Leon Lemmer – Bladsy 22

Leon Lemmer: Universiteit Stellenbosch: Wim de Villiers se dilemma

‘Die vraag is of die departement van hoër onderwys nie reeds ‘n rol in die opstoking van onrus speel en dit selfs befonds nie. Wat in elk geval duidelik is, is dat die departement enige sweem van universitêre outonomie minag.’

Wim de Villiers, die rektor van die Universiteit Stellenbosch (US), het op 1 April sy ampstermyn op die agtervoet begin. As blanke is hy in die plek van sy bruin voorganger, Russel Botman, aangestel. Daarby is hy ‘n man. As hy ‘n blanke vrou was, sou dit die kritiese, selfs vyandige, ingesteldheid jeens hom seker ietwat getemper het. In die sogenaamde nie-rassistiese en nie-seksistiese nuwe Suid-Afrika word dinge, wanneer dit blankes aangaan, in die eerste plek rassisties en dikwels ook seksisties benader. Wanneer ‘n swarte in ‘n pos aangestel word, is die mode-ingesteldheid dat dit transformatories of regstellend en dus in orde is. As dit daarby ‘n vrou is, is euforie aan die orde van die dag.

Die punt is dat die populêre houding is dat ‘n blanke en veral ‘n man nie in ‘n pos aangestel mag word wat voorheen deur ‘n swarte (insluitende ‘n bruin swarte) beklee is nie, want daarmee word ‘n doodsonde gepleeg. Dit veroorsaak immers dat terrein wat deur swartes ingeneem is deur wittes herwin is. Dit druis in teen een van die allerheiligste heilige koeie in die nuwe Suid-Afrika, te wete transformasie. In die praktyk neem transformasie of regstelling dikwels die vorm van blatante en onregverdigbare bevoordeling van swartes ten koste van blankes aan. Dit word suiwer op grond van ras- en geslag gedoen en as geregtigheid geparadeer.

Wat kon De Villiers doen om uit hierdie haglike situasie te ontsnap? Breedweg was daar twee moontlikhede. Op 1 April was hy by die vurk in sy pad. Yogi Berra, ‘n oud-bofbalspeler, het gesê: “When you come to a fork in the road, take it.” Dit is wat De Villiers gedoen het. Daarmee het hy sy lot verseël, want hy moes koers inslaan, hetsy na links of regs. Hy kon links gaan en die weg van sy voorganger, ‘n militante ANC-aktivis, bewandel. Dit is die pad van mode-politiek en druis direk in teen wat ‘n rektor veronderstel is om te wees, naamlik iemand wat so ideologies neutraal as moontlik die akademiese heil van die universiteit najaag. De Villiers moes bedag daarop gewees het dat swartes deesdae kritiekloos met haas enige wanprestasie of misbruik van hulle posisie kan wegkom, maar dat dit nie vir blankes geld nie. Sodanige dubbele standaarde is immers een van die wesenskenmerke van die nuwe Suid-Afrika.

De Villiers was vry om regs te gaan en eer aan sy rektorskap te bring deur, soos dit hoort, die akademies beste belange van sy universiteit na te jaag. Dit is om akademiese redes dat ‘n universiteit bestaan. Aan ‘n universiteit behoort die beste moontlike onderrig aan die akademies beste studente gegee te word, wat noodwendig die aanstelling en bevordering van die akademies beste dosente en navorsers impliseer. In hierdie opsig het die US in die vorige eeu ‘n trotse tradisie gevestig. Tydens die rektorskap van Chris Brink en veral Russel Botman is egter fanaties gepoog om alles wat aan die tradisionele US herinner so gou en volledig moontlik af te breek. Twee kenmerke van die US van weleer is vir verguising en vernietiging uitgesonder: dat dit ‘n inrigting vir blankes was en dat die onderrigtaal Afrikaans was. Die gesonde akademiese lewe, die uitnemende akademiese prestasies en die harmonie, wet en orde wat voorheen op die kampus geheers het, is doelbewus misgekyk. Die US van weleer was ‘n aangename en ordentlike ruimte. In die plek van akademiese uitnemendheid het Brink en daarna Botman voorkeur aan die politiek van transformasie gegee, waaruit uiters destruktiewe gevolge gespruit het wat deesdae oral op die kampus sigbaar is.

As De Villiers gekies het om die enigste eerbare weg te volg, naamlik dié van die akademie, sou dit ruggraat van hom geverg het. Dit sou van hom vereis het dat hy in murg en been ‘n akademikus moet wees; iemand wat deur voorbeeldstelling en aktiewe leiding akademiese luister aan die US kon verskaf. As hy die situasie wat hy van Botman geërf het eerlik uit die akademiese oogpunt ontleed het, sou dit vir hom duidelik gewees het dat daar taalgewys net een sinvolle oplossing vir die US se taalprobleem is: Die Afrikaanse eentaligheid van die US moet herstel word. Dit beteken dat Engels as onderrigmedium uitgefaseer moet word; iets wat heeltemal moontlik is, want dit is reeds suksesvol in die vroeë US-geskiedenis gedoen. Moreel sou ‘n uitsluitlik Afrikaanse US ook die beste wees, want dit sou die US weer in ooreenstemming bring met sy stigtingsvoorwaarde soos gestel deur sy stigtingsdonateur, Jan Marais: “De Hollandsche Taal in zijn beide vormen – dwz Afrikaans zoowel als Nederlandsch – geen minder plaats dan het Engelsch innemen zal” (JC Steyn, Ons gaan ‘n taal maak, Centurion: Kraal Uitgewers, 2014, p 183). Prakties sou ‘n enkele onderrigmedium ook sinvol wees, want die ekstra werk wat twee onderrigmediums meebring (bv duplisering van lesings, vertaalwerk en tolking) kon uitgeskakel word.

Daar kan teëgewerp word dat die uitfasering van Engels aan die US teen die politieke werklikheid van die nuwe Suid-Afrika indruis. Dit is immers ‘n feit dat die land in sy geheel grootliks onverdiend in die skoot van die ANC geval het. Die ANC se verlede en hede is van so ‘n aard dat die kamerade nie besef dat die begrip “ikoniese misdadiger” selfteenstrydig is nie. In die ANC is daar ‘n groot skeut kommunisme. Hoewel dit (feitlik) nooit openlik gesê word nie, is die kommunisme sterk in die ANC se departement hoër onderwys gevestig. ‘n Mens sou dink dit behoort dié plek te wees waar kommunisme nie geduld word nie. Wat daardie departement begeer, is gedwonge rasse-integrasie op al die kampusse van universiteite wat eens blank was. (Soos die nasionale sokkerspan mag die tradisioneel swart universiteite maar swart bly.) Die eens Afrikaanse universiteite word vir spesiale aandag uitgesonder. Die ANC se ideaal is dat hulle progressief verswart moet word, dus minstens totdat die studentekorps (en personeel) die demografie weerspieël. Wat die studente betref, moet aan twee eise voldoen word.

Eerstens moet die toelatingsvereistes verlaag word sodat “benadeeldes” die kampusse kan verswelg. Hieraan word stukrag by die toekenning van studiebeurse gegee deur swartes suiwer op grond van ras te bevoordeel. Ook word ras- en geslagsteikens of -kwotas by studierigtings ingestel sodat die getal en persentasie swart studente progressief meer en die blankes minder word. Die bevrydingsteoloog Nico Koopman, ‘n US-viserektor, het met die verregaande uitlating gekom dat dit “gelyke geleenthede vir almal” bied (US-webwerf 7 deser). Vir die ernstige en toenemende mate waarin hierdie beleid doelbewus en blatant studiegeleenthede van blankes ontneem, is daar geen simpatie nie. Dit is ‘n gedagte wat blykbaar nooit by die transformeerders opkom nie.

Iets wat nooit openlik erken word nie, is dat akademiese standaarde terselfdertyd noodwendig verlaag word. Dit word des te meer die geval omdat die owerheidsubsidie nie net bepaal word deur die getal studente wat tot studie toegelaat word nie, maar ook deur die getal studente wat afstudeer, dus die leergang vir ‘n kwalifikasie suksesvol voltooi. Daar is ongetwyfeld ook die neiging om sag met benadeelde of agtergeblewe studente te werk, want hulle akademiese toestand word nie aan hulleself toegeskryf nie maar aan die nalatenskap van apartheid. Dus, swartes word hier, soos elders, as die onskuldige slagoffers van blanke boosheid beskou.

Tweedens word vereis dat die onderrigtaal niemand mag uitsluit nie. Hier word selektief op Afrikaans gefokus. Net Afrikaans (en nie Engels nie) word geïdentifiseer as ‘n uitsluitingsmeganisme. Al die eens Afrikaanse universiteite moet dus nie net verswart nie maar ook verengels. Hierdie proses word “regstellende geregtigheid” genoem. Geregtigheid vir wie? Nie vir blankes en veral nie vir Afrikaners en Afrikaans nie, maar vir swartes wat die koloniale taal Engels verkies.

Hoe kan die US uit hierdie situasie ontsnap? Deur hom op universitêre outonomie te beroep. Dus deur te ontken dat die ANC hom die reg mag toe-eien om in akademiese sake in te meng. Maar die ANC-regering kan nie gemeet word aan dieselfde standaarde as beskaafde Westerse regerings nie. Die ANC aanvaar nie eens heelhartig die outonomie van die regbank nie. Blade Nzimande, die kommunistiese minister van hoër onderwys, het dit al uitdruklik gestel dat universiteite aan die ANC se wense moet voldoen anders sal hulle owerheidsubsidies in die gedrang kom.

