vuur speel. ‘n Geredigeerde weergawe van die toespraak wat Wilhelm by hierdie geleentheid gelewer het, is in Die Burger (2 deser, p 15) gepubliseer. Die Burger sal so ‘n geleentheid, om te demonstreer in watter mate dié koerant sy mantel gedraai het, nie onbenut laat verbygaan nie.

As student in Nederland en Engeland het Wilhelm tot ander oortuigings as sy oupa gekom. Hy haal Albert Luthuli se karakterisering van Verwoerd goedkeurend aan: “The one person remembered as the author of our calamity.” Die sluipmoord op Verwoerd op 6 September 1966 is vir Wilhelm en sy geesgenote nie meer “‘n dag van rou nie, maar ‘n skokkende dag van blydskap en bevryding.” Hiervoor moet Wilhelm darem ‘n dik vel hê. Hy gooi dit egter gerieflikheidshalwe oor die boeg van sy soort christelikheid: “As ek myself steeds ‘n Christen wil noem, ek voorkeur moet gee aan die ervarings van diegene wat hom [Verwoerd] beskou as die verpersoonliking van ‘n vernederende, ontmenslikende politieke stelsel.” Wilhelm kies dus doelbewus kant teen die blankes en veral die Afrikaners deur eensydig net die negatiewe in die apartheidsbeleid in ag te neem. Later erken hy openlik: “Vandag probeer ek opreg voorkeur gee aan die pyn van die Ander.”

Wilhelm het, soos De Villiers, ‘n voorstander geword van die verwydering uit openbare ruimtes van die name van diegene wat “met die pyn van apartheid geassosieer word … Ek was oortuig dat dié verering belediging by verwonding voeg.” Die “grootste vraag” (eintlik twee vrae) wat by hom opkom, onderstreep weer sy eensydigheid: “Hoe hoor ek regtig die hartklop van pyn agter die gebalde vuiste en borrelende woede van hoofsaaklik swart landgenote; hoe kan ek ‘n positiewe rol speel ten opsigte van veral die diepgewortelde ongeneesde emosionele, morele en sielsverwonding uit die verlede?” Wilhelm gaan sonder meer van die veronderstelling uit dat swartes op woede, op ‘n gevoel van veronregting, geregtig is; dat hulle toestand geheel en al die maaksel van blankes is; dat swartes blykbaar nie uit eie inisiatief self moet probeer verbeter nie; dat blankes niks tot stand gebring het waardeur swartes in oortreffende mate bevoordeel word nie. Baie buitelandse besoekers kan nie glo dat die ontwikkeldste land in Afrika grootliks onverdiend in die skoot van ANC-kornuite geval het nie.

Hy bly hamer op pyn en sy opregtheid .”Ek hoop daarom opreg dat die seremoniële beëindiging van die verering van pynlike apartheidsimbole aan die US ‘n broodnodige boodskap van menslike erkentenis sal oordra, dat die verwydering van die Verwoerd-plaket sodoende ‘n klein maar beduidende salwende rol sal vervul binne die breër Suid-Afrikaanse gemeenskap.”

Wilhelm se neef, Wynand Boshoff, noem hierdie gebeure ‘n “simboliese aanranding” van Verwoerd en ‘n “demonisering”. Boshoff se artikel verskaf uitstekende agtergrondsinligting (Orania-webwerf 10 deser).

Hennie van Coller

ANC-gedienstiges, bv verloopte Afrikaners, wou sekerlik hê dat Wilhelm se uitlatings onkrities geabsorbeer word. Ek het egter die indruk dat Hennie van Coller se moermeter op rooi staan. Dan moet ‘n mens nie met ‘n Boer lol nie. Onlangs het hy ons gesaghebbend ingelig oor hoe hy die toestand aan die Universiteit Vrystaat ervaar (Praag 16 Mei). Daarna het hy op 8 deser in sy rubriek in Volksblad kommentaar op Wilhelm se toespraak gelewer. Van Coller se teks is in Die Burger (11 deser, p 15) hergepubliseer.

Van Coller verwys na “die verguisde” Verwoerd en na Wilhelm se toespraak as “vol van die sentimentele clichés wat ‘n mens by idealistiese wêreldverbeteraars sal aantref.” Die gesindheid wat Wilhelm (en sekerlik oor De Villiers) uitstraal, word soos volg verwoord: “Identifiseer die boosdoeners en eis van hulle om alles wat die teenparty mag ontstel, prys te gee.” Van Coller verkwalik Wilhelm omdat hy “die verwikkelde begrip versoening tot ‘n teenstelling tussen ‘sout’ en ‘soet’ reduseer.” Van Coller heg ‘n ander betekenis aan versoening: “Dit beteken letterlik weer tot vrede en vriendskap bring; die herstel van onderlinge verhoudings. Dit verreken altyd die geskiedenis; strewe na ‘n middeweg; verneder en vernietig nie.” Dit is myns insiens opvallend dat De Villiers, as iemand sonder enige (formele) geesteswetenskaplike agtergrond, skynbaar geen waarde aan die geskiedenis heg nie. Hy gee nie ‘n flenter om as hy die tradisionele US-studente en -personeel ontheem en aanstoot gee nie.

Van Coller gaan voort: “Te oordeel na heersende maatstawwe was Tsjaka ‘n oorlogsugtige tiran, Moshoeshoe ‘n barbaarse kannibaal, Rhodes ‘n wrede imperialis en Verwoerd ‘n kil onderdrukker. In die geskiedenis beoordeel én in diskursiewe formasies kom hulle heeltemal anders uit die verf. Versoening is óók die begrip vir verskillende diskoerse, al onderskryf jy dit nie.”

[Dit is heel moontlik hier waar Max du Preez die onderwerp vir nog een van sy rubrieke gekry het (Die Burger, 13 deser, p 11). Du Preez poog om geleerd te klink deur weg te val met terme soos “komplekse” (pleks van “ingewikkelde” of, soos Van Coller skryf, “verwikkelde”) en “konstruk” (‘n term wat Willie Esterhuyse as ‘n sinoniem gebruik vir dit waarvan hy nie hou nie). Du Preez verwys na die Difaqane of volksmoord onder die swartes in die eerste helfte van die 19de eeu. Hy verwyt Shaka (Van Coller se Tsjaka) en Mzilikazi hiervoor en sleep sommer “die gewelddadige pad van … die wit setlaars en Britse kolonialiste” hierby in. Moshoeshoe word deurgaans deur Du Preez geprys en by implikasie vrygespreek van volksmoord en gewelddadigheid; ook van kannibalisme, wat volgens Du Preez tot “klein groepe” beperk was. Hy loof Moshoeshoe omdat hy “mense uit ander taalgroepe en kulture” in die boesem van die Basotho verwelkom het: “Hulle is toegelaat om hul eie tale en tradisies te behou.” Op kenmerkende manier pas Du Preez dit nie op die hede toe deur die ANC-regering te verwyt omdat hy nie voldoende ruimte aan die Afrikaners vir die uitlewing van hulle geskiedenis, tradisies, kultuur en taal gun nie. Pleks daarvan sluit hy sy rubriek af met sy gebruiklike lof vir Nelson Mandela, wat hy hierdie keer “‘n grootse eerder as ‘n goeie staatsman en leier” noem; iemand wat “vergiffenis en versoening” nagestreef het. Die “gewelddadigheid” wat Du Preez by die blankes bespeur het, is by Mandela blykbaar heeltemal afwesig.]

Van Coller haal weer die onaptytlike situasie aan sy universiteit op: “Die Universiteit van die Vrystaat (UV) onderskryf skynbaar [Wilhelm] Verwoerd se redenasie, want in die laaste tyd het die CR Swart-gedenklesing ‘n stille dood gesterwe. Suutjies is dit begrawe, sonder konsultasie met alle belanghebbendes, omdat swart studente gedreig het om dit te ontwrig as dit gehandhaaf bly. Dreigemente en geweldpleging is suksesvol; só het ons ook aan die Universiteit van Kaapstad gesien. Hoe lank voordat Swart se standbeeld én sy naam, wat aan ‘n gebou gekoppel is, ook verwyder gaan word? ‘n Geringe prys om te betaal vir versoening, hoor ek mense sê. En op die oog af is dit ‘n geldige redenasie. Want was Swart nie lid van die Verwoerd-kabinet en boonop ‘n stoere Afrikaner-nasionalis nie? By implikasie ‘n boosdoener.”

“Maar Swart was nie net ‘n oud-Kovsie nie, maar ook die eerste kanselier van die Universiteit van die Oranje-Vrystaat, van 1950 tot 1976. Ander kanseliers, soos Winkie Direko (wat kwalik vier jaar in die amp was), se naam is ook aan geboue gegee. Beteken iemand se rol in die UV-geskiedenis dan niks nie? Gaan ook Afrikaners soos Wynand Mouton en Francois Retief die tol betaal?”

Daar is duidelike ooreenkomste tussen die situasie aan die UV en US. Raadpleging word gedoen om die wense van swartes vas te stel en dan daarvolgens te handel omdat geweld andersins ‘n groot moontlikheid is. Blankes se mening word nie ernstig opgeneem nie. Daarom is die CR Swart-gedenklesings stilletjies afgeskaf. Aan albei universiteite word Afrikanersimbole verwyder en met dié van swartes vervang, asof daar eenstemmigheid is dat blankes sleg en swartes goed is. Aan albei universiteite bepaal (potensiële) gewelddadigheid wat gedoen word. Dit geld tewens die hele nuwe Suid-Afrika. Dit is ‘n voortsetting van die suksesvolle voorbeeld wat die ANC tydens die “bevrydingstryd” gestel het.

Anton van Niekerk

Die Burger sal ‘n teks soos dié van Wilhelm sonder teenhanger publiseer omdat dit polities links is. ‘n Teks soos dié van Van Coller sal egter nie sonder teenspraak aangebied word nie omdat dit nie die linkse ideologie van die neo-Burger propageer nie. Vir my is dit baie duidelik dat Die Burger Van Coller se rubriek met voorbedagte rade hergepubliseer het, want op dieselfde bladsy verskyn Anton van Niekerk se kritiek daarop (Die Burger, 11 deser, p 15). Van Niekerk hou van publisiteit, vir homself en vir sy idees, vandaar die alewige fototjie van homself by sy bydraes. Dit is moontlik dat Van Niekerk Van Coller se teks gelees en aan Die Burger voorgestel het dat dit saam met sy kritiek gepubliseer word. Wat ewe moontlik is, is dat die koerant Van Niekerk gevra het om Van Coller se standpunt te kritiseer. Daar is immers geen twyfel aan watter kant Van Niekerk, met sy teologies-dogmatiese DNS, hom skaar nie.

Sowel Van Coller as Van Niekerk is hoogleraars, maar Van Niekerk staan sedert onlangs bekend as een van die US se uitgelese (“distinguished”) professore (US-webwerf 11.06.2014). Dit moet ‘n mens egter nie verhoed om kritiek op sy deurlugtige idees te lewer nie. Selfs Van Niekerk kan, met watter betiteling hy hom ook al laat welgeval, nie beter wees as wat hy is nie.

[Ton Vosloo het geen naskoolse formele kwalifikasie nie. Die akademiese jaar wat hy aan die Universiteit Harvard as ‘n Nieman-beurshouer deurgebring het, lei nie tot ‘n formele kwalifikasie nie. Desnieteenstaande is hy onlangs as ‘n ereprofessor in joernalistiek aan die US aangestel. Toe is daar beweer: “Kandidate vir ‘n ereprofessoraat word beoordeel op dieselfde kriteria wat geld wanneer professore aangestel word” (Die Burger, 25 April, p 3). Die implikasie is dat die US deesdae matriek as voldoende formele kwalifikasie vir ‘n professoraat beskou. Geen wonder dat Van Niekerk, wat ‘n doktorsgraad het, nou die gewigtiger titel van uitgelese professor het nie. Wanneer ek lees dat Vosloo dit of dat gedoen het, dan laat dit my onwillekeurig dink aan ‘n mossie wat saam met die arende wil vlieg.]

Hierdie rondte oortref Van Niekerk homself met onbekookte mislikheid. Hy beskryf Wilhelm se toespraak as “‘n ontroerende, verootmoedigende teks wat terselfdertyd grondige nadenke stimuleer. Dit verg ‘n waardiger openbare reaksie as die oppervlakkige en opportunistiese prul waarvan Hennie van Coller se reaksie … spreek.” Let op die onwaardige manier waarop Van Niekerk begin, die radikale manier waarop hy kant kies en die onwetenskaplike, emosie-gelaaide taal wat hy gebruik. Dit laat ‘n mens vermoed dat hy nie substansiële argumente in sy arsenaal het nie. Let op Van Niekerk se sarkastiese, lighartige trant: “Vir Van Coller is dinge darem alte eenvoudig. ‘Kom ons sê gou vir die swartes in Suid-Afrika – al 44 miljoen van hulle (meer as 80% van die bevolking) – jammer oor apartheid.’ Dis mos darem die minste wat ons kan doen. (Noudat ek daaraan dink: Ons het dit mos al gedoen!) As hulle redelike mense is, sal (moet?) hulle ons mos vergewe.” Die probleem is dat daar niks in Van Coller se teks is wat hierdie verbeeldingsvlug van Van Niekerk regverdig nie. Dit is Van Niekerk wat as ANC-gedienstige organisme behep is met verskoningvra en die getalsoorwig van die swartes.

Van Niekerk borduur voort in hierdie mislike, spottende rat: “Sommer so sito-sito. Ons het mos jammer gesê. Waaroor bly die lot so opgewerk? Hulle moet mos respekte hê. Veral teenoor die eerbiedwaardige CR Swart, wat immers kanselier van die UOVS was. Of gaan hulle dalk ook sy standbeeld afbreek? Waar gaan die wêreld dan heen?” Van Niekerk is een van daardie stommerike wat aan swartes die onregverdigbare luuksheid gun om van geslag tot geslag en tot in die oneindige die verwyt te koester dat die slegte blankes hulle met slawerny, kolonialisme, rassediskriminasie, imperialisme, ens, permanent benadeel, oftewel bedonder, het. Verskoningvra tot sewe maal sewe toe kan die skade nooit uitwis nie. Daarom skaar hierdie uitgelese professor hom ongekwalifieerd aan die kant van die swartes en teen die blankes, homself uitgesonderd. Van Niekerk sal nie erken dat daar verdienste in CR Swart of enige ander nie-verloopte Afrikaner is nie. Dit is tans ‘n voordelige standpunt om te huldig, gevolglik sal Van Niekerk in die openbaar nooit daarvan afwyk nie. Hy sal nie beswaar opper as ‘n Afrikaner se naam of standbeeld verwyder of Afrikaans vertrap word nie.

“Teenoor Van Coller staan [Wilhelm] Verwoerd wat, ten spyte van sy afkoms en agtergrond, die moeite gedoen het om hom – oor baie jare – te vergewis van wat apartheid werklik was – ‘die hartverskeurende lewensverhale van mede-Suid-Afrikaners … historiese en voortdurende [wit] bevoorregting …” Hier is ons terug by emosie-belaaide taal. Maar is daar nie ook “hartverskeurende lewensverhale van mede-Suid-Afrikaners” weens die ANC en PAC se tereurveldtogte nie? Die “bevrydingstryd” is egter verby. Aan die vergrype wat aan albei kante plaasgevind het, kan nie verander word nie. Maar die “hartverskeurende” plaas- en ander moorde gaan steeds voort en dit is feitlik uitsluitlik ‘n geval van swartes wat blankes uitmoor. Hieraan kan en moet iets gedoen word, want dit vind in die hede plaas. Het enige swarte al die blankes hiervoor en vir baie ander vergrype om verskoning gevra? Waarom word verskoningvra as verpligting net aan een deel van die spektrum van die reënboognasie opgedring? Het die ANC al verskoning gevra vir die gemors waartoe Eskom bestuur is? ens.

Na sy eerbiedige omgaan met Wilhelm se teks, verander Van Niekerk weer na sy lighartige, spottende rat: “Vir Van Coller se inligting: Apartheid was nie ‘n paar opstoppers wat sterkeres die swakkeres op die rugbyveld toegedien het, en wanneer die eindfluitjie blaas, skud ons almal gemoedelik blad, is al die moerigheid vergete en drink ons weer rustig saam ‘n bier nie. Apartheid was die sistematiese ontneming van mense se onderwysgeleenthede (tot op die punt waar miljoene vandag steeds ly aan onagterhaalbare agterstande), die onteiening van mense se wettige eiendom (veral op ‘n dorp soos Stellenbosch), die vernederende breuke in families omdat sommige as ‘wit’ geklassifiseer is en ander as ‘bruin’ (dikwels met ‘n ‘potloodtoets’ om haartekstuur te bepaal), die verbod op keuses van waar ‘n mens mag woon of swem of selfs in ‘n hysbak ry, en so, ad nauseam.” Dan weer hierdie speelse mislikheid: “Maar nee wat – geen probleem vir Van Coller nie. Wat apartheid ook al was, dit regverdig nie so ‘n ‘hoë prys vir versoening’ nie. ‘Kom ons vergewe en vergeet, kêrels. Die lewe is mos darem nie so ernstig nie, of hoe?'”

Van Niekerk pleit dus weer dat swartes se griewe en haat moet bly voortbestaan omdat dit volgens hom (tot in die oneindige) geregverdig kan word. Daar is seker nie veel mense wat waardering vir Van Niekerk se soort humorsin het nie. Ook kry ek nêrens in Van Coller se teks in Die Burger die frase “hoë prys vir versoening” wat Van Niekerk (oneerlik) as ‘n aanhaling aanbied nie. Die voortgesette gekerm deur bruines oor die opruiming van die krotbuurt en misdaadnes Distrik Ses beskou ek as oodrewe. As dit die ergste is waaroor hulle kan kla, het hulle eintlik min om oor te kla. Van Niekerk kom met die storie dat onteiening ingevolge die Wet op Groepsgebiede “veral op ‘n dorp soos Stellenbosch” voorgekom het; heel moontlik omdat Wim de Villiers weens sy linkse gesindheid dit nodig gevind het om op 29 April as rektor daarna in sy intreerede te verwys. In die geval van Distrik Ses was dit nie eens primêr ‘n geval van onteiening nie, omdat die oorgrote meerderheid inwoners huurders of plakkers was.

Apartheid was nie “die sistematiese ontneming van [swart] mense se onderwysgeleenthede” soos Van Niekerk valslik beweer nie. Die teenoorgestelde is waar. Uitgelese Van Niekerk kan gerus Hermann Giliomee se uiteensetting van Bantoe-onderwys in die Verwoerd-era lees (Die laaste Afrikanerleiers, Kaapstad: Tafelberg, 2012, p 66-74) – al is Giliomee ‘n Afrikaanssprekende, blanke man. Verwoerd was die minister vir naturelle-sake van 1950 af en staatshoof van 1958 tot 1966. ‘n Ingeligte of eerlike Van Niekerk sou ‘n ander onderwerp as swart onderwys vir sy hoof- of eerste beswaar teen apartheid gekies het. Selfs in swart geledere word daar deesdae beweer dat die destydse Bantoe-onderwys beter was as wat die deursnee onderwys vir swartes in die nuwe Suid-Afrika is.

Giliomee skryf dat die algemene indruk was “dat daar ‘n besliste verbetering in die voorsiening van massa-onderwys en die algemene standaard van geletterdheid was” (p 70). Verwoerd en Werner Eiselen te benadering was “nie rassisties in die sin dat hulle in rasseminderwaardigheid geglo het nie” (p 71). “Die plekke in skole vir swart leerlinge het van 800 000 in 1954 na 1,8 miljoen in 1963 gespring en daarna selfs nog vinniger uitgebrei … Die mikpunt in die Eiselen-verslag [wat tot die Wet op Bantoe-onderwys van 1953 gelei het] van ‘n verdubbeling binne tien jaar van leerlinge in sekondêre onderwys is in 1959 bereik toe die getal van 20 000 tot 43 496 gestyg het” (p 71). “Totale besteding aan swart onderwys het van 1952 tot 1957 met 14% in reële terme gestyg, met 2% in die volgende vyf jaar en met byna 50% van 1962 tot 1967” (p 73). JL Sadie het in 2004 oor die hele tydperk van Nasionale Party-regering gesê: “Die getal swart kinders op skool het teen ‘n gemiddelde koers van 5,5% per jaar gegroei [dus baie meer as die bevolkingsaanwas], wat die bywoningsyfer van 24,5% tot 84,5% laat styg het” (p 73). Die punt is: Is dit “die sistematiese ontneming van [swart] mense se onderwysgeleenthede”? Lieg Van Niekerk doelbewus, of is hy bloot oningelig? Dan is daar ook nog die talle nuwe universiteite wat in die apartheidsera teen groot koste spesifiek vir swart studente opgerig en bedryf is.

Van Niekerk stel die punt “dat ‘n groot klomp mense in hierdie land dr Verwoerd slaafs nagevolg het ten opsigte van die beleidsrigtings wat hy (laat) ontwikkel het. Verwoerd, so was die oortuiging van vele in ‘n klimaat van ekonomiese voorspoed, maar oorweldigende intellektuele luiheid, het mos klaar vir ons gedink.” Is Van Niekerk tans nie self ‘n toonbeeld van “oorweldigende intellektuele luiheid” nie? Waarom het hy nie die elementêre insig dat die grondwetlike grondslag waarop die nuwe Suid-Afrika funksioneer dwaas, rampspoedig en oneties (bv weens blatante rassediskriminasie teen blankes) is nie? Waarom kan hy nie insien dat die US op die pad van akademiese agteruitgang is nie? – om van die vernietiging van Afrikaans as onderrigtaal nie te praat nie. Pleks daarvan sluit Van Niekerk sy tirade af deur komplimente aan Wilhelm en De Villiers uit te deel. Wilhelm het glo met sy optrede “buitengewone waardigheid verleen aan ‘n riskante geleentheid wat die nuwe rektor met vergelykbare moedigheid gereël het.” Van Niekerk kan onmoontlik in die waan verkeer dat sy reaksie op Van Coller se skrywe (buitengewoon) waardig was.

In die gedrukte uitgawe van Die Burger het die volgende teksboodskapreaksie van Hardy verskyn: “Wilhelm moet seker wonder of Zuma hom nog as deel van die ‘ander’ beskou nadat hy gepleit het” (13 deser, p 11). ‘n Brief van Trebbals van Melkbosstrand is in dieselfde koerant (p 10) gepubliseer. Trebbals stel drie vrae aan die “baie slim” professor Van Niekerk: (1) “Met hoeveel of watter soort skuldgevoel moet ek hom [Trebbals se kleinseun] belaai”? (2) “Waar eindig die skuldlas van die kolonialiste, setlaars, slawehandelaars, wit entrepreneurs?” (3) “Waar begin die voorheen benadeeldes se verantwoordelikheid om hul eie lot te verbeter?” Trebbals skryf dat hy redelik wyd in Afrika gereis het, waar hy “dikwels ‘n versukkeldheid waargeneem [het] waar apartheid of kolonialisme nie voorheen was nie … Ek bemerk so ‘n bietjie bitsigheid by die slim prof; miskien sy ongeduld met ons wat eenvoudiger van gedagtes is. Hoe durf ons as Afrikaners die traliewerk van die skuldgevangenis nou al skud, of verstaan ek verkeerd?”

Van Niekerk het Trebbals net in een opsig geantwoord, te wete oor blankes se beweerde skuldlas (Die Burger, 16 deser, p 10), al reageer Van Niekerk “nie normaalweg op skuilnaam-skrywers nie”; asof dit veroorsaak dat Trebbals se opmerkings minder gewig dra. Dan kom Van Niekerk met die bekende maar hoogs gemene skuif om Suid-Afrikaanse blankes se skuldlas met dié van die Duitsers na die Tweede Wêreldoorlog te vergelyk terwyl enigeen wat iets van die geskiedenis verstaan, weet dat die apartheidsera en die Nazi-bewind glad nie in dieselfde liga is nie. Van Niekerk beweer genadiglik dat blankes wat na apartheid gebore is se skuldlas nie (noodwendig) “onophefbaar” is nie. Maar veel wil die oorverligte Van Niekerk nie toegee nie. Die teoloog in Van Niekerk hou klaarblyklik baie van die idee van kollektiewe erfsonde/erfskuld vir veral Afrikaners. Sy en Trebbals se geslag én nageslag is glo uitermate deur apartheid bevoordeel.

“Hoewel ons nie deur skuld oorweldig en ontmagtig hoef te word nie, moet ons – almal wat wit is – verantwoordelikheid vir apartheid aanvaar. Dit beteken om te erken dat ons (steeds) bevoordeel is en om onsself daarom onomwonde [! – seker ook onvoorwaardelik] beskikbaar te verklaar om diegene wat deur ons verontmenslik is, se nageslag te help om die agterstande te verklein.” Volgens Van Niekerk se insig word blankes dus steeds bevoordeel. By hom is daar blykbaar geen bewustheid van die benadeling wat deesdae teen blankes gepleeg word nie; bv daagliks op die US-kampus. Is mense werklik tydens apartheid “deur ons verontmenslik,” dus getransformeer tot iets anders as mense? Ek het sterk beswaar as Van Niekerk op sy oordrewe manier my by sy “ons” insluit. Is die agterstande van swartes uitsluitlik aan die boosheid van apartheid (en dus blankes) te wyte of is dit ‘n verskynsel wat oor eeue heen dwarsoor die wêreld aangetref is? Of weet hierdie uitgelese professor dat swartes oral (onherstelbaar deur blankes) benadeel is?

Piet le Roux van Welgelegen het op Van Niekerk se verweer gereageer (Die Burger, 18 deser, p 14). Le Roux verskaf prositiewe voorbeelde uit die Afrikaner-geskiedenis wat Van Niekerk kan gebruik om sy kleinseun in te lig sodat hy nie net gevoer word met die negatiewe Afrikaner-persepsies waaraan Van Niekerk so graag voorkeur gee nie, bv: “Vertel hoe die Afrikaner homself daarna [na die Anglo-Boere-oorlog] opgehef en bemagtig het deur innoverend te dink en hard te werk, sonder regstellende aksie … Dan vra jy hom of hy dink dat sy voorsate regtig só dom sou gewees het om teen ‘n oormag van getalle die beleid van apartheid, wat die Engelse ingestel het, om medemenslike redes af te skaf.” Die punt is: Van Niekerk is onredbaar. Geen rasionele of ander argumente sal hom uit sy oorverligte dogmatiese groef lig nie.

Ek het nie respek vir Van Niekerk nie; nie omdat hy ‘n ander standpunt huldig nie, maar weens die manier waarop hy met andersdenkendes handel. Hy kom nie met rasionele, wetenskaplik gefundeerde argumente in sobere, onemosionele taal nie. Is dit wat hom “uitgelese” maak? Dit lyk asof hy uit die verkeerde boeke gelees het. Hier en daar het ek van sy eie medisyne vir hom ingegee, maar hopelik het ek nie in dieselfde mate as hy oorboord gegaan nie.

Leon Lemmer: Oor Jaap Steyn se boek, ‘Ons gaan ‘n taal maak’

In my rubrieke het ek reeds dikwels na JC Steyn (gebore in 1938) se jongste boek verwys: ‘Ons gaan ‘n taal maak’: Afrikaans sedert die Patriot-jare (Centurion: Kraal Uitgewers, 2014, 621p, R395). Blykbaar is geen elektroniese weergawe in die handel beskikbaar nie. Sonder om te herhaal wat ek voorheen geskryf het, wil ek ander aspekte aan die orde stel. Daar is nog glad te min oor hierdie omvangryke monografie geskryf.

Afgesien van poësie en fiksie, het Jaap Steyn verdienstelike biografieë oor Piet Cillié (2002), NP van Wyk Louw (2003) en MER (2005) geskryf. Hy is ook die hoofouteur van Boekewêreld: Die Nasionale Pers in die uitgewersbedryf tot 1990 (Kaapstad: Nasionale Boekhandel, 1992, 612p), al het hierdie boek onder die naam van die redakteur, WD (Wiets) Beukes, verskyn. Meer spesifiek oor Afrikaans het Steyn die volgende belangrike bydraes gelewer: Tuiste in eie taal: Die behoud en bestaan van Afrikaans (Kaapstad: Tafelberg, 1980, 523p), Trouwe Afrikaners: Aspekte van Afrikaner-nasionalisme en Suid-Afrikaanse taalpolitiek, 1875-1938 (Kaapstad: Tafelberg, 1987, 243p) en die meer outobiografiese Sonkyker: Afrikaner in die verkeerde eeu (Kaapstad: Tafelberg, 2008, 408p).

Voordat ek by die inhoud van Steyn se jongste boek kom, is dit ongelukkig nodig om kritiek op die fisiese boek te lewer. Dit is gewoon ‘n skande dat so ‘n voortreflike teks op so ‘n onvoorbeeldige manier gepubliseer is. Die boek is moeilik hanteerbaar vanweë sy gewig, wat te wyte is aan die gebruik van swaar glanspapier. Die illustrasies noodsaak nie die gebruik van glanspapier nie. Dié papier maak die teks moeilik leesbaar in skerp lig. Die lengte van die teks het die uitgewer genoop om ‘n uitsonderlike groot formaat aan die boek te gee, met die teks in dubbelkolomme geset. Anders as wat ‘n mens by so ‘n nie-fiksie boek sou verwag, is daar geen deurlooptitel vir die boek- of hoofstuktitel nie. Die binnekantlyne is smaller as die buitekantlyne, gevolglik is die binneste tekskolomme moeilik(er) leesbaar. Kortom, die fisiese boek is ‘n skande vir die Suid-Afrikaanse boekuitgewersbedryf, wat in talle opsigte met die beste ter wêreld vergelyk kan word. ‘n Mens is eintlik verplig om die boek op ‘n tafel- of lessenaarblad te lees en nie in ‘n leunstoel nie. [Tans lees ek Peter Watson se uitstekende boek oor die 19de en 20ste eeu. In Brittanje is dit publiseer onder die titel, The age of nothing, en in Amerika as The age of atheists (New York: Simon & Schuster, 2014, 626p). Die voortreflike fisiese versorging dra by tot ekstra leesgenot. Selfs al was Watson se teks meer as ‘n duisend bladsye lank sou ‘n boek in hierdie formaat nie so ‘n onaptytlike monster soos Kraal Uitgewers se produk gewees het nie.]

Die titel van Steyn se jongste boek is ontleen aan wat ‘n taalstryder, Izak van Heerden (Vaalswaer), in 1905 aan Gustav Preller geskryf het (p 11). Volgens Preller bestaan daar ‘n onbreekbare band tussen die Afrikanervolk en sy taal: “Die taal … laat hom nie uitroei nie anders as met die uitroeiing van die volk waarin dit leef” (p 85). “‘n Suiwer Afrikaans moes ontwikkel en ‘n suiwer Afrikaanse nasionaliteitsgevoel moes aan[ge]kweek en ontwikkel” word … Die stryd teen verengelsing het die taal deel gemaak van Afrikanerskap, en vir Preller was Afrikaans daardie onontbeerlike element van Afrikaneridentiteit” (p 87). “Preller was toe [1908] al wrewelrig teenoor die Afrikaanse kerke oor antinasionale gesindhede en praktyke soos die Engels-prekery, selfs in die oorlog, baie kerkmense se afwysing van die Afrikaanse beweging, die Kaapse kerk se houding oor die Groot Trek [1830’s], en die maklike manier waarop die kerk die joiners weer aanvaar het” (p 99). [“Joiner: Boer wat gedurende die Tweede Vryheidsoorlog by die Engelse wapens opgeneem het; verraaier, oorloper” (HAT).] Deesdae word druk in die NG Kerk vir die aanvaarding van die Belhar-belydenis uitgeoefen. Dit word in groot mate aangevuur deur ANC-joiners en ander verloopte Afrikaners. Hierdie soort kerk was destyds ‘n “anti-nasionale faktor” (p 88). Deesdae vervul elemente in die Afrikaanse kerke weer hierdie rol.

Wat ek uit Steyn se teks aanhaal, word bepaal deur die huidige toepaslikheid daarvan. Die geskiedenis herhaal homself in sekere opsigte of hou lesse vir latere geslagte in. Vir Steyn gaan dit om meer as bloot ‘n geskiedkundige oorsig van Afrikaans. Hy plaas ons taal in ‘n breë kultuurhistoriese perspektief. Steyn se teks begin in 1875 by die Genootskap van Regte Afrikaners (GRA). Die GRA se doel was: “Om te staan ver ons Taal, ons Nasie en ons Land” (p 22). Dit toon dat die taal in ‘n sosiale konteks verstaan moet word. Die Patriot-digters het in “Die Afrikaanse volkslied” onder meer geskryf: “Een ider nasie het syn Land … Een ider nasie het syn taal” (p 23). In die GRA se manifes van 1875 staan: “Daar is Afrikaanders met Engelse harte. En daar is Afrikaanders met Hollandse harte. En dan is daar Afrikaanders met Afrikaanse harte. Die laaste noem ons Regte Afrikaanders” (p 25). Die GRA wou Afrikaners aan die lees kry en het dus probeer om Afrikaanse leesstof te skep en te publiseer. Dit staan as die Eerste Afrikaanse Beweging (1870-1900) bekend.

Na die Anglo-Boere-oorlog volg die Tweede Afrikaanse Beweging. Hiervan het MT Steyn gesê: “Vir mij is die eerstelinge van onse literatuur so heerlik als die geluid van die eerste reëndruppels na ‘n langdurige droogte” (p 89). MER (Maria Elizabeth Rothmann) het tot hierdie gevolgtrekking gekom: “Afrikaans is vir ons die taal van die hart” (p 47). In 1919 kon DC Hesseling skryf dat “die geestelike selfstandigheid van die jong nasie ná die Vrede van Vereeniging [1902] beter gewaarborg is dan ooit nou dat die eie taal die voertuig geword het van ‘n letterkunde wat … hoe langer hoe meer aan eie krag genoeg het” (p 101). Nog ‘n Nederlander, RA Kollewijn, het geskryf dat “niks die Afrikaners só kan verbind, sóseer hul selfvertroue kan sterk nie, as die besef dat hul Afrikaans … die taal van ‘n volk is” (p 102).

Ek gaan vir ‘n wyle voort in hierdie patriotiese trant. In 1884 het Paul Kruger gesê: “Ons het ons eie taal behou … Ons ganse stryd lê daarin opgesluit” (p 32). Afrikaans was in werklikheid die amptelike spreektaal in die Transvaalse en Vrystaatse republieke (p 35). Christiaan de Wet het in 1897 tereg gesê “dat die verwaarlosing van ‘n taal die onafhanklikheid van ‘n nasie ondermyn” (p 35). In 1900 het Kruger hierdie wens uitgespreek: “Mag die Afrikaanse stam, van wie die toekoms nog altyd vol hoop was, in die einde opgroei tot ‘n kragtige boom” (p 45). Na die Anglo-Boere-oorlog was “die Afrikaners se selfrespek, selfbeeld en toekomsverwagting … op die spel;” dus die volk se “eiewaarde” (p 60). In 1902 het De Wet ‘n pleidooi gelewer dat die “nasionaliteit” (bedoelende identiteit) van die Afrikaner nie verlore moet gaan nie. “Die wêreld moet weet dat hulle [die Boere] dit wat hulle met hul wapens probeer verdedig het, naamlik hulle volksbestaan, ook in die toekoms wil handhaaf. Hy is trots op sy taal en wil dit met alle mag verdedig, en hoop dat dit eendag ‘n plek in die ry van wêreldtale sal inneem” (p 64). In dieselfde jaar skryf DF Malan aan sy suster “dat as die Afrikaners hul identiteit wil behou, hulle Afrikaans ’tot ons erkende volkstaal’ moet verhef omdat dit as volkseiendom bewus of onbewus die volksliefde reeds besit soos geen ander taal dit kan besit nie” (p 94).

In sy laaste boodskap aan sy volk het Paul Kruger in 1904 die volgende bekende (verafrikaanste) woorde geskryf: “Soek in die verlede al wat goed en mooi was wat daarin ontdek kan word, vorm daarna u ideaal en probeer om vir die toekoms daardie ideaal te verwesenlik.” Hy het aanvaar dat hy sy vaderland nooit weer sou sien nie, “die land waaraan ek my beste gewy het om dit oop te maak vir die beskawing en waar ek ‘n eie nasie sien ontplooi het” (p 69). Naas Kruger moes Christiaan de Wet ‘n merkwaardige mens gewees het. Hy word beskryf as “een van die indrukwekkendste openbare gebruikers van Afrikaans” (p 147). Hy het in 1902, dus in dieselfde jaar as die Vrede van Vereeniging, sy omvangryke boek, Die stryd tussen Boer en Brit, in Hollands voltooi terwyl hy per skip op pad na Europa was. Omdat hy min skoolonderrig gehad het, het JD Kestell hom bygestaan. In dieselfde jaar is daar ‘n Duitse en ‘n (baie letterlike) Engelse vertaling* (glo gebaseer op die Duitse teks) gepubliseer. As die stand van vervoer, kommunikasie en drukprosesse van daardie tyd in ag geneem word, was dit uitsonderlike prestasies. [* Three years’ war, New York: Charles Scribner’s Sons; Amazon Kindle $0. Die teks wek die indruk dat dit deur De Wet aan Kestell gedikteer is. De Wet het respek vir sy mede-Afrikaners en selfs vir sy Engelse teenstanders gehad, maar geen goeie woord vir verloopte Afrikaners/joiners nie.]

Dit is Kestell wat na aanleiding van die Rebellie (1914)* vrae gevra het wat ons vandag weer kan vra: “(1) Moet ‘n mens jou dan gedwee oorgee aan die bestaande mag? (2) Nie vra? (a) Is daardie mag die goeie mag? (b) Blus daardie mag nie die Afrikaner-ideaal nie?” (p 136). In Johannes van Melle se roman, Bart Nel (1936), is die hoofkarakter iemand wat aan die Rebellie deelgeneem het, “‘n Afrikaner wat alles verloor, maar sy siel behou het” (p 138). Ek haal aan uit die roman: “Hulle het nou alles, hulle het my grond, my vrou, my kinders. Maar my het hulle nie. Hulle kan maar kom, hulle kan my maar in die tronk gooi en hulle kan maar my grond vat; hulle kan my maar doodskiet ook, maar my sal hulle nie kry nie … My kry hulle nooit. Ek is Bart Nel van toe af, en ek is nog hy” (p 138-139).

[* Nadat die Eerste Wêreldoorlog uitgebreek het, het die Suid-Afrikaanse regering hom by Brittanje geskaar. Suid-Afrikaanse troepe het opgeruk na Suidwes-Afrika (tans Namibië), wat ‘n Duitse kolonie was. Louis Botha en Jan Smuts was in die voorpunt van hierdie oorlogsverklaring. Afrikaners kon nie aanvaar dat mense soos Botha en Smuts, wat albei teen Britse oorheersing in die Anglo-Boere-oorlog geveg het, radikaal van lojaliteit verander het nie. Afrikaners se simpatie het eerder by die Duitsers gelê. Talle Afrikaners/Boere het aan die Rebellie deelgeneem. Van Melle gebruik hierdie gebeure as agtergrond vir sy roman, wat deur baie kenners as van die beste in Afrikaans beskou word. Dit is in 2004 deur Tafelberg hergepubliseer (163p). Van Botha word gesê dat die “boer in hom dood is. Hy is soos ‘n bees wat tulpe gevreet het. Botha het Engelse tulpe gevreet en die Boer in hom het gevrek” (p 16). “Die Driejarige Oorlog was nog maar twaalf jaar gelede en hoe kon hulle [Botha en Smuts] nou verlang dat die Boere hul kinders sou gee om vir die eer en die voordeel van Engeland te veg?” (p 26). “Man, dat onder ons nasie altyd so baie moet wees wat by die Engelsman onder die kombers wil kruip … Die Boere sal nog eendag algar Boere word, jong. Gee hulle net tyd. Hulle is nog maar soos jong hondjies, hulle oë begin nog maar pas oop te gaan” (p 39). “Dit is vir my ‘n vreugde om te sien dat daar nog manne onder ons volk is wat die moed het om op te staan teen ons Engelsgesinde regering … Net jammer dat ons so min is … maar beter ‘n paar wat opstaan as glad niemand nie” (p 40). “Die rebellie … het ons geleer om nie te veel op ons voormanne te vertrou nie. Dis ‘n fout van ons volk dat ons te veel opsien na ons voormanne en ons volg hulle naderhand waar ons nie moes gevolg het nie. Ons het ook geleer dat ons nie te veel op mekaar moet vertrou nie, dat in moeilike tye baie grootpraters ons verlaat … Dat die gevoel van reg nog leef in ‘n deel van ons … Ons Boerenasie sal eendag weer bymekaarstaan en ons sal almal rebelle wees” (p 128).]

Deur sy boek met die GRA te begin, vermy Steyn die omstredenheid oor die ontstaan van ons taal. Christo van Rensburg het hierdie saak in sy boek, So kry ons Afrikaans (Pretoria: LAPA, 2012, 159p), aangespreek, maar Wannie Carstens voel geroepe om polities korrek daarop te verbeter. Carstens se boek sou reeds verlede jaar verskyn het, maar die jongste inligting is dat dit eers volgende jaar gepubliseer gaan word. In 1875 het Johannes Brill “Afrikaans ‘n dialek genoem wat deur verwaarlosing van die moedertaal (Hollands) ontstaan het” (p 21). Dit sal interessant wees om te sien in hoeverre Carstens die Europese en plaaslike blanke oorsprong van Afrikaans erken en in hoeverre hy dit aan die Khoi-San en slawe toedig; nie-blanke bevolkingsgroepe wat andersins seker niks van blywende waarde tot stand gebring het nie. [Wanneer ‘n boek oor Afrikaans deesdae gepubliseer word, is dit dikwels danksy ‘n subsidie afkomstig van die LW Hiemstra Trust. Dit geld sowel Van Rensburg as Steyn se boek. Dit maak die vorm waarin, of die manier waarop, Steyn se teks gepubliseer is des te meer teleurstellend.]

Twee van Steyn se kenmerkende woorde is “taalgetrouheid” en “boere-adel”. Hy is beskawingsbewus en daardie beskawing het sy bakermat in Europa. Daardie beskawingsmat kan onder ons uitgeruk word as ons nie ons taal handhaaf nie. “Sonder aktiewe taalhandhawing is taalverskuiwing byna onvermydelik … sonder bewuste handhawing kan dit binne drie generasies verdwyn” (p 70). Vir sy teks gaan Steyn uit van hierdie standpunt: “Die eksterne geskiedenis is die verhaal van ‘n taal soos wat die lotgevalle van sy sprekers dit bepaal: gebeurtenisse wat veroorsaak het dat die taal sekere funksies kon verwerf of moes prysgee, prosesse wat die gesindheid teenoor taal verander, of wat taalgetrouheid laat afneem of toeneem het. Dit het alles ‘n invloed op die maak van … die taal” (p 11). “Belangrik vir die ontwikkeling van ‘n taal is sy status: skryftaal of nie, amptelike taal of nie. Omdat die maghebbers van ‘n staat gewoonlik die besluite oor die status en belangrike funksie[s] van ‘n taal neem, word die lotgevalle van ‘n taal beïnvloed deur politieke woelinge … maar ook deur strominge soos nasionalisme en liberalisme, en demografiese prosesse soos stygende of dalende geboortesyfers*, migrasie en verspreiding oor die taalgebied. Die eksterne geskiedenis het altyd gevolge vir die interne geskiedenis. Só kan kontak met sprekers van ander tale die woordeskat, grammatika en uitspraak beïnvloed. Owerhede en gemeenskappe kan ‘n taal as’t ware ‘maak of breek'” (p 11). Die ANC-regering as die neo-Milner probeer tans om Afrikaans te breek. Hy word in sy pogings gesterk deur Afrikaanssprekendes wat nie taalgetrou is nie; oftewel nie taaltrots het nie. Reeds in 1909 “is betoog dat ware eenheid amptelike eentaligheid noodsaak” (p 104). [* MT Steyn het in 1913 geskryf: “Die toekoms van ons land en ons volk lê in die wieg” (p 123). Daarvolgens het Afrikaners en Afrikaans deesdae kwalik ‘n realistiese kans op oorlewing.]

In 1902, na die Anglo-Boere-oorlog, “het die Afrikanerleiers besef dat hulle self verantwoordelikheid vir hul mense en hul taal moes aanvaar. Daarby het hulle geweet dat hulle min kon verwag van die voormalige vyande wat die land regeer het” (p 62).”Ook in die oorlog was daar helde en lafaards, twyfelaars, hensoppers en joiners” (p 62). Baie van die joiners “moes [in die kerk] voor die gemeente hul sonde van verraad bely voordat hulle weer tot die Nagmaal toegelaat is” (p 68). Vir sommige was die nuwe bedeling so onaanvaarbaar dat hulle na ander lande uitgewyk het. In hierdie oorgangsituasie “het swartes blykbaar op groot skaal skade aangerig” (p 63). Hierdie land ervaar tans weer blanke emigrasie en swartes maak hulle op groot skaal aan vandalisme en erger skuldig. Vreemdelingehaat of -vrees is ook nie ‘n nuwe verskynsel nie. Party Chinese mynwerkers het destyds gedros en is dan “in die bosveld vermoor deur swartes, wat doodbang vir hulle was” (p 68).

Alfred Milner wou die Afrikaners verander/transformeer. Deur verengelsing moes hierdie “separate, exclusive caste” as ‘n volk met ‘n eie taal verdwyn (p 63). “We must knock the bottom out of the Afrikaner nation for ever and ever” (p 84). Toe Joseph Chamberlain, die Britse minister van kolonies, Suid-Afrika in 1903 besoek het, het hy gesê: “Any aspirations for a separate Dutch identity … are absurd and ridiculous” (p 65). Milner het ‘n nuwe Suid-Afrika in die vooruitsig gestel. Hier vind ons van die wortels van die inklusiwiteit wat deesdae daagliks aan ons opgedring word. Skole is verengels, maar “Afrikaanse weeshuise het ‘n groot groep kinders Afrikaans gehou” (p 66). Plekname is verengels. “Openbare kennisgewings op stasies en elders was net in Engels, soms ook in ‘n Afrika-taal, maar selde in Hollands” (p 64).

Na 1902 het die ellende onder Afrikaners geblyk “een van die sterkste dryfvere vir ‘n etniese nasionalisme” te wees (p 66). “Afrikanergevoel en -taalbewustheid [is] in die donker naoorlogse tyd nie uitgedoof” nie (p 71). Met die stigting van ‘n politieke party, Het Volk, in 1904 in Pretoria, is daar besluit “dat ‘n volk wat homself respekteer, nie kan toelaat dat sy taal verdring word nie” en “dat die gebruik van die Engelse taal as enigste offisiële taal veel las en nadeel en onbillikheid veroorsaak” (p 67). “Met argumente oor die onmisbaarheid van die taal vir die voortbestaan van die volk, kerk en godsdiens het Afrikanerpolitici, -predikante, -joernaliste en -onderwysleiers die gedagte ingegrif dat dit die Afrikaner se nasionale, morele en selfs godsdienstige plig is om sy taal te bewaar. Taalgetrouheid het die primêre toets vir Afrikanerskap geword en Afrikaners wat Engels as hul taal aanvaar het, is as volksverraaiers beskou en selfs verag … Die taal en godsdiens was al wat hulle [Afrikaners] nog oor het … die taalstryd [het] die houding versterk dat taal deel is van die identiteit van die Afrikaner. Ná die verlies van die vryheid was die taal die één ding wat die volk nie durf prysgee nie” (p 75). “As die Afrikaners hul taal verloor, sou hulle sonder spoor in die vergetelheid verdwyn en in ‘n ander nasie opgelos word. Die taal het in die middelpunt gestaan van die stryd om voortbestaan as volk” (p 76).

Willem Postma het in 1905 geskryf: “‘n Volk sonder taal, of liewer, wat sy taal verag, is ‘n karakterlose volk en kan nie as volk bestaan nie, maar smelt weg in ‘n ander een” (p 98). In 1909 het DJ Kestell gesê: “As jy die Afrikaner sy taal ook ontneem, sou hy ook verdwyn” (p 98). Die Nasionale Party is in 1915 gestig met as uitgangspunt “dat die Afrikaners ‘n volk is wat ‘n eie taal as simbool van sy nasionaliteit moet hê” (p 125). Postma het nasionalisme omskryf as die gehegtheid aan “iemands land, landstaal, sedes en gewoontes” (p 123). Tobie Muller het in 1913 gesê “dat die eerste stap tot die verkryging van nasionale selfrespek in die waardering en ontwikkeling van sy eie taal lê. ‘Die taal … is die intiemste uiting van ons hele nasionale wese'” (p 126). Wat Afrikaners graag wil hoor, is “die eenvoudige, pittige, harttreffende taal van die volk” (p 128).

Dikwels word beweer, veral deur diegene wat teen die verering van Afrikaans gekant is, dat die Taalmonument in die Paarl (1975) die enigste monument vir ‘n taal in die wêreld is. In werklikheid het hy plaaslik ‘n voorganger, te wete die taalmonument op Burgersdorp, wat in 1893 onthul is (p 30-31). ‘n Belangrike verskil is dat die monument op Burgersdorp Hollands vereer (“De overwinning der Hollandsche Taal”, p 31) en die een in die Paarl Afrikaans. “Pres [MT] Steyn het in Mei 1907 op ‘n taalfees op Burgersdorp gesê daar moet ‘n einde kom aan ‘ons flou meegaandheid [meelewing], ons papbroekigheid.’ Hy het ‘n replika van die taalmonument onthul wat in die Anglo-Boereoorlog verniel en deur die Britte verwyder is. Die verlore monument is in 1939 in King William’s Town gevind, maar sonder die kop en een arm [van die vrouefiguur]. Die beskadigde monument is in 1957 agter die replika op die kerkplein geplaas” (p 76). Die huidige vlaag van standbeeldskendings is dus ook nie iets nuuts nie.

‘n Jaar tevore, in 1906, het MT Steyn die volgende beroep op Vrystaters gedoen: “Vrees nie vir die toekoms nie, en moenie skrik vir die las wat u as Afrikaner te dra het nie. Dit is ‘n las wat nie deur u gesoek of deur u gemaak is nie, maar dit is vir u gevorm deur die dwalinge van ander in die afgelope eeu en vir u verswaar deur die hebsug van die teenwoordige tyd … gaan voort op u weg, indien nodig selfs alleen, met die bewustheid dat u doel die geluk van u volk en die voorspoed van u vaderland is” (p 78). Sedertdien is die euwel van hebsug in die nuwe Suid-Afrika aangevul met korrupsie, onkunde, ondoeltreffendheid, onbekwaamheid, gebrek aan toewyding, rassisme, haat, moord, ens. As ‘n mens ‘n katedraal wil bou, moet jy ‘n gat in die grond maak. Heelwat spitwerk is nodig. As die werkers staak en die sement en stene word voor gebruik gesteel, word die uitvoering van hierdie taak tot ‘n onbegonne uitdaging getransformeer.

MT Steyn het geskryf: “Ik zal nooit tot een constitutie toestemmen waarin de [taal-]gelijkheid niet is neergelegd” en JBM Hertzog “het gesê dat die Afrikaners nooit ‘n skikking sou aanvaar wat twyfel laat oor absolute taalgelykheid en hulle ‘n gevoel van vernedering laat ervaar nie … ‘Ons taal het sy offisiële karakter alleen deur geweld verloor'” (p 105). Hertzog se “nooit” is verkeerd bewys toe ‘n klein groepie Afrikaanssprekende blankes in die jare negentig ingestem het dat Afrikaans tot een van elf amptelike tale afgegradeer kon word, met Afrikaans wat in die praktyk heeltemal ondergeskik aan Engels gestel word. Kontrasteer dit met wat MT Steyn in 1913 geskryf het: “De taal van de veroveraar is in de mond van de veroverde de taal van slaven” (p 120).

Afrikaners moet weer, soos na die Anglo-Boere-oorlog, hierdie vraag beantwoord: “Moet ons verengels soos die [kwasi-]oorwinnaars dit van ons wil hê?” (p 81). JHH de Waal het “Afrikanerparlementslede gekritiseer wat in die parlement net Engels of oorwegend Engels praat” (p 83). Tans is dit weer die geval dat feitlik geen Afrikaans in die parlement gehoor word nie. Nog ‘n ooreenkoms tussen tóé en nou: “Die Afrikanervolk [toe] beskuldig is van allerlei oortredinge terwyl die Engelse politiek geprys is” (p 82); tans is dit die ANC/swartes wat ten koste van die blankes, veral die Afrikaners, geprys word. ‘n Nuwe politieke bedeling is die soort situasie wat seker in groter mate as enige ander meebring dat mense hulle mantels draai. Dink aan al die oud-Broeders wat by die ANC aangesluit het. Van hulle kan dieselfde gesê word as destyds van die Sappe: “Skeef gegroei van politieke onderdanigheid” (p 124). Nog ‘n ooreenkoms: Vaderlandse geskiedenis is reeds destyds verdraaid aangebied (p 83). Nadat moedertaalonderrig van 1925 af in skole ingevoer is, was daar hierdie verskynsel, wat deesdae ook al hoe meer voorkom: “Heelwat Afrikaanse ouers wou egter hul kinders in Engels laat opvoed” (p 116).

‘n Eeu gelede is al besef dat Engels ‘n bedreiging vir die voortbestaan van Afrikaans inhou:

  • In 1906 het DF Malberbe verwys na Engelse woorde en idiome wat Hollands/Afrikaans “bij dosijne” binnegedring het (p 76).
  • Die jaar daarna het NM Hoogenhout gesê dat die gemiddelde Afrikaanse huisgesin “‘n toonbeeld oplewer van liederlike taalverbastering” (p 76).
  • WJ Viljoen het ongeveer dieselfde tyd gepraat van “wanluidende koeterwaals”, ‘n “onbeholpenheid in het gebruik van een beschaafde spreektaal,” en “heersende brabbeltaal” (p 77).
  • In 1908 het DF Malan gedink dat Afrikaans die inherente krag het om die indringende Engelse woorde te verwerp (p 96).
  • JJ Smith het in 1927 van oordeel dat die Afrikaanse spreektaal “in baie kringe so ‘n skrikwekkende mate van Engelse beïnvloeding begin vertoon het, dat daar tereg gevrees is vir sy spoedige en algehele verdwyning” (p 77).
  • Tien jaar later het J du P Scholtz gesê daar was ‘n tyd “toe so baie woorde en uitdrukkings uit Engels oorgeneem is dat die gevaar ontstaan het dat Afrikaans sy eie karakter sou verloor. Ook ‘n taal kan op ‘n gesette tyd maar net ‘n sekere aantal vreemde elemente assimileer” (p 77).
  • TH le Roux het in 1953 geskryf dat diegene wat die destydse taaltoestand nie self beleef het nie, volstrek nie besef “hoe diep die deurspekking met Engels in daardie dae inderdaad in die Afrikaans van beskaafde en ontwikkelde Afrikaanssprekende dames en here deurgedring het nie” (p 77).

In die nuwe Suid-Afrika beleef ons ‘n soortgelyke situasie en daarby een wat jaarliks erger word. Myns insiens kan dit gewyt word aan ‘n gebrek aan selfrespek by sommige Afrikaanssprekendes, wat geen taaltrots het nie. Daarby sit ons met die Afrikaanse Taalraad wat geen poging aanwend om Standaardafrikaans en taalsuiwerheid te bevorder nie. Hy doen eerder die teenoorgestelde deur die mengeltaal Kaaps te steun.

Hiermee het ek nog net die eerste ses van Steyn se sewentien hoofstukke aan die orde gestel, tot by 1914. Die res sal moet oorstaan tot ‘n moontlike latere geleentheid.

Leon Lemmer: ‘n Nuwe vergryp teen die akademie: die ANC-regering se nGAP-program

Die ANC-regering het ‘n nuwe manier uitgedink om nie-wittes en vroue te bevoordeel en by implikasie blankes en veral wit mans te benadeel. Dit word die New Generation of Academics Programme (nGAP) genoem. Tipies ANC het hierdie uitvindsel nie ‘n Afrikaanse naam nie. Die staat (eintlik die belastingbetalers) betaal vir die eerste drie jaar die salaris van sulke bevoordeeldes ten volle. Daarna subsidieer die staat vir die volgende drie jaar die salaris in afnemende mate. Na verloop van hierdie ses jaar word daar van die universiteit verwag om sulke kandidate vir eie rekening permanent as dosente aan te stel. In die praktyk sal die opsie van nie-aanstelling seker nie bestaan nie. Sulke kandidate sal tydens daardie ses jaar van vakleerlingskap ‘n geringe doseerlas hê en elkeen sal ook deur ‘n mentor bygestaan word. Daar word van hierdie kandidate verwag om gedurende hierdie ruim tydperk van ses jaar ‘n magister- of doktorsgraad te voltooi. Die opset is sodanig dat so ‘n graad feitlik sonder uitsondering toegeken sal word, bv hetsy deur verlaging van akademiese standaarde of onregverdigbare oorvloedige hulp. Daarna sal so ‘n n-GAP-dosent in die posisie wees om bo sy/haar blanke kollegas, wat akademies sterker kan wees en minder gepamperlang is, bevorder te word. Nog nooit in die geskiedenis van die universiteitswese is dosente in so ‘n mate op nie-akademiese gronde (te wete ras- en geslag) bevoordeel nie.

Toe ek ‘n dosent was, het die universiteit waaraan ek verbonde was, besluit om die demografie van sy dosentekorps te “verbeter” deur addisionele poste te adverteer waarin slegs nie-wittes aangestel kon word. Vir aanstelling in my departement is meer as ‘n halfdosyn aansoeke van kansvatters ontvang. Anders as ander departementshoofde was ek nie bereid om so ‘n ekstra dosent te akkommodeer nie omdat hy/sy op nie-akademiese gronde (ras- en geslag) pleks van akademiese gronde (formele kwalifikasies, ondervinding, publikasies) aangestel sou word. Omdat daar meer departemente as sodanige addisionele poste in my fakulteit was, is my departement van hierdie skandalige praktyk vrygestel. Ek het ook beswaar geopper teen die laakbare voorwaarde dat ek as departementshoof verantwoordelik gehou sou word as so ‘n dosent misluk.

Die ANC-regering se jongste skuif is dus eintlik net ‘n verfyning van wat ek in die vorige paragraaf beskryf en in die tweede helfte van die jare negentig plaasgevind het. Vyf nGAP-poste is pas aan die Universiteit Stellenbosch (US) toegeken (US-webwerf 10 deser). Omdat die US-bestuur sterk nie-akademies, selfs anti-akademies, ingestel is, word hierdie aalmoes (met bybedoelings) van die ANC-regering amptelik deur die US verwelkom. Die US stel immers in elk geval by absolute voorkeur nie-wittes en vroue aan. Wat ook soos ‘n paal bo water staan, is dat die ANC-regering met sy nGAP-program sy vasbeslotenheid toon om al die plaaslike universiteite te verswart en verengels. Akademiese standaarde en Afrikaans as onderrigtaal sal ongetwyfeld ernstige skade lei, maar dit is klaarblyklik deel van die ANC se strategie. Al die universiteite wat nGAP-kandidate aanvaar, is mede-aandadig aan akademiese ondermyning.

Leon Lemmer: Richard van der Ross oor die politieke geskiedenis van die bruin mense

Richard van der Ross (gebore in 1921) is een van min ontwikkelde bruin mense wat aanvaar dat hy nie wit of swart is nie. Hy erken openlik dat hy ‘n ander kleur of etnisiteit het. “I am coloured, and I will say it and sing it and talk it … I cannot be anything else” (Weekend Argus, 16 deser). Sy lewensloop word gekenmerk deur sy pogings om die herkoms en aard van bruin mense na te vors en te bepaal in hoeverre daar gronde vir groepsidentiteit is. Hy het hom nooit van sy eie mense gedistansieer nie en deurgaans gepoog om hulle belange te bevorder.

Van der Ross se jongste boek is, In our own skins: a political history of the coloured people (Jeppestown: Jonathan Ball Publishers, 2015, 216p, R210; ook as e-boek beskikbaar, bv Amazon Kindle $18.23). Ek vind dit ironies dat Franklin Sonn (gebore in 1939) die voorwoord (met neffens ‘n foto van homself) geskryf het. Vir hom is die bonus ‘n bietjie publisiteit. Sonn is iemand wat sy bruinskap in minstens twee opsigte ontken: hy wil swart en Engelssprekend wees en het sy kinders ook so opgevoed. Hy noem “the Coloured people … a segment of black South Africans” (p 3). Geen wonder dat hy die volgende beklemtoon nie:

“The Coloured people on their own constitute neither a nation nor a race. They are, however, a group with a distinct socioeconomic experience and a history of resistance to racism and efforts by colonialists and the post-colonial government to afford them a political status. The resistance to colour oppression also entailed a conscious non-acceptance of self-consciousness, inferiority and being given a separate political status as Coloured people” (p 1).

Dit is duidelik dat Sonn as ANC-kameraad hier aan die woord is. Dit is ‘n growwe veralgemening in soverre geïnsinueer word dat bruines nie werklik ‘n onderskeibare groep is of wil wees nie. ‘n Mens moet onderskei tussen die ontwikkelde en minder ontwikkelde bruines. Tydens die blanke bewind wou die bruines (veral die ontwikkeldes) graag wit gewees het. In die huidige politieke bedeling wil die ontwikkelde bruines ter selfbevoordeling graag amptelik swart wees. Tog vestig hulle hulle by voorkeur in tradisioneel blanke en dalk veral Afrikaner-woongebiede; sekerlik nie swart woongebiede nie. Sonn is self ‘n toonbeeld hiervan. Onder die minder ontwikkelde bruines is dit opvallend dat hulle eerder aansluiting by blankes soek en sterk weerstand bied teen en gerief is oor swartes wat hulle woongebiede en skole binnedring.

Pat Sonn, Franklin se pa, het in die openbaar ‘n polities gematigde indruk gewek. Daarom het die “apartheidsregime” hom in bv die raad van die Universiteit van Wes-Kaapland (UWK) aangestel. Franklin het, wat formele akademiese kwalifikasies betref, nooit verder as ‘n UWK-honneursgraad gevorder nie. Die blanke regering het blykbaar gedink dat Franklin polities so gematig soos sy pa sou wees. Ten spyte van sy beskeie formele kwalifikasies en ingevolge die apartheidsbeleid-ideaal dat iedere bevolksgroep deur sy eie mense gedien moet word, is hy as rektor van die Skiereilandse Technikon in Bellville-Suid (1978-1994) aangestel. Reeds in 1976, die jaar van die Soweto-opstand, het hy as skoolhoof president van die Cape Teachers’ Professional Association (CTPA) geword en hierdie pos tot 1990 beklee.

In sy voorwoord verwys Sonn twee keer na hierdie onderwysersvereniging (p 2, 3) wat, ten spyte van sy naam, juis in onprofessionaliteit uitgemunt het. “The teachers had been educating their pupils in a very definite political direction. This, naturally, reflected their own political beliefs” (p 138). Die CTPA wou niks met die “apartheidsregime” te make hê nie, maar soos Van der Ross van ‘n ander vereniging skryf: “Their teacher-members continued to teach and draw their salaries from the government” (p 121). Via hierdie vereniging het Sonn moontlik in groter mate as enigiemand anders onrus in veral die Wes-Kaapse skole vir bruines gestook. Hy skryf: “Teachers’ associations became the voice of Coloured political expression” (p 2).

Iemand wat chaos ten behoewe van die UDF/ANC gesaai het, kan op vergoeding, bv ‘n pos met hoër louere, aanspraak maak. Toe ek in 1994 ‘n konferensie by die Skiereilandse Technikon bygewoon het, was Sonn nie daar om dit te open nie. Een van sy viserektore, ‘n blanke man met ‘n doktorsgraad, het dit namens Sonn gedoen. Sonn was in Pretoria in afwagting op Nelson Mandela se aankondiging van sy eerste kabinet. Sonn het die ydele hoop gekoester dat hy as onderwysminister aangestel sou word. Pleks daarvan het hy die Suid-Afrikaanse ambassadeur in Amerika geword (1995-1999). Die meetsnoere het vir hom in lieflike plekke geval; eers bevoordeling danksy die “apartheidsregime” se beleid en daarna bevoordeling ingevolge die ANC se gebruik om onrusstokers (en erger) ruim te vergoed.

In Washington het Sonn hom (heeltemal uit sy diepte) onderskei deur die skilderye van blanke kunstenaars uit die ambassade te verwyder en hulle op die koste van die belastingbetalers met dié van nie-wit skilders te vervang. Terug in Suid-Afrika het Sonn los werkies vir die ANC gedoen. Hy was bv (nogeens heeltemal uit sy diepte) voorsitter van die komitee wat ‘n buitensporige vergoedingspakket vir die SA president aanbeveel het. Dit is ook hy wat suksesvol vertoë tot die president gerig het om Allan Boesak tot nie-misdadiger te verklaar. Sonn verwys goedkeurend na Boesak (p 2).

Maar ek wil eintlik oor Van der Ross se jongste teks skryf. Van der Ross het algemene bekendheid verwerf toe hy van 1975 tot 1986 die UWK-rektor was. Die “apartheidsregime” het vertroue in hom gestel en hy het in die geheel beskou as rektor akademies nie teleurgestel nie; onder meer omdat hy reeds in 1952 ‘n doktorsgraad aan die Universiteit Kaapstad verwerf het. Op die UWK-kampus is hy in studentegeledere as ‘n uitverkoopte uitgekryt. In werklikheid was sy bewind die laaste in die UWK se akademiese era, met agtereenvolgens, van 1960 af, JG (Gans) Meiring, N Sieberhagen en Wynand Mouton (1974) as rektor. Van der Ross se opvolger, Jakes Gerwel, het die UWK se politieke era ingelui. Die akademie is ondergeskik aan linkse politiek gestel.

Hieruit moet nie afgelei word dat Van der Ross as rektor nooit polities rammetjie-uitnek was nie. Hy het bv by geleentheid saam met ANC-kornuite, soos Gerwel en Jaap Durand, ‘n protesoptog op die UWK-kampus gelei. Hy was immers een van die stigterslede van die anti-apartheid-Arbeidersparty in 1969 (p 152) wat in die Verteenwoordigende Kleurlingraad sitting gehad het. Hierdie Arbeidersparty het in 1984 uiteindelik verplig gevoel om skoorvoetend selfs deel van die Driekamerparlement te word (p 163). Allan Hendrickse, die partyleier, het gesê: “It was time for the Coloured people to stop playing Boer se moer politics” (p 167). Dit herinner aan Lyndon Johnson (Amerikaanse president, 1963-1969) se beginsel van “preferring your enemy inside the tent pissing out than outside the tent pissing in” (Jordan & Walsh, bron hier onder, Kindle 1179).

In sy vorige boeke, bv sy outobiografie en sy monografie oor slawerny, het Van der Ross hom as outeur goed van sy taak gekwyt. Sy jongste boek is in hierdie opsig ‘n teleurstelling. Daar is heelwat onnodige herhaling en gebrekkige sistematisering. Hy is te oud om so ‘n moeilike taak werklik goed uit te voer. Die latere hoofstukke is egter beter en interessanter en verskaf nuwe inligting. Wanneer ‘n Afrikaner soos ek die boek lees, is daar die bewustheid dat sy helde nie my helde is nie. Ek mis ook openlike waardering vir die rol wat Afrikaans in die geskiedenis van die bruin bevolking gespeel het. Van der Ross is van huis uit Engelssprekend maar hy is Standaardafrikaans uitstekend magtig. Hy verval nie in afgryslike Kaaps soos Gerwel so graag gedoen het wanneer hy met bruin studente gepraat het nie. “Ek praat in die huis weinig Afrikaans. My kinders het ook al kinders en hulle huistaal is Engels” (JC Steyn, Ons gaan ‘n taal maak, Centurion: Kraal Uitgewers, 2014, p 114). Wat opval, is dat Van der Ross as ‘n fyn beskaafde en Westersgeöriënteerde mens nie die vandalisme en gewelddadigheid van die “bevrydingstryd” verheerlik nie. Geen wonder dat hy hom in die nuwe Suid-Afrika eerder by die DA as die ANC geskaar het nie. Desnieteenstaande het die ANC-regering hom as ambassadeur in Spanje aangestel.

Van der Ross besin oor wie en wat die bruin mense is. Hy noem hulle ‘n “reasonably identifiable entity and group” wat hulle in gemeenskappe met eie inrigtings georganiseer het (p 6); “a distinct anthropological – racial, if you like – group” (p 22). Hy noem hulle ‘n “ethnic group” (p 6), maar skryf ook: “The Coloured people are of all kinds. Individually or in groups, we represent all kinds, because we are of all kinds” (p 8). “By about 1800, the Coloured people had become a definable population group – aware of the sameness, which drew them together, and of their otherness, which distinguished them from others among whom they lived” (p 113). In 1912 is in The APO (kyk hier onder) na afloop van ‘n sensus geskryf: “Coloured … includes a truly heterogeneous lot. In fact, everyone who is not a full-blooded Native … or is too well-known [not (?)] to be classed as European, is a Coloured person” (p 74-75).

“It is important to note that the Coloured people are not a nation or a race but a population group. Attempts to regard us as a nation have failed. Perhaps the nearest effort was when the group known as Griquas moved northwards and, after significant mingling with indigenous people and establishing themselves in a new physical environment, secured sufficient identity to claim nationhood. Even this was not absolute, however; for various reasons, the Griquas are still considered to be Coloured” (p 136). Omdat die bruin bevolking so ‘n wye spektrum dek, in die praktyk van wit tot by swart, kan daar in sy geheel beskou kwalik sprake van ‘n duidelik omlynbare etniese groep wees.

Die bruines is ‘n groep van rasgemengde afkoms wat tussen die wittes en die swartes inpas; in die praktyk dus ‘n oorgangsgroep. Hulle tussengroep- of tussen-twee-stoele-status het nie verander nie: “They were not white enough for the white government, and are not black enough for the black government” (p 188). Etnisiteit is en bly ‘n wesenlike faktor. Soos Malcolm Lupton dit gestel het: Die ANC is ‘n “black nationalist organization with which the Coloureds can never identify … Despite its ‘non-racial’ rhetoric, Coloureds (and Whites and Indians for that matter) will always remain on the margins of the ANC” (p 189). Van der Ross skryf: “While the end of apartheid technically ended racial discrimination, it did not stop South Africans from thinking or acting in groups. Indeed, the government still uses group thinking and language … The race groups tended to keep together; people sought the company of people who were like them in terms of race, social class, language and income … Such differences are not unique to South Africa” (p 194-195).

Bruines is myns insiens kultureel nader aan die blankes as aan die swartes. Van der Ross stem hiermee saam. Die bruines “was culturally very close to the Europeans. Consequently, attempts to regard them as a people culturally apart from the Europeans, and to segregate them from white South Africa socially and politically, failed” (141-142). Maar hierdie mate van eendersheid moet nie dermate oordryf word dat dit neerkom op die ontkenning van kulturele en ander verskille nie. Van der Ross oordryf as hy met verwysing na blankes skryf die bruines is “bone of their bone and flesh of their flesh” (p 154); ook as hy sonder meer sê: “We stem from the white population” (p 180). Ek het voorheen reeds herhaaldelik die aandag gevestig op bv (klem)verskille by wittes en bruines in hulle benadering van Afrikaans.

Wat hierdie mate van kulturele oorvleueling wel duidelik maak, is die vergesogtheid en opportunisme van daardie bruines wat deesdae poog om hulleself swart te verklaar. Van der Ross wys bv daarop “that in social matters there was not much in the way of interaction” tussen bruines en swartes (p 148). Hy het ook waargeneem “a significant shift of the Coloured vote away from the (black) African National Congress towards the (white) Democratic Alliance” (p 183). Jan Smuts het die bruines “an appendage of the whites” genoem. Hiervan wil Van der Ross niks weet nie: “The Coloured people simply … would not regard themselves as subordinate to the white population” (p 159).

Die ontstaan van die bruines word teruggevoer tot by die Khoi (Hottentotte) en die San (Boesmans). “When Van Riebeeck landed at the Cape in 1652, the Coloured people did not exist” (p 22). Hierna het die bruin bevolking ontstaan vanweë vermenging van die Khoi en San en ook vermenging met ander etniese groepe (p 11) soos die ingevoerde slawe (vanaf 1658) en die inheemse swartes en blanke setlaars. “They were a new people, but they were not primitive” (p 171). “There are elements of the San and the Khoi in us, but there are elements of so many other races in us too” (p 22). Van der Ross skryf, na aanleiding van die navorsing van MC Botha, dat daar meer Khoi as San in die bruin bevolking is (p 23) en dat die Khoi “more advanced” (p 27) of “more civilized” (p 12) as die San was.

Kenmerkend van baie bruines is hulle voorliefde vir die Britte/Engelse bo die Hollanders/Afrikaners. Gedurende die eerste Britse besetting van die Kaap “the British were starting to put into practice a more liberal form of rule than had prevailed in the time of the Dutch” (p 30; ook p 52). Dit is egter skynbaar (of moontlik) teenstrydig met wat Van der Ross later skryf: dat “intermingling – including intermarriage – was … socially acceptable until 1800” (p 51). In 1834 is die slawe amptelik vrygestel, maar daarna het daar vir hulle vier jare van verpligte vakleerlingskap/inboeking gevolg (p 32). Met die Groot Trek in die 1830’s het meer as ‘n duisend bruines die blankes die binneland in vergesel (p 34). Alle bruines het dus blykbaar nie ‘n voorkeur vir die Britte/Engelse bo die Hollanders/Afrikaners geopenbaar nie.

In die 20ste eeu is ‘n ander rede vir die bruines se voorkeur vir “die Engelse” aangevoer. Dit gaan egter verkeerdelik uit van die standpunt dat rasse-segregasie/apartheid deur die Afrikaners uitgevind is, terwyl dit in werklikheid ‘n voortsetting en ontwikkeling van die tradisionele Britse rassebeleid was. Van der Ross skryf: “There was always an alternative to the [National Party] government’s perspective on the colour question. These alternative viewpoints were generally held by the English-speaking white population” (p 198). Daar is myns insiens ‘n beduidende mate van skeefheid in hierdie siening.

Ek is teleurgesteld met hierdie stelling van Van der Ross: “After all, it was the Dutch who had imported slaves and the English who set them free” (p 43). Hierdie leuen word op subtiele wyse ook deur die personeel van die Slawemuseum in Kaapstad verkondig, soos Marthinus van Bart in sy boek, Kaap van slawe (Tokai: Historical Media, 2012), aantoon. Die waarheid, volgens Van Bart, is “dat daar gedurende die Eerste Britse Bewind, 1795-1803, meer slawe na die Kaapkolonie gebring is as in enige ander tydperk van dieselfde lengte” (p 15). Gedurende die Bataafse [Nederlandse] Bewind (1803-1806) “is ‘n geringe hoeveelheid slawe ingevoer voordat die handel verbied is” (p 15). “Vanaf 1806, die aanvang van die Tweede Britse Bewind, het die getal [slawe] met nog 33 000 aangegroei” (p 15). Met die grootste vlootmag was die Britte wêreldwyd die grootste slawehandelaars.