Vir die US om ‘n akademiese inrigting te bly en ‘n outonome universiteit in die ware sin van die woord te wees, is die enigste uitweg om hom van die ANC-regering los te maak. Hy behoort geprivatiseer te word. In (tradisioneel) beskaafde lande, soos die VSA, ontvang private universiteite steeds finansiële ondersteuning van die staat, hoewel in mindere mate as staatsuniversiteite. Wat die private universiteite aan geld inboet, word meer as vergoed omdat hulle outonoom funksioneer. Hulle kan dus strenger toelatingsvereistes vir studente stel en die resultaat hiervan is hoër akademiese standaarde. Wanneer studente om werk aansoek doen, word meesal voorkeur gegee aan die kandidate wat aan private universiteite gestudeer het. Dit is ook die weg wat die US behoort te volg. Hy kan sy akademiese siel behou deur dit nie, soos tans, vir staatsubsidies te verkwansel nie.

Sodanige breuk met die regering word jaarliks makliker omdat die owerheidsubsidie ‘n al hoe kleiner persentasie van die begroting uitmaak. Die US behoort aan homself die ideaal van ‘n suiwer akademies-gedrewe private Afrikaanse universiteit te stel. Die universiteit hoef nie progressief al hoe groter te word soos die ANC begeer nie. In sigself is ‘n al hoe groter universiteit ‘n onding en des te meer in ‘n dorp soos Stellenbosch. Eksklusiwiteit gegrond op akademiese gehalte en onderrig in Afrikaans behoort die ideale te wees.

In teenstelling met hierdie akademies gesonde idealisme moet hierdie vraag egter gestel word: Hoe lyk die US deesdae? Die harde werklikheid is dat De Villiers nie die smal akademiese weg gekies het nie. Hy gee voorkeur aan die skynbaar makliker politieke pad. Hierdie breë weg is deurspek met ANC-gedienstigheid. Pleks van voorkeur aan ‘n sterk akademiese oriëntasie te gee, het hy sy seën oor Botman se politieke manewales uitgespreek. Daarby kon dit nie bly nie. De Villiers het van die begin af besef dat hy nie bloot in dieselfde mate as Botman die pad van ANC-gedienstigheid kan loop nie; dat hy Botman moet oortref as hy as blanke enigsins polities aanvaarbaar wou wees. Dít is ‘n verloorpad. Nie net druis dit lynreg teen gesonde akademiese oorwegings in nie; dit maak beheer oor die politieke situasie onmoontlik. Daar bly geen ruimte vir universitêre outonomie oor nie.

‘n Kortbegrip van waar die US hom binne 6 maande na De Villiers se diensaanvaarding bevind, is op die US-webwerf (22 deser) beskikbaar. Die aanleiding was die Luister-video, wat herinner aan die Reitz-video wat tot die rektorskap van Jonathan Jansen aan die Universiteit Vrystaat UV) gelei het. (Daarmee het die UV, soos die US, van die akademiese pad afgewyk en die politieke pad betree. Die aanduidings is dat dit binnekort tot die afskaffing van onderrig in Afrikaans aan die UV gaan lei. Die vooruitsigte van Afrikaans aan die US is nie noodwendig beter nie.)

Die Luister-video word nie deur die US-bestuur as ‘n propagandadokument beoordeel nie. Daar word sonder meer aanvaar dat “ons [swart] studente steeds uitgelewer is aan onmenslike ervarings van rassisme en ander vorms van diskriminasie.” Hierdie reaksie is soortgelyk aan die Suid-Afrikaanse Rugbyunie (Saru) se reaksie op Cosatu se valse bewering dat 5 swart en 2 wit Springbokrugbyspelers by hom oor die stadige pas van transformasie gekla het. Die bestuur van die US en Saru verstaan nie ideologie en propaganda nie en reageer met die uiterste naïwiteit daarop. Hermann Giliomee het onlangs in ‘n onderhoud van US-dosente gesê: “Dis mense wat geen begrip van die politieke werklikhede het nie” (Die Burger, 7 deser, p 13). Ek beskou hierdie opmerking as van toepassing op veral die US-bestuur. By die video-dialoog was daar glo 22 studente en ‘n dosent betrokke. Daar is geen sprake van optrede teen hierdie 23 mense wat die naam van die US beswadder het nie. Pleks daarvan soek De Villiers guns by hierdie elemente met sy verwysing na “die beëindiging van die diensverhouding van ‘n [blanke] dosent [Anton Stander] wat ‘n rassistiese SMS gestuur het”.

De Villiers lys dan die transformasie-aksies wat hy geloods het. Hulle is in sommige gevalle eerder van ‘n politieke as akademiese aard, soos die menswaardigheidsoptog, die verwydering van die Verwoerd-plaket, die instelling van ‘n Kantoor vir Transformasie en ‘n Transformasiekomitee, asook die daarstelling van ‘n Navorsingsleerstoel in Versoening en Transformasie. ‘n Bruin viserektor en ‘n bruin rektorsassistent is ook aangestel. De Villiers noem hulle “strategiese aanstellings in die US se topbestuur.” Ander aksies diskrimineer openlik teen blankes, soos die beursfonds vir die bruin nasate van Die Vlakte se eertydse inwoners, R70 miljoen vir die transformasie van die personeelkorps en die teiken van ‘n meerderheid swart studente teen 2018. [Volgens ‘n berig op die US-webwerf (7 deser) is die teiken 53% swart studente en 60% vrouepersoneel in 2020. In die Tuin van Eden was daar ‘n gelyke getal mans en vroue. De Villiers wil op hierdie paradyslike toestand verbeter met ‘n oorwig van vroue. Polities korrek bestaan daar aan die US nie so iets soos minimum teikens vir mans, blankes of Afrikaanssprekendes nie.] Daar word ook verwys na die “progressiewe koshuisplasingsbeleid”. [In sy toespraak op 26 deser het De Villiers erken dat die oogmerk hiermee (gedwonge) rasse-integrasie is.] Vir ‘n akademies geöriënteerde mens soos ek is dit moeilik om te aanvaar dat die rektor van ‘n universiteit behae kan hê in anti-akademiese politieke aksies en blatante rasse- en kulturele diskriminasie teen sy eie mense, dus teen blankes wat die US beskou het as ‘n plek waar hulle tradisioneel hoort en waar hulle kultureel (bv in Afrikaans) geborge kon voel.

Die eerste persberig oor die Luister-video het op 22 deser in Die Burger (p 4) verskyn. Daarvolgens is dit anonieme US-studente en ‘n -dosent en 5 studente van die naby geleë Landboukollege Elsenburg wat op die video praat. Die video is deur Markus Hegewisch van Contraband vervaardig. In Die Burger van 24 deser (p 4) is oor die bogenoemde verklaring van De Villiers berig. Sy ontkenning dat tugstappe teen Open Stellenbosch (OS) se protesoptredes gedoen gaan word, word genoem. Tog het OS-lede sy gesag openlik uitgetart en blykbaar nog nooit volgens die US-voorskrif vooraf om verlof vir hulle ontwrigtende optrede aansoek gedoen nie. De Villiers het self sy mag tot optrede teen OS gesaboteer deur in die genoemde US-webwerfberig van 22 deser sy “afkeur van magsvertoon” te dokumenteer. Dit sal OS-lede ongetwyfeld in hulle kwaad sterk.

Daarna het die moontlikheid om die video vir politieke doeleindes uit te buit by politici inslag gevind. Op 26 deser berig Die Burger (p 5) dat die ANC wil ingryp om die pas van US-transformasie (dus veral verswarting en verengelsing) te versnel. Die US-bestuur moet glo so gou moontlik (reeds op 1 September) voor die parlement se portefeuljekomitee oor hoër onderwys verskyn. Dit is duidelik dat veral Afrikaans as onderrigmedium in die spervuur is. Daar word nou gesê dat almal wat hulle menings op die video gelug het OS-lede is. Die departement van hoër onderwys het erken dat hy reeds geruime tyd die moontlikheid ondersoek “om komitees wat ‘rassisme bestry’ op universiteitskampusse te vestig”. OS is dus die soort opruiende organisasie wat op die steun van daardie departement kan reken. Die vraag is of hierdie departement nie reeds ‘n rol in die opstoking van onrus speel en dit selfs befonds nie. Wat in elk geval duidelik is, is dat die departement enige sweem van universitêre outonomie minag. Die portefeuljekomitee vergader op 28 deser met OS-lede sodat hulle op 1 September beter met skietgoed teen die US-bestuur toegerus is.

Die kantoor van die ANC se hoofsweep het te kenne gegee dat hy gewalg is deur die “apartheidskultuur” en dat hy nie sal rus voor dit uitgeroei is nie. Daar word gewag op die portefeuljekomitee se verslag en dan sal besluit word of ‘n klagte by die Menseregtekommissie (MRK) ingedien gaan word. Daar word gehoop dat die MKR hom reeds met hierdie saak bemoei. Wat ondersoek moet word, is “al die voormalige wit onderriginstellings waar rassisme steeds hoogty vier.” Daar word klaarblyklik aangeneem dat swart geledere vry van rassisme is. Die DA, dus die ANC Lite, het gesê dat ondersoek na die feite van die saak ingestel moet word. Geen heil vir blankes en Afrikaans moet uit hierdie oord verwag word nie, want die DA wil in al hoe groter mate die land regeer en daarvoor het hy toenemend die steun van swartes eerder as dié van wittes nodig.

De Villiers se kommentaar is dat hy die geleentheid verwelkom om voor die portefeuljekomitee te verskyn sodat hy oor die US se vordering met transformasie verslag kan doen en “sy omvattende transformasieplanne” met hulle kan deel. Hierdie planne sluit versnelde transformasie in. Daar is geen sprake van dat hy die departement hoër onderwys se minister en amptenare of sy protefeuljekomitee se reg van inmenging in die US se sake bevraagteken nie. Omdat De Villiers as rektor nog deurgaans polities ingestel was, het hy nie die verweer dat sy preokkupasies akademies is en dat die ANC-kamerade en hulle DA-meelopers hulle neuse uit die US se sake moet hou nie.