Erger: Die Britte het Iere as slawe na Amerika uitgevoer (Rhetta Akamutsa, The Irish slaves, 2010, 204p, Amazon Kindle $6.83); ook na eilande soos Barbados (Sean O’Callaghan, To hell or Barbados: the ethnic cleansing of Ireland, 2013, 248p, Amazon Kindle $10.49). Nog erger: Die Britte het van hulle eie mense (bv misdadigers, leeglêers en straatkinders) as slawe na Amerika en Wes-Indiese eilande uitgevoer (Don Jordan & Michael Walsh, White cargo: the forgotten history of Britain’s white slaves in America, 2011, 322p, Amazon Kindle $18.67; Anthony Vaver, Bound in an iron chain: the untold story of how the British transported 50 000 convicts to colonial America, 2011, 360p, Amazon Kindle $10.25). Hierdie gebeure het veral in die 17de eeu plaasgevind; dus in die tyd toe Jan van Riebeeck aan die Kaap was en ook voor en na sy tyd. Die punt is: Van der Ross en ander bruines asook die Slawemuseum se verering van die Britte as dié slawebevryders is misplaas. Die Bataafse Republiek (1795-1806) het baie vroeër as die Britte ‘n morele sensitiwiteit oor slawerny ontwikkel.

[Brittanje se latere verbanning van gevangenes na Australië is wyer bekend as sy wit slawerny in Amerika. Maar ons hoor gewoonlik net van swart slawerny en uitsluitlik wittes kry die skuld daarvoor. Dat daar nie-wit slawe-eienaars aan die Kaap en in Amerika was en Arabiese eienaars van wit slawe in bv Noord-Afrika, word meesal verswyg. Louis Albert Banks se White slaves; or, the oppression of the worthy poor (Boston: Lee & Shepard, 1893, 336p; Amazon Kindle $0) handel oor ‘n ander onderwerp, te wete arm maar werkende blankes in Boston, Massachusetts. Banks loof die arm wittes omdat hulle hulle nie tot bedelary, diefstal en ander misdade gewend het nie. Weens die ANC-regering se beleid van rassediskriminasie teen blankes is daar baie arm en werklose wittes in die nuwe Suid-Afrika, maar Banks se lof is in groot mate ook op hulle van toepassing; heel moontlik in groter mate as op ander etniese groepe.]

Die eerste liggaam wat rigting aan bruines se aspirasies gegee het, was die African Political Organisation (APO) in 1902, van 1919 af die African People’s Organisation genoem (p 38). Die APO het soms geskrifte in Afrikaans gepubliseer, bv Piet Uithalder se “Straatpraatjies” (p 65). FA Ponelis het dit “Kaapse Vernakulêre Afrikaans” genoem (Steyn, p 113-114). Dit dui nie daarop dat die APO waardering vir Afrikaans of Hollands gehad het nie. In 1911 word “Cape Dutch … a vulgar patois” in The APO genoem (p 71). [Patois: “Meestal neerhalend bedoelde benaming vir ‘n plaaslike, dialektiese taalvorm” (HAT).] Die APO het Engels bewonder en vir “Cape Dutch” geen goeie woord gehad nie. “So word Engels op 13 Augustus 1910 beskryf as ‘the language which inspires the noblest thoughts of freedom and liberty, that has the finest literature on earth, the language that spreads widely over the face of the earth, and is the most universally useful of all languages.” “Cape Dutch”, daarenteen, word genoem ‘n “bastard lingo”, “a vulgar patois fit only for children”, “the patois used by Dutch Members [of Parliament] is the crudest medium of expression used in any Parliament in the civilized world” (Steyn, p 114).

In 1924 is die meer gematigde Afrikaanse Nasionale Bond gestig (p 41), wat in ‘n mate vir lief met rasse-segregasie geneem het (p 42). Volgens Van der Ross het die Nasionale Party van 1925 tot 1929 die integrasie van wittes en bruines voorgestaan. Die keerpunt in hierdie beleid het met die algemene verkiesing in 1929 gekom toe die bruin kiesers oorweldigend vir die Suid-Afrikaanse Party gestem het. Dit was ‘n voortsetting van die stemreg wat bruines sedert 1853 in die Kaapkolonie gehad het. In 1929 het rasse-segregasie, ook wat die bruines betref, Nasionale Party-beleid geword (p 43, 136, 162).

Waarteen sterk beswaar uit bruin geledere gekom het, was die bepaling in die Suid-Afrika Wet van 1909 dat net blankes van 1910 af sitting in die Unie-parlement sou hê. Dit was op aandrang van die verteenwoordigers van die Transvaal en Vrystaat. “The Afrikaners were reconciled to having lost the war but determined not to lose their Afrikaner identity” (p 109). In APO-geledere is die nie-wittes na Uniewording as “political slaves” beskou (p 96). “They feel a loathing and contempt for everything that is white” (p 100). Die Wet of Groepsgebiede van 1950 was die volgende groot terugslag vir die bruines, want “this meant that the Coloured people were moved, rather than the white people” (p 143). Die ander groot ontnugtering was toe die bruines in 1956 van die parlementêre kieserslys verwyder is. Die Nasionale Party is in sy houding gesterk deurdat die Coloured People’s Congress hom in 1955 by die ANC geskaar en die Vryheidsmanifes aanvaar het (p 131).

In 1923 word daar in die publikasie, The APO, teen ‘n ander vorm van beweerde slawerny beswaar gemaak. Ooreenkomstig Wet 25 van 1913 “a Coloured child … may be apprenticed to a European until it reaches the age of 18” (p 103). Dit was nie noodwendig ‘n onding nie. My ouma het in die jare veertig verantwoordelikheid vir so ‘n ingeboekte bruin kind, Frikkie, aanvaar. Hy het namiddae na skool ‘n bietjie tuin- en stuurwerk gedoen. In ruil daarvoor is hy van lewensmiddele soos kos en klere voorsien. Sy het dit vir hom moontlik gemaak om hom as onderwyser te bekwaam. Frikkie was lewenslank opreg dankbaar vir hierdie “slawerny”. Wat ek hier skryf, is die waarheid, maar dit is die soort verhaal wat ‘n mens deesdae (feitlik) nooit hoor nie.

In 1914 het nie-wittes ‘n petisie oor mynregulasies aan die parlement voorgelê: “Whenever the definition White appears it should be substituted by the word competent, and that whenever the Colour Bar has been introduced into the Regulations it should be removed” (p 81). Ook in die geval van winkeliers moet dit nie om ras gaan nie, maar bloot om die vraag of die persoon “fit and proper” vir so ‘n onderneming is (p 81). Deesdae lyk dit na gesonde beginsels. Ek onthou hoe die UWK-studente in 1976 (en talle ander mense by ander geleenthede) vir die afskaffing van alle rassediskriminasie betoog het. Ook is daar tydens apartheid telkens versoek/geëis dat politiek uit sport gehou moet word.

Wat ek eienaardig vind, is dat hierdie selfde mense deesdae geen kritiek uitspreek teen die rassediskriminasie wat op groot skaal teen blankes gepleeg word nie. Byvoorbeeld, in 1961 is beswaar teen werkreservering gemaak (p 147). In die nuwe Suid-Afrika maak die bruines beswaar as hulle nie in dieselfde mate as swartes by die toekenning van poste bevoordeel word nie. Maar hulle kritiseer nie die ANC se behandeling van blankes nie. Hulle is ook stil oor al die politiek wat Suid-Afrikaanse sport tans deursuur, bv raskwotas. Van der Ross vat dus ‘n reusekans wanneer hy skryf: “At no time did we deny the rights that we sought for ourselves to other ethnic groups” (p 177).

Van der Ross kom met hierdie eintlik lagwekkende stelling oor die blankes: “Because the conquerors, or settlers, were more advanced technologically, meaning that they were better armed [!], they generally managed to retain their superiority by establishing themselves as a class superior to the people they had conquered” (p 141). Die veronderstelde meerderwaardigheid van die blankes het in werklikheid veel meer om die lyf as bloot die beter wapens waaroor hulle eens beskik het.

Die outeur verskaf die volgende historiese opsomming van die politieke opset in Suid-Afrika: “The country’s political direction was determined, to a great extent, by the clash between the Afrikaners – who were essentially stock farmers and who considered themselves to have rights by virtue of having been the first European settlers – and the English, who ruled by right of conquest and whose interest resided in their mastery of the sea routes and, later, their technical advantage in the mining industry” (p 105). Die tragedie is dat albei hierdie wit groepe se regte in die 1990’s op verraderlike wyse effektief beëindig is; op grond van ‘n hoogs twyfelagtige redenasie: Die swartes moet die land regeer omdat hulle baie meer in getal as die ander etniese groepe is; nie omdat hulle meer tot stand gebring het of beter as nie-swartes kan regeer nie. Die tragiese waarheid van die nuwe Suid-Afrika is dat die swartes om die verkeerde redes (getalsoorwig en gewelddadigheid) die land regeer, terwyl hulle in werklikheid glad nie in staat is om (doeltreffend) te regeer nie.

Die volgende is moontlik die interessantste brokkie inligting in die boek. Nadat Nelson Mandela die terreurgroep, Umkhonto weSizwe (MK), gestig het, het hy in 1962 die Coloured Convention versoek

“to send a representative to speak to him in Johannesburg. I was sent, and met Mandela and three or four others at the home of Ahmed Kathrada for three or four nights. Mandela put his proposal plainly. He said that MK was planning an armed uprising. He knew that the Coloured people at the Cape had a following and suggested that we start the revolution, after which the African people in the north would take it up and, with their numbers, would finish it … I returned to Cape Town, and reported. The Convention decided they could not support the request” (p 148-149).

Weens propaganda word Mandela deesdae algemeen as die ikoniese vredemaker en versoener beskou. Hier sien ‘n mens egter die eintlike sluwe, naïewe en gewelddadige Mandela in aksie. Hy wou die bruines voorstoot om die revolusie te begin, dus die proeflopie te doen, wat hoogs riskant was. As dit suksesvol blyk te wees, sou die swartes daarna die politieke mag oorneem. Die bruines het die insig gehad om hulle nie op hierdie manier te laat mislei en misbruik nie.

Iets waaroor daar deesdae dikwels en graag gelieg word (bv deur Allan Boesak), is die ontstaan van die NG Sendingkerk in 1881. Die waarheid is dat die skeiding van die NG Kerk en die Sendingkerk vrywillig was en ook nie absoluut volgens ras of kleur nie, soos Van der Ross tot sy eer ook duidelik maak: “Although the Mission Church was intended for the Coloured members, some Coloured people remained members of the Moederkerk (Mother Church), including the entire St Stephen’s congregation in Cape Town” (p 149).

Van der Ross verwag nie dat die bruines as ‘n bevolkingsgroep sal verdwyn nie, hoewel “Africanness” vorentoe polities meer aanvaarbaar kan word (p 172). As die bruines werklik swart word, sou hulle deel van die meerderheid wees, “but this is not likely to happen because of cultural differences” (p 186). Sonder om enigeen by die naam te noem, beskou hy die aanstelling van die volgende bruines as moontlike tekens dat daar toenadering tussen wittes en bruines plaasvind: Christo van der Rheede as hoof van die Afrikaanse Handelsinstituur (AHI), Henry Jeffreys as redakteur van Die Burger, Russel Botman en Jonathan Jansen as rektor van onderskeidelik die Universiteit Stellenbosch en die Universiteit Vrystaat (p 173). Ek dink dat hierdie vier mense vanweë hulle funksionering in daardie poste bewys gelewer het van die kulturele en politieke kloof wat daar tussen Afrikaners en bruines bestaan. Al vier het eerder die ANC ten koste van blanke belange gedien.

Leon Lemmer: Universiteit Stellenbosch (Deel 2): Afrikadag en die minagting van Hendrik Verwoerd

Onlangs is aangekondig dat die bevrydingsteoloog, Nico Koopman, as waarnemende viserektor van die Universiteit Stellenbosch (US) aangestel is (US-webwerf 20 deser). Dit is omdat die topbestuur van die transformerende US nie uit ‘n blanke rektor en uitsluitlik wit mans as viserektore mag bestaan nie. Voorheen is ‘n bruin man en later ‘n blanke vrou as viserektor aangestel, maar vir albei was die water te diep. Koopman is die naaste aan ‘n Russel Botman-kloon wat daar is. Hy het net lof vir (1) homself, (2) die ANC en (3) die Verenigende Gereformeerde Kerk (VGK), die ontaarde NG Sendingkerk. Koopman is ‘n mens propvol geregtigheid. Hy sal hom nie daaraan skuldig maak om ooit iets goeds van Afrikaners of blankes (Beyers Naudé en Jaap Durand is uitsonderings) en Afrikaans te sê nie; dié ideale kornuit op die US se pad na totale transformasie.

Koopman het aan die Universiteit van Wes-Kaapland (UWK) gestudeer. In die “teologie”-klasse van Jaap Durand is sy gees en dié van ‘n hele geslag predikante van die Sendingkerk (onder andere Botman) permanent met politieke propaganda vergiftig. Durand het sy held, Dietrich Bonhoeffer (1906-1945), voorgehou as rolmodel vir die politieke “bevryding” van Suid-Afrika. Dit is by Durand wat die idee van die Belhar-geloofsbelydenis ontstaan het. Hy word egter nooit in kerklike kringe tot verantwoording geroep vir sy vaderskap van die groot verdeeldheid wat in die NG Kerk heers nie.

Wim de Villiers, die US-rektor, is ‘n medikus wat blykbaar geen breër agtergrond en veral insig het nie. Hy weet dus heel moontlik nie (of is nie in afdoende mate bewus) van die groot positiewe rol wat Hendrik Verwoerd (kyk hier onder) in die geskiedenis van die Suid-Afrikaanse universiteitswese gespeel het nie. Koopman sal aan De Villiers kan vertel dat dit danksy Verwoerd is dat die UWK in 1960 tot stand gekom het. As hy eerlik is, sal Koopman ook vir De Villiers kan inlig dat die Departement Kleurlingsake aan feitlik al daardie UWK-studente studiebeurse gegee het. Wat Koopman asseblief nie moet beweer nie, is dat die “apartheidsregime” in sy skik was met UWK-produkte soos Botman en Koopman. Die punt is: Koopman is snood ondankbaar oor die goedertierenheid wat blankes aan hom bewys het.

US-viering van Afrikadag

Die US-bestuur het vooraf aangekondig dat Afrikadag op 25 Mei gevier gaan word (US-webwerf 20 deser). Daar kan geredeneer word dat daar niks hiermee verkeerd is nie, want ons is mos geografies deel van Afrika. In die Bybelse idioom sê ek egter graag: Ek is in Afrika maar nie van Afrika nie. Maar my eintlike beswaar teen die neo-US is dat hy graag Suid-Afrikaanse openbare vakansiedae amptelik vier in soverre hulle tot eer van die ANC misbruik kan word. Dit is ‘n slegte gewoonte wat uit die tyd van Russel Botman as rektor dateer. Maar Afrikadag is nie eens ‘n openbare vakansiedag nie, ten spyte van die glad te veel sodanige dae waarmee ons sit. Nooit gedenk die neo-US ewewigtigheidshalwe onderwerpe of gebeure wat vir blankes en veral Afrikaners van belang is nie, bv Van Riebeeck-dag (6 April) en Afrikaansdag (14 Augustus). Daar is hier geen sprake van die gelykberegtiging waaroor die US so hoog opgee nie.

Histories is die universiteit ‘n produk van Europese beskawing en Jan van Riebeeck simboliseer die aankoms van hierdie uitmuntende soort beskawing in suidelike Afrika. Afrikaans is ingevolge die US se stigtingsvoorwaarde veronderstel om dié onuitroeibare onderrigtaal aan die US te wees. Die neo-US verkies om sowel Europese beskawing as Afrikaans te minag. Sedert De Villiers op 1 April, gekkedag, diens as rektor aanvaar het, het hy nog niks gesê of andersins gedoen wat daarop dui dat hy ‘n Afrikaner wil wees of Afrikaans wil bevorder nie. Al wat hy in hierdie verband gedoen het, is om aan te haal uit die US se huidige taalbeleid. Daar is geen sprake dat hy hom daartoe verbind om die posisie van Afrikaans te verskans en te verseker dat dit die primêre onderrigtaal bly of weer word nie.

Die US het Afrikadag gevier met die uitstalling van die vlae van Afrikalande en ook dié van die Afrika-unie (AU), wat, soos Jacob Zuma versoek het, saam met die Suid-Afrikaanse vlag gewapper het. Daar is in die Afrikatradisie gesing en gedans. Die AU-volkslied is ook gesing. De Villiers het entoesiasties die seël op alles gesit met hierdie stommiteit: “Ons is Afrika – Afrika-oplossings vir Afrikaprobleme” (US-webwerf 26 deser) – soos Eskom?

Henry Jeffreys oor Afrikadag

Daar is seker nie ‘n joernalis wat met meer oorgawe anti-blanke stories opdis as Henry Jeffreys nie; die einste mens wat met sy Afrika-hempies redakteur van Die Burger was, binne ‘n dag sy kantoor moes ontruim, en graag tussen blankes woon. In sy jongste rubriek, Middelgrond (wat egter sterk links is), verwys hy goedkeurend na die “demokratiese revolusie in Suid-Afrika” en dan na die res van Afrika in die konteks van Afrikadag. “Afrika was eeue die speelplek [!] van koloniste wat die vasteland se rykdom aan minerale gewetenloos geplunder het sonder [!] voordele vir sy mense” (Die Burger, 27 deser, p 14). Jeffreys het ‘n uitsonderlike vermoë om gemeen te wees en met skewe voorstellings voor ‘n dag te kom. Hoekom is Westerse lande, bv die VSA, voorspoedig? Jeffreys se verklaring is: “Slawehandelaars het miljoene Afrikane as kommoditeite vir veral Amerika se wrede en gierige plantasie-eienaars verhandel en so die grondslag gelê vir die reuse-ekonomie wat die wêreld vandag oorheers.”

Dan kom Jeffreys as neo-swarte en ANC-kameraad met hierdie stommiteit: “Die Westerse wêreld skuld Afrika, maar Afrika skuld die wêreld niks nie. Al wat ons moet doen, is om te verseker dat daar nêrens skuiling of suurstof is vir bullebakke wat floreer op die pyn en lyding van medeburgers nie … Dan kan ons Afrikadag met trots vier.” Jeffreys wend geen poging aan om versoening te bevorder nie; eerder die teenoorgestelde met sy ons/hulle-onderskeid, waarin die “ons” (die swartes) natuurlik reg het en die onskuldige slagoffers is. Wat my verstand te bowe gaan, is dat ‘n koerant soos Die Burger nie die insig of die moed het om van so ‘n rubriekskrywer ontslae te raak nie. Jeffreys verkondig nie ‘n alternatiewe standpunt wat lesers betroubaar inlig nie; hy mislei doelbewus.

Verwydering van Verwoerd-gedenkplaat

Vir die neo-US was dit nie voldoende dat die naam van die HF Verwoerd-gebou verander is nie. Die gedenkplaat in die voorportaal van daardie gebou moes ook verwyder word, sodat almal (bedoelende eintlik swartes) welkom op die kampus kan voel. De Villiers het in sy intreerede op 29 April aangekondig dat hy dit nie stil-stil gaan doen nie. Hy het besluit om ‘n openbare demonstrasie van die neo-US se minagting van die nalantenskap van Verwoerd te maak. In De Villiers het die US ‘n rektor met ‘n dik anti-akademiese vel. Hy is ‘n klein mannetjie (van liggaam en van gees) wat grootmeneer speel oor groot Afrikaners soos Verwoerd en DF Malan, al weet hy in sy binneste dat hy nie werd is om hulle skoenrieme vas te maak nie. Malan se borsbeeld in die Coetzenburg-sentrum, wat voorheen na Malan vernoem was, is blykbaar die volgende Afrikanersimbool in De Villiers se visier. Gaan hy weer ‘n openbare demonstrasie van die verwydering maak? Dit lyk asof De Villiers nie ‘n flenter omgee vir die aanstoot wat hy Afrikaners gee nie; solank hy aan sy pro-swart beeld bou, is hy tevrede.

Dat Malan aan die Victoria College gestudeer het en dat Verwoerd op die ouderdom van 23 ‘n doktorsgraad met onderskeiding aan die US verwerf het (Hermann Giliomee, Die laaste Afrikanerleiers, Kaapstad: Tafelberg2012, p 25), sal De Villiers geensins beïndruk nie. Hy sal eerder met diegene saamstem wat deesdae wil hê dat Verwoerd nie eens intelligent genoem mag word nie. Giliomee skryf van Verwoerd: “Hy was die eerste student in Suid-Afrika wat sy studies, van sy voorgraadse eksamens tot sy doktorale proefskrif, in Afrikaans geskryf het” (p 27-28). Dat Verwoerd intellektueel buitengewoon begaaf was, ly geen twyfel nie. Meer as een van sy kinders het ook professorate beklee. Verwoerd behoort suiwer akademies deur die US geloof en vereer te word. Mense met beperkte kennis en insig en daarby met ‘n politieke pleks van ‘n akademiese agenda, soos De Villiers, kyk die voortreflike akademiese dimensie van Verwoerd mis en bly vasstaar op twee aspekte wat verdoemingswaardig geag word: Verwoerd was ‘n Afrikaner en Afrikaans.

Let vervolgens op die moeite wat die US-bestuur gedoen het om medewerkers vir sy anti-Verwoerd-projek te soek en hulle vir ‘n gesamentlike poging byeen te bring. De Villiers het saam met Willie Ortell, ‘n vorige bruin burgemeester van Stellenbosch, die gedenkplaat verwyder, te midde van “die dreunsang van studente … Lede van die Open Stellenbosch-beweging het ‘Mayibuye iAfrika’ (Bring Afrika terug) [die oerwoud?] uitgeroep toe ‘n banier met die Suid-Afrikaanse vlag die plaket se plek ingeneem het. Hulle het tydens die geleentheid borde met die US se wapen in die lug gehou en baniere wat lui ‘Weg met Verwoerd’ en ‘Apartheid leef in Stellenbosch’ vasgehou” (Die Burger, 28 Mei, p 4). Die banier met die Suid-Afrikanse vlag is deur Stefan Laing, die voorsitter van die US-studenteraad, en Farai Mubaiwa, ‘n lid van die Open Stellenbosch-beweging, opgehang. Wilhelm, ‘n kleinseun van HF Verwoerd, was teenwoordig en het oor RSG gesê sy oupa verdien nie om vereer te word nie. HF Verwoerd se kinders het hulle pa baie beter geken as wat Wilhelm as ontspoorde kleinkind sy oupa ooit sal ken. Nie een van hulle sou aan so ‘n onteringseremonie deelgeneem het nie. Koopman was ook daar om bruikbare eiertjies te lê. Hy wil verseker dat hy permanent as viserektor aangestel word.

Wilhelm Verwoerd was getroud met die feminis Melanie van Niekerk. In 1992 het hy in navolging van sy vrou by die ANC aangesluit. Sy was ‘n ANC-parlementslid en van 2001 tot 2005 die Suid-Afrikaanse ambassadeur in Ierland. Wilhelm het werk vir die Waarheid- en Versoeningskommissie (WVK) gedoen en sy proefskrif handel ook oor die WVK. Albei is dus ryklik deur die ANC beloon. Linksheid het egter nie genoeg gom verskaf om hulle huwelik in stand te hou nie. Nelson Mandela het hulle destyds aangehits om die Verwoerd-van tot die uiterste tot voordeel van die ANC te misbruik. Wilhelm se gedrag op 27 deser ter ontering van sy oupa is ‘n voortsetting hiervan.

Huldiging van Jannie Marais

Die US se stigtingsdonateur, Jannie Marais, is op 30 Mei ‘n eeu gelede oorlede. Die US-bestuur het geen groot herdenkingsplegtighede vir vanjaar gereël nie. Dit is waarskynlik omdat die neo-US nie openlik vir Afrikaans in die bres wil tree nie. Die Marais-standbeeld staan op die Rooiplein op die kampus. ‘n Mens sou dink dat dáár hulde aan hierdie weldoener gebring sou word. Maar die Rooiplein is die plek waar Open Stellenbosch toegelaat word om na harte lus ontwrigting te saai. Die huldigingplegtigheid, ‘n inisiatief wat blykbaar van buite die US-bestuur gekom het, word by Marais se graf teen Papegaaiberg gehou. Daarna volg ‘n aanddinee in Marais se eertydse huis in Coetzenburg. Die verrigtinge word dus (doelbewus) weg van die sentrale kampus gehou. In sigself is dit ‘n skande, maar werp lig op die gebrek aan dissipline op die kampus.

Die US-bestuur het nie vooraf ‘n berig oor Marais vir die webwerf vrygestel soos in die geval van Afikadag nie. Stephanie Nieuwoudt het wel ‘n artikel geskryf (US-webwerf 27 Mei). Daarin noem sy dat Marais in 1915 £100 000 geskenk het wat die stigting van die US, as plaasvervanger vir die Engelse Victoria College, moontlik gemaak het. In haar artikel hinder twee dinge. Die beskrywing van Marais, “weldoener van Stellenbosch,” word tussen aanhalingstekens geplaas, asof hy nie onteenseglik ‘n weldoener was nie. Die ander saak wat hinder, is dat Marais se stigtingsvoorwaarde vir die US, dat Hollands/Afrikaans nie ‘n mindere plek as Engels mag beklee nie, glad nie genoem word nie. Marais se bewoording is: “De Hollandsche Taal in zijn beide vormen – dwz Afrikaans zoowel als Nederlandsch – geen minder plaats dan het Engelsch innemen zal” (JC Steyn, Ons gaan ‘n taal maak, Centurion: Kraal Uitgewers, 2014, p 183).

Maar dit is ongelukkig nie die eerste keer dat so iets gebeur nie. Tydens die jongste US-Woordfees is ingelyks geen daadwerklike poging aanwend om Marais na verloop van ‘n eeu na behore te huldig nie. Op die voorlaaste dag van die Woordfees, 14 Maart, was daar darem ‘n gedenklesing, 50 geskeduleerde minute, deur Ton Vosloo. In die amptelike Woordfeesprogram word melding van Marais se skenkingsvoorwaarde gemaak: “Dit moet Afrikaans ondersteun en bevorder” (p 34). Vosloo het volgens die koerantberig (Die Burger, 16 Maart, p 1) wel in die algemeen hierna verwys. Dit lyk egter asof Vosloo sy toespraak eerder oor die boeg van Marais se ander skenking, wat die stigting van Die Burger moontlik gemaak het, gegooi het. Vosloo het ‘n beroep op die miljoenêrs van Stellenbosch gedoen om Marais se voorbeeld te volg en elk R2 miljoen te skenk. Hy het blykbaar nie spesifiseer dat dit (uitsluitlik) vir die bevordering van Afrikaans moet wees nie. Daar is geen aanduiding dat Vosloo Marais se stigtingsvoorwaarde vir die US of die skandalige verwatering daarvan, wat reeds jare lank plaasvind, geopper het nie. As mede-miljoenêr het hy ook nie met R2 miljoen vorendag gekom nie. Blykbaar is dit die soort skenking wat Vosloo van ander mense verwag, maar nie van homself nie.

Die visepresident van die US-Konvokasie, JC Heunis, het op Vosloo se oproep gereageer met “kom ons doen iets” maar hy het nie die US of Afrikaans by die naam genoem nie (Die Burger, 19 Maart, p 18). Wat dit soos ‘n stille sameswering laat lyk, is Martie Retief-Meiring se rubriek, Saterdag Aktueel, onder die oneerbiedige opskrif: “Lig die hoed vir ou Jannie op die Rooiplein” (Die Burger, 23 Mei, p 11). Sal sy na Mandela as “ou Nelson” verwys? Retief verkies om deurgaans saam met die mode te gaan pleks van ‘n eie standpunt te ontwikkel. Haar hele rubriek is onverdiend deurspek met oneerbiedigheid vir “onse man” wat ‘n “verbysterende weldoener” was. “Dat so ‘n onverdrote kapitalis op die Rooiplein staan, is maar een van die heerlike ironieë van ons dorp.” Dit lyk asof sy eerder die beeld van ‘n kommunis, soos Mandela, daar wou sien. Sy noem dat Marais se skenking die ontstaan van die US moontlik gemaak het, maar sy rep (doelbewus) geen woord oor sy voorwaarde betreffende Afrikaans nie. “Lig maar die hoed, of die goedkeurende duim, vir daardie granietman op die Rooiplein.”

Vim is wit, maar dit lyk asof Wim eerder swart as wit belange wil bevorder. Hy is besig met ‘n gevaarlike speletjie. Die US-bestuur wek die indruk van perspektieflose windpompdonkies wat die hele tyd rondom transformasie bly draai. Die akademies hoogaangeskrewe US van weleer het in dié proses plooie ontwikkel wat hom haas onherkenbaar gemaak het. In werklikheid is dit ‘n siekte tot die dood toe. Veralgemenend kan gesê word dat swartes mag, gesag en geweld verstaan. Die US-bestuur het die mag, maar De Villiers oefen nie gesag oor die swartes uit nie; wel oor die blankes. Die gevolge kan gewelddadig wees.

Wat nodig is, is dat die akademies geöriënteerde studente en oudstudente, asook die vorige en huidige ware akademici (daar is nog heelwat van hulle op die kampus oor) en die US-donateurs ‘n gesamentlike poging aanwend om die huidige anti-akademiese situasie op te ruim. Die resultaat kan verandering wees wat akademies sin maak.

Leon Lemmer: Universiteit Stellenbosch (Deel 1): ‘n Stryd tussen Boer en Bantoe?

My opskrif is na aanleiding van die titel van Christiaan de Wet se boek, Die stryd tussen Boer en Brit (1902). Nelson Mandela het beweer dat sy ANC-kamerade “almal” De Wet se boek gelees het, met die oog op die ANC se guerrilla-oorlogvoering teen die blanke bewind in Suid-Afrika (Niël Barnard, Geheime revolusie, Kaapstad: Tafelberg, 2015, p 146). My rubriek handel oor die Universiteit Stellenbosch (US). Aan die US word daar in swart geledere beoog om die universiteit revolusionêr volgens hulle wense te transformeer, blykbaar sonder gesonde teenstand van die kant van die rektor en die res van die US-bestuur.

Volgens die HAT is “Bantoe” ‘n “benaming vir ‘n groep inboorlingstamme in Afrika, ongeveer suid van die ewenaar; lid van so ‘n groep.” Anders as so baie etniese benamings is “Bantoe” darem nog nie ‘n verbode term nie. Deesdae word daadwerklike pogings aangewend om die woord “Boer” so erg moontlik te diskrediteer, maar ek gebruik hierdie term met trots.

Die Boere het die Anglo-Boere-oorlog (1899-1902) teen die Britte verloor. Die Afrikaners het in 1990/1994, veral weens verraad in eie geledere, die politieke stryd teen die Bantoes roemloos verloor. Tans is die Afrikaners besig om ook die stryd om hulle taal, die kernbestanddeel van hulle kultuur, weens die verengelsingsbeleid van die ANC (die neo-Milner) te verloor. Dat dié taalstryd verloor word en hoe dit verloor word, is die sigbaarste in eens Afrikaanse skole en universiteite. Ek lewer hiermee nog ‘n bydrae tot die “robuuste debat” wat Wim de Villiers, die nuwe US-rektor, verlang.

Onlangs het ek in ‘n dubbeldoor-artikel die huidige toestand op die US-kampus beskryf (Praag 10 deser). Na voltooiing van my teks is ‘n brief in Die Burger (9 deser, p 10) gepubliseer waarin sewe US-akademici die rektor aanspoor om streng op te tree teen Anton Stander, ‘n dosent in kernfisika, wat ‘n “rassistiese” teksboodskap aan ‘n student, Khule Duma, gestuur het. Hierdie sewe mense voel klaarblyklik sterker oor die uitlewing van hulle linkse politiek as oor professionele sake, soos kollegialiteit, en akademiese kwessies, soos orde op die kampus.

In dieselfde uitgawe van die koerant (p 7) is berig dat Chumani Maxwele, die student wat ontlasting by die Rhodes-standbeeld op die kampus van die Universiteit Kaapstad (UK) gestrooi het, geskors is. Na ‘n tugverhoor is sy skorsing tot 19 Julie verleng; nie vanweë sy deelname aan betogings nie, maar omdat hy ‘n UK-personeellid geteister, geïntimideer en gedreig het (Die Burger, 12 deser, p 5 en 15 deser, p 3). ‘n Mens sou dink dat dit De Villiers kon aanspoor om teen Duma op te tree. Hiervan het niks tereg gekom nie. Daar is eerder buitensporig drasties teen Stander opgetree. Duma het skotvry en met ekstra gewaande prestige daarvan afgekom. Hierdie gebeure is glo in ooreenstemming met die neo-US se getransformeerde waardes gehanteer.

Op die 13de het Duma se Open Stellenbosch ‘n (heel moontlik onwettige) byeenkoms op die Rooi Plein op die kampus gehou, wat weer gedwee deur De Villiers bygewoon is. Duma het toe ‘n memorandum met eise, veral gemik teen die US-taalbeleid, spesifiek teen onderrig deur die medium van Afrikaans, aan die rektor oorhandig. Daar word geëis dat alle onderrig en ander kommunikasie, bv kennisgewings, in Engels moet wees. UK-studente van die Rhodes Must Fall-beweging was ook teenwoordig. In die goeie ou dae sou ‘n rektor lankal sulke elemente verbied het om die kampus te betree. De Villiers het onderneem om aandag aan die eise te gee en Open Stellenbosch genooi om in gesprek met die US-bestuur te tree (US-webwerf 13 deser en Die Burger, 14 deser, p 8). Blykbaar bestaan die tradisionele opset, waarvolgens die rektor enige student kan aansê om hom in sy kantoor te kom spreek op ‘n datum en tyd wat die rektor pas, nie meer aan die US nie.

Die revolusionêre aard van Open Stellenbosch blyk duidelik uit Majaletje Mathume se skrywe op die studente-webwerf. Sy beweer: “The time for dialogue is over” (bonfiire stellenbosch 16 deser). Zuko Nijca Cawe beskou op kenmerkende wyse rassisme as iets wat net by wittes voorkom. Hy voer hierdie “pyn” terug tot by “Riebeck” in 1652. Volgens hom durf die US nie Afrikaans wees nie. Open Stellenbosch word as blaamloos voorgestel. Mathume steun hom (bonfiire stellenbosch 19 deser).

Die middag van die 13de is ‘n groep studente (grootliks dieselfde oproeriges) na die administrasiegebou met die eis dat Arnold Schoonwinkel, die viserektor vir onderrig, hulle te woord moet staan. Die aanleiding was ‘n opmerking wat Schoonwinkel die vorige week in die studenteparlement gemaak het. Hy het toe gesê dat as studente by die US inskryf, weet hulle dat dit ‘n Afrikaanse universiteit is. ‘n Mens kan seker wonder hoe Schoonwinkel so iets kon sê. Blade Nzimande, die minister van hoër onderwys, het immers al by meer as een geleentheid gesê dat “daar nie meer Afrikaanse universiteite bestaan nie”. Die US-rektor het in sy intreerede op 29 April beaam dat die US nie meer ‘n Afrikaanse universiteit is nie. Schoonwinkel het sy stelling teruggetrek en die studente om verskoning gevra vir die “pyn” wat hy veroorsaak het (US-webwerf 13 deser en Die Burger, 14 deser, p 8).

Twee briefskrywers kon nie verstaan waarom Schoonwinkel dit nodig gevind het om verskoning te vra nie (Die Burger, 19 deser, p 11 en 20 deser, p 12). Cawe, daarenteen, dink Schoonwinkel se verskoning is nie goed genoeg nie. Sowel De Villiers as Schoonwinkel veroorsaak vir my pyn, want dit is hoogs ontstellend om te sien hoe twee topbestuurslede van ‘n universiteit voor skoorsoekende studente kruip en verneder word. Blykbaar dink De Villiers en Schoonwinkel dat dit die moeite werd is om dit maar te verduur in ruil vir hulle buitensporige vergoeding. Selfs Max du Preez was “verontwaardig” omdat Schoonwinkel verskoning gevra het. Daarna openbaar Du Preez egter die kloof wat daar tussen hom en Afrikaners bestaan, want sy kind is in ‘n Engelse skool. Hy wou nie dat sy die “erg konvensionele, konserwatiewe”, plaaslike skool, wat seker blank en Afrikaans is, bywoon nie (Die Burger, 23 deser, p 11).

Op 16 deser het Die Burger op sy voorbladsy berig dat Stander afgedank is nadat hy erken het dat hy die volgende teksboodskap aan Duma gestuur het: “Jou swart moer van die wit boer.” (1) Duma het klaarblyklik geen werklike skade gely nie. (2) Hy soek en geniet publisiteit. (3) Hy het klaarblyklik groot behae in die “oorwinning” wat hy ten koste van Stander behaal het. (4) Hy verlustig hom daarin dat die De Villiers-US uit sy hand eet. Desnieteenstaande beskou die US die teksboodskap sonder meer as “rassisties” en as so ‘n ernstige vergryp dat so drasties moontlik teen die dosent opgetree is. Hierdie besluit behoort ‘n verlammende uitwerking te hê op die optrede van alle (blanke) dosente en ander personeellede wat swart studente tot orde wil roep.

“Die universiteit bevestig sy totale [!] afkeer van enige uitsprake van hierdie aard en bevestig sy standpunt om, ongeag die bron daarvan, beslissend in enige sodanige gevalle op te tree” (US-webwerf 15 deser). Let op dat daar na “bron” verwys word. Dit lui nie dat die US ewe drasties teen lede van iedere etniese groep sal optree nie. “Sodanige gevalle” laat ook die moontlikheid oop dat net blankes in hulle spoor moet trap. Myns insiens is daar geen kans dat die De Villiers-US ‘n verklaring sal uitreik waarin hy sy “totale afkeer” van die gedrag van ‘n swarte uitspreek en dan so buitensporig teen ‘n swart dosent optree nie. Die opset aan die US (en tewens in die land) is sodanig dat wit en swart met verskillende mate gemeet word.