Uit die berig van 27 deser (Die Burger, p 6) blyk ‘n verdere verslegting van die situasie. Nou word daar gepraat van ‘n “krisis met rassisme” aan die US wat ernstige aandag verg. “Indien die bewerings wat in die video gemaak word waar is, dink ek dit is gronde vir ‘n algehele bestuursverandering,” het Frans Cronjé, die uitvoerende hoof van die Instituut vir Rasseverhoudinge, gesê. “Die US moet besluit of hy Afrikaans of Engels is, want hy kan nie tweetalig wees met al hoe meer swart studente wat onderrig in Engels verwag nie. Dit is wat die wrywing veroorsaak.” ‘n Mens kan kwalik glo dat Cronjé tot sulke dwase uitlatings in staat is. Dit bevestig weereens dat die grootste vyande van Afrikaans uit eie geledere kom. Hy maak dit per slot van sake duidelik dat nie net die US nie maar al die plaaslike universiteite eentalig Engels moet word. Weens sy verregaade uitlatings het McBrolloks in 2011 vir Nico Koopman tot “Poepol of the Week” verklaar. As McBrolloks steeds hierdie toekenning doen, kan hy dit gerus ernstig oorweeg om vir Cronjé op dieselfde manier te vereer.

Die berig sluit soos volg af: “OS het gister in ‘n ope brief [sekerlik om die maksimum publisiteit uit die situasie te tap] aan die minister van [hoër] onderwys, dr Blade Nzimande, gesê hy verwelkom die optrede deur die portefeuljekomitee en gevra dat die minister OS in die openbaar ondersteun. Nzimande het daarop gesê hy het aan die US-raadsvoorsitter geskryf en gevra hoe die universiteit die kwessies gaan oplos.”

Vanjaar word Jan Marais se afsterwe en sy ruim skenking aan die US na ‘n eeu herdenk. Die Burger is vanjaar ook ‘n eeu oud en sy stigting, wat deur Marais se vrygewigheid moontlik gemaak is, word ook herdenk. Maar ek vind dit weersinwekkend dat die De Villiers-US verseg het om ‘n plegtigheid ter ere van Marais op die kampus te hou. In sy intreerede het Jonsathan Jansen belowe dat terwyl hy die rektor is die UV Afrikaans sal wees. Die aanduidings is dat daardie onderneming vergete is en in elk geval geïgnoreer word. Aan die US is die situasie selfs slegter. De Villiers het in hierdie gedenkjaar dit by meer as een geleentheid beklemtoon dat die US nie ‘n Afrikaanse universiteit is nie. Hy het, sover bekend, nog nooit openlik na Marais se stigtingsvoorwaarde vir die US verwys nie, om van die eerbiediging daarvan nie te praat nie. Hy word ook nie tot verantwoording geroep nie. Sy transformasiemanie druis teen Afrikaanslojaliteit in.

Dit sal teen De Villiers se polities korrekte grein gaan om die Marais-stigtingvoorwaarde as ‘n verweer aan die ANC-kamerade te noem. Hy sal daarom ook nie aan hulle sê dat hulle maar van die afskakeling van Afrikaans tot die mindere US-onderrigtaal kan vergeet nie. De Villiers se wesenlike probleem is dat sy gedrag sedert 1 April sodanig is dat hy gesorg het dat hy nie ‘n akademiese voet het om op te staan teen die aanslag van die bose politici nie. Hy sal ongetwyfeld nog groter versnelling van transformasie belowe en seker op alles uit ANC-geledere ja en amen sê, onder meer omdat Frans Cronjé ‘n algehele bestuursverandering in die vooruitsig gestel het. Niks motiveer iemand meer tot hartlike samewerking en algehele onderdanigheid as die bedreiging van jou betrekking en vergoeding nie.

Maar daar is ‘n hipotese wat telkens in my gemoed opduik: Dalk is die ANC se bemoeiing met die US se sake vir De Villiers glad nie problematies nie. Hou in gedagte dat hy volgens eie erkenning tydens sy lang buitelandse verblyf veramerikaans het. As rektor beroep hy hom nooit op sy Afrikanerskap nie. Hy het nog nooit ‘n aanduiding gegee dat hy die belange van blankes en Afrikaanssprekendes ernstig opneem nie. Hy het ook nog geen versekering oor die toekoms van Afrikaans aan die US gegee nie. Wanneer hy ‘n toespraak hou, soos dié op 26 deser, praat hy hoofsaaklik Engels. Daar is ook die waarneming dat politieke oorverligtheid dislojaliteit jeens Afrikaans meebring. Dink maar aan gevalle soos Willie Esterhuyse, Leon Wessels en Antjie Krog.

Dalk verwelkom De Villiers ANC-inmenging regtig omdat dit aan hom die verskoning bied om die US te transformeer soos hy dit sedert sy diensaanvaarding in elk geval wou hê, naamlik ‘n eentalig Engelse universiteit. Hierin sal hy waarskynlik sterk deur Nico Koopman, sy “strategiese” viserektor belas met transformasie, gesteun word. Net soos by Russel Botman is Koopman se model vir die US myns insiens die Universiteit van Wes-Kaapland, wat van ‘n oorwegend Afrikaanse universiteit in ‘n eentalig Engelse universiteit getransformeer is. Hiervolgens veroorsaak die ANC se bemoeiing geen dilemma vir De Villiers nie. Dalk bied dit veel eerder aan hom ‘n gulde geleentheid. In sy toespraak op 26 deser (US-webwerf 27 deser) het De Villiers gesê: “We need to open Stellenbosch University even more.” Let op sy doelbewuste OS-sinspeling. De Villiers, Koopman, OS en die ANC is myns insiens tjommies; almal eendragtig teen Afrikaans.

En Die Burger? Bitter min is vanjaar oor Jan Marais gepubliseer; selfs nie ‘n enkele hoofartikel of redaksionele rubriek nie. Sover ek weet, is daar vanjaar nooit in Die Burger na Marais se US-stigtingsvoorwaarde verwys nie; selfs nie in die resensie van Pieter Kapp se boek oor Marais nie. Oor die huidige ernstige bedreiging van die voortbestaan van Afrikaans aan die US het Die Burger nog nie sy standpunt gepubliseer nie. Die heil van Afrikaans word deur hierdie joernaliste klaarblyklik as van mindere belang beskou. Dit is ‘n makroskande.

Leon Lemmer: Anne-Marie Beukes: ‘n Vriendelike gesig vir Afrikaans?

“Is dit nodig dat ons Engelse woorde in gedigte indra as ons sulke lekker woorde soos beduimeld, smeuïg, adret en liemaak kan gebruik?” Joan Hambridge het hierdie vraag gevra toe sy Ilse Salzwedel se Onvertelde Stories van Afrikaans (Pretoria: LAPA Uitgewers, 2012, 199p) geresenseer het (Die Burger, 15.10.2012, p 13).

Salzwedel se eerste opstel, wat voorheen in De Kat gepubliseer is, handel oor die “swart Afrikaners” van Onverwacht naby Cullinan. Hulle is die nasate van nie-blankes wat in 1857 as werksmense, agterryers en huisbediendes saam met die blanke trekkers in hierdie deel van die Bosveld aangekom het. Sommige van hulle het selfs aan Boerekant in die Anglo-Boere-oorlog geveg. “Ons het nooit moeilikheid gehad met die boere van wat ek ken [kan] onthou nie” (p 15). “Ons het lekker geleef uit die boer se huis” (p 18). Hulle berei en eet steeds boerekos, stook en drink mampoer, speel boeremusiek en doen moeite om te verseker dat hulle kinders skoolonderrig in Afrikaans ontvang. Die grond waarop hulle woon, het hulle gekoop en die huise waarin hulle bly, het hulle self gebou met roustene wat hulle self gemaak het. Dit is ‘n getuigskrif vir die goeie invloed wat van Afrikaners uitgegaan het, maar iets wat deesdae meesal verswyg word.

Murray la Vita het ‘n onderhoud met Anne-Marie Beukes, die voorsitster van die Afrikaanse Taalraad (ATR), gevoer (Die Burger, 21 deser, p 15). Soos gebruiklik is Beukes se invalshoek nie-wittes se Afrikaans. Hierdie keer is dit die “swart Afrikaners” van Onverwacht. Uit alles wat van en oor Beukes as ATR-voorsitster gepubliseer is, blyk hierdie preokkupasie met nie-wittes se Afrikaans. Daardie Afrikaanssprekendes van Onverwacht wek deernis by my, maar ek vra my af: Wat van die blanke Afrikaanssprekendes wat blykbaar nooit in die visier van Beukes en die ATR is nie, of dan in elk geval nie by voorkeur nie? By blankes het die gehalte van Afrikaans die afgelope twee dekades drasties agteruitgegaan. Baie van hulle wend geen poging meer aan om werklik Afrikaans te wees nie. Hulle kinders word in Engels onderrig.

Ek is diep bewus daarvan dat die blanke Springbokrugbyspelers wat oorgebly het en hulle blanke afrigters almal miljoenêrs is en dink dat “die nasie” hulle moet eer. Die “coach” is ‘n belangrike man en die spelers weet hoe om die “game” te speel en soms selfs hoe om te “score”. Maar hoeveel van hulle kan ‘n paar Afrikaanse sinne praat sonder om onnodige Engelse woorde te gebruik? Taalgewys kyk hierdie honger skape na bo maar word nie gevoed nie. Vir die ATR en ander Afrikaansinstansies lê ‘n groot sendingveld hier braak, maar niks word hieromtrent gedoen nie.

Oral is die verval van Afrikaans waarneembaar. Hinder Son-Afrikaans en 7de Laan-Afrikaans nie vir Beukes en die ATR nie? Blykbaar nie, want volgens die ATR is die hoofkenmerk van Afrikaans dat hy uit variëteite bestaan. In ‘n poging om niemand aanstoot te gee nie (maar eintlik deur slegs nie-wittes in ag te neem) en omdat hy oorbewus daarvan is dat die meeste Afrikaanssprekers bruin is, bevorder die ATR eerder ‘n mengeltaal soos Kaaps. Soos by die ANC is die ATR se benadering kwantitatief. Die meerderheid bepaal dus wat as goed beskou word. Daarom word Kaaps vertroetel en geen poging aangewend om die gehalte van Afrikaans te verbeter nie. Hierin kan die kiem van die ondergang van Afrikaans opgesluit lê, want Kaaps bied geen doeltreffende verskansing teen verswelging deur Engels nie.

Beukes se voorkeur vir kwantiteit blyk ook uit haar wens dat “die voetspoor” van Afrikaans vergroot moet word, dus dat meer Afrikaanssprekers gewerf moet word. ‘n Kwalitatiewe norm, soos Standaardafrikaans, word nie in ATR-geledere genoem nie, of sekerlik nie na behore geag nie. Hiervoor is daar eerder ‘n politieke as ‘n taalkundige rede: Standaardafrikaans word as witmens-Afrikaans geëtiketteer, asof dit ‘n diskwalifikasie is. Is blankes in Suid-Afrika en elders in die wêreld nie dalk nog steeds die norm/maatstaf waaraan ander etniese groepe hulle meet en waarna hulle (in sekere opsigte) streef nie? Behoort Standaardafrikaans nie veel eerder deur die ATR en ander Afrikaansinstansies geloof en as norm voorgehou te word waarna ander Afrikaansvariëteitsgebruikers behoort te streef nie?

Dwarsoor die wêreld is die standaardtaal uit variëteite gedistilleer. Uit die eenheid wat ‘n standaardtaal bewerkstellig, put ‘n taal sy krag en verbeter sy kanse op oorlewing. Pleks van in die geval van Afrikaans die standaardtaal te koester en diegene wat nie op peil is nie aan te moedig en op te voed, verkies die ATR om eerder ‘n verloorperd soos Kaaps op te saal. Deur taaldiversiteit te predik, word die oorlewingskanse van Afrikaans beduiwel. In taaleenheid is daar krag. Die massamedia maak dit deesdae baie makliker as voorheen om sodanige eenheid te bewerkstellig. Maar dit is juis weens die massamedia (pers, radio, rolprent, televisie, internet) dat die gehalte van Afrikaans in ‘n sorgbarende toestand verval het; primêr om politieke redes, maar ook omdat hierdie honger skape nie deur Afrikaansinstansies soos die ATR gevoed word nie.

Daar word aangevoer dat Standaardafrikaans nie vir die meeste sprekers van Afrikaans aanvaarbaar is nie omdat dit witmenstaal is. Daar kan gerus op die volgende historiese juistheid ooreengekom word. Nie-wittes (bv die Khoi-San en slawe) het ‘n rol by die ontstaan van Afrikaans gespeel. Maar die grondslag van Afrikaans kom uit Europa (bv Nederlands en Duits) en dit is feitlik uitsluitlik blankes wat Afrikaans ontwikkel en gestandaardiseer en leesstof en naslaanwerke (soos woordeboeke) geskep het. Dit is moontlik om Afrikaans te herstandaardiseer, maar dit sal ontwrigtend wees; iets wat Afrikaans tans kwalik kan bekostig. Taalstandaardisering is in elk geval ‘n voortdurende proses. Dit geskied evolusionêr. Politieke aktiviste moet nie hulle sin gegee word deur toe te laat dat hulle revolusionêre ingesteldheid op Standaardafrikaans afgedwing word nie. Almal met ‘n oop en eerlike gemoed behoort dankbaar te aanvaar dat Standaardafrikaans een van die baie lofwaardige prestasies van Afrikaners is. Standaardafrikaans sal evolusionêr verder ontwikkel word en die wense van ander etniese groepe kan (binne perke) in ag geneem word; dus mits sodanige aanpassings nie die wesenlike aard of eiesoortigheid van Afrikaans aantas nie.

Tydens die onderhoud was Beukes in ‘n hotel in die Bo-Kaap. Op 15 deser is Afrikaansdag daar met ‘n staptog gevier. Dit is ook daar waar Beukes van Onverwacht se “swart Afrikaners” gepraat en Afrikaans ‘n Afrikataal genoem het. Sy het Taaldag ook in George gevier en opper geen beswaar dat dit nie Afrikaansdag genoem word nie. Soos Nico Koopman beklemtoon sy eerder mense as die taal. In die konteks van Afrikaans beteken dit dat die oorwig by nie-wittes lê. Polities korrek word etnisiteit die afgod. “Die vriendelike gesig van Afrikaans is eintlik die sprekers van Afrikaans; en hoe ons lewens in en déúr Afrikaans leef.” As hierdie vriendelikheid of welwillendheid oordryf word, kan die erns van die Afrikaanssaak myns insiens in die slag bly.

“Taal is eintlik ‘n abstraksie sonder haar [!]* gemeenskap. Ons het nou baie mooi hier in die Bo-Kaap gesien hoe lekker ontspanne mense is.** Dis waarskynlik waar Afrikaans ontstaan het; dis die wiég van die taal.*** Afrikaans is régtig ‘n gedeelde erfenis.” [* Beukes misbruik Afrikaans glad te dikwels om feministiese kniebuigings te maak. Ek verpes sulke swak Afrikaans. ** Daarmee dek sy die tafel vir “loslit” Afrikaans. *** Polities korrek rep sy geen woord oor die Europese oorsprong van Afrikaans nie.]

Vervolgens openbaar Beukes haar politieke (oor)verligtheid. “Daar is nog die koloniale en die apartheidswonde, én die nieu-apartheidswonde,* en ‘n mens moet dáái brug slaan. Ons moet kans gee dat die rofies gesond word.” Heling is klaarblyklik baie nodig en omdat die wonde diep is, sal dit seker heelwat tyd in beslag neem, al word die verwonding meer as ‘n eeu terugdateer tot by kolonialisme, dus tot voor 1910. [* Wie het die “nieu-apartheidswonde” toegedien? Dit kan net die wittes wees, want Beukes sal nie-wittes nie so iets ten laste lê nie.]

“Daai territorial imperative wat die groepe in ‘n sekere sin het; dit is ‘n belemmering. Die gebrek aan kennis ook oor die ontstaan van Afrikaans en daai ontkenning van die gedeelde erfenis, dink ek is in ‘n groot mate ‘n probleem. ‘n Deel van die gebrekkige kennis is dat daar nog daardie persepsie is dat Afrikaans ‘n witmenstaal is.* Dáái goeters, dáái bewusmakingsproses moet gebeur.” [* Dáái erken nog nie dat Afrikaans óók ‘n witmenstaal is nie.]

Dan kom sy met statistiek waarvolgens die meeste Afrikaanssprekers nie-wit is. “Daai voetspoor moet ons groter maak. Ons het nog altyd net gedink aan die groepie wat uit huis uit* Afrikaans praat.” [* In my HAT (2000, p 418) staan: “Uit huis uit is foutief.” Dit moet “van huis uit” wees. As Beukes ‘n Praag-leser was, sou sy sedert 14 deser hierdie fout kon vermy het. Dit het my al voorheen opgeval hoe dikwels Beukes in Afrikaans taalblapse begaan.]

Vir die verligte Beukes is rasse-integrasie nie genoeg nie. Taalintegrasie in die vorm van die naasmekaaropstelling van Afrikaans en Engels word deur haar bepleit, bv sowel Afrikaans as Engels as onderrigtale aan ‘n universiteit. Dit is ‘n selfmoordsituasie vir Afrikaans, soos haar Universiteit Johannesburg duidelik bewys: “Ek het dit natuurlik gesien gebeur by die Universiteit van Johannesburg, nè. Die demograaf prof Flip Smit het gesê die vinnigste domeinverlies waarvan hy weet, is die verengelsing van hoër onderwys met betrekking tot Afrikaans.” Sy bepleit hierdie naasmekaaropstelling van Afrikaans en Engels omdat die bevordering van meertaligheid pleks van bloot Afrikaans ‘n gevestigde ATR-dogma is. “Máár, die ander ding wat vir my báie belangrik is, is ek wil die boodskap van die naasmekaarbestaan-beginsel sterker laat uitkom; dat ons nie net vir onsself ruimte opeis nie.” Engels is nie ons vyand nie, sê sy. “Die anglofobie; dis mos nou nonsens. In die naasmekaarbestaan-beginsel verstaan ons mos hoe belangrik Engels is. Engels is ‘n wónderlike instrument en ons moet dit as ‘n instrument sién.” Vir selfmoord kan ‘n instrument myns insiens nodig wees; ook in die geval van ‘n taal.

La Vita vra dan die voor die hand liggende vraag: “En die beskouing dat Engels die vermoë het om kleiner tale soos Afrikaans te verdring, byvoorbeeld aan universiteite?” Beukes se pap antwoord is: “Dit is so. So dit is waarskynlik ‘n funksieverskuiwing. Ons sien dit as ‘n domeinverlies vir Afrikaans … dalk moet ons met ander oë na die goed kyk. Ek dink ‘n groot gedeelte van die Afrikaanse gemeenskap sit met ‘n enórme gevoel van verlies … Ons begryp gedeeltelik hoekom dit gebeur het, maar ons kan ons nie opsaal met hierdie verliesgevoel nie. Domeinverlies is ‘n probleem. Ek het nie antwoorde oor hoe ‘n mens dit teëwerk nie.” Een manier om die afskaling van Afrikaans teen te werk, is om nie so geredelik soos Beukes hierdie verlies te aanvaar nie. Afrikaansinstansies soos die ATR het deurgaans versuim om daadwerklik tot die taalstryd in skole en universiteite toe te tree. Onder die leiding van mense soos Beukes sal hierdie onaanvaarbare stand van sake voortduur.

Op die lange duur voorsien sy hoogstens die moontlikheid van voortgesette primêre onderwys in ‘n moedertaal soos Afrikaans. Sy skryf die bedenklike toestand waarin Afrikaans beland het toe aan “‘n taalpolitieke konteks in Suid-Afrika.” Verdienstelike inisiatiewe is deur “‘n partypolitieke situasie … gekelder”. Dit is vae formulerings wat nie die fundamentele boosheid en sluheid van die ANC aan die kaak stel en veroordeel nie. Die twee hoofvyande of -bedreigings van Afrikaans, te wete Engels en die ANC, is nog glad nie in afdoende mate deur Beukes geïdentifiseer nie.