Vergelyk in hierdie verband hoe Jonathan Jansen as rektor twee blanke studente van die Universiteit Vrystaat summier geskors het toe ‘n swart student hulle valslik van rassisme beskuldig het. Ek het nog nie gehoor dat daar teen die swart student opgetree is nie. Die UK-rektor, Max Price, het aan almal amnestie verleen wat by die Rhodes-gebeure betrokke was, behalwe diegene wat hulle aan “rassistiese” kommentaar skuldig gemaak het. Aan 20 studente wat ‘n kampusgebou onwettig beset het, is ‘n nabygeleë saal beskikbaar gestel! Omdat swartes in sulke kringe verkeerdelik as nie-rassiste gedefinieer word, beteken dit dat swartes skotvry van hulle onrustoking en ander wangedrag afkom. Price noem dit “herstellende geregtigheid”. Die UK wil egter voortgaan om teen diegene (vermoedelik blankes) op te tree wat hulle aan “rassisme” skuldig gemaak het (Die Burger, 18 deser, p 1).

Aan die UK en US volg gebeure dieselfde patroon: swartes kom met enigiets weg, terwyl daar teen blankes opgetree word. Die “robuuste debat” wat De Villiers verlang, is myns insiens om swartes toe te laat om hulle sê onbelemmerd te sê. As ‘n blanke student of dosent dit sou waag om aan De Villiers die waarheid te vertel, sal daar seker teen hom/haar opgetree word. Die twintigtal studente van die Rhodes Must Fall-beweging het geweier om aan die “versoek” te voldoen om “vir hul gerief” “hul werksaamhede” in die aangebode saal voort te sit. (Die Burger, 20 deser, p 2). Price het aanvanklik glad nie geweet wat hom te doen staan nie. Daarna is koste aangegaan om ‘n hofbevel te verkry en is ‘n “skikking bereik”: Die studente sal na die saal trek (Die Burger, 27 deser, p 3). Danksy De Villiers se ruggraatloosheid het die Open Stellenbosch-beweging skynbaar die (permanente) reg verwerf om byeenkomste sonder vooraf goedkeuring van die US-bestuur te hou. Hierdie uittartende gedrag word in der waarheid deur De Villiers geloof.

Stander het sy morele meerderwaardigheid bewys deur aan te bied om Duma onvoorwaardelik om verskoning te vra. Die kruipend-gedienstige US-bestuur is bereid om sy kenmerkende rol in hierdie sage voort te sit deur so ‘n ontmoeting te “fasiliteer”. Stander se summiere ontslag is myns insiens ‘n verregaande en onregverdigbare oorreaksie. Duma het sy tevredenheid met die US se drastiese besluit uitgespreek, maar “hy het nog nie besluit of hy gehoor sal gee aan Stander se versoek om met hom in gesprek te tree nie.” Sedertdien is daar op RSG berig dat Duma so ‘n ontmoeting geweier het. Op die US-webwerf en in Die Burger is nie ‘n woord hiervan gerep nie, sekerlik omdat hierdie twee instansies onwillig is om enigiets te publiseer wat Duma minder gunstig voorstel.

Duma wil hê dat Stander se naam op ‘n swartlys geplaas word sodat hy nie weer ‘n betrekking kry nie. Geen kritiek word uitgespreek teen Duma se onversoenlike houding nadat hy vir Stander buitensporige skade veroorsaak het en Stander boonop bereid is om homself met ‘n verskoningvraery te verneder nie. Soos Duma het die US-studenteraad die ontslag van Stander verwelkom: “Dit pynig die studenteraad dat ‘n dosent so opgetree het.” Die pyn wat die gebeure vir Stander veroorsaak het en die benadeling van sy belange vorentoe kom glad nie by hierdie studente op nie. Ook die arrogrante weiering van Duma om ‘n verskoning van Stander aan te hoor, word eintlik deur die studenteraad goedgepraat: “Die studenteraad ondersteun mediasie tussen die partye, maar ‘slegs indien die ontvanger van die SMS daaraan wil deelneem.'”

Myns insiens moet dit wonderlik wees om deesdae ‘n swart student op die US-kampus te wees en skynbaar onaantasbare status en vryheid te geniet, om van voorkeur by studiebeurstoekennings nie te praat nie. Die bedenklike gesindheid wat die studenteraad openbaar, word deur ander blanke studente onderskryf. Lees bv Neil du Toit se skrywe, “Why we must support Open Stellenbosch” (bonfiire stellenbosch 4 deser). Let ook op dat feitlik alle skrywes op hierdie studente-webwerf in Engels is. Afrikaanssprekendes onderwerp hulle gedwee hieraan.

Hoe bedenklik van gees en kutureel armoedig sommige blanke US-studente en jonger oud-studente deesdae is, blyk uit ‘n brief van Willem Cillié van Bellville, wat noem dat hy die kleinkind van die eerste US-rektor, GG Cillié, is. Hy bepleit ‘n eentalige Engelse US. Dit sal afgestudeerdes in staat stel om betrekkings in bv China te bekom (Die Burger, 18 deser, p 6). Ek het begrip daarvoor dat baie blankes so ver moontlik van die wrede werklikhede van die nuwe Suid-Afrika wil wegkom, maar die dure prys vir groter materiële welvaart elders kan ontheemding en kulturele armoede wees. Na kritiek het Cillié onder die opskrif, “Aanvaar dit: Engels is US se voorland,” sy standpunt herhaal (Die Burger, 26 deser, p 10). As die US-bewind toegelaat word om soos tans voort te gaan, het hy waarskynlik reg. Dit verminder nie die veragtelikheid van die manier waarop Afrikaans aan die US behandel word nie.

Tom McLachlan, ‘n vorige voorsitter van die SA Akademievir Wetenskap en Kuns se Taalkommissie, het onlangs swaarde met Wannie Carstens gekruis omdat Carstens die stommiteit verkondig het dat Afrikaans (pleks van, na bewering, sommige Afrikaners) baie foute gemaak het. Hierdie keer bestempel McLachlan Cillié se standpunt as naïef omdat daar meer nie-Engelse as Engelse universiteite in die wêreld is en baie studente wat Afrikaans as onderrigtaal gehad het hulle op wêreldvlak onderskei. Boonop kan party dosente beter in Afrikaans as in Engels doseer of studieleiding verskaf. Onderrig in Engels is dus geen wondermiddel nie (Die Burger, 21 deser, p 14).

Erik Barnard van Bettysbaai sluit hierby aan met konkrete voorbeelde van hoe oud-US-studente, wat in die jare vyftig onderrig in Afrikaans ontvang het, internasionaal gepresteer het. Die helfte van die (voorgraadse) fisikavakliteratuur, wat hulle aan die US moes bestudeer, was in Duits (Die Burger, 22 deser, p 12). Kennis van Duits is toe ook van mediese studente vereis. Vir ‘n baccalaureusgraad is van my vereis om benewens die Afrikaanshoofvak ook kursusse in Engels, Duits en Frans te voltooi. Op grond waarvan kan swart studente vereis dat hulle net in Engels wil studeer? Waarom het die De Villiers-US nie die moed of insig om dit by die Dumas tuis te bring dat Open Stellenbosch ‘n anti-akademiese gesindheid openbaar nie?

Nog ‘n subjektiewe voorbeeld: Ek het uitsluitlik met my eie geld aan ‘n buitelandse universiteit gestudeer en niemand en niks het geroepe gevoel om my welkom te laat voel nie. Ek het my nie aangematig om daardie universiteit na my wense te probeer hervorm nie. Op grond waarvan moet die Dumas, wat veronderstel is om die beursgeld te gebruik om te studeer, spesiaal welkom op die kampus voel? Hulle moet eerder hulle tyd gebruik om te studeer en akademies te presteer. Dan sal hulle goed en bevoorreg voel om deel van daardie akademiese gemeenskap te wees.

Duma berus nie in hierdie “oorwinning” nie. Hy het die stryd teen toestande by “talle universiteite” aangesê. Hy gaan die stelsels beveg wat “wit Afrikaanse studente bevoordeel.” Swart studente word glo deur die US se prospektus mislei. Hulle het nie geweet dat hulle in Afrikaans sal moet studeer nie. Maar dit is nie net die US en ander universiteite met Afrikaans as voertaal wat in Duma se visier is nie: “Dit is egter nie net die kampus nie, maar die hele Stellenbosch wat ‘steeds ‘n dorp vir witmense is.'” Russel Botman het reeds in 2007 in sy intreerede as US-rektor nie net die verswarting van die US nie maar ook dié van die dorp Stellenbosch as sy ideaal te stel. Geen blanke rektor sou hom aangematig het om sonder enige jurisdiksie voor te skryf hoe die dorp daar moet uitsien nie. Die situasie het intussen dermate versleg dat Duma, ‘n tweedejaarstudent, nou ‘n soortgelyke voorskrif uitreik.

Duma sien blykbaar (omtrent) net wittes op die kampus en in die dorp raak. As iemand wat die US en die Stellenbosch-dorp van weleer geken het, neem ek, daarenteen, grootskaalse en vinnig toenemende verswarting waar: “Wanneer ek deesdae op die kampus en in die dorp loop, vervul dit my met heimwee vir wat was en met afgryse vir wat is. (Maar dit geld eintlik vir die ganse nuwe Suid-Afrika.)” (Praag 14 Maart).

“Volgens Duma moet daar op die pad vorentoe besin word, nie net oor hoe swart mense behandel word nie, maar ook vroue en mense wat ‘nie heteroseksueel is nie.'” Sy verlangde pakket sluit blykbaar alles in wat in die nuwe Suid-Afrika in die mode is. Soos ‘n klassieke kommunis koester hy die illusie dat hy die wêreld na sy wense kan verander. Sy hoofbesware is teen blankes en Afrikaans. Maar niemand in die US-bestuur of studenteraad het al ‘n sweem van rassisme by Duma uitgewys nie.

Open Stellenbosch word vryelik toegelaat om die US se agenda te bepaal. De Villiers tou agterna. As die rektor so voortgaan, kan dit daarop neerkom dat Duma die bestuur van US oorneem en De Villiers die universiteit bloot volgens Open Stellenbosch se wense administreer. Dan kan Duma die rektor se salaris opeis. Sal De Villiers ook aan so ‘n eis toegee, of sal hy dan uiteindelik begin om teë te stribbel?

Toe Russel Botman die US-rektor was, was Die Burger polities korrek hoogs onwillig om enige kritiek op hom te publiseer. Die Burger sou klaarblyklik ‘n nie-wit opvolger vir Botman verkies het. Kritiek teen die De Villiers-US word dus vryelik gepubliseer. Judith van Ceres skryf: “My kind skryf ‘n toets in Afrikaans. Kry vyf uit tien vir haar antwoord, waarvoor haar eweknie wat in Engels antwoord, nege uit tien kry. Toe sy die dosent daaroor vra, sê hy hy verstaan nie haar antwoord nie omdat dit nie in sy taal is nie. [Vir die aanstelling van nie-Afrikaanse dosente het Botman geveg laat dit bars.] Niemand het egter gesê die studente moet net in Engels antwoord nie. Ek is so moeg van baklei vir wat my reg is” (Die Burger, 15 deser, p 12).

Oud-Matie van De Tyger is beswaard omdat US-studente (soms) die reg ontneem word om vraestelle in Afrikaans te beantwoord (Die Burger, 19 deser, p 11). André v E van Yzerfontein skryf na aanleiding van Judith se brief: “Ek verwag ‘n verduideliking van die rektor en visekanselier. ‘n Student wat Afrikaans magtig is, word benadeel” (Die Burger, 19 deser, p 11). Susan van der Merwe, ‘n US-skakelbeampte, reageer op laasgenoemde twee briewe, maar nie op Judith se aantyging nie. Van der Merwe gaan uit van die valse veronderstelling dat gesamentlike klasse 50% Afrikaans is. Ook dat toetse, eksamens, geskrewe take en mondelinge assesserings in Afrikaans of Engels gedoen kan word. Die feit dat dit nie die geval is nie, was juis die aanleiding tot laasgenoemde drie briewe. As iemand nog besware het, moet dit aan die US-ombudsman, Julian Sonn, voorgelê word (Die Burger, 23 deser, p 10). Voorheen was Jaap Durand die ombudsman. Op hierdie roete is daar geen heil vir Afrikaanssprekendes nie en nog minder vir Afrikaners. Let daarop dat die US se topbestuur op swart eise reageer, maar dat besware uit die blanke oord deur mindere amptenare gehanteer of geïgnoreer word.

Alumnus van Abu Dhabi roep in herinnering dat daar, nadat De Villiers as rektor aangestel is, gekla is omdat hy wit is. Ook die uitroepe van betogende studente by De Villiers se inhuldiging, “Down with white power!”, kan eweneens as rassisme bestempel word (Die Burger, 20 deser, p 12). Dus, waarom net teen Stander optree? Andries Potgieter van Jeffreysbaai reken dat daar in die Stander-geval uiterste provokasie was. Hy suggereer dat die US Stander so buitensporig straf om die regering te beïndruk (Die Burger, 20 deser, p 12). Opvoeder van Kaapstad meen ook dat Stander se teksboodskap ‘n reaksie op Duma se gedrag was, dat Duma ‘n wrok teen wit mense koester of hulle uitlok om te fouteer, sodat hy wraak kan neem (Die Burger, 21 Mei, p 14).

Omdat die US-bestuur nie walgooi nie, gaan hierdie sage voort. Op 19 deser het Open Stellenbosch (seker veral Duma) ‘n ope brief in die Cape Times gepubliseer. Daarin word skoolverlaters afgeraai om aan die US te studeer sodat hulle “pyn en vernedering” bespaar word weens die “vyandige kultuur van wit Afrikanerdom.” Van die US word geëis dat Russel Botman se (myns insiens berugte) sentrum vir diversiteit en inklusiwiteit teen 30 September heropen moet word. Vanaf die begin van volgende jaar word geëis dat:

  • alle klasse in Engels beskikbaar moet wees;
  • daar weggedoen word met tolking, wat nie-Afrikaanssprekende studente glo uitgesluit laat voel; die tolkdienste is glo “ondoeltreffend en onhoorbaar”; [hierdie beswaar is ontleen aan dié van swart studente op Potchefstroom; eintlik wil albei swart groepe swart, Engelse dosente hê];
  • alle kommunikasie (bv korrespondensie en kennisgewings) en vergaderings (bv van fakulteite, die administrasie en koshuise) in Engels moet wees, of in Engels beskikbaar moet wees (Die Burger, 20 deser, p 3).

Dit is vir my duidelik dat die besware teen Afrikaans eintlik rasgedrewe (indien nie gewoon rassisties nie) is; dus anti-blank en veral anti-Afrikaner. Hierdie protesaksie sal na verwagting voortgaan en al hoe erger word tensy die US-bestuur begin om ferm op te tree. Die situasie aan die UK verloop soortgelyk. Die jongste is dat geëis word dat die naam van die Jameson-saal, Beattie-gebou en Jameson-koshuis verander en Jan Smuts se borsbeeld verwyder moet word. Jock Beattie was ‘n UK-rektor (1918-1937). Chumani Maxwele meen dit is “onregverdig en onwaar” dat die swart studente die universiteit ontwrig. “Ons veg om ‘n regverdige kampuslewe” (Die Burger, 22 deser, p 3).

Wat ek in hierdie rubriek probeer aantoon, is dat daar onderliggend aan Open Stellenbosch se protesaksies rassisme in sy suiwerste vorm is, ongenuanseerd gemik teen blankes en Afrikaans. Die aanstelling van ‘n blanke man as rektor, wat boonop van huis uit Afrikaanssprekend is, het die dryfkrag hiervoor verskaf. In werklikheid probeer De Villiers om in alles wat hy doen die indruk van ‘n veramerikaanste nie-Afrikaner te wek. Hy laat maar gelate toe dat swartes die US-agenda bepaal. Daarom word “rassisme” eerder by ‘n sagte teiken, ‘n akademies briljante blanke dosent, opgespoor. Anders as hoe dit behoort te wees, geniet gesonde akademie ‘n baie lae prioriteit aan die De Villiers-US.

Aan die US is dit nie ‘n stryd tussen Boer en Bantoe nie. Seker geeneen van die mense wat deesdae amptelik in beheer van die US is, verdien om ‘n Boer genoem te word nie. Boere/Afrikaners sou die situasie aan die US heeltemal anders gehanteer het. Die staatssubsidie van die US-begroting het van 41% in 2000 tot 25% vanjaar gedaal (Matieland, 2014, p 9). Desnieteenstaande laat die US hom al hoe meer boelie deur veral die ANC-regering en swart studente. Wat nodig is, is om die omvang van die US af te skaal, pleks van die universiteit uit te brei soos die ANC-regering wil hê. Faseer die Engelse klasse en nie-Afrikaanssprekende personeellede uit. Skep ‘n universiteit eksklusief toegewy aan die akademie. Dit sal meebring dat studentetoelating op grond van bewese akademiese prestasie geskied; nie weens potensiaal en ras- en geslagsnorme nie. Studiebeurse sal op grond van ekonomiese en akademiese oorwegings toegeken word. Dosente en navorsers sal na akademiese verdienste aangestel en bevorder word, ens. Dit is alles voor die hand liggende en elementêre akademiese vereistes waaraan die De Villiers-US geen erg het nie. Die US moet deur privatisering openlik van die regering gedistansieer word. Uiteraard sal daar van die huidige US-bestuur ontslae geraak moet word.

Aan al die nie-Afrikaners in die US-bestuur word betyds hierdie waarskuwing gerig: Hier kom groot moeilikheid, oftewel (soos Harald Pakendorf jare gelede op RSG gesê het) HKGK. Dit moet toegeskryf word aan die wankelmoedigheid van die lede van die US-bestuur en hulle voorkeur vir linkse politiek pleks van gesonde akademie.

My skrywe is reeds te lank. Ek sluit dit dus hiermee af, want ek weet dat dit vir Praag-lesers ontstellend is om so baie slegte nuus op ‘n keer te verteer. Die heel jongste gebeure aan die US is egter nog erger. Daaroor skryf ek in Deel 2.

Universiteit Stellenbosch: Oplaas ‘n werklik sinvolle brief

Iemand het uiteindelik daarin geslaag om ‘n werklik sinvolle brief oor die toestand aan die Universiteit Stellenbosch (US) in Die Burger (25 deser, p 8) gepubliseer te kry. Taalrealis van Stellenbosch skryf soos volg – ek haal die brief in sy geheel aan:

“Volgens ‘n senior akademiese bestuurder aan die US geniet die beweging Open Stellenbosch die steun van ‘hoogstens 100 studente’ op die US-kampus met sy 11 000 studente. Dit beteken dat dié beweging, wat minder as 1% van die studentekorps verteenwoordig (en gelei word deur beeldestormers en drekgooiers ingevoer vanaf die Universiteit van Kaapstad se kampus), die hele US as gyselaar aanhou, met Afrikaans as losprys.

“Ek glo ek verwoord die mening van heelwat meer as 1% van die huidige US-studentekorps. Dus eis ons dat:

● Engels nie gebruik sal word as uitsluitingsmeganisme aan die US nie;

● Engels nie beskou word as die Heilige Graal vir die ontsluiting van en toegang tot kennis nie;

● alle voorgraadse lesings teen 2016 in Afrikaans beskikbaar sal wees;*

● die mislukte T-opsie [gesamentlike klasse met sowel Afrikaans as Engels as onderrigtaal], wat deur ‘n vorige kanselier as ‘pedagogiese onsin’ beskryf is, afgeskaf word;

● waar die T-opsie nog tussentyds gebruik word, verseker word dat minstens 50% van die aanbieding in Afrikaans sal geskied;

● waar lesings in Engels aangebied word, intydse tolking na Afrikaans beskikbaar sal wees;

● alle kommunikasie van die bestuur, personeel en in die onderskeie US-departemente, asook alle webwerwe, in Afrikaans beskikbaar moet wees;

● alle toets- en eksamenvraestelle in Afrikaans beskikbaar moet wees en studente vraestelle in Afrikaans moet kan beantwoord;**

● alle kennisgewings in Afrikaans beskikbaar moet wees; en

● die viserektor (leer en onderrig) amptelik verskoning vra vir sy verklaring dat die US nie langer ‘n Afrikaanse universiteit is nie, en die stelling terugtrek.***

“Bostaande eise is in ooreenstemming met die US-raad se taalbeleid en -plan en die Grondwet.”

* Dit behoort ook vir nagraadse lesings te geld.

** Afrikaanssprekendes word benadeel as die dosent nie Afrikaans magtig is nie.

*** Ek hoop om teen die einde van hierdie week oor hierdie en ander onlangse gebeure aan die US te berig.

Leon Lemmer: Die Afrikaanse Taalraad as die wanhoop van Afrikaans

Dit is nodig om die voorgeskiedenis van die Afrikaanse Taalraad (ATR) te skets ten einde die gestremdhede waaraan hy ly, te verstaan. Ton Vosloo het in 1996 op die jaarkongres van die ATKV in Rustenburg voorgestel dat Afrikaanssprekendes, wit, bruin en swart, gesamentlik ‘n liggaam tot stand bring om hulle belange te beskerm op ‘n manier soortgelyk aan die Joodse Raad van Afgevaardiges (JRA). In dieselfde jaar, op 20 November, het meer as 200 mense in Stellenbosch byeengekom om die moontlikheid van so ‘n liggaam te bespreek. “Die skerpste kritiek het gekom van [Antjie] Krog. Sy het ‘n aanval op Afrikaners gedoen oor hul ‘onversetlikheid’ en het gesê sy weier om te staan ‘onder ‘n sambreel waarvan die kleure sê: anti-regering, anti-ANC, anti-Waarheids-en-versoeningskommissie, anti-nasiebou’ en die ‘nimmereindigende sanikers oor die SABC'” (JC Steyn, Ons gaan ‘n taal maak, Centurion: Kraal Uitgewers, 2014, p 503). Hieruit kan (seker) afgelei word dat Krog pro-ANC, pro-WVK, pro-verswartenasie en pro-SABC is. Geen wonder dat haar ma, die behoudende Dot Serfontein, dikwels gesê het dat sy nie weet waarvandaan Antjie kom nie.

Uit die name van diegene wat na die 1996-vergadering genooi is (of dit moontlik op eie inisiatief bygewoon het) blyk dat die aanvanklike aanleiding vir die stigting van so ‘n liggaam moontlik besorgdheid oor Afrikaans was. Die verwysing na die JRA maak dit egter duidelik dat dit van die begin af nie uitsluitlik om die heil van Afrikaans gegaan het nie. Taalhandhawing het bv politieke implikasies. Hoe dié politiek vertolk word, sou noodwendig die aard van wat ten behoewe van Afrikaans bereik word, bepaal. Vergelyk bv hoe ineengestrengel taal en politiek by die taalstryder CJ Langenhoven was (Praag 16 deser).

Weens voorbehoude en kritiek is geen organisasie in 1996 gestig nie. ‘n Verkenningskomitee is aangestel en Lawrence Schlemmer is versoek om ‘n meningspeiling te doen. “Die uitslag van die opname is op 11 Mei 1997 in Rapport gepubliseer. Daarvolgens was 83% van die wit en 32% van die bruin Afrikaanstaliges baie ongelukkig oor die manier waarop hul taal en kulturele waardes in die nuwe [politieke] bedeling behandel is; 59% van die wittes en 18% van die bruines het verwag dat hul taal gaan verswak of uitsterf. Verder het 85% van die wit en 70% van die bruin Afrikaanstaliges gemeen dat onafhanklike organisasies vir die beskerming van hul taalbelange belangrik is” (Steyn, p 504). Let op hoeveel sterker die blankes in vergelyking met die bruines oor Afrikaans voel; dus in watter mate Afrikaners meer taalgetrou of Afrikaanslojaal is.

Die uitslag van die meningspeiling is vertolk as steun vir die voorgestelde organisasie. Op 28 Junie 1998 het 16 (of 14) mense in Johannesburg byeengekom. Steyn lys 14 name (p 560), onder andere Krog, wat myns insiens bevestig dat die groep van die begin af polities links geneig het. Uit die besprekings was “dit duidelik dat verskeie teenwoordigers nie werklik oortuig was van optredes om Afrikaans te probeer beskerm nie” (Steyn, p 504). Van daardie datum dateer die bestaan van ‘n Afrikaanse Oorlegplatform, wat egter spoedig verdwyn het.

In 2003 het die FAK ‘n oop gesprek oor “‘n Groter voetspoor vir Afrikaans” gevoer. “‘n Verteenwoordigende voortsettingskomitee is onder [Wannie] Carstens se leiding aangewys om ‘n nasionale strategie vir Afrikaans uit te werk” (Steyn, p 504). Karel Prinsloo het ‘n landwye taaloudit onderneem, wat in 2006 voltooi is. Daaruit het ‘n publikasie gevolg, Op pad na ‘n taalstrategie vir Afrikaans, met Prinsloo as redakteur. Van 25 tot 27 Augustus 2004 is ‘n taalkonferensie op Stellenbosch gehou, waarby Afrikaanse taal- en kultuurorganisasies betrokke was. Daar was heelwat wantroue tussen die wit en bruin afgevaardigdes. Die bruines het koöptering in ‘n Afrikaanse organisasie gevrees. Volgens een waarnemer het dit “geblyk dat wit sprekers die taal beskou as ‘n saak van identiteit en taalregte, terwyl dit vir die bruin sprekers ‘n saak van bemagtiging is” (Steyn, p 504). ‘n Mens kan (dalk) sê: Die wittes was bereid om vir hulle taal op te offer, terwyl die bruines bevoordeling verlang het. ‘n Nasionale Forum vir Afrikaans is gestig.

Van 22 tot 23 Februarie 2007 is ‘n strategie vir Afrikaans in Pretoria bespreek. ‘n Beter gees het toe onder die afgevaardigdes geheers. Beeld se opskrif op 2 Maart 2007 was: “Afrikaanse akkedis se stert groei terug” (Steyn, p 504). Voortvloeiend hieruit is die Afrikaanse Taalraad op 24 Mei 2008 op Wellington gestig. Volgens ‘n verklaring van die bestuur is die ATR “‘n koördinerende netwerkskeppende en inklusiewe liggaam” en is Afrikaans “die eiendom van almal wat dit praat” (Steyn, p 504). Inklusiwiteit en kansvattende aanspraak op eiendomsreg is kenmerkend van die ANC-idioom. Die ATR onderskryf, myns insiens onnodig, veeltaligheid en het as doel om ook ander tale as Afrikaans te bevorder. Carstens was die eerste voorsitter. In 2012 het Michael le Cordeur die voorsitter geword. In 2014 is hy deur Anne-Marie Beukes opgevolg.

Wittes en bruines is die twee hoofgroepe wat by Afrikaans betrokke is. Die aard van die ATR word deurslaggewend deur hulle bepaal. Hermann Giliomee het in 2010 twee groepe onder die bruin Afrikaanssprekendes onderskei. Die eerste is die geskoolde werkersklas en laer middelklas by wie daar ‘n geesdrif vir Afrikaans en aksies onder die vaandel van Afrikaans is. In hierdie verband kan verwys word na Naspers/Media24/Die Burger se jaarlikse Suidoosterfees en dieselfde instansie se Stigting vir Bemagtiging deur Afrikaans. Die tweede groep is die opperklas- of ontwikkelde bruines wat Engels as die taal met toekomsmoontlikhede beskou en hulle eerder daarmee vereenselwig. “Hulle ondersteun die staat se beklemtoning van rasgedrewe transformasie en die gepaardgaande aandrang op Engels as die taal van toegang. By sekere lede van die bruin elite is daar sterk teenkanting teen enige doelgerigte poging tot samewerking om Afrikaans in die hoër funksies daarvan te beskerm” (Steyn, p 505).

‘n Mens kan redeneer dat Vosloo hier (potensieel) ‘n “goeie ding” ten bate van Afrikaans geïnisieer het. Oorverligte inklusiwiteit, dus politieke linksheid, is egter deel van die pakket. Dit bring mee dat die ATR ter wille van “geloofwaardigheid” ‘n groot teenwoordigheid van bruines in sy direksie handhaaf; tans 6 van die 14 lede. Veralgemenend gaan dit vir ontwikkelde bruines, soos hierbo aangedui, nie (primêr) om taalgetrouheid nie, maar om bemagtiging, oftewel bevoordeling; heel moontlik ten koste van blanke belange. ‘n Mens vind dus dat die stert die hond swaai; aan die bruines se verwagtinge en eise word te geredelik toegegee. Algemeen-beskaafde Afrikaans, oftewel Standaardafrikaans, ly sigbaar hieronder. In werklikheid was Afrikaners dwarsdeur die geskiedenis van hulle taal grootliks (of feitlik uitsluitlik) die ontwikkelaars, standaardiseerders en handhawers. Die ATR-opset veroorsaak ‘n bedroewende verdunning hiervan. Byvoorbeeld, omdat bruines onwillig is om by ‘n eksklusief Afrikaanse liggaam betrek te word, is die bevordering van meertaligheid en ander (spesifiek swart) tale deel van die ATR se missie. Dit vervaag (of beduiwel) die fokus op Afrikaans.

Die tragiesste is die ATR se klem op variëteite van Afrikaans. Omdat die ATR om politieke redes, maar myns insiens onnodig, geroepe voel om swart tale te bevorder, wil hy ook allerhande (minder verdienstelike) variëteite van Afrikaans bevorder. Vir ‘n taal om te groei en oorleef, is dit juis van die uiterste belang dat so ‘n liggaam nie verskeidenheid/verbrokkeling/verdeeldheid aanmoedig nie, maar taalstandaardisering en -eenheid kompromisloos nastreef. Oorlinkse politiek is die kanker wat die ATR se taalaksies aan bande lê. Die groot bedreiging vir die voortbestaan van Afrikaans is die ANC-gesteunde verengelsingsproses. Hierteen bied die ATR geen verskansing nie. Hy moedig in werklikheid die ondergang van Afrikaans aan deur keer op keer sy seën oor Kaaps uit te spreek; ‘n mengeltaal waarin die Engelse komponent al hoe groter en die Afrikaanse komponent al hoe kleiner word. Wat absoluut noodsaaklik is, is dat die ATR Standaardafrikaans as norm aanvaar en aandring op taalsuiwerheid, veral die vermyding van onnodige Engelse woorde. Daar moet ook beklemtoon word dat Engelse frases, uitdrukkings en sinsbou in Afrikaans ongewens is. Die minagtende besoedeling van Afrikaans is hoogmode, bv in die vorm van Kaaps, maar al hoe meer ook in die taalgebruik van blankes, wat “loslit” met Afrikaans omgaan.

“Volgens [Lawrence] Schlemmer dui opnames op ‘n uitkringende gebruik van Engels as addisionele taal, veral sedert 2003. Waar Engels in 2003 in 30,1% van die wit Afrikaanse huishoudings gebruik is, was dit in 2008 50,4%. Daarteenoor was Engels in 2003 ‘n bykomende taal in 36,9% van die bruin Afrikaanse huishoudings, en in 2008 in 45,4% [van] dié huishoudings. Bruin mense was vroeër die meeste geneig om hul taal met Engels te vermeng. In vyf jaar het taalvermenging binne wit Afrikaanse huishoudings egter nie net bruin mense se vermenging ingehaal nie, maar verbygesteek” (Steyn, p 467). In 2008, die ATR se stigtingsjaar, het die verengelsingsproses dus reeds onrusbarende afmetings aangeneem. Desnieteenstaande het die ATR nog nooit ‘n veldtog hierteen probeer voer nie. So ‘n kampanje sou nie net bruines aangespreek het nie, maar ook wittes, sodat die polities korrekte ATR nie sensitief hieroor behoort te wees nie. Sowel die verengelsing van Afrikaanssprekendes as die besoedeling van Afrikaans met onnodige Engels behoort dringend aangespreek te word. Pleks daarvan word alewig die flou verontskuldiging aangevoer dat geen taal (absoluut) suiwer is nie.

Volgens DF Malherbe, in 1906, kan Engels aanleiding tot “afskrikwekkende taalgedrogt” gee: “die wreedklinkende, alle heilige taalgevoel kwetsende met Engels doorspekte idiome wat ons moedertaal tot in die grond verlaag sonder onsselwe te veredel … Taalsuiwering is ‘n belangrike taak wat op ons wag” (Steyn, p 160). TH le Roux het ‘n soortgelyke waarheid in 1931 verkondig: “Een ding is seker: te geredelike overname uit ‘n vreemde taal, in ons geval Engels, beteken verswakking van eie kragte” (Steyn, p 161).

Die ATR het nog nooit die moed/eerlikheid gehad om dit onomwonde te stel dat dit feitlik uitsluitlik aan blankes te danke is dat Afrikaans so ‘n voortreflik ontwikkelde taal is nie. Pleks daarvan word alles moontlik gedoen om Afrikaners se uitnemende bydrae te verdoesel of ongesê te laat. Dit is uit die mode om blankes, veral Afrikaners, te prys vir die baie goeie dinge wat hulle tot stand gebring het. Ten koste van Afrikaans swem die ATR gedwee saam met hierdie ontkenningstroom. Pleks van kwaliteit word kwantiteit beklemtoon: daar is meer bruin as wit sprekers van Afrikaans, gevolglik is die toekoms van Afrikaans glo in die hande van die bruines. Hoedanig daardie “Afrikaans” is of gaan wees, word nie aangespreek nie. Die ATR gee voor om ‘n pro-Afrikaanse liggaam te wees, maar wil om die dood nie ‘n Afrikaner-instansie wees nie. Tekenend hiervan is Wannie Carstens, wat nie ‘n Afrikaner wil wees nie, maar ‘n “Afrikaanssprekende Suid-Afrikaner” (Steyn, p 486). Carstens is oorgretig om die diversiteit van taalvariëteite te erken, maar hy verkies om blind vir kulturele en etniese diversiteit te wees. Hy poog veral om te ontken of misken dat daar Afrikaners of Boere is wat steeds ‘n wesenlike en voortreflike komponent van die Suid-Afrikaanse bevolking is.

Wat het die ATR al gedoen om die verengelsing en die gelyktydige ontafrikaansing van die tradisioneel Afrikaanse universiteite en skole te keer? Ek dink die eerlike antwoord is: niks, of feitlik niks. Voor die stigting van die ATR het die tweetalige Universiteit Port Elizabeth en die oorwegend Afrikaanse Universiteit van Wes-Kaapland (UWK) sonder slag of stoot eentalig Engels geword. Daarna is Afrikaans aan al die tradisioneel uitsluitlik Afrikaanse universiteite drasties afgeskaal. In ‘n RSG-uitsending het Danny Titus hom vervies toe die verengelsing van die UWK geopper is. Sy reaksie was: “Daar is redes hiervoor.” Hy het hierdie verengelsing dus eerder goedgepraat as veroordeel. Sy jongste uitlating is: “Afrikaans word nog te veel aan identiteit gekoppel” (Die Burger, 9 deser, p 3). Hierdie hoof van kultuur van die transformerende Afrikaanse Taal- en Kultuurvereniging (ATKV) is dus beswaard as die Afrikaner Afrikaans as die kern van sy kultuur opeis. As ATKV-amptenaar wil hy klaarblyklik eerder Afrikaner-identiteit ondergrawe. Japie Gouws, die besturende direkteur van die ATKV, doen eintlik hieraan mee. Soos by die ATR gaan dit vir die neo-ATKV deesdae om die bevordering van meertaligheid pleks van Afrikaans.

Die punt is: Daar is nie ‘n enkele bruine wat gepleit het dat die UWK Afrikaans as onderrigtaal herinstel nie. Dit is in ooreenstemming met wat hierbo geskryf is: dat ontwikkelde bruines geneig is om dislojaal teenoor Afrikaans te wees. ‘n Mens sou dink dat die ATR vanselfsprekend van elkeen van sy direksielede vereis dat hy/sy taalgetrou moet wees; bv dat sy/haar kinders en kleinkinders skoolonderrig in Afrikaans ontvang. Dit is bekend dat dit in verskeie gevalle nie so is nie. Multi-etniese verteenwoordiging op direksievlak is vir die ATR belangriker as lojaliteit jeens Afrikaans.

Richard van der Ross het Jakes Gerwel se transformasie van die UWK, insluitende die Engelse eentaligheid wat hy ingevoer het, geprys. Maar dit is Van der Ross wat graag gesê het die letters UWK beteken Universiteit vir die Werkersklas. Eers toe daar aan hom uitgewys is dat die bruin werkersklas oorwegend Afrikaanssprekend is, het hy besef dat Afrikaans as onderrigtaal hoogs sinvol is.

By geleentheid het ‘n ATR-afvaardiging onder die leiding van Michael le Cordeur die rektor van die Universiteit Stellenbosch (US), Russel Botman, gaan spreek oor die stand van Afrikaans op die kampus. Dit was seker die maklikste onderhoud wat Botman ooit gevoer het. Enersyds het Botman, soos gebruiklik, die afskaling van Afrikaans ontken. Andersyds het Botman eenvoudig voortgegaan om Afrikaans terug te snoei. Le Cordeur en Henry Jeffreys het Nederlandse politici verseker dat hulle nie oor die toekoms van Afrikaans bekommerd is nie; ‘n standpunt in ooreenstemming met die bogenoemde Schlemmer-bevindings. Die twee blankes, wat terselfdertyd na Nederland afgevaardig is, het die teenoorgestelde standpunt gehuldig en groot kommer oor die toekoms van Afrikaans uitgespreek. Dit is ook Le Cordeur wat net lof vir Dan Kgwadi se transformasieplanne op Potchefstroom het. Ook in hierdie geval is dit, volgens Le Cordeur, onnodig om oor Afrikaans bekommerd te wees.

Wat ek probeer uitwys, is dat daar by wittes en bruines nie net etniese onderskeide is nie, maar ook kulturele verskille, soos duidelik blyk uit die onderskeie gesindhede teenoor Afrikaans. Le Cordeur het pas ‘n opsomming van sy standpunt verskaf, waarvolgens die ATR se grootste uitdaging die vereniging van die standaard- en nie-standaardsprekers van Afrikaans is. “Daarmee saam sien ek dit steeds as ‘n groot uitdaging dat die variëteite van Afrikaans hul regmatige plek kry, terwyl daar ook groter steun en erkenning moet wees vir die rol wat bruin en swart Afrikaanssprekendes speel” (Die Burger, 9 deser, p 3).