“‘n Ander ding, wat natuurlik vir puriste ‘n kwelling is, is die hibridiese tale wat besig is om te ontwikkel. Ons konsep van taal is netjies ingeboks: Afrikaans is Standaardafrikaans en dan het hy sy variëteite, en húlle is ook ingeboks, en dit is mos ‘n onrealistiese kyk na taal. Taal is vloeibaar, en veral in die stedelike kontekste waar die jong mense so dinámies méng en verkéér … Dit is ‘n hibridiese taal. Dit is ‘n weerspieëling van die moderne realiteit. Ons hét nie meer oral daardie duidelike koppeling aan ‘n nasionalisme nie.” Daardie koppeling aan nasionalisme word, volgens Beukes, “‘n uitgediende kyk na taal”.

Daar is wêreldwyd ‘n proses van identiteitsvernietiging aan die gang (veral in die Weste, wat tradisioneel die welvarendste lande het): etnies, kultureel en taalgewys. Dit is veral blankes wat met verswelging bedreig word. Tog is daar ‘n sprankie hoop. Na die Tweede Wêreldoorlog was daar ‘n oorreaksie deurdat nasionalisme sonder meer as boos geëtiketteer is. In hierdie eeu is daar in baie lande en in groeiende mate ‘n terugkeer na nasionalisme. Daardie nasies-in-wording kan elk ‘n eie (bv nie-internasionale) taal hê wat stukrag aan nasievorming verleen. Klein, meer harmonieuse, monokulturele lande kan ontstaan wat jaloers teen die (verdere) hibridisering van die inwoners en hulle moedertaal sal waak. Wat Afrikaans betref sal daar in ‘n Afrikanerstaat geen negatiewe “funksieverskuiwing” en “domeinverlies” geduld word nie.

Leon Lemmer: Afrikanertaal en -kultuur: ‘n Bestekopname

Dit is nie moontlik om in ‘n enkele rubriek reg te laat geskied aan so ‘n omvattende onderwerp soos die Afrikaner se taal en kultuur nie. Al wat ek gaan doen, is om te reageer op wat onlangs by twee eens Afrikanerinstansies te kenne gegee is. Die radikale, verdoemende uitsprake waarmee deesdae oor Afrikanersake vorendag gekom word en wat meesal kritiekloos verbygaan, sou in die vorige eeu ondenkbaar gewees het. Hierdie verdwaaldheid en ontaarding kom voor by instansies wat voorheen deel van die hartklop van die Afrikanerdom was, te wete die Afrikaanse Taal- en Kultuurvereniging (ATKV) en die Afrikaanse Taalmuseum en -monument (ATM).

Danny Titus

Danny Titus is die ATKV se hoof van kultuursake. Hy het met uitsprake vorendag gekom waaruit sy gesindheid duidelik blyk. Dit word ook weerspieël in wat hy ampshalwe by die ATKV en as deeltydse menseregtekommissaris doen. Ek verwys na sy opstel, “Ons het ons verlede vergeet” (LitNet, Menings, Seminare en essays, 17 deser). Titus sê nie hy skryf in sy persoonlike hoedanigheid nie. Geen instansie het hom (sover ek weet) gedistansieer van wat hy kwytgeraak het nie. Daar word dus aanvaar dat sy polities korrekte standpunt (grootliks) met dié van die ATKV ooreenstem. Dit is ‘n kwade dag om so ‘n element in die Afrikanermidde te hê. Wanneer gaan die ATKV ‘n regsomkeer maak en sê: Genoeg is genoeg?

Die deel van Titus se kultuurbewustheid wat na vore kom, is dat “Madibadag”, Vrouedag en Menseregtedag ooreenkomstig die (ANC se) bedoeling daarmee gevier moet word. Diegene wat op sulke dae “braai, woer en rumoer” is glo besig om “ons geskiedenis” uit te vee. Sulke verwysings na braai het ‘n metoniem vir Afrikaners geword. Hy stel hom dus as anti-Afrikaner op en gaan dan pro-bruin voort.

Hy pleit vir groter bewustheid van die bruin studente in die Wes-Kaap se betrokkenheid by die “struggle”. Hy haal Russel Botman se woorde tydens ‘n massabyeenkoms aan: “Vir wat moet ek bid?” en “‘n Revolusionêr het nie gebede nodig nie, hy het aksie nodig!” Dít komende van iemand wat aan die Universiteit van Wes-Kaapland (UWK) in die teologie, met onder andere Jaap Durand as dosent, gestudeer het, daarna predikant was en later die eerste “swart” rektor van die Universiteit Stellenbosch (US) geword het. Titus het klaarblyklik ongekwalifiseerde bewondering vir Botman gehad, selfs toe albei nog studente was. “Die tokkelokke het sterk leiding geneem. Duidelik die teken van die dinamika van Christenwees onder ‘n verdrukkende regering en heersende kerkorde.” Dit is die soort “christelikheid” wat by die Kairos-konkelaars, Belhar-propagandiste en Allan Boesak-nalopers in die VGK aangetref word; meesal nie by Afrikaners nie.

Titus is beswaard omdat blankes in beheer van die land was. Hy bestempel dit as ‘n “erge polisiestaat”. “Die NG Kerk was ‘n voorloper van die regverdiging van die onchristelike bestel. Die regeringgesinde universiteite het allerlei akademiese fundamente [grondslae?] vir rasseskeiding uitgekraam. Vandag word die rassiste van vroeër besing vir hul goeie deugde vanuit afgetrede historici en uitgediende politici. Vir die slagoffers van die onmenslike stelsel was hulle gewoon bewuste oortreders en skenders van fundamentele menseregte.”

Hy was in Worcester op skool. Daar het Titus se politieke (oor)bewustheid begin. Oor die skoliere sê hy: “Tog het ons bly presteer*, voortdurend geglo in ons menswees, veral in ons Christenwees … Ons het ons vryheid begin proe te midde van die hardste onderdrukking en polisiëring.” [* Dit is ‘n sydelingse kompliment aan homself; ook kenmerkend van etniese genote soos Michael le Cordeur (‘n “gerespekteerde” dosent) en Zelda Jongbloed (‘n “gerespekteerde” joernalis).] Die skoliere het linkse politieke propaganda (onkrities) verorber en Titus het dié leefwyse aan die UWK voortgesit. Hy haal Nelson Mandela goedkeurend aan: “The struggle is my life.” Wat hulle aangestig het, is glo nie “onluste” nie maar “opstande”. Hy verlustig hom daarin dat die onbeskaafde vernietigingsdrang van die UWK-kampus af wyer uitgesprei het: “Die Wes-Kaap ontbrand met ‘n passie.” Die jongmense het glo opgestaan “teen ‘n magtige sisteem van bevoordeling, van rassisme, van brutaliteit.”

Waarteen Titus dit veral het, is teen die polisie, die “bliksems”, die “donners”, “die Vorster-boewe”, wat wet en orde probeer handhaaf het. Ek hoop hy is tevrede met die chaos, misdaad en onvrede wat so kenmerkend van die nuwe Suid-Afrika is. In die Afrikaans van hierdie ATKV-kultuurhoof is daar plek vir woorde soos “nurste” en “polieste”. Hy probeer om homself voor te stel as een van die lofwaardige bydraers tot die “struggle”. Hy beweer selfs: “Ons het baie om ons jongmense te bied.” Hierdie “ons” vewys veral na die bruines wat gehelp het om die swartes aan die bewind te kry. Een van Titus se griewe is dat die bruines se bydrae tot die terreur nie genoeg erkenning by die swart swartes kry nie. Hy karakteriseer die swart swartes se houding as: “blacks in general and Africans in particular.” Daarmee verskuif die nuwe bewindhebbers se bevoordelingsklem van bruin swartes na swart swartes. Hiervan hou ‘n bruin swarte soos Titus glad nie. Hy wil hê bruines moet in nog groter mate baat by die misdade wat teen apartheid gepleeg is.

Titus is sekerlik geregtig op die politieke oriëntasie wat hy verkies. As individu is hy vry om sy vriende en helde te kies en hom te verlustig in hulle en sy eie wandade. Wat ernstig bevraagteken moet word, is of hy naasteby geskik is om as ATKV-kultuurhoof te funsioneer. Die ATKV is in 1930 gestig om die Afrikaanse taal en kultuur te bevorder, wat toe sinoniem met Afrikanertaal en -kultuur was. In die ou Suid-Afrika is die lidmaatskap tot blanke christene beperk en veral op spoorwegwerkers toegespits. In die nuwe Suid-Afrika is die lidmaatskap wyer oopgestel. In ‘n poging om hom van sy verlede te distansieer, is daar ‘n sterk neiging by die getransformeerde ATKV om toe te laat dat sy nuwe stert, waarvan Titus deel is, die hond swaai. Wesenlik is en bly die ATKV wat lidmaatskap betref (en duidelik onderskeibaar van die geluide wat sy bestuurslede en ander amptenare deesdae maak) ‘n organisasie van blanke Afrikaanssprekendes. Hulle kan gerus ‘n regsomkeer by die ATKV afdwing.

Ek beskou dit as vergesog dat ‘n aktivis soos Titus die taal en kultuur van blanke ATKV-lede kan bevorder. Hy het klaarblyklik geen aanvoeling hiervoor nie. Erger, met die gesindheid wat hy in sy jongste skrywe baie duidelik openbaar, posisioneer hy hom ondubbelsinnig as vyandig teenoor blanke Afrikaanssprekendes, oftewel Afrikaners. Die volgende lakmoestoets kan gebruik word: Hoe tuis voel Titus in die ATKV se museum op Hartenbos? Kan hy as ATKV-kultuurhoof ‘n groep Afrikaners daar begelei en hulle sinvol, waarheidsgetrou en met deernis aan hulle geskiedenis en kultuur bekendstel? Afrikanerkultuur is ‘n hartsaak gebaseer op deurleefde ervaring. Titus is ‘n buitestander in Afrikanergeledere wat seker, soos Conrad Sidego destyds by Die Burger, “soos ‘n koejawel in ‘n piesangboom” voel (Lizette Rabe, ‘n Konstante Revolusie, 2015, Kindle 1690).

Die ATM-taaldag

Die Afrikaanse Taalmuseum en -monument (ATM) het op 14 deser “Taaldag” gevier; nie Afrikaansdag soos dit hoort nie. Dit was ‘n drieledige viering: die erkennig van Afrikaans as amptelike taal 90 jaar gelede, die inwyding van die Afrikaanse Taalmonument 40 jaar gelede en die stigting van die Vriende van Afrikaans (VVA) 21 jaar gelede. Die VVA is in Stellenbosch gesetel met Amanda de Stadler aan die hoof. Die VVA beywer hom veral vir die bevordering van Afrikaans onder nie-wittes. In hierdie konteks is selfs ‘n besoek aan die Hector Pieterson-gedenkteken en -museum gebring, waarmee die VVA regimiteit aan amptelike anti-Afrikaansmites verleen het. Pieterson het postuum roem verwerf omdat hy tydens die Soweto-opstand in 1976 stokkiesgedraai en in die pad van ‘n dwaalkoeël beland het. De Stadler het die ATM-taaldag bygewoon en geen kritiek op daardie dag se verrigtinge gelewer nie; veel eeder hartlik saamgestem. (Ek het voorheen oor die VVA geskryf, bv Praag 16.02.2014.)

Die VVA se voorkeur vir Afrikaansaktiwiteite met nie-wittes word ook by die ATM aangetref. Dit kan toegeskryf word aan onder meer die ATM se afhanklikheid van owerheidsubsidiëring. Die ATM is volgens sy webwerf ‘n “agentskap van die Departement Kuns en Kultuur”. Die betrokke ANC-minister stel die ATM-direkteure na ANC-goeddunke aan (Praag 8 Maart). Vandaar die benaming Taaldag pleks van Afrikaansdag; almal moet welkom voel, nie net Afrikaanssprekendes nie. By implikasie word die klem wat op Afrikaans behoort te val (en op geen ander taal of tale nie), verwater. Aansluiting word dus by die Afrikaanse Taalraad (ATR) se meertaligheidsmanie gesoek, met die gevolg dat sowel die ATM as die ATR Afrikaans nie kompromisloos dien nie.

Maar daar is ‘n ander kanker wat hier voortwoeker. Wat word onder “Afrikaans” verstaan? Gaan dit om Afrikaans in sy agbare, algemeen-beskaafde vorm, te wete Standaardafrikaans, of word die term “Afrikaans” so wyd verwring dat dit ‘n mengeltaal soos die koeterwaalse Kaaps insluit? Erger, dit gaan by uitstek om die propagering en bevordering van mengeltaal wat moedswillig en oordrewe met Engelse woorde en uitdrukkings besoedel is. Daarmee word die gekose en verkose benaming Taaldag pleks van Afrikaansdag verstaan- en verklaarbaar maar nie minder verwerplik nie. Kaaps is in groot mate nie-Afrikaans; soms selfs ‘n parodie van Afrikaans. [Parodie: “belaglik makende nabootsing” (HAT).] Kaaps word soms misbruik om Afrikaners te tart op ‘n wyse soortgelyk aan Antjie Krog se uitgesproke erkenning dat sy doelbewus onnodige Engelse woorde in Afrikaanse teks gebruik. Sy het aan Daniel Hugo gesê: “Ek gebruik Engelse woorde om daardie [Standaard-] Afrikaans van jou te ondermyn.” Hugo noem Krog se Afrikaans “Strugglekaans” (LitNet 28.11.2000).

Ek ontken nie die bestaan van Afrikaansvariëteite nie. Ek beweer ook nie dat absolute taalsuiwerheid in Afrikaans moontlik is nie. Waarvoor ek pleit is dat Afrikaansinstansies soos die ATKV, ATM, VVA en ATR hulle nie deur politieke oorwegings moet laat lei nie, maar deur taalkundige oorwegings. Dan sal hulle besef dat Afrikaans, as die oorlewing daarvan vir hulle erns is, so suiwer moontlik van Engelse beïnvloeding gehou moet word. Dan sal hulle ook besef dat Kaaps, in die vorm wat ongebreideld Engels toelaat (bv Son-Afrikaans), nie ‘n verskansing teen toenemende verengelsing bied nie. Die voortbestaan van Afrikaans word bedreig deur verswelging deur Engels. Die voortbestaan van Afrikaners word bedreig deur verswelging deur swartes. Die hoogagent vir hierdie tweevoudige verswelging is die ANC. Afrikaans- en (eens) Afrikanerinstansies wat pro-Kaaps en pro-ANC ingestel is, bevorder ongetwyfeld die ondergang van sowel Afrikaans as Afrikaners. Ongelukkig is dít presies wat die ATKV, ATM, VVA en ATR kenmerk.

‘n Verslag oor die ATM se Taaldag, geskryf deur Jean Oosthuizen en Izak de Vries, is onder die opskrif “Wie se Afrikaans?” op LitNet (18 deser) gepubliseer. Nico Koopman het ‘n leidende rol in die verengelsing van die Universiteit Stellenbosch (US) se Fakulteit Teologie gespeel. Hy is nou ‘n US-viserektor en ontken dat Afrikaans hoër funksies hoef te hê (Rabe 4055). Wat hom betref hoef Afrikaans dus nie as onderrigtaal aan die US behoue te bly nie. Maar dit is juis hy wat deur die ATM as spreker na die Taaldag genooi is; nie om hom te kritiseer en te looi nie, maar eerder om polities korrek met hom saam te stem.

Koopman is gepreokkupeer met hibriditeit. Die subteks is dat hy homself vanweë sy hibridiese etnisiteit as ‘n toonbeeld aan ander voorhou. Na analogie van etniese hibriditeit propageer hy taalhibriditeit; nie vir Engels (bv Cockney) nie, maar vir Afrikaans (bv Kaaps). [Hibried: “Dier of plant voortgespuit uit die kruising van individue van verskillende rasse, variëteite of soorte; baster” (HAT).] Breyten Breytenbach word soos volg aangehaal: “Ons is ‘n bastervolk met ‘n bastertaal. Ons aard is basterskap.” Elders het Breytenbach geskryf dat “ons gewaande stamidentiteit” gestol moet word.

Breytenbach se standpunt word as agtergrond vir Koopman se uitlatings aangebied. Koopman pleit vir ‘n “maksimalistiese identiteit van hibriditeit, van verbasterdheid.” Hy noem homself “‘n hibridiese, maksimalistiese kosmopolitaan”; dus iemand wat beskou kan word as maksimaal van die Afrikanerdom verwyderd en by implikasie eintlik ook van Afrikaans. Van iemand wat soos Koopman in die waan verkeer dat hy so identiteitloos soos ‘n wêreldburger is, moet daar nie verwag word dat hy Afrikaans sal koester nie. Op die ATM-webtuiste is Koopman se Facebook-inskrywing (15 deser) gepubliseer waarin hy punt vir punt en natuurlik deels in Engels herhaal wat hy by die ATM-taaldag te sê gehad het, asof dit iets is waarop hy met reg trots kan wees.

Janine van Rooy het Koopman ge-eggo met: “Ons is ‘n bastertaal en proud daarop.” Michael le Cordeur het gesê: “Ek voel nou so goed ek is sommer lus en spring in die lug en bly daar.” Almal wat daar teenwoordig was, is blykbaar sielsgelukkig daar weg. Dit is nou amptelik bekend: Daar mag maar met Afrikaans gemors word, want dit geniet die seën van die ATM. Karien Brits van die ATKV was ook een van die sprekers (hoewel daar niks afstootliks is in wat oor haar toespraak gerapporteer is nie) en kultuurhoof Danny Titus was ook daar om aan hierdie myns insiens tragiese gebeure groter drakrag en trefwydte te gee.

‘n Ander verslag oor die ATM-taaldag is op die ATKV-webtuiste (17 deser) gepubliseer. Daarin word verwys na ‘n Afrikaans wat “geherdifinieer” word. Dit is ‘n “inklusiewe taal” en klem word ook op die “diversiteit” van mense en taal geplaas. Wat hier bykomend oor Koopman se uitlatings genoem word, is: “As ons Afrikaans … gaan probeer beskerm … beteken dit ons sê iets is verkeerd. Dan baklei ons met mense. As ons egter veeltaligheid preek, dan werk ons saam.” Soos Henry Jeffreys (Rabe, 4055) sê Koopman dus dat Afrikaans nie (teen verdringing deur Engels) beskerm moet word nie en dat Afrikaans se (mate van) suiwerheid ook nie beskerm moet word nie. Ook dat die US nie Afrikaans as enigste onderrigtaal moet hê nie. Koopman voorsien nie net die voortgesette besoedeling van Afrikaans met Engels nie, maar ook dat dit gaan toeneem en hy hou hiervan: “Afrikaans is van Afrika. Afrikaans is ‘n bastertaal en die ready mix gaan uitbrei. Afrikaans is dus ‘n model vir mense. Dit neem van ons besit en deur Afrikaans ontdek ons nuwe wêrelde.” Soos Koopman probeer Le Cordeur om, indien nie die Europese oorsprong van Afrikaans te ontken nie, die nie-wit wortels van Afrikaans te oorbeklemtoon: “Die komvandaan [van Afrikaans] is nie uit hogere Nederlandse kringe nie.” Hy probeer Afrikaans tot ‘n laer of die laagste vlak neerhaal.