Wannie Carstens is meer as enige ander persoon verantwoordelik vir die ATR se gestremdheid. Dit is hy wat die ATR as ‘n politieke liggaam, as ‘n instrument vir versoening, gevestig het, pleks daarvan om dit ‘n instansie te maak wat primêr taalkundig ingestel is; dus ‘n organisasie wat hom op die bevordering van ordentlike, agbare Afrikaans toespits. Op 2 deser het hy weer sy versoenende pleidooi op Netwerk24 gelewer. Weer, soos ek hom in sy geskrifte leer ken het, op ‘n onsistematiese, herhalende manier. Wanneer ons vir Afrikaans veg, moet ons glo nie ons nuwe bewindhebbers aanstoot gee en hulle vervreem nie. Ons moet sag en ootmoedig te werk gaan. Ons moet ‘n klimaat vir sinvolle gesprekvoering skep, al is dit met elemente wat per slot van sake op grond van verswelging en gewelddadigheid (en onnosele politici) die mag bekom het. My waarneming is dat die kamerade dit geniet om met hulle harde stewels oor sagmoediges soos Carstens te loop.

Op 8 deser is Jean Oosthuizen se onderhoud met Carstens op LitNet gepubliseer. Let op hierdie verregaande stelling van Carstens: “Dit is so dat Afrikaans in die vorige politieke bedeling bevoordeel was bo ander tale in hierdie land deurdat Afrikaanse mense aan verskeie universiteite hulle opleiding in Afrikaans kon kry.” Is dit bevoordeling van Afrikaanssprekendes of doodgewoon hulle reg? Diegene met Engels as moedertaal geniet steeds hierdie “bevoordeling” maar geen haan kraai daaroor nie. Waarom Afrikaanssprekendes uitsonder as bevoordeeldes? Soos glad te dikwels gebeur, is daar ernstig fout met Carstens se siening, insluitende met hoe hy redeneer.

Carstens is ‘n US-raadslid. Hy is dus veronderstel om oor die US goed ingelig te wees. Let egter op hierdie stelling: “Die US moes sy historiese nismark (van bykans ‘n eeu) voortgesit het en hom meer toegespits het op die Afrikaanssprekende bruin gemeenskap van die Wes-Kaap.” Dit is soortgelyk aan die stelling van Koos Bekker, toe hy hom vir herverkiesing as US-raadslid beywer het: Dat die US ‘n historiese verantwoordelikheid teenoor bruines het. Die waarheid is dat die UWK sedert 1960 verantwoordelik vir die universitêre onderrig van bruines is en nie die US nie. Die UWK het egter onder die leiding van Jakes Gerwel, as rektor, en Jaap Durand, as viserektor, hierdie historiese verantwoordelikheid versaak deur die toelatingsvereistes te verslap, verswelging deur swartes aan te moedig en die universiteit eentalig Engels te maak. Die verantwoordelikheid vir bruin Afrikaanssprekende studente is daarmee op die US afgeskuif. Russel Botman het as US-rektor die maklike (en vir hom aangename) taak gehad om sy eie etniese groep, bruin studente en bruin personeel, bo blankes te bevoordeel, onder die dekmantel dat dit om transformasie, gegrond op hoë morele beginsels, gaan. Die US kon nog nie ophou om Botman hiervoor te huldig nie. Dit is asof lede van die US-bestuur deesdae almal armbandjies dra wat vra: Wat wil Russel Botman hê moet ek doen?

Botman het sy etniese genote bevoordeel. Carstens, daarenteen, bepleit nie die saak van blankes wat sedert die ontstaan van die US in 1918 op die kampus hoort nie. Nee, soos Botman en Bekker, gaan sy hart eenogig uit na die bruines. Die oorgrote meerderheid bruin studente wat Afrikaanssprekend op die US-kampus aankom, gee spoedig voor dat hulle eintlik Engelssprekend is. Carstens is veronderstel om Afrikaans te bevorder. As hy dit wil doen, moet hy eerder die belange van blanke Afrikaanssprekende studente bevorder, want daar is ‘n veel beter kans dat hulle lojaal aan Afrikaans sal bly.

“Op die KSUT [eintlik: Cape Peninsula University of Technology] se Wellington-kampus word Afrikaans wel as voorkeurtaal gebruik sover my kennis strek, en dit gee hoop,” volgens Carstens. Ongelukkig is hy swak ingelig en gryp hy versoenend na strooihalms. Daardie Wellingtonse studente is einde verlede jaar in kennis gestel dat hulle hulle eksamens in Engels sal moet aflê. Hulle het so verontwaardig gereageer dat die bestuur hulle toegelaat het om vir oulaas in Afrikaans eksamen te skryf. Die rektor het beklemtoon dat die CPUT ‘n eentalige Engelse universiteit is.

Carstens sê: “Die ATR se grootste prestasie is die versoeningsproses wat sedert 2003 in die land onder Afrikaanssprekendes begin plaasvind het.” Hy roem dus op ‘n moontlike politieke prestasie van die ATR; dus nie wat die ATR ter bevordering van algemeen-beskaafde Afrikaans gedoen het nie. Volgens hom is daar 6,8 miljoen Afrikaanssprekendes, waarvan 50% bruin en 39% wit is. Soos die ANC is hy oorbewus van die demografie, dus kwantiteit en nie kwaliteit nie. Gelykheid en eendersheid word verkondig waar daar in werklikheid groot (gehalte)verskille is. “Onthou: as daar gepeuter word aan Afrikaans se funksies en status, word meer as die helfte van Afrikaans se moedertaalsprekers, te wete bruin sprekers van Afrikaans, taalgewys ontmagtig.” In Carstens het ons ‘n blanke wat dinge vanuit bruines se hoek betrag. Hy neem nie in ag dat bruines baie minder as Afrikaners oor Afrikaans gepla is nie. Hy verkies om nie na dinge uit ‘n Afrikaner-perspektief te kyk nie, want hy ontken (kyk hierbo) sy Afrikanerskap. Carstens herhaal ook ongenuanseerd hierdie ANC-dogma: “Ons mag nooit weer in die posisie kom dat ons Afrikaans op mense afdwing nie.” Hy spreek geen kritiek uit oor die ANC wat Engels oral afdwing nie.

Eintlik ontman Carstens homself gewilliglik as taalstryder: “Onthou dat ek op geen [!] manier ‘n geveg met Engels aan die gang wil sit nie.” Hy sê van sy seun: “Sy Engels is goed – nie so vrot soos sy pa s’n nie.” Met sy vrot Engels en dus uit ‘n benadeelde posisie sal Carstens nie die heil van Afrikaans ten beste kan bevorder in die verengelste raad van die Afrikaanse Taalmuseum en -monument, wat die ANC-minister die vermetelheid gehad het om te benoem nie (Praag 8 Maart). Maar sal die versoenende Carstens enige beswaar teen die samestelling van hierdie raad opper? Waarskynlik nie. Sy slap houding verseker die voortgesette agteruitgang van Afrikaans.

Nog skewe wysheid: “Ry vandag in die Kaap verby die ou Distrik Ses wat leeg daar lê, kyk na die arm woonbuurte langs ons paaie, luister na mense wat uit hulle huise gesit is in die 1960’s en dan weet jy apartheid se nagevolge sal nog lank met ons wees … luister hoe mense ver van alles [!] af op vlaktes neergesit is.” Carstens se stellings is absoluut ongenuanseerd. Hy sluk ANC-propaganda soos ‘n honger vis. Distrik Ses was ‘n krotbuurt en misdaadnes. Dit is opgeruim nie net om apartheid te dien nie, maar ook om ruimte vir snelweë te skep. Daar is armes in alle lande. Baie van dié wat plaaslik plak, is onwettig hier. Deesdae word mense nie net uit huise gesit nie, maar selfs uit plase. Vir die mense van Distrik Ses is beter huisvesting as wat hulle gehad het, voorsien. Dit is waarom die oorgrote meerderheid sonder teenstand hervestig kon word.

Carstens se jongste relaas is weer deurspek met hoe sagkens ons Afrikaans moet bevorder. “Die wyse waarop ons ons in Afrikaans uitleef, bepaal of die ander inwoners van die land ons hier gaan duld.” Juis daarom behoort ons myns insiens die moed van ons oortuiging te hê om swaarde met Engels en die verderflike ANC te kruis eerder as om aljimmers tru te staan. Engels bedreig die voortbestaan van Afrikaans en die ANC is nie ‘n vennoot nie maar onmiskenbaar ‘n/dié vyand van Afrikaans. Carstens se benadering verskil radikaal hiervan. Hy sluit sy betoog (heel voorspelbaar) soos volg af: “Kom laat ons mekaar se hande vat en regmaak wat verbrou is en dan bou ons hierop saam ‘n nuwe toekoms vir Afrikaans. Dit moet ‘n toekoms wees waarin kleur nie ‘n rol speel nie.” Dan sal Carstens sy voorkeur vir bruines moet afsweer. Die “regmaak wat verbrou is”, mag nie uitsluitlik op “apartheid” fokus nie. Dit sal veral die kolossale droogmakery sedert 1990/1994 moet aanspreek.

Hennie van Coller het onlangs (Praag 16 deser0), sonder om Carstens by die naam te noem, ‘n verdienstelike opsomming van die Wannie-dogmas of “-aksiomas” verskaf: “Dat Afrikaans onder ‘n vroeëre bedeling bevoordeel is bo ander tale; dat Afrikaans om te oorleef groter erkenning moet verleen aan sub-variëteite (soos Kaaps) deur dit te erken in woordeboeke en spelreëls, en dat Afrikaans se redding lê in logiese en beredeneerde argumente wat vriendelik gestel word.”

Die wesenlike gevare wat die huidige opset by die ATR vir Afrikaans inhou, is myns insiens groot. Die eerste twee voorsitters, Carstens en Le Cordeur, is met die Afrikaans van bruines gepreokkupeer. Die huidige voorsitster, Beukes, se belangstelling is die Afrikaans van swartes. Teen die Afrikaans van bruines en swartes as sodanig behoort daar geen beswaar te wees, mits dit ewewigtig uitgeleef word. Met Hendrick Theys as ondervoorsitter en moontlik die volgende voorsitter is daar tans geen vooruitsig dat iemand in ‘n leidende posisie in die ATR hom/haar oor die kwalitatiewe kern van Afrikaans, die van Afrikaners, besorg gaan maak nie.

Tot slotte toon ek aan hoe destruktief hierdie ATR-gesindheid uitkring. Carstens was tot onlangs die voorsitter van die SA Akademie vir Wetenskap en Kuns. In 2013 is sy Potchefstroomse kollega, Gerhard van Huyssteen, as voorsitter van die Akademie se Taalkommissie aangestel. Van Huyssteen het dadelik met oorverligte uitlatings ten koste van, of toegepas op, Afrikaans vorendag gekom. Die jongste is dat woorde uit twee Afrikaans-variëteite wat tradisioneel buite Standaardafrikaans val, te wete Kaaps en Oranjerivier-Afrikaans, in die hersiene Afrikaanse Woordelys en Spelreëls (AWS) opgeneem gaan word. Daar is glo nou ‘n wyer siening van wat Standaardafrikaans is. “Van Huyssteen het toegegee dat die insluiting van Kaapse en Oranjerivier-woorde in die AWS ‘n sensitiewe kwessie is, en een wat spesifiek onderneem is om historiese ongelykhede by die vasstelling van die standaardtaal te probeer regstel” (Die Burger, 20 April, p 3). Soos die ATR laat die Taalkommissie hom dus deur politiek aan die neus lei. Dié kommissie is besig met “regstelling”, oftewel boetedoening, ten koste van Standaardafrikaans.

Op Netwerk24 (20 April) is daar ‘n vollediger berig, bv dat “skanghagha”, wat sekerlik onafrikaans lyk en klink en “in die haak” beteken, voortaan as Standaardafrikaans erken word. Van Huyssteen het gesê: “Ons bespreek al lank die moontlikheid om streeksvariëteite in die AWS te erken en [daarom] het ons besluit om verskeie woorde voorlopig op te neem.” Die implikasie kan wees dat, soos wat reeds met die land gebeur het, Standaardafrikaans onherkenbaar opgedonder word. Die punt is dat ter wille van opportunistiese politieke oorwegings die wesenlike funksie en historiese aard van die AWS nou misken of getransformeer word. Die AWS se rol was normgewend: Wat daarin staan, was algemeen erkende en beskaafde Afrikaans. Daarenteen is dit die taak van die Woordeboek van die Afrikaanse Taal (WAT) om bv streektaal te dokumenteer. Die AWS oortree dus nou op die terrein van die WAT.

Die 9de uitgawe van die AWS (2002) het met ‘n ander en beter plan as dié van Van Huyssteen vorendag gekom. Daarin is ‘n lys woorde opgeneem wat “Omgangsafrikaans” genoem is. Hulle is met ‘n teken gemerk aan aan te dui dat hulle nie die status van, of dieselfde erkenning as, Standaardafrikaans het nie (Steyn, p 471). Oorsensitiewe weses kon dalk redeneer dat die AWS nie Kaapse woorde apart durf lys nie, want dit sou mos op apartheid neerkom. Ons mag mos deesdae nie meer onderskei/diskrimineer nie. In die 10de uitgawe van die AWS (2009) word oor Omgangsafrikaans gesê: “Die behandeling daarvan in die AWS impliseer egter geensins dat die Taalkommissie die gebruik daarvan wil bevorder of te kenne wil gee dat sulke woorde of uitdrukkings as Standaardafrikaans beskou (kan) word nie” (p xxi-xxii; ook 551). Van hierdie gesonde beleid wil Van Huyssteen nou om politieke redes afsien en terselfdertyd die normgewende aard van die AWS verwater.

Waarvan oorverligte Afrikaanse taalkundiges wil wegkom, is die waarhede wat in die eerste uitgawe van die AWS (1917) staan: Afrikaans is “die enigste middel waardeur ons volksindividualiteit kan bewaar blij.” Dit is “die draer van die geestelike selfstandigheid van ons volk.” In dieselfde trant skryf DF Malherbe: “Die skepping van ‘n skrijftaal is, meer of minder bewus, een van die voornaamste vorme waarin ‘n volk sijn eie individualiteit, sijn eie beskawing wil opbouw” (Steyn, p 154). Toe daar in 1914 besluit is om met die publikasie van die AWS te begin, het CJ Langenhoven sy beroemde toespraak oor Afrikaans as witmanstaal gelewer (Praag 16 deser). Die Afrikaner moes onderskei tussen “wat syne en hulle s’n is” (Steyn, p 155). Deesdae is enige ons/hulle-onderskeid taboe, al beleef iedereen daagliks steeds die werklikheid, waarheid en noodsaaklikheid van hierdie onderskeid.

Soos sy etniese genote bekommer Adam Small hom nie oor die toekoms van Afrikaans nie. Hy maak aanspraak op vaderskap van Kaaps; ten minste van die naam. Hy dra klaarblyklik kennis van die hoër louere wat Van Huyssteen vir Kaaps beoog. Small noem Kaaps “hierdie spruit van die taal, wat nou soos ‘n groot boom staan binnekant die volle boord van Afrikaans” (Rapport, Weekliks, 17 deser, p 4). Daar is egter mense, soos Dries Bezuidenhout, wat Kaapse woorde, soos spreeus, uit die boord van Afrikaans wil weghou. Met verwysing na Nathan Trantraal se Kaaps definieer hy hierdie mengeltaal as “‘n mengsel van Engelse en verkeerd gespelde Afrikaanse woorde … Dit is lankal nie meer interessant, oulik of snaaks nie” (Rapport, Weekliks, 17 deser, p 10).

Van die kant van die ATR is geen ontsmettingsinisiatief in die vooruitsig nie, Dit is dringend noodsaaklik dat die ATR drasties hervorm of vervang moet word met ‘n liggaam wat algemeen-beskaafde Afrikaans doeltreffend bevorder.

Leon Lemmer: CJ Langenhoven oor Afrikaans: ‘My pêrel van grote waarde’

Daar is min dinge wat skinderpublikasies, soos veral Sondagkoerante, so interesseer soos die buite-egtelike verhouding, of ander seksuele avontuur, van ‘n bekende persoon. Omdat die afset van boeke ook hierdeur beïnvloed word, gee biograwe graag hieraan aandag. Een van die bekendste Afrikaanse biograwe, JC Kannemeyer (1939-2011), was lief hiervoor. Sy boek, Langenhoven, ‘n lewe (Kaapstad: Tafelberg, 1995, 728p) het aan Kannemeyer die geleentheid gebied om onder meer oor CJ Langenhoven (1873-1932) se dranksug en sy verhouding met sy assistent, Sarah Goldblatt (1889-1975), te skryf. Nie dat Kannemeyer se eie lewe wars – een van sy geliefkoosde woorde – van beskindering was nie, soos die dogter van ‘n vorige eerste minister, Estelle Strijdom (1936-2009), wat ‘n tyd lank met hom getroud was, dikwels getuig het. Dit was juis sy skinderlus wat veroorsaak het dat Kannemeyer glo nie toegelaat is om NP van Wyk Louw se biografie te skryf nie. Van Wyk Louw se weduwee, Truida Pohl (1913-2004), het dié taak eerder aan JC Steyn toevertrou, veral gedagtig aan Louw se verhouding met Sheila Cussons (1922-2004).

Die afgelope tyd was daar verskeie berigte oor die erkenning van Afrikaans as amptelike landstaal negentig jaar gelede. In hierdie rubriek belig ek Langenhoven se rol as stryder vir Afrikaans en die Afrikaner. Soms kontrasteer ek dit met wat direksielede van die Afrikaanse Taalraad (ATR) deesdae doen, hoewel ek die twyfelagtige rol wat die ATR speel eerder in ‘n volgende skrywe vollediger wil aanspreek.

Ek beskryf Langenhoven se rol in die taalstryd aan die hand van Kannemeyer se biografie omdat so baie van Langenhoven se publikasies daarin bespreek word. Langenhoven het in die omgewing van Oudtshoorn grootgeword en hom mettertyd in hierdie dorp gevestig. Aanvanklik was hy Engels- en anti-Hollands- (eerder as anti-Afrikaans-) gesind en het hy Louis Botha en Jan Smuts ondersteun. Die toetrede van Suid-Afrika tot die Eerste Wêreldoorlog en veral die daaropvolgende Rebellie (1914) het ‘n kentering in hom veroorsaak. In die politiek het hy ‘n ondersteuner van JBM Hertzog en DF Malan geword. Maar politiek as sodanig was nooit sy hartstog nie, al was hy agtereenvolgens lid van die Kaapse Provinsiale Raad, Volksraad en Senaat.

Tereg het Langenhoven geskryf dat “‘n suiwer opregte man beswaarlik ‘n suksesvolle politikus” kon wees (p 14, 360). Ons het “nie tien politikusse in die land … wat hulle siel hulle eige kan noem nie” (p 385). Kort voordat hy in 1920 tot Volksraadlid verkies is, was sy standpunt as kandidaat: “Waar daar ooit ‘n uitdraaipad kom en ‘n keuse noodsaaklik is, sal hy nie die koers van sy eie nasie laat vaar om die koers van ‘n ander nasie in te slaan nie en dat hy nie uit vrees of guns vir enige mens in die wêreld vir ‘n voorstel sal stem wat volgens sy oortuiging verderflik vir die belange van die Afrikanervolk is nie” (p 385). Hy sou myns insiens nie ‘n ja-broer vir die nuwe Suid-Afrika gewees het nie. “Langenhoven se eerlikheid was vir hom belangriker as enige politieke diplomasie of plooibaarheid” (p 423).

Vir Langenhoven het dit by uitstek om die bevordering van Afrikaans gegaan. Na sy dood het ‘n koerant, Die Vaderland, daarop gewys dat Langenhoven meer as enige persoon gedoen het “om ons publiek hul eie taal te leer lees en waardeer” (p 15). Hy was bekend om sy prosa en nie soseer om sy verhoogstukke en poësie nie. ‘n Uitsondering is “Die Stem”, wat hy op 30 en 31 Mei 1918 in sy huis, Arbeidsgenot, in Oudshoorn geskryf het (p 376). Kort daarna het hy in Kaapstad ‘n vierde strofe bygevoeg. ML de Villiers het die musiek gekomponeer (p 378). DJ Opperman het Die Stem in 1974 ‘n “statige eedaflegging en gebed van die Afrikaanse [eerder Afrikaner-] volk” genoem (p 379). Wie kon dink dat hierdie pragtige volkslied se status in die nuwe Suid-Afrika so radikaal sou verander dat dit volgens linkse elemente nie meer in die openbaar gesing mag word nie?

Kritiek op Langenhoven is egter ook uitgespreek, bv deur Fanie Olivier in 1973 tydens Langenhoven se eeufeesjaar. Hy het geskryf dat Langenhoven ‘n “oorskatte figuur” is, dat sy werk aan ‘n sekere “woordversiering”, ‘n opvallende liefde vir kontraswerking en ‘n oordaad van gemoedelike verkleinwoordjies ly en dat daar ‘n groot stuk sentimentaliteit, didaktiek en moralisering aanwesig is “wat so dikwels die vonkel in ‘n stuk werk verbleek”. Daarby vind hy dat die selfspot dikwels uitloop in “bedekte selfverheerliking” (p 55).

In dieselfde jaar het André P Brink met kenmerkende politieke motivering aangevoer dat Langenhoven “a disturbing example” is “of what happens to a writer if he has to write in order to serve a group. Langenhoven had an enormous talent that could never find complete fulfillment because of the stage of development in which Afrikaans literature was then” (p 55-56). Adam Small het Brink getroef deur Langenhoven ‘n “enigsins oppervlakkige skrywer” en ‘n “rassis” te noem. Vanwaar die vergesogte beskuldiging van rassisme? Want in Die Stem staan daar: “Dat die erwe van ons vaad’re vir ons kinders erwe bly” (p 56). Small voel uitgesluit van hierdie erflating vanweë daardie “ons”.

As prokureur en advokaat was Langenhoven nie gelukkig of suksesvol nie. Die redakteurskap van die Oudtshoornse koerant, Het Zuid-Westen (wat in die hele Suid-Kaap versprei is), en sy eie skeppende skryfwerk was meer na sy smaak. Hy wou “sy volk aan die lees en aan die dink … kry (p 251). Kannemeyer skryf dat “Langenhoven sy eintlike missie in die lewe met die ontdekking van die waarde van Afrikaans en die noodsaaklikheid van die verfyning daarvan vir sy eie mense gekry het” (p 49). Langenhoven noem Afrikaans “my pêrel van grote waarde” (p 569). Soos DF Malan en andere het hy tot die gevolgtrekking gekom dat “die keuse van ‘n taal in die eerste plek ‘n volksaak is” (p 223). Aan die begin van die vorige eeu, omstreeks 1905, toe Afrikaansbewustheid vorm begin aanneem het, het “die Afrikanervolk aan nasionale armoede gely” (p 223); nie net materieel nie, maar ook, dalk veral, kultureel-geestelik.

Mettertyd het hy ingesien dat “taalregte ‘n essensiële voorwaarde vir die volwaardige bestaan van sy mense in hierdie land is” (p 226). Teen 1910 het Langenhoven aktief tot die taalstryd toegetree. “Ons moet begin om ‘n begin te maak” (p 270). Hy het ‘n vegter vir die regte van Afrikaans geword. Kannemeyer formuleer Langenhoven se “groot missie” soos volg: “Om Afrikaans as amptelike taal saam met Engels in Suid-Afrika erken te kry, om te help bou aan ‘n literatuur wat die taal tot fyn instrument sou verfyn en om van sy mense ‘n lesende volk te maak” (p 379).

Langenhoven het besef dat “Afrikaans die enigste vorm van ‘Hollands’ was wat in Suid-Afrika kon voortleef” (p 234). “Uit ‘n vals-gesonge lied [Hooghollands] kan ‘n mens die melodie uitmaak: maar dis nie wat jou hart laat tril nie” (p 333). Afrikaans was vir hom ‘n “simpele duintjie wat suiwer gesing word” (p 264). Mense het Afrikaans gepraat en kon in al mindere mate Nederlands skryf. JC Steyn vestig die aandag daarop dat “in ‘n stryd tussen twee taalvariëteite, soos dié tussen Nederlands en Afrikaans aan die begin van die [20ste] eeu in Suid-Afrika, die sogenaamde ‘lae’ variëteit gewoonlik die oorwinning behaal” (p 234). Dit kan ‘n ontstellende waarheid wees.

Tans is die polities korrektes, bv dié in die ATR, behep met die variëteite van Afrikaans; enigiets behalwe Standaardafrikaans; by uitstek Kaaps. Deesdae word beklemtoon dat daar tans meer bruin as wit sprekers van Afrikaans is. Ooreenkomstig die mode kom ATR-spreekbuise dan suiwer kwantitatief tot die gevolgtrekking dat die toekoms van Afrikaans by bruin sprekers berus. My beswaar hierteen is nie kleurgedrewe nie, maar taalkundig. Geradbraakte Afrikaans, spesifiek daardie soort Kaaps wat ‘n mengeltaal (Afrikaans en Engels) is en deur bruines gepraat en selfs geskryf word (bv deur Ronelda Kamfer en Nathan Trantraal), bied geen verskansing teen Engels nie. Hoe meer Afrikaans verengels, hoe swakker word sy kanse op (agbare) oorlewing. Lank voor so ‘n taal se dood sou dit nie meer in ‘n eerbare vorm bestaan nie. Om politieke redes verseg ATR-direksielede, soos Wannie Carstens, Michael le Cordeur en Anne-Marie Beukes, om dit in hulle koppe te kry.

JBM Hertzog was in 1912 die eerste lid van die regering wat hom ten gunste van Afrikaans as landstaal uitgespreek het (p 266). “Hertzog voel oortuig daarvan dat Afrikaans nader aansluit by die Afrikaanse volkskarakter, ‘omdat zij ontsprongen is op zuiver Afrikaanse bodem als de echte uiting van Afrikaanse behoeften en gemoedstoestanden'” (p 265). Volgens Hertzog is Afrikaans “die uitgedrukte siel van die Afrikaanse [eerder Afrikaner-] volk” (p 267). Aansluitend hierby skryf Langenhoven in 1914: “Afrikaans is ons eige, hij is in Suid-Afrika gemaak om te pas bij ons Afrikaanse toestande en lewenswijs; hij het saamgegroei met ons volkskarakter; hij is die enigste band wat vir ons als ‘n aparte nasie aanmekaar bind; ons enigste volkskenmerk” (p 268). Later sê hy Afrikaans is “‘n sielsbesitting van die volk” (p 281); ‘n taal wat die spore dra van “die sielsgeskiedenis van ons volk” (p 305). Waar daar graffies gemaak moes word, was Afrikaans die geskikte medium. Volgens Langenhoven is Afrikaans “ons trouste en deeglikste volksbode” (p 329); ons “ganse sielsbesitting” (p 330). Afrikaans is “the one language which above all on earth is sacred to us” (p 437). Tobie Muller het reeds in 1913 aangevoer: “‘n Selfbewuste nasie moet ‘n nasionale selfrespek hê, en dit ontwikkel hy deur sy eie taal. Die eerste stap tot die verkryging hiervan lê in die waardering en ontwikkeling van die eie taal, ‘die intiemste uiting van ons hele nasionale wese'” (p 284).

Langenhoven skryf oor Afrikaans:

“Hij is die enigste witmanstaal wat nie onmiddellik oor die see kom nie” (p 269). Afrikaans is “ons kostelikste roem, ons hoogste besitting: die één enigste witmanstaal wat in Suid-Afrika gemaak is en nie oor die seewater klaar gekom het nie, wat die spore van lief en leed dra van alles wat ons en ons vadere hier deurleef en deurworstel en deurtriomfeer het; die één band wat ons as nasie aanmekaar heg; die uitgedrukte siel van ons volk” (p 331-332).

PJ Nienaber het dit “die mooiste en welsprekendste pleidooi wat ooit ten gunste van Afrikaans gehou is,” genoem (p 332).

Oor Langenhoven se stelling, wat feitelik korrek is, kry oorverligtes, soos Wannie Carstens, uit frustrasie spreekwoordelik kleintjies. Dit is egter ‘n feit dat Afrikaans die taal van Afrikaners, dus blankes, is en dat dit nie soos bv Engels klaargemaak oor die see gekom het nie. Langenhoven sê nie dit is uitsluitlik die taal van wit mense nie. Ook oor Langenhoven se stelling dat daar “maar één Afrikaans is” (p 272), sal die Carstense verontwaardig en moerig wees. Langenhoven skryf “dat het Afrikaans voor de Afrikaner een taal is en zijn taal en de enige taal van zijn hart en ziel” (p 322). Die sleutelfrase is “voor de Afrikaner”. Daarmee word groepe soos die joiners, jingo’s, verloopte Afrikaners en oorverligtes uitgesluit. Wat in die nuwe Suid-Afrika gebeur, onder meer weens die gesindheid van Afrikaanssprekende taalkundiges, is nie ‘n nuwe verskynsel nie. Langenhoven het by Sarah Goldblatt gekla: “Mijn eige mense help mij nie, waardeer mij nie, steun mij nie” (p 343). Van die sterkste teenkanting teen Afrikaans het destyds van sommige predikante gekom. Die Hollandse kerke was tradisioneel die sterkste bolwerk vir Nederlands (p 428, 452). Langenhoven skryf: “Van al die bedonderde dinge in die wereld is ‘n bedonderde predikant nogal die bedonderdste” (p 344). Vergelyk bv die hedendaagse geteem oor die Belhar-belydenis.

Langenhoven noem die Engelse nasie in Suid-Afrika: “Onnosel, ongeleerd, onkundig, onverstandig, onbeskof, onbeskaafd … Hulle behandel ons met verwaande en dom-astrante minagting” (p 273). Hy het groot waardering vir sy mede-Afrikaners gehad: “As jy ‘n stuk werk het waar daar verstand en bekwaamheid by nodig is, huur vir jou ‘n Afrikaner” (p 383). Die waarheid hiervan word nog daagliks in die nuwe Suid-Afrika bevestig. Hy skryf van “ons arme onbevoorregte volk” (p 367). Toe het die Britte die Afrikanervolk benadeel. Deesdae is ons as Afrikaners weer onbevoorreg, maar die onverteerbare tragedie is dat dit ‘n klein groepie verloopte Afrikaners is wat ons mandaatloos uitverkoop het. Langenhoven: “Ons moet hulle veragting insluk en buig onder die vernedering wat hulle op ons wil plaas, dan is ons met ‘n prijsenswaardige gees van konsiliasie en rasse-toenadering besield” (p 274). Dit klink soos die ATR se beheptheid met versoening. Langenhoven se standpunt is: “Ons wil Afrikaners wees wat nie aan die leiband loop van die Engelse nie” (p 276). Deesdae tou egte Afrikaners ook nie agter die ANC aan nie.

Nadat Langenhoven in 1914 ‘n Kaapse Provinsiale Raadslid geword het, slaag hy daarin om op 23 April 1914 eenparige goedkeuring te verkry vir die invoering van moedertaalonderrig in Afrikaans-Hollands in skole tot standerd 4. Aan sy vrou skryf hy: “Ik voel so gelukkig dat ik kan huil” (p 297). Oor hierdie deurbraak skryf Gustav Preller oor Langenhoven: “Sijn werk word ‘n baken op die pad van ons Afrikaanse Taal” (p 297). Na ‘n ondersoek van skoolonderwys in Kaapland in 1917 skryf FV Engelenburg egter “hoe min ‘n papieren wet vermag wanneer de administratie niet sympathiek is jegens de toepassing ervan” (320). Klink dit nie bekend nie? In 1994 is Afrikaners die nuwe Suid-Afrika in onder die indruk dat Afrikaans nie aan status mag inboet nie. Dit staan immers in die oorgangsgrondwet van 1993. (Vir die teks kyk JC Steyn, Ons gaan ‘n taal maak, Centurion: Kraal Uitgewers, 2014, p 525-526.) Op verradelike wyse (Steyn, p 442-443) is hierdie bepaling uit die Grondwet van 1996 gelaat. (Vir die teks kyk Steyn, p 527.). Erger: Op slinkse wyse sorg die ANC-regering weens sy vyandige houding dat Afrikaans deurlopend op allerhande maniere benadeel word.

In 1914 skryf Langenhoven oor die eerste minister, Louis Botha: “Die Generaal gebruik nooit Engels in sijn toesprake nie; want die vereiste is nou éénmaal in Suid-Afrika so dat jij Engels suiwer moet kan praat of anders moet jij hom laat blij, terwyl jij met die Hooghollandse grammatika kan mors soos jij wil” (p 302). Klink dit nie bekend nie? Mense soos Carstens en Le Cordeur vertroetel geradbraakte Afrikaans in die vorm van Kaaps asof dit ‘n heilige kleinood is. Hulle dring nooit daarop aan dat Afrikaans suiwer gepraat moet word soos in Standaardafrikaans nie. Terselfdertyd bepleit niemand pidgin-Engels as ‘n eerbare variëteit van Standaardengels nie. Waarop dit neerkom, is dat daar agting vir ordentlike Engels is maar by bv verloopte Afrikaners nie dieselfde algemene trots vir agbare Afrikaans nie.

Langenhoven het Louis Botha se konsiliasiebeleid (versoening tussen Afrikaans- en Engelssprekendes) as toenadering van net een kant af beskou; ‘n soort skikking wat van die Afrikaner eis dat hy “sij heiligste belange ter wille van vriendskap moes opoffer.” Langenhoven skryf: “Ik glo ook aan skikking en kompromie en versoening. Ik glo ook aan ‘give and take’ – maar nie op die manier dat ik aanhou met ‘give’ en mijn tegenpartij hou aan met ‘take’ nie” (p 303). Dit weerspieël die bedenklike situasie by die ATR. Sedert sy begin het sy drie voorsitters (Wannie Carstens, Michael le Cordeur en tans Anne-Marie Beukes) versoeningspolitiek pleks van Afrikaansbevordering bedryf. Enersyds versoening met die ANC, asof hy ‘n vennoot en nie die vyand van Afrikaans is nie. In hierdie verband wil ek soos Langenhoven sê: Dit is “nodig om die brandsiek vee sigbaar te brandmerk” (p 560). Andersyds versoening tussen wittes en bruines al word die gehalte en oorlewingskanse van algemeen-beskaafde Afrikaans, oftewel Standaardafrikaans, deur Kaaps beduiwel. Langenhoven waarsku tereg teen “vredesvoorwaardes deur die één kant opgeleg” (p 305).

Van Afrikaans moet ‘n mens nie net weet nie. Jy moet hom ook in jou binneste voel. Langenhoven onderskei tussen ‘n taal as ‘n logiese of “verstandsmedium” en taal as ‘n psigologiese of “gevoelsmedium” (p 325). ‘n Kunsmatige taal, soos Esperanto, kan nie ‘n gevoelsmedium wees nie. Jou moedertaal behoort egter ‘n gevoelsmedium te wees (p 325, 330). “Dieselfde gevoelsmedium [vorm] die kommunikasieband … tussen al die lede van die volk, daarom is die volkstaal die sement van nasionale gevoel” (p 326). ‘n Nasie is nie bloot ‘n versameling van indiwidue nie, maar ‘n organiese liggaam met “‘n nasionale siel, en die nasionale spraak is die uitdrukking daarvan” (p 326). In daardie nasionale taal lê vir die volk “al sy geheue van sy verlede, al sy bedrywigheid van sy hede, al sy hoop op sy toekoms” (p 326). Slegs deur middel van die volkstaal kan die nasie verhef word, want, so sê Langenhoven in navolging van Johannes Brill en Josias Hoffmann, “de taal is gansch het volk” (p 698) / die taal is gans die volk (p 327).

In 1920 het Langenhoven Volksraadlid geword. In 1921 is hy tot senator verkies. Hy het hierdie rade meesal uit die vuis toegespreek. “As hy begin praat, was dit … – soos MER[othmann] dit by geleentheid gestel het – of jy ‘n sterk sydraad uit ‘n gespanne kokon sien afrol” (p 390). “Langenhoven was as redenaar op sy beste wanneer hy gepraat het oor die Afrikaanse taal en geskiedenis en oor die vertrapping van die regte van die Afrikaner” (p 412). Hertzog was toe al bekommerd dat die blankes deur die swartes verswelg sou word. Indien die eerste minister, Jan Smuts, se droom verwesenlik word, beteken dit vir Langenhoven die einde van die Afrikaner. Die kwalifikasies vir stemreg moet eerder verhoog word, sodat niemand “anders dan werklik beskaafde persone op die kieserslys kan kom nie” (p 416). Dit behoort steeds die norm te wees, anders verwerf die gepeupel die “mensereg” om voortdurend chaos te saai.

Langenhoven verwys na die “oorstelpende meerderheid” van die swart bevolking (p 545). Hy het gedink dat die blanke kieser die mag het “om te sorg om sy mag vir die toekoms te behou” (p 416), anders gebeur die volgende: “Die ontworteling van ons een en enkele stam wat uit die bodem van Suid-Afrika groei en nergens elders nie” (p 409). Dit beteken dan “dat ons in ons vroeë jeug van frisse nasieskap van die aardse toneel moet verdwyn asof ons nooit gewees was [het] nie” (p 409). “Ter wille van die naturel self, sowel as ter wille van die blanke, moet daar na ‘n oplossing gesoek word waardeur die oorheersing van die witman verseker word vir die toekoms” (p 416). Ek voeg by: As oorheersing van een etniese groep oor ‘n ander uit die mode is, moet daar ten minste sinvolle, effektiewe magsdeling wees; iets wat glad nie die geval in die nuwe Suid-Afrika is nie. Outoritêre swart oorheersing, soos ons dit tans ervaar, is ‘n gruwel in die oë van enige Afrikaner wat sy sout werd is. Langenhoven skryf dat ons moet keer “om nie ons eie opsy te stoot om vir die vreemde plek te maak nie … Ons is niemand se arm familie om liefdadigheid en minagting te ontvang nie” (p 546).