Die stereotipering van Afrikaans, Afrikaners en natuurlik apartheid waaraan party van hierdie mense hulle in gesprek na gesprek en artikel na artikel skuldig maak, is vir my weersinwekkend. Daar is geen blyke van ‘n gebalanseerde benadering nie. Elementêre vrae soos die volgende word nie gevra nie. Is die bevordering van taalsuiwer nie dalk ‘n bate nie? Is Standaardafrikaans nie ‘n besondere prestasie wat lofwaardige funksies vervul nie? Wanneer word die onoortroffe bydrae van Afrikaners tot die ontwikkeling van Afrikaans erken en geloof? Behoort Afrikaansinstansies nie eerder erns te maak met die identifisering en uitroeiing van die faktore wat die voortbestaan van Afrikaans bedreig nie? Les bes: Waarom rek julle nie julle bekke oor die afskaling en selfs verdwyning van Afrikaans in bv die openbare sektor, skole en universiteite nie? Daar is ‘n taalstryd ten behoewe van Afrikaans op die ATM se Paarlse drumpel aan die gang, bv aan die Landboukollege Elsenburg en die US, en julle swyg soos die graf en bewonder eerder ondermynende elemente. Dit is vir my duidelik dat die genoemde Afrikaansinstansie hulle aan skandalige versuim skuldig maak en dat hulle gebrekkige toewyding aan Afrikaans verdoem behoort te word.

Leon Lemmer: Naspers: Perspektief op 100 jaar (Deel 2)

My bespreking van die boek, ‘n Konstante Revolusie: Naspers, Media24 en Oorgange (2015), met Lizette Rabe as die samesteller, word hier voortgesit.

Khulu Sibiya

Khulu Sibiya, ‘n oudredakteur van City Press, beweer dat sedert die Naspers-oorname in 1984 “the political militancy of City Press increased” (2878). Hy tref die volgende, myns insiens interessante, onderskeid. City Press het die frase “bridge building” gebruik, terwyl die Sowetan “nation building” verkies het (2883). Deesdae word ons alewig gekonfronteer met die opdrag dat ons aan nasiebou moet meewerk terwyl daar weens diepgaande kultuur- (oftewel leefstyl-) verskille myns insiens geen realistiese moontlikheid is dat blankes en veral Afrikaners ooit ‘n integrerende deel van ‘n oorwegend swart nasie kan word nie. Brugbou is meer sinvol as nasiebou.

‘n Brug word oor iets soos ‘n rivier, treinspoor of pad gebou om ‘n verbinding tussen die twee kante te bewerkstellig. Omdat wit en swart tans saam in dieselfde land woon, is dit wenslik dat daar, wanneer dit in albei se belang is, verbindingsweë of oorbruggingsmeganisme tussen die twee groepe bestaan. Maar die brûe moet nie onnodig word omdat die blankes en veral die Afrikaners hulle kultuur dermate laat verwater het dat dit nie meer duidelik van die swartes se kultuur onderskei kan word nie. Dan het nasiebou geslaag maar die blankedom, insluitende die Afrikanerdom, is in dié proses vernietig.

Lees ook: Leon Lemmer: Naspers: Perspektief op 100 jaar (Deel 1)

Ruda Landman

Ruda Landman verwys na die Nasionale Party en die destydse SAUK as behorende tot “dieselfde dampkring” (2946). In 1996 het die SAUK egter die SABC geword (2946) en ‘n heeltemal ander (naamlik sterk ANC-) karakter aangeneem. M-Net is in 1985 as ‘n Naspers-televisiebetaalkanaal gestig en Carte Blanche is van 1988 af (3124) as ‘n aktualiteitsprogram aangebied, met Landman as een van die aanbieders. Volgens Landman was hierdie program van die begin af anders as “sy eweknieë op die SAUK: ons wou vir almal uitsaai en almal se stories vertel … alles is moontlik” (2988). ‘n Kanadees het ‘n medewerker geword. Sy het “niks van die ingeboude vooroordele en stereotipes van ons wat hier grootgeword het” gehad nie (2997). Daar was “‘n vryheid en kreatiwiteit wat totaal nuut was” (3001).

Anders as (sommige) koerante het Carte Blanche glo nie “‘n kruistog aangepak” nie (3001). Die program het sinoniem met ondersoekende joernalistiek geword, maar waarheen het hulle groot vryheid hulle gelei? “Ons het die silo’s wat apartheid en die regering se houvas op die media so effektief gebou het, begin afbreek. Veral in die begin was ons gehoor oorweldigend wit. In ons stories het hulle swart mense ontmoet uit elke laag van die samelewing, ook wit mense wat nie deel was van die establishment nie” (3015). Word daar dus inderdaad vir almal uitgesaai en almal se stories vertel (net so geredelik ook dié van die regses) en geen kruistog gevoer nie? Landman antwoord: “Ons was nooit doelbewus sosiaal ativisties nie. Ons het gaan stories soek, en enigiets wat ons eie en die kykers se vooropgestelde idees in die wind geslaan het, was ‘n goeie storie” (3036). “‘n Mens kan natuurlik nie sê ons was neutraal in die openbare debat nie. Sonder om ooit eintlik daaroor te praat [en sonder om daaroor te dink?], het ons die Nuwe Suid-Afrika-projek heelhartig ondersteun, en dit was die ondertoon van alles wat ons gedoen het” (3040). Kortom kan ‘n mens seker sê dat hulle gewillige bondgenote van die ANC was. Landman noem dit egter “onafhanklike joernalistiek” (3045).

“Dit was ons trots dat ons nie goed sou skeeftrek nie, dat ons die hele waarheid sou vertel” (3050). “Miskien [kon ons] soms daarin slaag om albei kante na die ander se standpunt te laat luister” (3054). Landman, wat van Keimoes af kom, is dikwels verkwalik omdat sy so graag onnodiglik Engels op ‘n tweetalige program gepraat het. In haar teks skryf sy bv van “HIV-positief” (3068) terwyl dit MIV-positief moet wees. Met die koms van kykNet in 1999 het Carte Blanche eentalig Engels geword (3129). Wat het ‘n eierdans soos die bostaande en die vra van verskoning by die WVK vir Landman in die sak gebring, afgesien van bekendheid en geld? In 2011, kort nadat die Universiteit Vrystaat ‘n eredoktorsgraad aan Oprah Winfrey toegeken het, het die Universiteit Stellenbosch ons eie Ruda Landman op dieselfde manier vereer. Sy het ook ‘n direkteur van Media24 geword.

Ebbe Dommisse

Ebbe Dommisse, oudredakteur (1990-2000) van Die Burger, begin sy opstel deur te vra of koerante gaan verdwyn. “Kan hulle soos die fiets herlewe en ‘n nuwe bloeitydperk belewe?” (3309). “Belangriker as die vraag of die samelewing nog koerante nodig het, is of gehalte-joernalistiek nog nodig vir die samelewing is” (3145). “Dis nie soseer koerante wat gered moet word nie, dis die samelewing – en daarvoor bly gehalte-joernalistiek onontbeerlik” (3148). Sy uiteindelike gevolgtrekking is: “Die samelewing het nie koerante nodig nie. Wat ons wel nodig het, is joernalistiek” (3315) wat deesdae ook op ander platforms, dus op ander massamedia (radio, televisie, internet) as in gedrukte koerante en tydskrifte, beoefen word.

Televisie en die internet het gedrukte koerante op die agtervoet gedwing. Dit het tot besparingsmaatreëls aanleiding gegee, soos die sentralisering van redaksies (3272) – “een kombuis, vele restaurante” (3290) – personeelbesnoeiings en groter gebruikmaking van vryskutjoernaliste (3276). Die koerante van dieselfde maatskappy kan op ‘n kafeteria-grondslag na goeddunke onder die berigte wat uit die “kombuis” kom, uitsoek watter hulle wil publiseer (3290). Sentralisering is egter strydig met die bevinding “dat tuiskoerante koning kraai wat plaaslike nuus betref” (3357). “Rasionalisasie en herstrukturering het daartoe gelei dat in krimpende redaksies veral van senior joernaliste ontslae geraak is” (3234). Die resultaat is “juniorisasie” en “die verdomming van die nuuskantoor” (3243). “Vertolking van nuusgebeure en die gewig en relevansie wat daaraan geheg word [en] die seleksie van nuus [vereis] dat eers ‘n paar sakke sout opgeëet word” (3239). Gehalte-joernalistiek word dus al hoe moeiliker haalbaar. As Naspers se globale posisionering in ag geneem word, is die vraag of “ten beste iets beter as goedaardige verwaarlosing” by sy gedrukte media verwag kan word. “Het die Afrikaanse publikasies, die fondament waarop Naspers opgebou is, die hoeksteen geword wat verwerp is?” (3333). “Die waghond-funksie van die media [moet] nooit geringgeskat word nie” (3343). Dink aan bv Nkandla.

“Een van die sorgwekkendste simptome van die toenemend bloedarmoedige redaksies was die vermindering en selfs verdwyning van hoofartikels. In gehalte-joernalistiek is en was ‘n koerant se hoofartikels, meesal twee of selfs meer per uitgawe, nog altyd ‘n sluitsteen, die basis van die publikasie se wêreldbeskouing … daarmee word leiding gegee oor sake van die dag” (3295). “Tog is hoofartikels afgeskaal en meesal tot een per uitgawe beperk. Die agteruitgang het ‘n laagtepunt bereik met die besluit van Rapport in 2014 om hoofartikels heeltemal te staak … ‘n meningsvormende koerant sonder ‘n mening. Die Sondagblad het wel ná ‘n rukkie besin, en by tye ‘n soort swewende standpunt (‘Rapport Sê’) geplaas wat sporadies in die koerant rondgeskuif is” (3299).

“Die verslegtende situasie was ook merkbaar in die meningskolomme van koerante. Briewerubrieke waarin vroeër daelange polemieke oor brandende vraagstukke van die dag gevoer is, het na die gemoedelik-lokale begin oorhel. Die oop gesprek het die gevaar van vervlakking begin loop” (3304).