In daardie stadium het die grondwet, die Zuid-Afrika Wet 1909 (artikel 137) en die Taalordonnansie van 1912 gegeld met hulle gelykberegtiging van Hollands en Engels (p 427, 455). Op 18 Februarie 1925 is DF Malan se voorstel aanvaar dat ‘n gesamentlike komitee van die Volksraad en Senaat benoem word om die insluiting van Afrikaans by Hollands in die Unie-grondwet te oorweeg (p 441). Malan het gesê dat daar vir die Hollandssprekende in Suid-Afrika net een taal is wat hulle eie genoem kan word, naamlik Afrikaans. “Die erkenning van die Afrikaanse taal … is die simbool van die erkenning van hom as volk, die erkenning van sy status en vryheid. As hierdie wet [de Wet op de Officiële Talen van de Unie, no 8 van 1925 (p 455)] in die wetboek geplaas word, dan sal – ek mag dit sê – die Hollandssprekende gedeelte van die Suid-Afrikaanse volk vir die eerste maal voel dat hy ten volle erken word en in sy eie land ten volle vry en tuis is” (p 459). Dit is dieselfde Malan wat deesdae deur die Universiteit Stellenbosch en ander instansies en persone vir spesiale verguising uitgesonder word. In 1925 was Die Burger “een van de voornaamste en grootste krachten die wij in dit land hebben … die konsekwent Afrikaans dwarsdoor gebruiken” (p 445). Vanjaar, op 8 deser, toe die parlement se erkenning van Afrikaans as amptelike taal herdenk is, het Die Burger (anders as bv Praag) egter nie ‘n woord gerep oor die mylpaal van Afrikaans negentig jaar vantevore nie. Die Burger is nie meer ‘n stryder vir Afrikaans nie en wil dit ook nie wees nie. Om ‘n “taalbul” te wees, is om as “regs” geëtiketteer en daarom verguis te word.

Langenhoven het Malan in taal- en politieke sake aktief ondersteun (p 443). Na Malan se toespraak het dié van Langenhoven gevolg. Hy het onder meer gesê: “Die hele wêreld deur word die respek wat aan ‘n volk gegee word, gegee om die wyse waarop hy die hoogste wat in hom is uitdruk. En hoewel die taal maar ‘n instrument is, is dit die enigste instrument wat ‘n volk het om aan sy hoogste kultuur en veredeling en beskawing uiting te gee” (p 460). Die wetsontwerp is op 8 Mei 1915 tydens ‘n gesamentlike sitting van die Volksraad en Senaat goedgekeur. Dit lei tot die amptelike erkenning van Afrikaans as landstaal op 27 Mei 1925 (p 460) toe die wet deur die staatshoof, die goewerneur-generaal, onderteken is.

Die Universiteit Stellenbosch het ‘n Langenhoven-studentesentrum. Dit is een van die name wat weens die anti-Afrikanergesindheid van die rektor, Wim de Villiers, met uitwissing bedreig word. Alle Afrikanername en -beelde loop gevaar om verwyder te word sodat “almal” (bedoelende alle nie-wittes) op die kampus tuis kan voel. Hieroor is ek meer as bloot verontwaardig.

Leon Lemmer: Onder nuwe rektor is Universiteit van Stellenbosch in sy maai (deel 1)

Die Universiteit Stellenbosch (US) se Wim de Villiers word in hierdie rubriek na sy eerste maand in die rektorstoel geëvalueer. Ek doen dit aan die hand van sy intreerede en maak gebruik van terugflitse waar nodig. Voordat hy in Stellenbosch diens aanvaar het, het De Villiers reeds ‘n aanduiding van sy politieke gesindheid gegee deur hom ten gunste van ‘n verbod op Wouter Basson as praktiserende geneesheer uit te spreek. Maar ek gaan die geskiedenis hier nie te ver terug agterhaal nie.

Vir Russel Botman, die eerste “swart” US-rektor (2007-2014), was dit ‘n passie om die tradisionele beeld van die US as ‘n wit, Afrikaanse universiteit sover en so vinnig moontlik te verander/transformeer in ‘n swart, Engelsmedium inrigting. Hiervoor het sy alma mater, die eens hoofsaaklik Afrikaanse Universiteit van Wes-Kaapland (UWK), wat danksy veral Jakes Gerwel ‘n eentalig Engelse universiteit geword het, as model gedien. Vir Botman as uitgesproke, militante, politieke aktivis het dit ook beteken dat Gerwel se karakterisering van die UWK as ‘n tuiste vir linksgesindes op die US oorgedra moet word. Tydens Botman se bewind het die US dermate ‘n ANC-nes geword dat behoudende of “regse” stemme nie meer op die kampus opklink nie. Dit was in skrille kontras met die US se geskiedenis van meningsverskille en -wisseling, wat bv dwarsdeur die apartheidsera gegeld het.

‘n Mens kon verwag dat daar in die na-Botman-era ‘n kentering sou intree. Voordat die volgende rektor, De Villiers, op 1 April diens aanvaar het, is Botman egter as’t ware tot kampusheilige verklaar. Byvoorbeeld, die waarnemende rektor, Leopold van Huyssteen, en die voorsitter van die US-raad, George Steyn, het net lof vir Botman en sy nalatenskap. Die tussentydse bewind het herhaaldelik te kenne gegee dat die volgende rektor eintlik ‘n Botman-kloon moet wees sodat sy beweerde voortreflike werk voortgesit kon word. Die Burger het dit beaam: “Die US kan nie verkeerd gaan nie as hy min of meer hou by die visie en rigting wat Botman aangedui en nagestreef het” (30 Junie, p 1 en 10). Dit is onverdunde en daarby gevaarlike bog, net soos Henry Jeffreys se verregaande leuen: “In Botman het Maties ‘n ware taalstryder vir Afrikaans gehad” (Die Burger, 26 November, p 10).

Die aanstelling van De Villiers, ‘n wit, blanke, Afrikaanssprekende man, as Botman se opvolger het as ‘n reuseteleurstelling vir die goedgevestigde linkse elemente gekom. ‘n Botman-kloon is skynbaar nie aangestel nie. Of het dit eintlik tog in bloot ‘n ander gewaad, dié van ‘n epigoon, gebeur? Volgens die HAT is ‘n epigoon ‘n “navolger sonder oorspronklike skeppingsvermoë.” Omdat linkse elemente sterk afkerig van sy aanstelling was, kan De Villiers, as hy nie groot van gees en sterk van ruggraat is nie, oorverlig reageer en oorkompenseer om hulle tevrede te probeer stel. Dan was sy aanstelling in werklikheid geen “terugwaartse” stap nie.

Voortsetting van die Botman-nalatenskap sou beteken: (1) die verdere verswarting en (2) verengelsing van die kampus en terselfdertyd (3) afskaling van Afrikaans (al word dit deurgaans amptelik ontken), asook die voortgesette gebruik van etniese en geslagsnorme by (4) studente-toelating, studiebeurstoekennings en koshuisplasings en ook by (5) die aanstelling en bevordering van personeel. (6) Daarbenewens die taboeverklaring van enigiets op die kampus wat met Afrikaners geassosieer word, bv gebouname. Hierdie Botman-nalatenskap is deur die tussentydse bewind as dogmas aanvaar en uitgeleef deur bv die naam van die gebou wat na DF Malan genoem is na die Coetzenburg-sentrum te verander en ‘n nuwe koshuis die naam Huis Russel Botman House te gee. Hiervolgens is Malan iemand waarvan die US hom distansieer en Botman iemand waarmee die universiteit graag assosieer. Swartes hou van hierdie standpunt. Baie wittes deel nie hierdie sentiment nie, maar wat wittes dink en voel word deur die transformerende US ondergeskik aan die wense van swartes gestel.

Sedert De Villiers se aanstelling as rektor op 1 Desember is talle tersaaklike berigte in koerante en ook op die US-webwerf gepubliseer. Hy het sy intreerede op 29 April in sowel Engels as Afrikaans gelewer. Toe ek die teks op dieselfde dag van die US-webwerf wou aflaai, was dit uitsluitlik in Engels volledig beskikbaar. Ek het hierdie weergawe uitgedruk en gebruik dit in hierdie rubriek. Die volledige Afrikaanse vertaling is later beskikbaar gestel. Ek kan dus nie uitsluitsel gee oor watter dele in watter taal voorgedra is nie. Dat die Engelse teks eerste beskikbaar gestel is, kan daarop dui dat die Afrikaanse komponent kleiner was en/of dat daar deesdae aan die US voorkeur aan Engels gegee word. Albei moontlikhede behoort diegene wat die US van weleer geken en waardeer het tot droefheid te stem. Verkorte weergawes van die intreerede is in Die Burger (2 deser, p 11) en Rapport (Weekliks, 3 deser, p 5) gepubliseer.

“This institution … is a jewel in the crown of higher education in South Africa … I will not let you down – and by that I mean the entire University community.” Die US word dus deur De Villiers in ‘n breë Suid-Afrikaanse akademiese konteks geplaas en die hele universiteitsgemeenskap, dus nie net die swartes of net die wittes nie, gaan deur De Villiers gedien word. “I am a proud alumnus of Stellenbosch University. But … the Stellenbosch of today is not the Stellenbosch of yesterday.” Gaan De Villiers die US rehabiliteer sodat dit weer na behore akademies kan funksioneer, bv dat studentetoelating en die aanstelling van dosente na akademiese verdienste geskied en eksamens en toetse weer saans in ‘n veilige omgewing afgelê kan word? Dit lyk nie so nie. Sy voorganger, Botman, het in sy intreerede in 2007 die verswarting van sowel die US as die dorp Stellenbosch as sy ideaal gestel. De Villiers: “I want to pay homage to [Botman] … I respect his achievements. He led Stellenbosch along a path of change, a journey of hope. And today we are all [!] the better for it.” “All”? – swartes en wittes?

As iemand wat meer as twee dekades in die buiteland (Engeland en daarna die VSA) gestudeer en gewerk het, bring De Villiers op tipies Amerikaanse wyse ‘n tikkie persoonlike besonderhede vroeg in sy rede in die prentjie. Hy bedank sy vrou, Catherine, sy kinders, Katusha, Braam en Gera, sy skoondogter, Kelly, en hy noem selfs sy kleinkinders, Eloise en Beatrice. Die enigste naam wat Afrikaans klink, is Braam (genoem na sy oupa en darem nie Bram, soos in Bram Fischer, nie). Hy is ‘n skoolhoof in Amerika. Ons het hier klaarblyklik nie met ‘n tipiese Afrikanergesin (met name soos Piet en Jan, Marie en Anna) te make nie. In ‘n onderhoud het De Villiers gesê: “Ek het ‘n baie Amerikaanse manier van hoe om dinge te doen” (Die Burger, 5 Desember, p 11). Die vraag is in hoeverre hy hom in die buiteland van sy Afrikaner- en Afrikaanse kulturele wortels losgemaak het. Sy pa was ‘n dosent in regte aan die US.

Van belang vir die behoud van Afrikaans aan die US is in hoeverre De Villiers se huistaal en die van sy kinders Afrikaans is. Destyds het ek, toe die bevrydingsteoloog Russel Botman as rektor Afrikaans as onderrigtaal deurlopend afgeskaal het, gevra dat hy verplig word om na aanleiding van ‘n Bybelteks (Josua 24:15) te sê: “Ek en my huis, ons sal Afrikaans dien.” Botman is polities korrek nooit gekonfronteer of kortgevat nie, met die gevolg dat hy toegelaat is om Afrikaans ernstig te benadeel. Die volgende woorde van Elsa Joubert kan gebruik word om kritiek op Botman se on- of anti-Afrikaanse gesinsopset te lewer en heel moontlik ook dié van De Villiers: “‘n Taal word bedreig as hy nie meer die vanselfsprekende huis is waarin jy woon nie” (JC Steyn, Ons gaan ‘n taal maak, Centurion: Kraal Uitgewers, 2014, p 475).

De Villiers: “There have been concerns raised around transformation, inclusivity and diversity, as well as our institutional culture and symbols on campus. There have also been comments around our language policy, which may be experienced as exclusionary by some … transformation can be thought of in two ways. On the one hand, it relates to the need for change in response to South Africa’s history of racial discrimination and exclusion … Let me now deal first with putting right what was wrong in the past. In this regard, Stellenbosch University took an important step in the year 2000 [toe Andreas van Wyk die rektor was] when it formally acknowledged – and I quote – ‘Its contribution to the injustices of the past’ … this was an apology for apartheid, which I would like to reiterate.” Wanneer Botman gepraat en geskryf het, het hy telkens hierdie verskoningvra opgehaal. De Villiers volg in sy voetspore.

Later in sy toespraak kom De Villiers waaragtig hiernatoe terug: “We made mistakes in the past, and it is important that we apologise and try to repair ties. This we did in 2000, with our acknowledgement of the University’s ‘contribution to the injustices of the past.'” Soos Botman vestig De Villiers nie die aandag op “racial discrimination and exclusion” in die hede nie; veral nie die diskriminasie wat as standaardprosedure teen blankes aan die US gepleeg word nie. Ek het onlangs weer diep onder die indruk gekom van die onreg wat die US pleeg deur bv raskwotas vir sekere studierigtings, soos medies, af te dwing. ‘n Ouer was hoogs ontsteld en gegrief omdat vanweë ‘n politiek-geïnspireerde voorskrif van die US die studente in toenemende mate nie wit mag wees nie.

“The University … committed itself to ‘redress and development’ – specifically in terms of broadening access to the University for those who had previously been excluded based solely [!] on the colour of their skin.” “Broadening access” is ‘n eufemisme. Toelatingsvereistes vir nie-wittes, veral swartes, is verslap, onder meer by medies, sodat die universiteit in al hoe groter mate nie die blanke aanskyn van die US van weleer moet hê nie. Soos Botman verkondig De Villiers doelbewus die leuen dat studente voorheen weens pigmentasie uitgesluit is. As De Villiers vir ‘n oomblik nugter besin en die ou en nuwe US vergelyk, sal hy besef dat die uitsluiting nie primêr op grond van verskil in velkleur geskied het nie, maar vanweë die dikwels aansienlike kultuurverskille wat by etniese groepe aangetref word; dus verskille in leefwyse, maniere van dink en doen.

Die probleem is dat De Villiers as geneesheer kennis en ondervinding van mense as liggaamlike weses het. Daarom is hy oorbeïndruk met die mate van fisieke eendersheid by mense. Hy is glad nie afdoende geskool in die groot geestelike (bv ideologiese en kulturele) verskille by mense nie. Dit is juis insig in mense as geestelike weses wat ‘n rektor broodnodig het, want dit is waarop die akademie by uitstek ingestel is. In hierdie opsig blyk De Villiers swak toegerus te wees. As medikus het hy gespesialiseer in probleme wat in die onderlyf van mense (naamlik gastroenteritis) kan voorkom.

Kulturele verskille is die rede waarom die US, anders as voorheen, ‘n chaotiese kookpot geword het; ‘n plek waar daar nie meer suiwer of primêr op akademiese sake (onderrig en navorsing) gefokus word nie, maar sonder ophou oor meertaligheid, gedwonge integrasie, transformasie, inklusiwiteit, diversiteit, menswaardigheid, ens, geredekawel word. Verwys in hierdie verband na die beleidsverklaring, “Só dink ons oor transformasie aan die US” (US-webwerf 15 April), ‘n 3-bladsye lange teks, wat ongetwyfeld met De Villiers se goedkeuring vrygestel is. Hy herhaal van daardie gegewens in sy intreerede.

In sy toespraak spog De Villiers eintlik oor die diskriminasie wat teen blankes gepleeg word en verbind hy hom daartoe om dit nie net voort te sit nie, maar om dit te vererger. In 1990 het die US 762 nie-wit studente gehad. Tans is daar 11 200, amper 38% van die studentebevolking. “We aim to advance this further … I believe we can do it.” Die personeelsyfers is selfs “beter”: 43% is nie-wit, met 20% van die akademici. “So there is much room for improvement. This is also true for the representation of women … on both fronts – race and gender – we are working towards greater equality, and I believe we can do it.” Hier het ons dus ‘n rektor, die hoof van ‘n akademiese inrigting, wat hom daartoe verbind om studentetoelating en die aanstelling van dosente (in groot mate) op nie-akademiese gronde (ras en geslag) te bewerkstellig.

De Villiers se simpatie is stewig in die nie-wit kamp gevestig, maar dan verdoesel hy dit met bv: “We need to ensure that this University is a place where everyone [!] feels welcome … We can do it.” Hoe? Deur die name van geboue wat na Afrikaners (DF Malan, HF Verwoerd, BJ Vorster) genoem is, te verander. Deur dele van die US na nuwe ikone, ANC-kamerade (Beyers Naudé, Desmond Tutu, Russel Botman), te vernoem. Die Malan-borsbeeld is ook reeds in die visier (Die Burger, 18 April, p 6). Dit herinner aan die weglating van die name van gesneuwelde soldate van die Suid-Afrikaanse Weermag op die ANC-geïnisieerde Freedom Park Memorial Wall in Pretoria (Steyn, p 488). Dat die blankes, dus diegene wat die US gestig en opgebou het en tradisioneel op die kampus hoort, in die proses vervreem en ontheem word, word nie in ag geneem nie. Nog minder dat die US tradisioneel as die bakermat van Afrikaans en Afrikanerpolitiek beskou is.

Vervolgens verwys De Villiers na die US se nuwe taalbeleid wat in November aanvaar is. “The Policy says the University is committed to Afrikaans as academic language, but also to English in the interest of accessibility, as well as the advancement of Xhosa, where feasible. Stellenbosch is not an Afrikaans university; Stellenbosch is not an English university; Stellenbosch is not a Xhosa university; Stellenbosch is a multilingual South African university.” Botman sou bygevoeg het dat die US ‘n Afrika-universiteit is. De Villiers volg ook in hierdie opsig in sy voetspore, soos hier onder blyk.

Sedert verlede jaar het Afrikaans en Engels amptelik gelyke status as US-onderrigtale. Die viserektor vir onderrig, Arnold Schoonwinkel, het egter al herhaaldelik te kenne gegee dat die idee is dat onderrig deur die medium van Engels in alle vakke beskikbaar moet wees (as lesings of tolking), maar dit geld nie vir Afrikaans nie omdat tolking glo soms onnodig is omdat Afrikaanssprekende studente Engels in afdoende mate magtig is. Van die begin af het Afrikaans en Engels dus nie werklik gelyke status nie. Dure ondervinding elders bevestig dat so ‘n taalopset Engels veral op die lange duur bevoordeel en Afrikaans benadeel; die taal selfs tot afskaffing verdoem. “In alle meertalige situasies kry die polities dominante taal gou die oorhand en word die ander taal of tale uitgeskakel” (Steyn, p 444). Nagraadse onderrig aan die US is reeds grootliks in Engels; op hierdie vlak is daar geen sprake van gelyke status vir Afrikaans nie. Daar is waarskynlik ook geen sprake van tolking in Afrikaans nie. Wat hier gebeur, vloek teen die stigtingsvoorwaarde wat die stigtingsdonateur, Jannie Marais, gestel het, naamlik dat Hollands/Afrikaans nie ‘n mindere posisie as Engels aan die US mag beklee nie. Nie een van diegene aan die US wat deesdae so hoog oor moraliteit opgee, het al die integriteit gehad om die Marais-taalvoorwaarde openlik te beredder nie.

Die jongste is dat tolking van Afrikaans na Engels nie (noodwendig) vir swart studente aanvaarbaar is nie. Aan die Noordwes-Universiteit het ‘n student geëis “dat die kopstukke teen 1 Julie waai omdat dit ‘n simbool van onderdrukking en apartheid is” (Die Burger, 7 deser, p 16). Tolkdienste veroorsaak glo dat swartes te na gekom word. Daardie mense wat voorheen nie op die Potchefstroom-kampus gehoort het nie, word nou nie net vryelik toegelaat nie. Nee, hulle matig hulle ook aan om te eis dat Engels as onderrigtaal gebruik moet word. Dan Kgwadi, die rektor van die Noordwes-Universiteit, sê dat daar na hulle geluister moet word. Met hoeveel simpatie sou De Villiers reageer as Afrikaanse studente tolking van Engelse lesings eis? Ek dink selfs tolking sal vorentoe nie aan Afrikaanse studente gegun word nie, wat nog te sê van lesings in Afrikaans.

Anders as Marais sê De Villiers: “Stellenbosch is not an Afrikaans university.” Vir wie eggo hy hier? Blade Nzimande, die kommunistiese minister van hoër onderwys, het gesê: “Ek wil beklemtoon dat ons nie langer Afrikaanse … universiteite het nie” (Die Burger, 23 Julie, p 2). As onderwysminister het Kader Asmal dit in 2002 “duidelik gestel dat die taalgelykheidsbeginsel in die onderwys ondergeskik is aan ander voortskrifte soos toegang vir agtergeblewenes tot onderwys (access) en transformasie van die onderwys (equity) … ANC-beleid, soos geformuleer in 2002, bepaal dat daar nie van swart studente verwag kan word om deur medium Afrikaans aan ‘n histories Afrikaanse universiteit te studeer nie” (Steyn, p 456-457). Die (swart) studente wat deur die ANC-regering na Kuba vir mediese opleiding gestuur word, word egter verplig om Spaans magtig te word voordat hulle lesings kan bywoon. De Villiers kom met hierdie geykte stelling ten koste van Afrikaans: “We are trying to ensure that language is not a barrier to access.” Die Burger (1 deser, p 10) beaam dit in ‘n hoofartikel: Dat Afrikaans “nooit weer as meganisme vir onbillike uitsluiting gebruik word nie.” Soos by Botman is alles wat De Villiers sê in ooreenstemming met die beleid van die ANC. Die De Villiers-US bly koersvas op die pad van ANC-gedienstigheid.

“The issues of the institutional culture of South African universities and the pace of transformation is currently receiving a great deal of attention, and Stellenbosch is necessarily part of this debate.” Dit herinner aan die kritiek wat bv Leon Wessels en Dan Kgwadi op die institusionele kultuur van die Potchefstroom-kampus uitgespreek het. Die kern van die beswaar is dat ‘n universiteit en selfs ‘n enkele kampus volgens ANC-gedienstiges nie oorwegend wit en Afrikaans mag wees nie. De Villiers onderskryf hierdie sentiment. Daar is ook die alewige beswaar dat die proses van verswarting en verengelsing nie vinnig genoeg geskied nie.

In hierdie verband vra De Villiers, met verwysing na wat Johan Degenaar en NP van Wyk Louw gesê en geskryf het, vir ‘n oop gesprek. “That is what is needed in the transformation debate – ‘discussion without borders’, an ‘open debate’ in which ideas can circulate freely, leading to ‘mutual understanding’. I know we can do it.” Ek, daarenteen, dink dit is buite die kwessie dat die De Villiers-US buite die Botman/De Villiers/ANC-raamwerk sal probeer dink deur die menings uitgespreek in bv hierdie rubriek ernstig te oorweeg. De Villiers & kie sal hoogstens kosmetiese of boetiekaanpassings oorweeg, bv die pas waarteen verswarting en verengelsing plaasvind. Ek voorspel dat ernstige besinning oor die anti-akademiese impak van transformasie en die opskorting en omkering van hierdie dwaasheid nie deel van die De Villiers-nalatenskap gaan wees nie.

“This brings me to the second way to think of transformation – as an imperative for creating the future we want … In the foyer of our Education Building, there’s an often used but enduring quote by Madiba [!]: “Education is the most powerful weapon which you can use to change the world.” De Villiers noem dit ‘n “universal truth” en praat dan van “transformation through education.” Hoe versoen hy en Mandela dit met die UDF/ANC-strydkreet: “Liberation before education”? Is dit nie Marxisme/kommunisme wat die (hele) wêreld wou verander nie? Hoekom praat De Villiers van “Madiba” en nie van Nelson Mandela nie? Hy wend geen poging aan om sy pro-ANC-gesindheid te verdoesel nie.

Dan gaan De Villiers weer in sy Amerikaanse modus. Hy vertel die storie van “one of our students.” Nie ‘n boerseun, Jan van der Merwe, ‘n wit, manlike, Afrikaanssprekende student nie. Nee, die storie van Claudia Ntsapi. Sy het probleme gehad waarvoor sy nie die skuld kry nie. Haar probleme was “due to educational backlogs in the system.” Toe skryf sy in vir ‘n US-oorbruggingsprogram wat (soos so baie neo-US-dinge) net ‘n Engelse naam het, SciMathUS. Sy kom toe agter dat sy nie chemiese ingenieurswese moet studeer nie, maar die graad BSc. “She says: ‘SciMathUS gave me time to discover my true passion, instead of doing what everyone else thought I should.'” De Villiers sê: “I find her journey inspiring.” Aan Ntsapi sê hy: “You are showing the world [!] what can be done.” Dan die kersie op die koek: “In higher education we can achieve transformation by recognising and developing potential, and constantly emphasising excellence.” Ek, daarenteen, dink dat iemand met bewese akademiese prestasie op skool (eerder as potensiaal, wat nie noodwendig vervul word nie) ‘n beter kans staan om as student op universiteit uitnemend of voortreflik te presteer.

“I want the University to offer students an experience that is pleasant, welcoming, safe and hospitable – in an inclusive environment. We can do it … The challenge for us is to be locally relevant, yet globally competitive. We should focus on unique areas in which we have developed expertise over time and build collaborative networks in South Africa, the rest of the continent and further afield. I have no doubt we can do it.” Soos diegene wat hulle vereenselwig met die nuwe Suid-Afrika, verwys De Villiers na “our young democracy”, ons “progressive Constitution” en “the values of our Constitution”, asook die ANC-regering se Nasionale Ontwikkelingsplan (NOP) se “desire to make our country work for all its people. We want to create a University that works for all [!] of us – a national asset, in fact a continental and global asset, to help make the world a better place seeking solution to such ‘wicked problems’ as poverty, inequality and unemployment in our society.” Soos Botman probeer De Villiers afstand skep tussen die tradisionele Afrikaanse/Afrikaner-US en die nuwe US wat in lands-, Afrika- en wêreldkonteks geplaas word. Die US het glo “gevorder” van “volksuniversiteit” tot “national asset,” – “serving the entire population.” Dit gaan vir die US nie meer om Afrikaans en Afrikaner-identiteit te bestendig en uit te bou nie. Dit gaan om Suid-Afrikaner- en Afrikaanskap, asook wêreldburgerskap. Hoe beïnvloed dit Afrikaans? Globalisering of internasionalisering bevorder nie Afrikaans nie. “Engels word bevorder deur globalisering” (Steyn, p 443).

De Villiers vind “the recent manifestation of xenophobia in our country … upsetting … At Stellenbosch University we are proud of the fact that we have more than 4 100 international students, making up 14% of our student body. They come from 117 countries around the world, and 56% of them are from other African countries. They enrich us.” Op die US-webwerf (21 April) het De Villiers reeds die aanvalle “op mede-Afrikane” veroordeel. Hy het toe na die US se African Doctoral Academy (ADA – in 2011 deur Botman gestig) verwys, wat swart studente uit swart Afrika vir die US werf en befonds. “Al ons Afrika-studente, mede-akademici en ander besoekers vanoor ons kontinent [is] meer as welkom … op al ons kampusse.” Sal hy dit van “regse” blankes sê? De Villiers voel so sterk oor die kwessie van xenofobie dat hy die Engelse teks van sy verklaring op die US-webwerf aan die tweetalige weeklikse koerant, Bolander (29 April, p 2), vir publikasie gestuur het.

Teen die einde van sy intreerede gaan De Villiers van kwaad tot erger. Hy weerspreek sy bewering dat dit vir die De Villiers-US in gelyke mate om die heil van almal (wit en nie-wit) gaan met die volgende aankondiging: “I now announce with humility that the University is establishing a bursary fund for the children of Die Vlakte, the descendants of those who were uprooted.” Hy verwys na die inwoners (eintlik: die uittredende primarius) van die Dagbreek-koshuis wat in 2012 “apologised for the Battle of Andringa Street in 1940 … Prof Botman ensured that an exhibition was installed in the University Archives in the Willcocks Building to remind us of the forced removals from Die Vlakte in the 1960s. These removals brought separation because the University as institution did not protest against them at the time, and also because the Arts and Social Sciences Building [voorheen die BJ Vorster-gebou] was later erected on expropriated land.” De Villiers is dus weer besig met verskoning vra en boetedoening.

Ek het by ‘n vorige geleentheid in besonderhede oor die sogenaamde Slag van Andringastraat geskryf (Praag 25.08.2013). Studente van die Dagbreek-koshuis en bruines het in Andringastraat handgemeen geraak, waarna die bruines die ruite van ‘n privaat koshuis met klippe uitgegooi en ‘n ander huis beskadig het. Die US-rektor, RW Wilcocks, het die vrede herstel deur selfs skadevergoeding aan sommige bruines te betaal. Die bruines het nie opgedok vir die skade wat hulle veroorsaak het nie en ook nie om verskoning gevra nie. Botman het as rektor in hierdie 1940-gebeurtenis die geleentheid gesien om houe teen blankes in te kry op ‘n manier soortgelyk aan wat Jonathan Jansen met die Reitz-video aan die Universiteit Vrystaat reggekry het. Toe die Wilcocks-gebou na ‘n brand herbou is, het Botman in 2013 ‘n permanente uitstalling oor die Slag van Andringastraat in die Argief se “Herinneringskamer” in daardie gebou gevestig. Daarin word die wittes as die skuldiges en die bruines as die onskuldige, vreedsame slagoffers voorgestel. Dit is van die gemeenste dinge in die Botman-nalatenskap, maar juis dit is deur De Villiers uitgesoek om 75 jaar later die nageslag van die klipgooiers met eksklusiewe US-studiebeurse te vergoed. Op kenmerkende wyse het Botman die uitstalling “‘n gebaar van versoening tussen die US en die dorp se bruin gemeenskap” en ‘n “stap in die toekoms in” genoem (Die Burger, 2.08.2013, p 9). De Villiers borduur voort hierop. Let op hoe die wet op groepsgebiede heeltemal onnodig met die Slag van Andringastraat verbind word. Op die US-webwerf (8 deser) word genoem dat R350 000 reeds vir hierdie eksklusiewe beursfonds vir nie-wittes bewillig is. Daar word beweer dat die wit studente die bruines se huise beskadig het. Doelbewus word geen woord gerep van die skade wat bruines, deur bv klippe te gooi, aangerig het nie.

Die rede waarom ek in die voorlaaste paragraaf hierbo sê dat dit vir De Villiers en die neo-US nie in gelyke mate om die heil van almal (wit en nie-wit) gaan nie, is omdat studiebeurse, soos hierdie Vlakte- en die ADA- en talle ander beurse, uitsluitlik aan nie-wittes toegeken word. Die bestaansreg van studiebeurse uitsluitlik vir wittes word egter ontken. Op RSG is daar onlangs ‘n berig uitgesaai waarin die US so ‘n uitsluitingsreg ten bate van wittes betwis. Die Burger het (doelbewus) nie hieroor berig nie. In die Botman-era het die US geweier om enigiets met ‘n studiebeurs uitsluitlik vir blankes te make te hê. Ek weet ook van iemand wat kapitaal vir ‘n studiebeurs vir blankes aan die US wil bemaak, maar die US is nie ontvanklik hiervoor nie. Kader Asmal het as onderwysminister staatsgeld gebruik/misbruik om testamentvoorwaardes van so ‘n studiebeurs te verander. Die reg van ‘n dooie mens om sy geld as studiebeurs aan blankes te bemaak, word dus deur sowel die ANC-regering as die US betwis of ontken. Dit is myns insiens hoogs vermetel om nie die redelike/opregte wense van ‘n oorledene te eerbiedig nie. Dit is hoogs immoreel om studiegeleenthede vir blankes op hierdie manier aan bande te lê.

In haar rubriek, wat gerus “Saam met die stroom” kan heet, noem Martie Meiring-Retief, ‘n joernalis van Stellenbosch, die instelling van die Vlakte-studiebeurse “remediëring (of dan skuldvereffening)” (Die Burger, 7 deser, p 18). Afrikaans as die “oorheersende taal aan die plaaslike universiteit” veroorsaak glo “geldige probleme”. Na geradbraakte Afrikaans verwys sy as “pure aansteeklike Kaaps.” Sy het net lof vir rasse-integrasie en het so min insig dat sy kamma nie Afrikaners se strewe na selfbeskikking of selfstandigheid verstaan nie. “Ek wil nie ‘n selfbeskikte Afrikaner word óf wees nie.” Sy verdien dit sekerlik ook nie.

De Villiers: “Last year, Stellenbosch University paid out R588 million in bursaries and loans … Of this amount, 55% went to black, coloured and Indian students … And because greater diversity [dus nie-wittes] is a priority for us, we want to award even more recruitment bursaries.” In 2014 is ‘n bykomende R102.3 miljoen studiebeursgeld bewillig wat uitsluitlik vir nie-wit studente geoormerk is. Die ideaal is dat die US in 2018 in sy eeufeesjaar minstens 50% nie-wit studente moet hê (US-webwerf 15 April). Dit impliseer toenemend verskerpte rassediskriminasie teen blanke studente. Bykans die helfte (46%) van die nagraadse studente is reeds nie-wit.

Lesers weet teen hierdie tyd genoeg van De Villiers om die volgende woorde krities te beoordeel: “Let me reach out to members of our community everywhere. Let us move forward together. That will be the main thrust of my time as Rector and Vice-Chancellor: Forward, Stellenbosch! Vorentoe! Siyaya!” Myns insiens: Vorentoe na sowel die ANC se politieke hemel as die akademiese afgrond.

Net om seker te maak dat almal moet weet wat sy politieke gesindheid is, het De Villiers teen die einde van sy toespraak as ‘n soort “hoogtepunt” nog ‘n aankondiging gedoen. “If there are obstacles in our way, let’s remove them. Like the HF Verwoerd plaque in our Accounting and Statistics Building [voorheen die HF Verwoerd-gebou]. This will be removed and placed in the University Museum, there to be properly contextualised … This is an ideal opportunity to engage in open discussion about visual elements and symbols on campus, as a place of learning and critical thinking should. It will help us move forward” – dus al hoe verder weg van die US van weleer. Die Verwoerd-gedenkplaat moet weg, maar die Mandela-slagspreuk in die voorportaal van die Opvoedkundegebou kan bly en word deur De Villiers aangeprys.

Lees ook Deel 2 van Leon Lemmer se manjifieke rubriek.

Leon Lemmer: Onder nuwe rektor is Universiteit van Stellenbosch in sy maai (deel 2)

Lees eers Deel 1 van dié rubriek.

Dit is nodig om te skets wat as agtergrond vir Wim de Villiers se intreerede as rektor van die Universiteit Stellenbosch (US) gedien het. Kort na sy aanstelling het Murray la Vita ‘n onderhoud met hom gevoer (Praag 13 Desember). De Villiers het toe gesê: “Ek moet dadelik ook vra waar die ondersteuning van buite is vir die ontwikkeling van Afrikaans as akademiese taal. Waar is die groot pryse vir akademiese skryfwerk in Afrikaans, waar is die finansiële aansporing vir navorsingswerk in Afrikaans?” (Die Burger, 5 Desember, p 11). Hiermee eggo De Villiers die standpunt van Dan Kgwadi, die rektor van die Noordwes-Universiteit, wat reken dat sy universiteit nie verantwoordelikheid vir die voortbestaan van Afrikaans kan aanvaar nie. Albei wek die indruk dat hulle onsimpatiek teenoor Afrikaans is. Die ergste is dat daar in ‘n hoofartikel in Die Burger (1 deser, p 10) staan: “Die toekoms van Afrikaans nie staan of val na gelang van wat by Maties gebeur nie.”

Die wortel van die kwaad, soos in die geval van baie dinge, is die ANC. Daar mag nie van swart studente verwag word om deur medium van Afrikaans aan ‘n histories Afrikaanse universiteit te studeer nie. Afrikaans word met uitsluiting, oftewel apartheid, geassosieer. Die ANC-regering se beleid is: “Die staat voorsien nie geld vir die verdubbeling van lesings nie” (JC Steyn, Ons gaan ‘n taal maak, Centurion: Kraal Uitgewers, 2014, p 457). Dit is met hierdie slinkse knyptangstrategie dat die ANC-regering universiteite wil verplig om tussen Afrikaans en Engels as onderrigtaal te kies. Willie Esterhuyse was moontlik eerste met die volgende vertolking, waarby De Villiers aansluiting vind. Esterhuyse het “die ryk Afrikaners veroordeel omdat hulle nie geld vir onderrig deur Afrikaans wou voorsien nie” (Pieter Kapp, Maties en Afrikaans, Pretoria: Protea Boekhuis, 2013, p 158). Op kenmerkende wyse veroordeel Esterhuyse Afrikaners en nie die ANC nie.

Hieruit spruit die gevolgtrekking, wat deesdae wyd aanvaar word, dat die ANC-regering net klasse befonds wat deur die medium van Engels aangebied word. As onderrig deur die medium van Afrikaans geskied, is die universiteit op aalmoese, bv skenkings uit die private sektor, aangewese. Uit ‘n hoofartikel blyk dat Die Burger (1 deser, p 10) hierdie propaganda sluk: “Meertaligheid kos geld en moeite. ‘n Deurslaggewende vraag gaan wees of the universiteit die hulpbronne gaan hê om dit behoorlik te doen.” Die koerant bied hiermee aan die US en ander eens Afrikaanse universiteite ‘n verskoning om eentalig Engels te word. Jonathan Jansen, die rektor van die Universiteit Vrystaat, het nie op hom laat wag nie. Twee onderrigtale plaas ‘n dubbele werklading op dosente en afsonderlike klasse in Afrikaans en Engels lei tot rasseskeiding (dit was ook Russel Botman se argument), terwyl die universiteit se beleid dieselfde as dié van die ANC is, naamlik gedwonge rasse-integrasie (Die Burger, 7 deser, p 16).

duma_openstellenbosch
Sikhulekile Duma, ‘n tweedejaarstudent wat die Universiteit van Stellenbosch wil verengels en verswart

‘n Ander faktor wat De Villiers se toespraak beïnvloed het, is die aktivis Sikhulekile Duma, ‘n tweedejaar US-student in die sosiale wetenskappe. Dit is Duma wat deur blankes in die dorp “aangerand” is toe hy skoorgesoek het. Daarna het hy geëis dat die US teen rassisme moet optree. Vir hierdie doel het hy valslik voorgegee dat dit wit US-studente is wat hom reggesien het. As ‘n uitvloeisel hiervan is ‘n Menswaardigheidsoptog op die kampus gehou en versoeke en eise is aan die US se tussentydse bestuur gerig (Praag 14 Maart). Op 15 April is ‘n massavergadering op die Rooi Plein op die kampus deur die Duma-groep, wat daarna die naam Open Stellenbosch aangeneem het, gehou. Dit het oor transformasie met toespitsing op kritiek op Afrikaans as onderrigtaal gehandel. Studente van die Universiteit Kaapstad (UK) se Rhodes Must Fall-veldtog het ook by die byeenkoms gepraat. Geen aansoek is vooraf, soos vereis, by die universiteitsowerheid gedoen om die byeenkoms te hou nie. Nogtans het De Villiers die geleentheid bygewoon en gesê “die US is sterk tot transformasie verbind” (Die Burger, 16 April, p 3). Hierna weet die swart studente dat hulle met De Villiers as rektor nie by die reëls hoef te hou nie.

Op dieselfde dag as die Rooi Plein-byeenkoms het die US in ‘n amptelike verklaring gesê: “Voortgesette transformasie [myns insiens wesenlik ‘n nie-akademiese, politieke, ANC-gedrewe saak] is deel van die ‘kernwese’ van die Universiteit” (US-webwerf 15 April). Transformasie gaan glo bespoedig en verdiep word. Dit herinner aan Dan Kgwadi se “deep transformation”. Aan die US is daar glo “taalsoepelheid” – iets wat Kgwadi ook van die Noordwes-Universteit gesê het. Taalsoepelheid maak dit myns insiens moontlik om die Engelse aanbod te verhoog en die Afrikaanse aanbod af te skaal. Die aanwesigheid van UK-studente het die US genoop om te verklaar dat hy reeds lank bewus daarvan is “dat visuele elemente en simbole ‘n voortdurende herinnering is aan ‘n pynlike [!] geskiedenis en dus ‘n onvriendelike omgewing skep.” Hierna is daar berig dat Duma se Open Stellenbosch-groep binnekort ‘n verdere lys griewe en eise aan die US-bestuur gaan voorlê (Die Burger, 18 April, p 6).

In reaksie op aktivistiese druk het die US op 25 April op sy webwerf inligting oor sy personeelsamestelling verstrek. Daarvolgens bevorder die nuwe taalbeleid die werwing van nie-wit dosente omdat vaardigheid in Afrikaans nie meer vereis word nie. “Die doelwit is gestel dat die US se personeelkorps [dus nie net die studente nie] teen 2018 meer as 50% swart moet wees.” Nie-wit dosente word op ‘n “versnelde loopbaanpad” geplaas, wat sekerlik beteken dat hulle vinniger as blankes deur die doseerrange bevorder word. “Strategiese [rassistiese?] werwing vir alle senior posisies, ook professorale aanstellings,” word gedoen. “Diversiteit is ‘n noodsaaklike voorvereiste vir volhoubare akademiese uitnemendheid en juis om hierdie rede en op grond van die morele noodsaaklikheid daarvan, is die Universiteit verbind tot ‘n verdieping en versnelling van sy sistemiese transformasie.”

As iemand nog daaraan getwyfel het of die De Villiers-US hom op ‘n nie-, selfs anti-, akademiese pad begewe het, behoort daar nou geen onseker meer te bestaan nie. Byvoorbeeld, Akademikus, Stellenbosch skryf in Die Burger (1 deser, p 10) oor “waansin” by die aanstelling van dosente: “Die US is ‘n universiteit en derhalwe veronderstel om akademiese verdienstelikheid skaamteloos te onderskryf … Dit is nie ‘n rasse-aangeleentheid nie; dit is ‘n akademiese saak … Al wat die US met ‘n oop gemoed moet kan stateer, is dat by sy aanstellingskomitees geen rasvoor- of -nadeel is nie. Dit is ‘n beginselsaak, en elke aansoeker moet weet hy of sy word suiwer op akademiese verdienste oorweeg.” In werklikheid is daar ‘n voorskrif dat iedere kortlys vir aanstelling die naam van minstens een nie-wit kandidaat moet bevat. Dit stel die US in staat om by elke aanstelling te kyk of hy daarmee kan wegkom as voorkeur aan ‘n nie-witte pleks van ‘n blanke (wat dikwels die akademies beste kandidaat is) gegee word ten einde sy demografie- (dus ANC-politieke-) profiel te “verbeter”.

Is Duma en sy Open Stellenbosch hiermee tevrede? Nee. “Daar is 296 wit, 10 swart, 31 bruin en 12 Indiër-professore, asook 24 uit die buiteland by die US. Van 2010 tot 2015 het die getal swart professore van drie tot tien gestyg” (Die Burger, 25 April, p 1 – ja, Duma haal die voorbladsy). Die US se verweer teen die Duma-aanvalle is dat dit ‘n “groot uitdaging [is] om senior akademiese aanstellings uit onderverteenwoordigende groepe te maak … alle Suid-Afrikaanse universiteite ding mee vir dieselfde klein groepie.” Is dit nie ‘n sotlike, anti-akademiese situasie nie? Die ANC se kwantitatiewe demografie-dogma word sonder meer aanvaar.

Op 29 April, kort voor De Villiers se inhuldiging as rektor, het Open Stellenbosch, met Duma wie se naam tot Khule verkort is, ‘n onwettige byeenkoms teen “wit oorheersing” op die Rooi Plein op die kampus gehou. Hulle eis swart studente en dosente. Ramabina Mahapa, van Rhodes Must Fall-faam en die voorsitter van die UK-studenteraad, het gesê “as die universiteit nie wil verander nie, moet julle dit onregeerbaar maak.” De Villiers het hierna op ‘n mediakonferensie, soos die UK-rektor, Max Price, gesê hy ondersteun studentedeelname en -aktivisme (Die Burger, 30 April, p 3). Reeds op 15 April is amptelik op die US-webwerf verklaar: “Vir die US-bestuur is die al hoe sterker kultuur van robuuste debat by die instelling verblydend.” Soos Price doen De Villiers wat die swart studente wil hê. Dit is ‘n geval van “Forward!” na die akademiese afgrond. De Villiers is soos FW de Klerk met sy toegeestrategie.

Na hierdie byeenkoms op die Rooi Plein het die Open Stellenbosch-groep en Chumani Maxwele, wat ontlasting op die Rhodes-standbeeld gegooi het, na die plek van De Villiers se inhuldiging gegaan en daar onwettig met plakkate betoog. Die betoging het in stilte verloop totdat Maxwele en ander studente geskree het: “Down with white power, down!” (Die Burger, 1 deser, p 3). Duma sê: “Ons wou skok … Ons gaan nooit jammer sê vir die wyse waarop ons teen wit oorheersing veg nie.” De Villiers het die uitroepe aan nie-Maties toegeskryf en gesê dat geen optrede teen die betogers beplan word nie.

Waarteen sal die De Villiers-US dan wel optree? Sekerheid hieroor is gou verkry en Duma het daarvoor gesorg. Duma beweer dat ‘n blanke US-dosent aan hom die volgende teksboodskap gestuur het: “Jou swart moer van die wit boer.” (Rapport, 3 deser, p 1 en 2 – ja, die berig haal die voorbladsy). Die US het bevestig dat die saak “in ‘n baie ernstige lig” beskou word en “stappe ingevolge die universiteit se formele dissiplinêre prosesse het reeds begin” (p 2). Die Burger (4 deser, p 5) het grootliks dieselfde inligting gepubliseer. Duma het die vermetelheid om te eis dat die betrokke dosent sonder betaling weens die “rassistiese” teksboodskap geskors moet word.

Die volgende dag het Die Burger (5 deser, p 1 – ja, die voorbladsy) min nuwe nuus gehad, behalwe dat die betrokke dosent voorlopig geskors is, Duma per e-pos hieroor deur die US ingelig is en dat ‘n komitee saamgestel is om Duma se bewerings te ondersoek. Die Higher Education Transformation Network (HETN), wat by elke moontlik geleentheid pro-swart en anti-wit druk op universiteite uitoefen, het ook op die dosent se skorsing aangedring. “Die netwerk sal nie huiwer om in te gryp as die universiteit sy voete met die ondersoek sleep nie.” Rassevoorvalle het na bewering sedert De Villiers se aanstelling toegeneem. Dit is substansielose afdreiging deur die HETN.

Die lesers van Die Burger het sekerlik op die verslegtende US-situasie gereageer, maar net twee briewe met substansiële kommentaar is gepubliseer. Oud-Matie van die Kaap is van mening dat die aandrang op onderrig in Engels “is nie om die universiteit soseer toeganklik vir almal te maak nie, maar eerder om Afrikaans in die grond in te vertrap … Is dit nie ironies nie dat almal teen Cecil J Rhodes se standbeeld gil, maar die taal aanhang wat hy saamgebring het?” (Die Burger, 22 April, p 10). Pieter van der Merwe van Bellville verwys na die Randse Afrikaanse Universiteit wat nou “YouJay” is. “Ek voorspel dat die US teen 2018 ‘YouEss’ sal wees en later die naam van ‘n struggle-held gaan kry. Wat het van voortreflikheid geword in hierdie gejaag na politieke korrektheid? Kies die beste studente en personeel, ongeag uit watter rassegroep hulle kom. Los die kwotas; dis omgekeerde rassisme” (Die Burger, 29 April, p 15).

Ek het reeds lank gelede voorspel dat die US die Steve Biko University kan word en dat die US-studentesentrum, die Neelsie (genoem na die Afrikaanse taalstryder, JC Langenhoven, ook bekend as Sagmoedige Neelsie), die Nelson (genoem na Nelson Mandela) kan word. So ‘n kampus sal dan seker een wees waar die mitiese “almal” meer tuis as op die huidige een voel. Dalk is dit die enigste twee voorstelle in my skrywes wat ernstig deur De Villiers oorweeg sal word. Die UK-senaat (‘n liggaam wat tradisioneel uit professore bestaan) het 181 teen 1 ten gunste van die verwydering van die Rhodes-standbeeld gestem. In Bybelse taal (Lukas 11:35) roep ek oor die stand van die akademie in Suid-Afrika uit: Hoe groot is die duisternis nie! Dit is om van te ween.

Gestel die betrokke US-dosent het wel daardie teksboodskap aan Duma gestuur. Gestel verder dat De Villiers primêr eerder op akademiese as politieke leiding ingestel was. Wat sou hy as rektor gedoen het? Hy sou die dosent onvoorwaardelik om verskoning gevra het omdat hy tot dusver sy plig om teen Duma op te tree skromelik versuim het. De Villiers sou onomwonde gesê het dat hy begrip het vir die frustrasie wat daar in die geledere van die ware akademici aan die US opgebou het. Hy sou nie toegelaat het dat Duma verdere ontwrigting saai deur daardie dosent se onderrigaktiwiteite op te skort nie. De Villiers sou begrip getoon het vir die feit dat dit hier gaan om ‘n hoogs intelligente dosent met gespesialiseerde kennis; iemand wat oor skaars vaardigheid in kernfisika beskik. Hy sou diep bewus gewees het van die kolossale kloof wat daar tussen die bewese akademiese prestasie van die dosent en die relatief prestasielose akademiese rekord van Duma bestaan.

As ‘n keuse tussen ‘n onrusstokende, aktivistiese laspos en die akademiese bate wat die dosent vir die US inhou, gemaak moet word, is dit voor die hand liggend dat enige rektor wat, soos dit hoort, akademies geöriënteerd is ten gunste van die dosent sou besluit. De Villiers sou dit eienaardig gevind het dat die beweerde teksboodskap sonder meer as “rassisties” geëtiketteer word en nie as “robuuste debat” nie, terwyl Duma se byeenkoms teen wit oorheersing en die daaropvolgende uitroepe van “Down with white power” glad nie met rassisme geassosieer word nie. Hy sou dit ook eienaardig gevind het dat Duma se pa vermoënd genoeg is om in Amerika te wees terwyl sy kind met ‘n US-beurs studeer. De Villiers is dus in ‘n uitstekende posisie om Duma stil-stil van die kampus te verwyder deur sy studiebeurs in te trek; sy finansiële kragprop uit te trek. Nog beter, Duma moes as student lankal die trekpas gekry het. Sy gedrag is primêr die van ‘n aktivis en nie die van ‘n student wat op die kampus is om te studeer nie. Sy manewales sou nie van ‘n blanke student geduld word nie. Oor hierdie en die vorige paragraaf kan De Villiers gerus nugter en werklik sê: “We can do it.”

Daar is ‘n lighartige, internasionaal bekende studentelied, Gaudeamus igitur (Laat ons bly wees). Vir die Latynse lirieke bestaan daar talle improvisasies; ook in Afrikaans. As akademikus en as Afrikaner is ek uiters teleurgesteld met Wim de Villiers. Hy blyk ‘n epigoon te wees. Ek voel lus om te sing:

Gaudeamus igitur,
nog ‘n universiteit is in sy moer.

Leon Lemmer: Die eienaardige ondergang van blanke politieke mag in Suid-Afrika

In die vorige eeu was dit veral die ANC wat hom daarvoor beywer het om die politieke mag van blankes in Suid-Afrika te beëindig. Hy wou self daardie mag hê. Die instrumente wat hy gebruik het, was om onrus te saai, die massa op te sweep en geweld te pleeg. Die land moet onregeerbaar gemaak word. Propaganda het verseker dat die ANC nie net binnelands nie, maar ook in die buiteland, groot steun geniet het. Die vernietiging van wat opgebou is, was iets waarmee die gepeupel sonder afrigting weergaloos behulpsaam was (en is).

Toe FW de Klerk in 1989 die staatshoof geword het, het hy besluit om ‘n einde aan “die spiraal van geweld” te maak. Sy visioen was ‘n vreedsame, voorspoedige, nie-kommunistiese nuwe Suid-Afrika. De Klerk het uitnemend daarin geslaag om die ondergang van blanke politieke mag te bewerkstellig. Sy ideale het egter in die slag gebly. Suid-Afrika het ‘n regering met sterk kommunistiese neigings gekry. Die massa het die ANC se geweldskultuur (waarvan Nelson Mandela ongetwyfeld die vader is) as ‘n suksesresep omarm. [Op kenmerkende wyse dink Jacob Zuma egter dat apartheid en dus blankes vir die geweldskultuur verantwoordelik is (Die Burger, 28 April, p 1)]. Die gepeupel het agtergekom dat geweld iets is waarmee hulle omtrent alles kon kry wat hulle begeer. Kontrasteer dit met die “lasting peace” wat Mandela belowe het (Barnard, bron hier onder, p 268). Owerheidsondoeltreffendheid het verseker dat die nuwe Suid-Afrika in toenemende mate onregeerbaar gebly het. Wet en orde, stabiliteit en voorspoed het die status van hersenskimme verwerf.

Hoe het ons in hierdie situasie, die wrede werklikheid van vandag, beland? In sy boek, Geheime revolusie: memoires van ‘n spioenbaas (Kaapstad: Tafelberg, 2015, 289p, R250), vertel Niël Barnard opnuut die aanvang van hierdie verhaal. Let daarop dat die boektitel suggereer dat die herskikking sonder die medewete en instemming van die blanke kiesers plaasgevind het. “In die geheim is die eerste saadjies geplant vir ‘n vreedsame revolusie wat die geskiedenis van Suid-Afrika vir altyd sou verander” (p 227). Die miskenning van die instemming, beheer of vetoreg van blanke kiesers sou inderdaad ‘n deurlopende kenmerk van die gebeure bly. Die beloofde magsdeling, waarvoor die meerderheid blanke kiesers in 1992 te vinde was, is teen 1994 omskep in algehele politieke magsoorgawe sonder dat die blanke kiesers (verdere) inspraak daarin gegun is of toegelaat is om dit goed of af te keur.

Barnard was vanaf 1980 die hoof van die Nasionale Intelligensiediens (NI) en bied in sy boek heelwat betroubare en dikwels nuwe inligting. Die boek is ook in Engels gepubliseer. Albei weergawes is as ‘n e-boek beskikbaar (bv Amazon Kindle $22.93). Wat ek gaan doen, is om eers Piet Croucamp se resensie te bespreek. Daarna volg opmerkings oor Willie Esterhuyse se 2012-boek, wat oor dieselfde onderwerp handel. Ten slotte word aandag aan Barnard se boek as sodanig geskenk.

Piet Croucamp

Die enigste resensie van Barnard se boek wat ek gelees het, is dié van Piet Croucamp (Die Burger, By, 25 April, p 8). Wat hy skryf, is hoogs misleidend. Daar is seker veral twee redes hiervoor. Eerstens is dit polities korrek om die skryfwerk van ‘n amptenaar van die “apartheidsregime” af te kraak. Tweedens het Croucamp as ‘n dosent in staatsleer blykbaar ‘n sielkundige probleem om erkenning te gee aan die akademies-intellektuele meerderwaardigheid van Barnard, ‘n oud-dosent in staatsleer. Croucamp kla bv oor “die naïwiteit van die politieke narratief.”

Croucamp is beswaard omdat ‘n joernalis, Tobie Wiese, met die teksversorging gehelp het. Die eintlike rede waarom Wiese betrek is, is enersyds waarskynlik om Barnard se akademiese skryfstyl meer vloeiend en leesbaar te maak. Sodanige verteltrant word “journalese” genoem. (Vergelyk bv Dan Roodt se maklik leesbare joernalees met die hardlywige skryftrant in my rubrieke, wat vol aanhalings, hakies en bronverwysings is.) Andersyds was dit blykbaar Wiese se taak om bestaande inligting (in bv verslae en onderhoude) te sistematiseer.

Barnard het regverdigbare waardering vir PW Botha se positiewe eienskappe. Hermann Giliomee maak dit in sy boek, Die laaste Afrikanerleiers (Kaapstad: Tafelberg, 2012, 460p), baie duidelik dat Botha, naas HF Verwoerd, die staatshoof was wat die meeste visie geopenbaar en die meeste hervormings deurgevoer het. Croucamp duld egter geen positiewe woord oor “‘n outokraat” soos Botha nie. Giliomee gee ‘n gunstige relaas van Barnard en sy NI (p 147-148). In die voorwoord van Barnard se boek noem Giliomee dat Botha ‘n sterk leier was maar “hy word vandag eensydig uitgebeeld as ‘n politieke buffel” (p xii). Barnard vertel in sy boek hoe Botha se getrouste ondersteuners, bv sy ministers, na sy beroerte “die een ná die ander … teen hom gedraai” het. “Dit was, wat my betref, skandalig en lafhartig” (p 230).

Esterhuyse se boek is klaarblyklik die werk waarmee dié van Barnard vergelyk moet word, maar Croukamp ignoreer dit en verwys eerder na die boeke van Johan van der Merwe en Jeremy Gordin. Daar is nie ‘n enkele positiewe opmerking in Croucamp se myns insiens hoogs bevooroordeelde resensie nie. Die enkele saak waaroor ek hom gelyk gee, is dat daar ‘n egoïstiese selftevredenheid by Barnard is wat steurend vir die leser kan wees. Die gegriefde oud-diplomaat, Riaan Eksteen, ‘n gekweste Koedoe, hamer hierop (Netwerk24, 30 April).

Willie Esterhuyse

Ek kan nie Willie Esterhuyse se boek, Eindstryd (Kaapstad: Tafelberg, 2012, 367p) hier in sy geheel aan die orde stel nie. [Verwys hiervoor eerder na Johannes Comestor se resensie, “Van Broeder tot kameraad” (LitNet, 14.05.2012) en “Die tirannie van demografie” (LitNet, 15.05.2012).] Ek beperk my aandag tot aspekte wat direk op Barnard betrekking het. Volgens Giliomee was Esterhuyse van November 1987 tot Mei 1990 namens die NI by 12 samekomste met die buitelandse vleuel van die ANC betrokke (p 287). Esterhuyse noem in sy boek dat Barnard “sterk ‘geloofsbriewe’ in die Afrikaanse gemeenskap” het (p 71); hy was bv ‘n Broeder (Barnard, p 5). Esterhuyse sal nie “Afrikanergemeenskap” skryf nie, want hy het ‘n renons in die (tradisionele) Afrikaner. Maar hy is Barnard goedgesind: “Ek vertrou Niel Barnard en sy span” (p 200). [Vir die ruime, eintlik ongelooflike, mate waarin oud-Broeder Esterhuyse anti-Afrikaner en ook anti-Afrikaans gesind is, kyk bv Pieter Kapp se Maties en Afrikaans (2013) en JC Steyn se Ons gaan ‘n taal maak (2014).]

“Barnard het altyd ‘n baie korrekte en professionele verhouding met [PW] Botha gehad, maar tog ook ‘n bepaalde empatie teenoor Botha en sy vrou geopenbaar. Botha het baie respek vir Barnard gehad. Hy het eenkeer teenoor my opgemerk: ‘Barnard is ‘n ordentlike mens'” (p 205). “Persoonlik het ek Barnard leer ken as iemand met ‘n ‘sense of common decency’, om dié Engelse verwysing na beskaafdheid te gebruik – al kon hy soms op ‘n reguit en selfs brutale manier met mense swaarde kruis” (p 208). Komplimente afkomstig van Esterhuyse moet liefs met omsigtigheid benader word. Hy loop oor van lof vir bv Thabo Mbeki. “Daar moes uit ‘n posisie van mag onderhandel word. Dié punt is oor en oor deur Barnard en die NI gemaak” (p 220).

Met verwysing na NI-verslae skryf Esterhuyse: “Barnard het gewoonlik in ons gesprekke oor die Brittanje-byeenkomste alles gekwalifiseer, baie professioneel en korrek, met woorde soos ‘as ons dalk …'” (p 137). Hieruit kan afgelei word dat Barnard sekerlik Wiese se teks vir sy boek voor publikasie baie deeglik nagegaan het. Die formulering in die boek is uitstekend. Daar is baie wat daarop dui dat hier ‘n wyd belese akademikus en intelligente intelligensiehoof aan die woord is. Die Barnard-teks kan gekontrasteer word met dié van Esterhuyse, wat uitmunt in emosionele en selfs opswepende taalgebruik ten behoewe van bv die ANC en veral Thabo Mbeki. Esterhuyse verwys bv graag na die blanke regering as die “regime”. Maar lees veral sy relaas van die ontmoeting op 5 Julie 1989 van “die Groot Krokodil” (Botha) en “die Groot Ikoon” (Mandela) (p 206-210) en let op Esterhuyse se trant en woordkeuse. Dit is myns insiens die beste voorbeeld van die uiterste emosionaliteit en eensydigheid wat Esterhuyse homself veroorloof. Die probleem is myns insiens onder meer dat Esterhuyse hoofsaaklik in Europese/Vastelandse filosofie (bv Nietzsche) geskool is en nie in die (veral Britse) linguistiese wysbegeerte nie. Esterhuyse was nie eens by die Botha/Mandela-ontmoeting teenwoordig nie. Vergelyk sy teks daaroor met dié van Barnard (hoofstuk 21) wat wél daar was.

Niël Barnard

Dat Niël Barnard se hart op die regte plek sit, of gesit het, blyk uit sy eerste perskonferensie as NI-hoof in 1980: Hy het geweier om Engels te praat (p 8). “‘n Liefde vir die Afrikaanse taal, kultuur en geskiedenis het ons met moedersmelk ingekry” (p 10). As student en dosent het hy “‘n konserwatiewe lewensuitkyk gehuldig” (p. 112). “Van die begin af het ek in die gesprekke met Mandela meestal Afrikaans gepraat … hy was gelukkig daarmee dat ek Afrikaans praat” (p 142). Oor die Russe skryf Barnard: “Hulle is net so nasionalities in hulle lewensbeskouing as wat ek is” (p 71). “Ek het groot waardering gekry vir [Mandela se] nasionalisme – wat vir my ook ‘n groot aantrekkingskrag inhou” (p 204). Blankes het uiteraard in dieselfde mate as swartes die reg om hulle nasionalisme uit te leef. Dit sou interessant wees om te weet hoe Barnard in die nuwe Suid-Afrika sy Afrikanernasionalisme tot sy reg laat kom. Dit kan kwalik as Suid-Afrikaanse nasionalisme gedy. ‘n Positiewe standpunt by Barnard is dat hy “nog altyd ‘n sterk voorstander van … voorkomende aanvalle” (p 271) op die skuilplekke van bv ANC-terreurbendes was.

“Hopelik het ek op [Mandela] die indruk gemaak van ‘n Afrikaner wat eweneens trots is op sy groep se agtergrond en kultuur” (p 204). Maar is dit vir Barnard steeds in dieselfde mate as in die vorige eeu moontlik om (byna) oral Afrikaans te praat en sy kultuur uit te leef? Die slotsin in sy boek is: “Ek is die Hemelse Vader oneindig dankbaar dat ek die unieke voorreg gehad het om saam met hom [Mandela] die pad voor te berei vir ‘n politieke skikking in ons vaderland waarvoor ek en hy as patriotte eindeloos lief was” (p 255) – en steeds is?

Barnard toon sy rasioneel-akademiese inslag deur duidelik tussen inligting (soms informasie genoem) en kennis te onderskei. Inligting is buite die gees van die subjek (bv ‘n teks of die weer), terwyl kennis geabsorbeerde en verwerkte inligting in die mens se gees is. “Inligting verskaf kennis en kennis sorg weer vir voorkennis wat ‘n staatshoof in staat stel om, in die ruim sin van die woord, besluite te neem wat sy land laat oorleef en laat wen. Vir die staat is kennis dus deurslaggewend om sy soewereine onafhanklikheid te verseker. ‘Intelligence is truth well and timely told'” (p 55). Inligting kan dus in kennis omskep word en tot bepaalde besluite en handelinge lei. Op hierdie manier kan kennis gebaseer op verwerkte inligting ‘n indiwidu met mag toerus.

Die NI se taak was om tersaaklike inligting in lands- (eerder as regerings-) belang te versamel, vertaal, evalueer, vertolk en saam te vat. Die NI “dien die staat en nie die regerende party nie” (p 141). Daar is regstreeks aan (veral) die staatshoof gerapporteer. Op hierdie manier kon die NI die politieke koers van die land bepaal. ‘n Klein persentasie van hierdie inligting is deur die NI met bv meeluistering, (e-)posonderskepping en veldwerk ingesamel. Ongeveer 80% van die inligting het egter uit openbare bronne, soos die nuusmedia en internet, gekom.

Barnard het na aanleiding van wat in bv Algerië gebeur het (p 144) tot die gevolgtrekking gekom dat Suid-Afrika se probleme nie militêr opgelos kon word nie. ‘n Politieke skikking moet met onderhandeling beding word, veral tussen die NP-regering en die ANC. Ook “dat omvangryke politieke hervormings, wat noodwendig onsekerheid meebring, alleen in ‘n stabiele en betreklik ordelike samelewing suksesvol uitgevoer kan word” (p 130). “Suksesvolle onderhandelinge met blywende voordele vir alle partye moet plaasvind in omstandighede waarin ‘n gesonde magsbalans heers” (p 134). ‘n Ander werklikheid waarmee rekening gehou moet word, is “dat ‘n mens die breë gang van die geskiedenis nie kan stuit nie” (p 132). Daar is ook die “tekens van die tye” (p 132), dus idees en gebeure wat kenmerkend van ‘n bepaalde tydperk is, wat in gedagte gehou moet word.

Daar word na “agternawysheid” verwys (p 51). Dit is moeilik om te bepaal wanneer Barnard sodanige nabaat benut. In Mei 1988 het hy glo aan Botha gesê: “President, ons moet net goed besef waarop ons ons moet voorberei as ons met Nelson Mandela begin onderhandel. Die uiteinde, dis onvermydelik, gaan ‘n meerderheidsregering wees, met hom as president” (p 135). Botha was bekend daarvoor dat “my mense” se belange deur hom op die hart gedra is en hy sou hulle nie “uitverkoop” nie (p 207). Later: “Ek kon sien Botha worstel. Moet hy met die ANC vrede maak ‘en my volk verraai’, soos hy daaraan sou dink, ‘of moet ek deur vrede my volk red?'” (p 176). As daar daadwerklik na magsdeling gestreef is, hoef dit myns insiens nie “onvermydelik” meerderheidsregering tot gevolg te hê nie; veral nie vanaf die begin van die nuwe politieke bedeling nie. Beperkte swart inspraak sou immers reeds magsdeling gewees het. Barnard skryf: “Dit was toe [in Botha se tyd] reeds duidelik dat Mandela na alle waarskynlikheid die volgende staatshoof van Suid-Afrika sou word” (p 155). “Ek het [Mandela] soos die toekomstige president van die land behandel, want dit was duidelik vir enigiemand met ‘n bietjie insig dat hy dit sou word” (p 205).

“Hoe beweeg ‘n land vreedsaam van een politieke bedeling na ‘n ander, veral wanneer dit die oordra van mag [25%? 50%? 100%?] van een kleurgroep aan ‘n ander behels teen die agtergrond van ‘n geskiedenis van rassespanning?” (p 187). My indruk is dat hier aan algehele oorgawe gedink is, of in elk geval dat meer as die helfte van politieke mag aan swartes oorgedra sou word; dus swart meerderheidsregering. Die volgende teks bevestig dit: “Heel vroeg in ons gesprekke het Mandela verduidelik dat ons die beginsel moet aanvaar van meerderheidsregering wat volle politieke regte vir swart mense impliseer. ‘Ons verstaan dit ten volle en aanvaar dit’, was ons antwoord. Dit is ook die standpunt van die president [Botha], kon ons hom verseker” (p 188). In 1989 skryf Mandela: “There will never be peace and stability in this country until the principle [of majority rule] is fully applied” (p 268, 210).

Barnard gaan in hierdie trant voort, maar eintlik baie erger. Tydens sy eerste samesprekings met Mandela op 25 Mei 1988 het Barnard glo gesê dat daar twee uitgangspunte vir die regering is: “Enersyds, die aanvaarding van swart mense se billike en realistiese eis van een mens, een stem in ‘n eenheidstaat” (p 138-139). Dit is presies wat Mandela begeer en as ononderhandelbaar beskou het. In 1989 skryf Mandela van sy en die ANC se “demand for majority rule in a unitary state” (p 269). Was dit ‘n “billike en realistiese eis”? Daar is immers talle minder radikale moontlikhede as een mens, een stem. Selfs as almal stemreg het, hoef elke stem nie dieselfde gewig te dra nie. En: ‘n eenheidstaat pleks van ‘n federale opset? ‘n Eenheidstaat is ‘n resep vir swart oorheersing en sluit die moontlikheid van bv ‘n blanke tuisland en selfs die sinvolle uitlewing van bv Afrikanernasionalisme uit.

“Andersyds, die aanvaarding van wit mense se legitieme kommer oor ‘n meerderheidsregering met ongebreidelde mag in ‘n staatkundige bedeling waarin hulle en ander minderheidsgroepe se belange vertrap kan word” (p 139). Wat hier hinder, is dat die swartes se wense eerste, voor dié van die blankes, gestel is; so asof swart belange voorrang (behoort te) geniet. Dit is ‘n uitvloeisel van die ANC se propaganda-oorlog waarin (in die woorde van Giliomee) “die ANC die morele gesagsposisie beklee en die Botha-regering die skurk in die verhaal is” (p xii). Later: “Mandela sê hy verstaan die wit mense se vrese, maar hy meen dat dit ná vyf jaar van gesamentlike demokratiese regering besweer sal wees” (p 163). Maar dan sal die koeël deur die kerk wees. (Die hek is vir Raka oopgelos en hy het gekom om te bly.) As die blankes dan steeds vrese het, is daar vir hulle geen moontlikheid van ‘n terugkeer na die vorige of ‘n ander beter politieke bedeling nie. In sy “politieke testament” van 1989 aan Botha maak Mandela gewag van “strukturele waarborge dat meerderheidsregering nie sal neerkom op oorheersing van die wit minderheid nie” (p 210, 269). Mandela noem “equal rights” (p 262) “equality” (p. 268) en ‘n “non-racial society” (p 269). In die nuwe Suid-Afrika “racial discrimination … will be forgotten” (p 269). Aspekte soos hierdie het later FW de Klerk se berugte wigte en teenwigte geword; iets waarvan daar ook (feitlik) niks tereg gekom het nie. In die nuwe Suid-Afrika is die blankes myns insiens ongetwyfeld tweedeklasburgers, dus mense wat anders/slegter as nie-wittes behandel word, deur bv blatant weens ras teen hulle te diskrimineer. Dit kan tot in die oneindige gedoen word, want geen keerdatum is gestel nie.

Barnard het drie struikelblokke aan Mandela genoem: die ANC se gebruik van geweld, die invloed van die SA Kommunistiese Party (SAKP) in die ANC en die probleem om ‘n aanvaarbare konstitusionele model te vind. Hierop het Mandela die regering die skuld vir die geweld gegee. Daar is glo geen ander opsie as geweld vir die ANC nie. Later het hy beweer dat sodra met onderhandelinge begin word, geweld sou verdwyn (p 145, 218, 262); iets wat glad nie gebeur het nie. In sy “politieke testament” aan Botha skryf Mandela: “Wit Suid-Afrikaners moet dit eenvoudig as ‘n feit aanvaar dat die ANC nie die gewapende stryd sal opskort, wat nog te sê afsweer, voordat die Regering gewilligheid toon om sy alleenreg op politieke mag te beëindig nie” (p 209, 262). Kontrasteer dit met die volgende Mandela-stelling: “There is not a single political organisation in this country … which can even compare with the ANC in its total [!] commitment to peaceful change” (p 260).

Mandela skryf: “No dedicated ANC member will ever heed the call to break with the SACP” (p 264). Voorts het Mandela beweer dat hy nie ‘n kommunis is nie en die ANC se Vryheidsmanifes (1955) nie ‘n bloudruk vir kommunisme is nie (p 139, 179). Dan volg dieselfde manier van ontwyking as met die geweldskwessie: “As formele onderhandelings tussen die Regering en die ANC eers begin het, sal die verhouding tussen die ANC en die SAKP irrelevant raak” (p 182). Later is op albei hierdie punte (geweld, kommunisme) aan die ANC se eise toegegee. FW de Klerk het besluit om onvoorwaardelik met die ANC te onderhandel; dus sonder dat die ANC geweld afgesweer het en kommuniste kon vryelik aan die samesprekings deelneem. Barnard skryf: “Ek glo vandag die ‘geen verstandhouding’-uitkoms was in der waarheid die beste” (p 226); ‘n standpunt waarmee ek my glad nie kan vereenselwig nie. Later skryf Barnard: “Leiers mag immers nooit in die oë van hul ondersteuners toegee nie!” (p 254), maar dit is presies wat De Klerk herhaaldelik gedoen het. Die ANC, daarenteen, het talle items sonder meer as ononderhandelbaar verklaar en daarby gehou, al beweer Mandela valslik “I came here with an open mind” (p 259) en dat sowel die NP-regering as die ANC bereid moet wees om kompromieë aan te gaan (p 269).

Let ook daarop dat Mandela gesê het dat hy nie ‘n kommunis is nie. Selfs “dat hy nooit tot enige ander organisasie as die ANC behoort het nie” (p 154, 266). Dít terwyl daar deesdae algemeen aanvaar word dat hy ongetwyfeld ‘n tyd lank ‘n kommunis en daarby lid van die SAKP was (bv Giliomee, p 332). “Mandela is van die begin af nukkerig om oor die SAKP en kommunisme gesprek te voer … Hy ontken telkemale ten sterkste dat hy ‘n kommunis is” (p 178). “Onlangse navorsing wys dat Mandela in sy later jare afstand tussen hom en die kommunisme geskep het, maar dit is so dat hy in die jare vyftig en sestig baie simpatiek teenoor die kommunisme gestaan het” (p 181). Mandela erken: “I have been influenced by Marxist thought” (p 266). Barnard meen egter: Mandela “is nie … in sy hart en niere ‘n kommunis nie” (p 204).

Terug na die kwessie van magsdeling. “Die regeringspan het van die begin af die standpunt ingeneem dat ‘n tussentydse oorgangsbedeling daargestel moet word, met inspraak en deelname deur al die vernaamste rolspelers” (p 187). “Om wit mense se verset teen ‘n swart regering teen te werk, het Mandela met die interessante voorstel gekom dat die voorgestelde tussentydse regering uit die helfte swart mense en die helfte wit mense bestaan wat die land vir ‘n oorgangstyd van vyf tot tien jaar kon regeer” (p 189). “The term ‘blacks’ is used in a broad sense to indicate all those who are not whites” (p 258). Tydens Barnard se laaste besoek aan Mandela in die gevangenis in Desember 1989 het Mandela “weer die moontlikheid genoem dat die land ‘n tyd lank geregeer kon word deur ‘n tussentydse regering waarin wit en swart gelyke verteenwoordiging het” (p 245). Dit sou bloot ‘n tydelike maatreël wees. Meerderheidsregering bly Mandela se langtermyn vereiste. Van hierdie voorgestelde 50/50-oorgangsregering het niks tereg gekom nie. Die regering van nasionale eenheid wat vyf jaar kon bestaan (1994-1999) en wat ‘n minderheid wit NP-ministers (5 uit 16) ingesluit het, het skaars twee jaar bestaan.

“Hoewel die gesprekke met Mandela wydlopend was en sekere newesake ook ter sprake gekom het, is daar nie in diepte (of wat sommige sake betref, glad nie) gepraat oor ‘n federale staatkundige bedeling, ‘n handves van menseregte, die inhoud van ‘n nuwe grondwet en dergelike sake nie. Oor ander omstrede kwessies soos regstellende aksie en die herverdeling van grond het ons wel lank gesels vanweë ons bekommernis dat sulke stappe doeltreffende landsadministrasie en voedselsekuriteit sou benadeel” (p 192). ‘n Mens sou dink dat die NP-regering dit van die begin af as ononderhandelbare vereistes sou stel dat bv alle rassediskriminasie verbied moet word, dat Afrikaans se posisie verskans sou word en dat daar nie gepeuter mag word aan die kultuurgoedere van blankes, soos monumente, plekname, ens, nie.

Naas die byeenkomste met Mandela (daar was 48 van Mei 1988 tot Desember 1989), waartydens dit dikwels ‘n tweegesprek tussen Barnard en Mandela was, is gesprekke ook met die buitelandse vleuel van die ANC gevoer. Hier het “die gesiene Stellenbosse filosoof prof Willie Esterhuyse” (p 197) as skakelpersoon vir die NI gedien. In sy boek verwys Barnard slegs hierdie enkele keer na Esterhuyse. Op 15 Augustus 1989 het FW de Klerk die staatshoof in die plek van Botha geword. Op 2 Februarie 1990 kondig De Klerk die onvoorwaardelike ontbanning van die ANC en ander politieke partye en die vrylating van Mandela aan: “Die seisoen van geweld is verby” [!] (p 246). In die nuwe Suid-Afrika sou daar glo geen oorheersing wees nie en minderheidsregte sou beskerm word (p 247). Barnard se boek sluit met die vrylating van Mandela af. Toe was daar by Barnard “‘n oomblik van selfvoldaanheid oor die geheime revolusie wat plaasgevind het – dat ons deur die geheime gesprekke die vreedsame skikkingsproses op vaste voet help plaas het” (p 252).

“Ek en De Klerk [het] van die begin af nie ‘n goeie verhouding gehad nie” (p 241). “Hy [het] ‘n gebrek aan strategiese insig en aan die noodsaaklikheid van duidelike doelwitte getoon … gewildheid was vir hom uiters belangrik … Opvallend genoeg het De Klerk en Mandela van die begin af ook nie veel byval by mekaar gevind nie” (p 242). Winnie Mandela het Nelson Mandela gewaarsku dat De Klerk “nie is wat hy voorgee om te wees nie” (p 244). De Klerk het die “NI onder die politieke beheer van ‘n adjunkminister geplaas” (p 243).

Die res van die verhaal van die blankes se politieke ondergang, sal in ‘n volgende boek deur Barnard vertel word (p 274, 278). Giliomee gee in sy bogenoemde boek oor Afrikanerleiers ‘n aanduiding van wat ons kan verwag. Barnard het glo in 1994 gesê: “Ek dink die Ou Man [Nelson Mandela] het vroeg al besluit De Klerk was in ‘n mate ‘n liggewig … ek dink hy het gou aangevoel dat daar dalk iemand aan die ander kant was wat al die tyd pragmaties oor moeilike kwessies sal rondspring en hom nie reguit, helder antwoorde sal gee nie” (p 332).

In onderhoude in 1994 en 2012 het Barnard van De Klerk gesê: “‘Ek het nooit gesien dat hy in moeilike omstandighede baie sterk optree nie. Hy het altyd ‘n kompromis gesoek, die maklikste uitweg … Die punt is: Dit is baie maklik om in jou kantoor in die Uniegebou te sit en opdragte oor moeilike kwessies te gee, maar wanneer jy in die spervuur is en self die besluite moet neem, is dit ‘n ander storie.’ Barnard is oortuig dat ‘n leier sommige sake ‘nie deur kompromis kan hanteer nie’, maar ‘n sterk standpunt moet inneem. Daardie vermoë, volgens Barnard, bepaal uiteindelik die vertroue tussen ‘n leier en sy volgelinge. Barnard glo vas dat Mandela nie so gou kon opgetree het as hy met PW Botha te doen gehad het nie. [De Klerk het toegegee aan Mandela se eis dat massa-aksie vir politieke doeleindes gebruik kan word.] Hy glo nie Botha sou aan Mandela se eise vir die omheining van die hostelle, die verbod op tradisionel wapens [albei gemik teen Inkatha] en die vrylating van [ANC-]gevangenes [en geen Inkatha-gevangenes nie] toegegee het nie. Hy sou dit terugverwys het na die onderhandelaars. Hy glo Botha sou aangevoel het dat Mandela se hoofdoel was om die bande tussen die regering en Inkatha te verbreek en hy sou geweier het om daarby in te val” (p 393).

Tydens die onderhandelings oor die amptelike tale het Barnard, volgens Giliomee, twee amptelike tale voorgestel, Afrikaans en Engels, met nog nege nasionale tale (p 422). Dit sou ‘n veel beter opset gewees het as die elf amptelike tale waarmee ons tans sit, maar dit is wat die ANC wou hê en gekry het.

  • Ek kom nou by die kern van hierdie saak. Volgens die voorafgaande teks was daar reeds in Mei 1988 in regeringsgeledere (Botha, Barnard, NI) en by Mandela eenstemmigheid oor die volgende aspekte van die voorgestelde nuwe grondwetlike bedeling:
  • meerderheidsregering, wat (waarskynlik) effektief swart regering sou beteken;
  • een mens, een stem, gelykmakend, dus sonder gehalte-onderskeid;
  • ‘n eenheidstaat, dus nie ‘n federasie nie;
  • Mandela as staatshoof, dus ‘n ANC-verkiesingsoorwinning.

Hierdie vier aspekte impliseer dat die blankes deur swart mag oorheers sou word. Des te meer omdat daar op Mandela se aandrang geen minderheidsregte mag wees nie. Dus dat daar myns insiens geen noemenswaardige vorm van magsdeling kon wees wat naasteby vir die meerderheid blanke kiesers aanvaarbaar sou wees nie.

Ek besef dat bloot verkennende gesprekke met Mandela tydens sy gevangenskap gevoer is; dat hy nie namens die ANC bindende besluite kon neem nie. Daarby was Mandela onbetroubaar. Barnard het bv aan Mandela kort voor sy vrylating gesê: “Hou asseblief net die eerste paar toesprake beheersd” (p 248). Op die dag van sy vrylating, 11 Februarie 1990, sê Mandela egter op die Kaapse Parade in sy eerste toespraak: “Now is the time to intensify the struggle on all fronts” (p 252). Barnard kan kwalik daarop aanspraak maak dat hy “die vreedsame skikkingsproses op vaste voet help plaas het” (p 252). Die ANC was vry om hom van enige ooreenkoms te distansieer en sy (swart) ondersteuners verder te bevoordeel. Die NP-regering, daarenteen, het homself in baie opsigte klaar gekompromitteer tot (klaarblyklike) nadeel van die blanke inwoners. Geen wonder dat De Klerk gekla het dat sy voorganger(s) hom in ‘n hoek vasgeverf het nie. Maar hoe kon hy in 1992 met ‘n eerlike gemoed ‘n referendum oor magsdeling hou sonder om die ware situasie aan die blanke kiesers te verduidelik? Dit sal interessant wees om te verneem in hoeverre Barnard hom in sy volgende boek tevrede verklaar met die grondwetlike skikking wat bereik is en die daaglikse werklikheid van die nuwe Suid-Afrika wat daaruit gevolg het.

In sy boek, Vereeniging (Kaapstad: Umuzi, 2010, 367p), skryf Leon Wessels: “Die ‘wit saak’ was verlore lank voordat die [Kodesa-]onderhandelings [op 21.12 1991] begin het” (p 59). Het hy, in die lig van die bostaande inligting, nie dalk reg nie? Die blanke kiesers het eers op 17 Maart 1992 na die stembus gegaan om in ‘n referendum vir of teen magsdeling (nie magsoorgawe nie) te stem. Die fundamentele vraag wat ek in die midde wil lê, is of hierdie referendum nie ‘n volslae klug was nie – dat ons as blanke kiesers vir die gek gehou is met bv De Klerk se beloftes van magsdeling, eie woonbuurte, eie skole, niemand sal sy werk verloor nie, ens. Daarby het De Klerk ‘n verdere referendum, wat nooit plaasgevind het nie, belowe. Dus, dat daar in daardie stadium reeds geen sprake meer van effektiewe, sinvolle politieke magsdeling was nie; dat meerderheidsregering en outoritêre swart oorheersing reeds as ‘n voldonge feit in bv De Klerk se geledere aanvaar is. Die uitslag van die 1992-referendum moes blykbaar (bloot) die skyn wek dat die blanke kiesers hiermee gedwee vir lief sou neem.

Michael Booth oor die Skandinawiërs: The almost nearly perfect people

By nie-verloopte Afrikaners is die Skandinawiese lande berug vir die finansiële en morele steun wat hulle aan Suid-Afrikaanse terreurbendes gegee het. “The political leaders of the North have often served as the moral compass of the world” (Booth, bron hier onder, Kindle 2574). Toe ek Swede in 1970 besoek het, was daar net twee swart passasiers op die vlug. Op die lughawe in Stockholm is hulle dadelik eenkant geneem vir ondervraging deur die doeanebeamptes. Toe dink ek: Ja, julle bliksems, julle preek een ding maar doen ‘n ander.

Later sou ek agterkom dat dit juis in hierdie tyd was dat Swede begin het om immigrante uit die Derde Wêreld toe te laat. “Immigration didn’t really begin in this part of the world until the late 1960s” (Booth 5733). Sedertdien het die ander Skandinawiese lande weens dure ondervinding (bv misdaad en krotbuurte) probeer om sulke immigrante in groter mate buite te hou. Swede gaan egter halsstarrig voort met sy oorverligte immigrasiebeleid, al het dit reeds sy tradisionele inheemse kultuur ernstig aangetas. “Culture is not a big thing in Sweden” (Booth 5676).

Deesdae reken die Swede, ten minste wat amptelike beleid betref, steeds dat hulle die morele hoë grond beklee en word die ander Nordiese lande verwyt dat hulle polities nie verlig genoeg is nie. Soos in die nuwe Suid-Afrika, waar onwettige inkommers oogluikend toegelaat word, gee Swede voorkeur aan ‘n beleid wat duidelik nie in die landsbelang is nie. Dit is omdat tradisionele nasionalisme deur ideologiese oorwegings ondergrawe word. Die ideaal is voorbeeldige wêreldburgerskap waarin ook die Sweedse taal, wat betref woordeskat en sintaksis/sinsbou, toenemend verengels en selfs veramerikaans word. Plaaslik sit ons deesdae met Kengels, Kafrikaans en Kaaps. In Swede word ‘n soortgelyke verskynsel Swenglish genoem. Dit dui op ‘n groeiende gebrek aan volksgevoel en belemmerde selfrespek.

“The Swedes made a conscious, unified push towards the light, embracing technological and industrial progress, modernism, secularism and socially progressive politics, in the process becoming one of the most successful industrial nations of the post-war years, a manufacturing colossus, a paragon of what a modern, multicultural nation should be” (Booth 3105).

Na aanvanklike sukses het buitensporige sosialisme Swede se voorspoed egter al hoe meer afgeplat, sowel ekonomies as kultureel.

Uit die oogpunt van die blankedom is dit ‘n buitengewoon tragiese verskynsel. In die etnologie word die Noord-Europeërs, veral die Skandinawiërs, as die prototipe blankes beskou. Na die Tweede Wêreldoorlog, as ‘n weerslag van nazisme, was daar ‘n oordrewe neiging om die inherente waarde van blankheid te ontken, nasionalisme te verkleineer en selfs om blanke volksmoord (bv in die sin van die verswelging van blankes deur swartes) gelate te duld. Sedertdien, onder meer weens die ervaring met immigrante uit die Derde Wêreld in die Europese Unie, het daar ‘n kentering ingetree; nie soseer in Swede nie, maar eerder in die ander Nordiese lande.

almost_nearly_perfectIn die res van my skrywe verlaat ek my op Michael Booth se boek, The almost nearly perfect people: The truth about the Nordic miracle (London: Jonathan Cape, 2014, 418p; Amazon Kindle $13.67). Die boektitel sluit netjies aan by wat ek hierbo geskryf het. Booth is ‘n Brit wat met ‘n Deen getrou het en nou in Denemarke woon. “On first acquaintance the Danes seemed to me to be pretty much like Germans, but with better furniture” (3542). Dit is vir hom moontlik om met die nodige afstand na die Skandinawiërs te kyk en terselfdertyd op eerstehandse ervaring te steun. Hy poog om die “Nordic exceptionalism” te verstaan (35); hulle “claim to life-quality supremacy” (110); hulle gewaande “wellness, satisfaction and happiness” (114). Booth speur hierdie dinge na vanaf Nordiërs se vorige monokulturaliteit tot hulle huidige mate van multikulturaliteit. In dié proses word die Nordiërs se onvolmaaktheid duidelik.

Daar is ‘n populêre beeld in “die media” geskep. Hoë belasting maak dit vir hierdie welvaart- en welsynstate moontlik om ambisieuse beleide vir bv omgewingsbewaring deur te voer:

“The Scandinavians were not only the happiest and most contented people in the world, but also the most peaceful, tolerant, egalitarian, progressive, prosperous, modern, liberal, liberated, best-educated, most technologically advanced” (118). “If you wanted to know where to look for the definitive model of how to live a fulfilled, happy, well balanced, healthy and enlightened life, you should turn your gaze north of Germany, and just to the left of Russia” (122).

Aan die negatiewe kant is daar “racism and Islamophobia, the slow decline of social equality, the alcoholism, and the vast over-stretched public sectors” (253). “Over half of the Danish adult population – as much as two-thirds according to some estimates – either works in the public sector or is financially supported by it in the form of benefit payments” (1008). “The key to Sweden’s success is that it slashed taxes, greatly reduced its public sector, and underwent a massive privatisation programme in the 1990s” (1210). Die Nordiese owerhede is voorbeeldig korrupvry: “Transparency International’s annual Corruption Perception Index currently ranks Denmark and Finland as the least corrupt countries in the world, with Sweden and Norway following closely behind” (638).

Tot dusver is die terme “Nordies” en Skandinawies” gebruik. Daar is ook die naam “Viking” vir hulle voorvaders. Die gebied in en om Jutland, die Deense skiereiland, is die bakermat van die Teutone. Booth bespreek agtereenvolgens Denemarke, Ysland, Noorweë, Finland en Swede. “Technically speaking, neither the Finns nor the Icelanders were actually Scandinavians: that term refers to the people of the original Viking lands, Denmark, Sweden and Norway” (262). Die Yslanders en Finne “feel marginalised; we are out of the Scandinavian domain … Danes, Swedes and Norwegians can generally understand each other’s language, but Icelandic and Finnish stand apart” (2191). “Strictly speaking, if we are going to lump all five countries together we really ought to use the term ‘Nordic'”(262). “Nordiër: (Blonde) bewoner van Noord-Europa, veral Skandinawië en Finland” (HAT). “Much of the success of the Nordic countries has been ascribed to three key factors: their homogeneity, their egalitarianism, and their social cohesion” (2005). Dit is juis hierdie drie kenmerke wat sterk deur immigrante uit die Derde Wêreld ondergrawe word.

Ek gaan nie die inhoud van Booth se boek opsom nie, maar slegs enkele aspekte noem waarin Praag se lesers moontlik belangstel; in dieselfde volgorde as die hoofstukke. Booth het al hierdie lande besoek en onderhoude gevoer. Om die lengte van my teks te beperk, onderskei ek nie altyd tussen Booth se mening en dié van sy gespreksgenote nie.

Denemarke

As koloniale moondheid was Swede, Noorweë, Ysland, Estland, drie Wes-Indiese eilande en ‘n aantal handelsposte in Indië eens deel van die Deense ryk. Deesdae het net Groenland en die Faroër-eilande as selfregerende Deense gebiede oorgebly. Dene het op ‘n ander en sekerlik eerbaarder manier as Afrikaners politieke mag ingeboet, maar die resultaat is soortgelyk. “The territorial losses, sundry beatings and myriad humiliations forced the Danes to turn their gaze inward, instilling in them not only a fear of change and of external forces that abides to this day, but also a remarkable self-sufficiency and an appreciation of what little they had left” (384). By die Dene is daar ‘n “disproportionate satisfaction in small pleasures” (1765). “They were learning how to do what they still do best: to be grateful for, and make the most of, the resources available to them; to cherish the simple pleasures of community; to celebrate their Danishness; and, above all, avoid annoying the Germans” (405). (Suid van Jutland het die Dene eers Hanover en daarna Schleswig-Holstein aan die Duitsers afgestaan.)

In Afrikanergeledere is dit nie die Duitsers nie maar veral swart mag wat die steen des aanstoots is. Daar is ‘n veelseggende Deense gesegde: “What was lost without will be found within” (392). Booth noem dit sy “post-colonial ‘drawbridge theory'” (1515), naamlik “Danish xenophobia and racism … the Danes like to put up fences between themselves and the rest of the world and draw back and be comfortable and cosy” (1511) . Daar is ‘n Danish People’s Party wat glo xenofobies-nasionalisties gesind is (1580). Booth verwys na “the rise of the right wing” (1757). Die Dene is “in denial about the increasingly rampant gang criminality which has resulted in numerous shootings in Copenhagen suburbs; in denial about the realities of integration and of being part of a globalised world” (1798). Wat in die Dene oorgebly het, kan “humble pride” genoem word (420).

In 2001 die Danish People’s Party “became the third-party power broker in the Danish coalition government, and went on to use their position to get numerous draconian immigration proposals passed into law” (4936). Denemarke het immigrasie ingekort, “with different welfare provision for new arrivals, more stringent rules for applications … Denmark … in doing so has provoked outrage from human rights organisations, the EU and others, and suffered irrevocable damage to its international image” (4879). “When you read what is written about Denmark in the Swedish media … it is almost all about one topic – immigration: that we are racist or xenophobic, or how we have been criticised by the EU or UN” (4961). Daar het ‘n kentering in Denemarke gekom: “Even centrist parties routinely generalise negatively about immigrants and Muslims” (4992). Wat erken moet word, is: “The Danish People’s Party, and to a lesser extent the Sweden Democrats, do speak for a significant proportion of their respective populations” (4996). ‘n Waarnemer het gesê: “Immigration is perhaps the most important topic in Europe today” (4967).

Die Deense hoofstad, Kopenhagen, is dermate deur nie-Deense elemente ingeneem dat daar heelwat aan bv veiligheid ingeboet is. “There are … regular shootings and occasional riots in Denmark’s most ethnically diverse quater, Norrebro in Copenhagen; the Danes dismiss these as mere inter-gang warfare” (4757). “Out in the countryside, front doors, cars and bicycles are often left unsecured. If you drive around the country lanes you will find fruit and vegetables on sale in stalls to be paid for via honestry boxes … people do leave their kids sleeping in prams outside cafés and shops, even in the cities, and let their children commute to school alone” (667). Dit klink soos die salige, beskaafde Suid-Afrika van my jeug.

“As with the British comprehensive system, there is a growing concern that the schools tend to sacrifice the potential achievements of the higher-performing students for the better good of the middle and lower achievers: the level of instruction is brought down to include the least able, testing is frowned upon … there does seem to be a little too much emphasis on social skills at the expense of actual learning” (1122). Sommige hiervan is ook kenmerkend van die huidige Suid-Afrikaanse onderwys.

Ysland

In die hoofstad van Ysland, Reykjavik, is daar ‘n skerp toename in misdaad. “People are installing alarms” (1929). Ysland “has long been a model of gender equality” (1997). “The Icelanders buy more books per capita than anyone else in the world” (2001). By hulle is daar ‘n “inbred sense of superiority” (2062), maar “the Danes look down on them” (2148). “The Danes allowed the Icelanders to maintain their culture and language, in stark contrast to the Swedes’ treatment of the Finns during the same [colonial] period” (2178).

“Thursday, Friday, and Saturday … half the country appears to take it as a professional obligation to drink themselves into oblivion” (2071). Die Yslanders “have this myth about the Finnish male being depressed and drunk, and maybe we have some of that. Alcoholism is a growing issue” (2191). “Icelanders … don’t have a pub culture yet like the Danes do. They can’t have one drink on the way home from work: if you try that they look at you like you’re an idiot. They are bingers, like the Finns” (2195). “All the Scandinavians were broadly similar in their approach to intoxication: only Icelanders actively approved of drunkenness” (3606).

Noorweë

“The Norwegians seem to have the strongest bond of all [Nordics] with their natural surroundings; their scenery is the source of their fiercest patriotic fervour” (2780). Die Dene, wat ‘n “pathetic little flat country” (3154) met minder natuurskoon bewoon, word deur die Noorweërs van “mountain envy” beskuldig (2817). Denemarke en Swede is vorige heersers van Noorweë. Die Noorweërs is sterk nasionalisties, gevolglik is daar ‘n neiging tot regsgesindheid (2430). “Nordic national romanticism still prompts uncomfortable memories of the Swedes’ dalliances with the Nazis during the Second World War. The Norwegians, on the other hand, fought more determinedly against the Germans than any of their Scandinavian siblings” (2477).

‘n Optog van kinders in Oslo, die Noorweegse hoofstad, toon dat “a good number of them ethnically non-Norwegian” is (2498); “Somali, Turkish, Iraqi and Pakistani kids” (2506). “Oslo schools with large numbers of children of non-Western backgrounds who had wanted to march on 17 May [Grondwetdag] had been the target of bomb threats and demonstrations by the same species of right-wing thug. In response, there had been a conscious effort by local authorities and civic groups to make 17 May an actively multicultural, inclusive event” (2511). Booth maak deurgaans seker dat sy lesers deeglik van sy polities korrekte verligtheid bewus is. “I am a great enthusiast for political correctness” (4727). “I find the Nordic Right’s bigotry and falsehoods as distasteful as anyone” (4940). Anders Behring Breivik se aanvalle op “non-Western immigrants” (2570) in 2011, waarin 77 mense gedood is, gee aan Booth ruim geleentheid vir politieke korrektheid. Breivik “held them responsible for most of the violent crime in Norway” (2570).

‘n Norweegse kommentator het oor die Breivik-gebeure gesê:

“It’s much less far from the mainstream than many are willing to accept – whilste most Norwegians are not racist, some hold deeply troubling views … Prior to 22/7, as the attacks are more commonly referred to in Norway, the country had the strongest mainstream right-wing party in all of the region, and one of the strongest in Europe: the Fremskrittsparti, or Progress Party. Though its popularity dipped following Breivik’s attacks, in the last parliamentary election to take place in Norway, in September 2013, the Progress Party, led by the pugnacious blond Siv Jensen, won 16.3 per cent of the vote … this electoral triumph was enough to make it a partner in the new centre-right coalition government for the first time in its history” (2612). “Norway has accepted far fewer immigrants than either Denmark or Sweden, for instance, and has recently taken to repatriating denied asylum seekers at a rate of 1 500 or so a year. Coverage of the Breivik attacks had also mentioned numerous right-wing Norwegian organisations, activists and bloggers, highlighting what appeared to be a disturbing sub-culture of Islamophobia in the country” (2624). Omtrent 3% van die Noorweegse bevolking is Moslems (2658).

“I was still routinely shocked by a fairly widespread brand of casual racism from the kinds of sources that should know better, not just in Norway, but in Denmark, and I’d seen it in Iceland too: broadsheet newspaper cartoons depicting Africans in tribal costume with exaggerated lips and bones through their noses, for instance; Asians with buck teeth and narrow eyes; comedy shows that mock immigrants’ language skills; and the use of the word neger, meaning ‘black person’ and, for me (and, I know, for some black visitors to the Nordic region, too), incomfortably close to ‘negro’, or even ‘nigger'” (2706).

Dan kom Booth by die Sami, voorheen die “Lappe” van Lapland, maar deesdae is dit glo ‘n rassistiese term – soos die Sigeuners (“Gypsies” – van Indiese oorsprong) wat nou Roma genoem word. Toe nog 200 Roma in Oslo aankom tydens die Breivik-verhoor is hulle as “rats” en “inhuman” bestempel (3181). Die Sami is nomades in die noorde van Noorweë, Swede, Finland en noord-wes Rusland, wat al agter hulle rendiere aan trek. Booth noem die Sami die Nordiese “oppressed indigenous minority” (2763).

Finland

“75 per cent of Finland is forest wilderness, with another 10 per cent frigid lakes” (3530). “200 000 lakes, and winters that last for eight months” (4034). Finland is geografies in die onbenydingswaardige posisie dat hy voorheen deur sy bure, Swede (tot 1809) en Rusland (tot 1917), oorheers is. In die Winter-oorlog met Rusland in 1947 is 26 000 Finne en 127 000 Russe dood (3928). In die ooste moes Finland 10% van sy grondgebied aan Rusland afstaan; “losing valuable agricultural land and prosperous towns” (3635). Veral die hawestad Vyborg was ‘n gevoelige verlies (3966). Die beroemde komponis, Jean Sibelius (1865-1957), ‘n Sweedse Finn, het oor hierdie landstreek sy Karelia-suite (opus 11) gekomponeer.

“Sibelius was renowned for his three- or four-day drinking binges” (3593). Die Finne word gestereotipeer as teruggetrokke dronkaards. “The Finns are bingers, or ‘episodic’ drinkers: they get more heavily drunk more often than almost anyone else in Europe” (3647). “Alcohol is now the leading cause of death for Finnish men … and the second leading cause for women” (3681). Die geweld-, misdaad- en selfmoordkoers is besonder hoog. “The Finns are also the most courteous of all the Nordic people” (3249). “Finns are warm-hearted people, but they have a desire for solitude” (3794). Hulle “endurance, stamina and manliness” word bewonder (3694). Kenmerkend is ook die “prominent role women have played in Finnish society since the Second World War” (3702).

Daar word dikwels beweer dat Finland die beste onderwysstelsel en geletterdheidskoers het. Redes hiervoor is Finland se “extreme homogeneity and comparative lack of immigration” (4067) en “teaching has been seen as a prestigious career since the earliest days” (4092). In die onderwys het dit gegaan om “mind-building, identity-building” (4096). “Ever since 1970, all Finnish teachers have been required to study to master’s level with state support. All Finnish teachers have a research-based approach to their training. They are not just taught how to teach, they are taught to think critically about what they do” (4105). “The trick is to select the best possible students and fund them instead of using a hell of a lot of effort to train those who aren’t so good and don’t have the potential” (4114). Vergelyk dit met Suid-Afrika waar baie onderwysers nie matriek geslaag het nie en omgangsinspekteurs nie meer toegelaat word nie, ens.

“Most Finns speak Swedish, but few Swedes speak Finnish” (3310). Die kontak tussen die Finne en Swede het by die Aland-eilande in die suid-weste van Finland begin, “which was about the only habitable part of the country for many millennia” (3815). Deesdae is daar steeds ongeveer 300 000 Swede in veral die weste van Finland. Die paragraaf wat hier volg, is myns insiens van besondere belang vir Afrikaners.

“Swedish Finns have their own national assembly, the Folketinget; their own political party, the Swedish People’s Party, which usually has a minister in the government; … they even have their own flag, a yellow cross on a red background. Swedish remains an official language in Finland and is compulsory in schools. If a region has more than 8 per cent Swedish speakers, it must operate on a bilingual basis. Though only 6 per cent of Finland’s population are Swedish Finns, there are still some places on the coast in southern and western Finland where they make up the majority, notably the self-governing, Swedish-speaking – but technically Finnish – Aland Islands … By law, in these Swedish-speaking parts of the country even the street signs have to be in Swedish first and Finnish second” (3832).

“Finland has very little ethnic diversity (only 2.5 per cent of the population are immigrants, compared with over a third in neighbouring Sweden” (3492). “The special treatment of the Swedish Finns particularly rankles with the fast-rising, right-wing True Finn Party, which rocketed from 4 per cent to over 19 per cent in the polls in recent years and which, as I write, is the third largest political party in the country. As well as the usual anti-immigrant rhetoric (a key element of their success, despite the fact that Finland has even fewer immigrants than the other Nordic countries), the party also wants to eradicate the Swedish influence in Finland” (3853). Die grief is: “Sweden did little to support its former territory during its conflicts with Russia, and even prevented the League of Nations and the Allies coming to Finland’s aid” (3937). Die bedreiging wat Rusland inhou – “our independence depended on Moscow” (4017) – onderskraag die anti-kommuniste en regses. “In the seventies the lefties were thought of as actually extremely unpatriotic – they would have sold the country to Moscow if they had the chance” (3920).

“It will be interesting to see what effect the rise of the nationalistic True Finn Party will have on Finland’s relationships with its neighbours in the coming years. The party wants to sever ties with Europe; it also has a clear fellowship with the right-wing parties in Norway, Sweden and Denmark and no great affection for Russia, so perhaps Finland will embrace its Nordic-ness to a greater extent in the future” (4273).

Swede

Swede is “the country which has done more than any other to define how the rest of the world sees Scandinavia: as modern, liberal, collectivist … the largest, most populated (9.3 million), by just about every measure the most successful, and undoubtedly the most influential country of them all” (4316). “The accomplishments of twentieth-century Sweden are legion and, mostly, noble: from its rationalist, respectful, secularism, to its industrial might and economic success and, of course, its compassionate, all-embracing, shining beacon of a welfare state” (4333).

“Sweden was a paragon of progressive social policies” (4393). “The boldest of Sweden’s recent social experiments has been in the field of multiculturalism. Over the last forty years Schandinavia’s largest country has welcomed more immigrants than any other European land. Today, almost 15 per cent of the Swedish population was born outside of Sweden (compared with just over 6 per cent in Denmark, the next-largest immigrant population in the North), and if you include the next generation, almost a third of the population was born outside of the country” (4345).

“Swedish companies tend to have a flat structure with little overt hierarchy. Everyone can have their say; management and workers consider each other equals; democracy and equality rule” (4471). “Youth unemployment is far higher than in any other Nordic country (approaching 30 per cent)” (4370). Vreemdelingehaat het ook sy kop uitgesteek. Nie-wit immigrante “face prejudice among potential employers and society in general” (4870). “In Sweden over the past two decades, average household incomes for non-European immigrants have actually declined compared with those of native-born Swedes” (5729). “The system creates convenient ghettoes for their ongoing ‘clientification’ (as the process of making new arrivals wholly dependent on welfare provision is known). This is in stark contrast to the US, for instance, where immigrants generally have to work hard to survive and, in doing so, create lives and businesses with little state support” (4874). “They are here, so we are going to have to get on with it … what we need is a system for working immigrants” (4917).

“Sweden did clamp down on immigration in the wake of its economic problems in the early 1990s, but it has still been running at record levels (roughly 100 000 new arrivals every year), above even 1970s figures. The country has also taken in around 30 000 asylum seekers each year, compared with 3 000-5 000 in Denmark” (4883). Uitgebreide familie, dus “close-to-kin immigration … is one of the biggest groups coming in today” (5006). In ‘n opname in 2004 het 41% van die respondente die volgende mening gehuldig: “Yes, I don’t like to be together with people who are different from me” (4891). “In terms of immigration … there is this idea that we are a modern society, a modern people, we don’t have prejudices, we are forward-looking” (4900). Wat hou die toekoms in? “The world will be more and more international with mixed populations” (4896).

Die berugste krotwoonbuurt is die immigrantewoongebied Rosengard in Malmö in die suidweste van Swede. “Rosengard is known thoughout Scandinavia for its social problems, racial tension, squalor and violence … the lawlessness, the Islamic extremism, the shootings, the arson” (4740). Die immigrante is “more aggressive. They are more prone to violence than the Swedes” (5014). “In the eyes of Danish right-wingers, Rosengard and its near 90 per cent immigrant population have come to symbolise all that is wrong with Sweden’s open-door immigration policy. If you believe the rumours, it is a crime-ridden hellhole, a sink-estate-of-no-hope where the country herds its Somali, Iraqi and Afghani immigrants” (4749). “Norway’s Progress Party and their Swedish equivalent, Sverigedemokraterna (the Sweden Democrats – slogan: ‘Security and Tradition’) cite Rosengard as evidence that the people of a hundred or more different faiths, races and nationalities who live there cannot cohabit harmoniously with ethnic Swedes” (4753). In “Rosengard’s most notorious group of apartment blocks, Herregarden … unemployment runs at 90 per cent” (4803). Langsaan is “Almgarden, a predominently white, working-class housing complex which has one of the largest proportions of voters for the anti-immigration Sweden Democrats. The party polled 36 per cent of the votes cast in Almgarden in the last election, compared with just under 6 per cent nationally” (4808). “The party was more successful than ever at the last election, scoring 5.7 per cent of the votes, enough to win them twenty seats in parliament” (5001). Teen die middel van 2013 die party se gewildheid was “approaching the 10 per cent mark” (5046).

“Malmö sniper Peter Mangs [was] on trial as I write for shooting dead three people injuring twelve others in a series of attacks on immigrants” (4837). Booth het in die dag besoek aan Rosengard en Almgarden gebring en gedink toestande is nie sleg nie, maar dan erken hy tog: “The awkward truth for Sweden’s multiculuralists is that immigrants and asylum seekers do appear to be responsible for a disproportionate amount of crime in the country, particularly violent crime, and particularly rape” (4861). “It is one of the known unspeakables of Swedish life that the crime rate among immigrants and their descendants is at least double that in the native population … Immigrants are more than four times as likely as Swedes to commit a murder, and more than five times as likely to commit a rape” (4865). “In recent years Sweden has seen the highest number of reported rapes per capita in Europe” (5655).

Die Sweedse Demokrate word polities korrek behandel: “The major newspapers had refused to run their campaign adverts, and some of the TV political discussion shows had not invited the party’s representatives to participate” (4928). Booth beskuldig die Swede van “infringing on freedom of speech” (4944). Dit is ‘n geval van “journalists ‘promoting’ the news. Weren’t we supposed to report stuff, reflect society, tell people what was happening?” (4949). “By supressing discussion about immigration and not allowing the Sweden Democrats their say, the Swedes were making the subject taboo and inadvertently fuelling extremism” (4957). ‘n Sweed sê: “Sweden got this reputation as the conscience of the world, and I think that ideology has a real effect on the ideology of Swedes towards people who are different from them. It created a climate of tolerance and curiosity, and certainly a sense of being in a position of privilege, which brings a kind of responsibility to help. Integration has worked better in Sweden because we have had this powerful idea of internationalism” (4971). ‘n Waarnemer sê: “There is a creeping totalitarianism which is defined as conforming, to do like others. Nobody really questions the kind of society we have, that’s what I dislike so much about Sweden. Indoctrination is what you would call it” (5151).

Gelykheid en wesenlike eendersheid, die ontkenning van werklike verskille, kenmerk nie net die deursnee Sweed se benadering tot etnisiteit nie, maar ook tot geslagtelikheid. “Almost half of Sweden’s MPs and currently more than half of government ministers are women” (5370). Soos in die nuwe Suid-Afrika is die gebruik van “u” in Sweeds met “jy” vervang. In woordgebruik eer jy nie meer jou meerderes nie, want meerderwaardigheid word ontken. ‘n Sweed sê: “I think we are very good at hiding inequalities. For example, abolishing the formal and informal ways of addressing people – that’s a way to hide inequalities” (5570). “Gender-specific pronouns”, soos “hy” en “sy”, word “ons” (5101). Dit is ook waarom die onderskeid tussen bv “skrywer” en “skryfster” en tussen “onderwyser” en “onderwyseres” nie meer getref word nie.

Tot watter belaglike uiterstes geslagsgelykheid gevoer kan word, blyk uit die volgende. Daar was ‘n “Ministry of Gender Equality” wat wou hê “that every advert for cleaning products featured a man with a mop and a bucket rather than a woman” (5357). “Members of Sörmland County Council had passed a motion, so to speak, to insist that men working for the local council should urinate sitting down, with the ultimate aim of making their public toilets genderless” (5106). Watter maatreëls getref word om te verseker dat sowel mans as vroue geboorte gee, word nie genoem nie. ‘n Mej Swede in ‘n koerantonderhoud “described Sweden’s ‘velvet dads’ – those stay-at-home fathers identifiable by the baby sick down their fronts and whip marks on their backs – as ‘nappy-changing sissies’. She believes Swedish men could benefit from rediscovering some of their Viking forefathers’ machismo” (5374). Booth: “In my experience old-fashioned chivalry is about as welcome among Scandinavian women as chastity belts … ‘Don’t you oppress me with your gallantry!'” (5386).

Gedurende die Tweede Wêreldoorlog (1939-1945) was Swede amptelik neutraal, maar het Duitsland in baie opsigte gesteun: “Neutral, firmly on the Nazi side” (5205). Yster is deurgaans aan Duitsland gelewer: “An extension of Germany’s war industry” (5209). “German troops and supplies were allowed to transit the Swedish railway system. After Stalingrad [1943], Sweden was decisively neutral on the winning side” (5205). Twee van die gunstige gevolge van hierdie “neutraliteit” was dat die land ongeskonde uit die oorlog gekom het en sy nywerhede tydens die oorlog en veral daarna ‘n hupstoot gekry het. “Sweden’s neutrality left it unscathed, placing it in a prime position to exploit Europe’s rapid, Marshall Plan-fuelled growth” (5213).

In buurlande word die Swede gevolglik as skynheilig en onbetroubaar beskou: “Their betrayal of their Nordic neighbours during the Second World War” (5217); hulle “brazen hypocrisy … a huge commitment to peace and neutrality while at the same time fostering a huge arms industry” (5221). “The Swedes’ ostentatious political correctness, in particular with regard to their openness to immigration and multiculturalism, was a manifestation of this repressed guilt” (5226). Die mate waarin Swede Nazi-gesind was, blyk uit die volgende: “Sixty thousand Swedish women – mostly working-class – … were forcibly sterilised or coerced into being sterilised between 1935 and 1976 [!] during the country’s unfortunate eugenics misadventure” (5239).

In sy epiloog kom Booth tot die volgende gevolgtrekking:

“To achieve authentic, sustained happiness, above all else you need to be in charge of your life, to be in control of who you want to be, and be able to make the appropriate changes if you are not” (5712).