In 1988 het Dommisse met die ANC in Londen gesprek gevoer (554, 2688). Deesdae skryf hy met groot helderheid oor die nuwe Suid-Afrika en verwys daarna as ‘n “eenparty-dominante staat … wat hegemonie [oorheersing] op alle terreine nastreef. En op tipies post-koloniale Afrika-styl het die voormalige koloniale taal, Engels, reeds oorheesend in die sakewêreld, ook die dominante taal van die staat en regering geword – tot nadeel van kleiner tale soos Afrikaans” (3211). “Nog ‘n faktor wat teen Afrikaans en Afrikaanse joernaliste begin werk het, was ras-gegronde wetgewing, veral swart ekonomiese bemagtiging en sogenaamde regstellende aksie. Die drakoniese toepassing van die ras-gebaseerde Wet op Gelyke Indiensneming berus op die apartheidsbeleid se rasseklassifikasie en het eintlik ‘n replika van die apartheidsjare se werkafbakening (‘job reservation’) geword “(3216).

“Voorsiening moes gemaak word vir sogenaamde demografiese verteenwoordiging: swart (‘African’) 79,3%, wit 9,3%, bruin (‘Kleurling’) 8,8% en Indiër 2,5%. ‘Demografiese verteenwoordiging’ is ‘n beleid met fascistiese wortels – dit strek terug tot Nazi-Duitsland, toe Hitler se regering dit op beroepsvlak veral teen Jode gemik het. In Suid-Afrika het die ‘nie-rassistiese’ ANC-regering nogtans hierdie beleid – dit is blykbaar permanent; daar is geen afsnypunt nie – al hoe strenger begin toepas as ‘n vorm van maatskaplike manipulasie wat tot een van die omvattendste in sy soort ter wêreld uitgebult het. Swart ekonomiese bemagtiging behels weer telkaarte waarvolgens koppe op grond van ras getel word om sake met die staat te doen. ‘n Sorgwekkende gevolg vir maatskappye wat in die lig van die ‘regulatoriese omgewing’ teen wil en dank ‘regstellende’ aanstellings moes doen, is dat mense in poste beland het waarvoor die nodige opleiding, ervaring en kundigheid ontbreek” (3220). Uiteraard belemmer dit onder meer gehalte-joernalistiek. Teen die einde van sy opstel verwys Dommisse na ‘n waarheid wat Franz Kafka gemunt het: “dat revolusies in die slym van ‘n nuwe burokrasie eindig” (3348).

In 1990 het Dommisse Die Burger se formele bande met die Nasionale Party (NP) verbreek (505, 2103, 3931). Hy wou nie hê dat die koerant voortgaan om as spreekbuis vir FW de Klerk en later Marthinus (Kortbroek) van Schalkwyk se NP op te tree nie. Daarmee is ‘n verbintenis verbreek wat kom uit die tyd van DF Malan as redakteur, toe die NP ingewillig het dat Die Burger se redakteur koukusbyeenkomste mag bywoon. Dommisse het die WVK as ‘n “heksejag teen Afrikaners” beskou (2797) en Afrikaners se kollektiewe skuld ontken (2803). Volgens hom is kollektiewe skuld “een van die gevaarlikste dogmas in die menslike geskiedenis” (2808). Dit hou ‘n wesenlike gevaar in vir ‘n minderheidsgroep soos die Afrikaners. Dit is “hoe die Jode [tydens die Tweede Wêreldoorlog] vermoor is” (2808).

Willie Esterhuyse

In sy opstel herleef Willie Esterhuyse eintlik sy rol as geheime agent vir die NP-regering. “Media-betrokkenheid laat gewoonlik vredesgesprekke misluk” (3441). Soos Antjie Krog onderskei hy nie tussen medium (enkelvoud) en media (meervoud) nie: “‘n professionele en goeie media óók ‘n goeie storie wil vertel” (3455). Dit wil voorkom asof Esterhuyse hier soos die ANC kla dat joernaliste nie genoeg mooi broodjies oor die nuwe Suid-Afrika bak nie. Hy beskou sy destydse agentdade as ‘n bydrae tot vrede terwyl ons sedertdien in werklikheid in onvrede lewe. Ons moet glo nie vergewe en vergeet nie, maar vergewe en onthou (3417): “‘n Onthou wat nie op vergelding gerig is nie, maar wat deklameer [benadruk] nóóit weer nie” (3422). Tog sit ons myns insiens steeds met erge rassediskriminasie, die doelbewuste benadeling van die (potensieel) voortreflikste inwoners, golf op golf misdaad, sistemiese droogmakery, doodgewone onreg, ens. Die gewaande politieke lente het nie tot ‘n somer gelei nie (3552).

“Daar bestaan tans ‘n sterk negatiewe elite-konsensus onder Afrikaners oor Suid-Afrika se oorgangsproses” (3560). Hy verwys bv na “die Afrikaner-‘ikoon’ Steve Hofmeyr” en breek, soos glad te dikwels, ‘n lansie vir sy vriend Thabo Mbeki (3564). Suid-Afrika is inderdaad ‘n “geknelde land” (3469). Daar is ernstige “fragmentasie in terme van ras- en klasverskille. Maatskaplike kohesie is slegs ‘n droom” (3569). Het Esterhuyse werklik rede gehad om iets anders te verwag? Daar is darem hierdie erkenning: “Verteenwoordigers van homo sapiens [kan] baie maklik ánder mense se regte en waardigheid … vertrap” (3422), maar hy dink hier seker eerder aan die NP as die ANC.

Vir die disinformasie wat oor die Potchefstroomse kampus van die Noordwes-Universiteit “gestook” is, verkwalik hy heeltemal tereg vir Beeld. Die repudiëring is glo “met té sagte hande” gedoen (3582). In die geval van sy alma mater, Universiteit Stellenbosch, wat aan hom ‘n eredoktorsgraad gegee het, verkwalik hy Die Burger omdat dié oor ‘n moontlike mosie van wantroue in Russel Botman berig het. “Ook in dié geval is die spelbreker-aksie met sagte hande deur die US-raad gehanteer. Daar was nie ‘n amptelike ondersoek na wie die disinformasie veroorsaak het nie … Persoonlik is ek van mening dat dié tipe gedrag ook verband hou met ‘n vervlakking op hoë vlak van wat professionaliteit in die media beteken” (3582).

Die Afrikaanse media kan hulle in die “siekeboeg” bevind (3591). Die Burger kry by Esterhuyse die skuld vir die US-berig en nie die aktivistiese gedrag van die US-rektor nie. Vir Esterhuyse is dit blykbaar heiligskennis as enige US-raadslid Russel Botman se verderflike verpolitisering van die akademie sou probeer teenwerk. Daarna kry sy lesers die klou by die oortjie. Dít is waarop Esterhuyse as ‘n ANC-simpatiseerder die hele tyd afstuur: “Die Afrikaanse media behoort in die lig van dié analise moontlik ernstige introspeksie te doen oor waar hy homself sien in terme van ‘n ‘informed intermediary’ om ‘n konstruktiewe rol in ‘n inklusiewe Suid-Afrikaanse samelewing te speel – eerder as ‘n destruktiewe rol in ‘n eksklusiewe Afrikaanse omgewing” (2591).

Zelda Jongbloed

Die hoogtepunt in Zelda Jongbloed se joernalistieke loopbaan was sekerlik toe haar etniese genoot, Henry Jeffreys, haar bo twee adjunkredakteurs, blanke mans met doktorsgrade, tot senior adjunkredakteur van Die Burger bevorder het (3617). Haar insig is dat Jakes Gerwel “‘n deurslaggewende rol gespeel het” om die Universiteit van Wes-Kaapland “tot ‘n universiteit van [eerder politieke as akademiese?] uitnemendheid [te] ontwikkel. UWK het bewys die manier waarop iets aangewend en uitgebou word, kon later belangriker word as die rede vir sy ontstaan of bestaan” (3644). Laat ek verduidelik waarop Jongbloed hier sinspeel.

Die UWK is in 1960 deur die “apartheidsregime” in sy goedertierendheid as ‘n universiteit vir bruin studente gestig. Dit het baie beter geleenthede in hoër onderwys aan bruines gebied as wat voorheen bestaan het. Die UWK is teen groot koste uitgebou tot ‘n volwaardige universiteit; die akademies beste van die nie-blanke universiteite, met die moontlike uitsondering van die Universiteit van Durban-Westville (UDW). Maar die moontlike akademiese meerderwaardigheid van UDW kan aan slegs een faktor toegeskryf word: hy het Indiërstudente gehad wat oor die algemeen akademies beter as bruines presteer. Gerwel het die wense van die “apartheidsregime” geminag en verontagsaam, die toelatingsvereistes verlaag en die etniese eksklusiwiteit van die universiteit opgehef, gevolglik is die kampus spoedig met swart studente oorstroom. Daar is geen poging tot ideologiese neutraliteit aangewend nie. Waar die UWK tradisioneel vry van indoktrinasie was, het die kommunistiese Gerwel openlik verkondig dat die universiteit die tuiste van politieke linksgesindes is. Dit is die soort “uitnemendheid” wat Jongbloed aanprys.

Sy lys die name van “gerespekteerde akademiese leiers” soos Gerwel en Franklin Sonn en kerkleiers soos Allan Boesak en Russel Botman (3659). Die name van “bekende en gerespekteerde [bruin] joernaliste soos [Conrad] Sidego … ekself [!], [Johann] Maarman … [Henry] Jeffreys … en Heindrich Wyngaard” word gelys (3771). Maarman is “een van die mees bedrewe woordsmede” en tans die adjunkredakteur van Die Burger (3824). Jeffreys is glo ook ‘n “toekomskundige” (3810). Hulle is almal “sogenaamde bruinmense” (3693), want polities korrek wil hulle “swart” heet. Jongbloed skryf bv van “‘bruin’ joernaliste” (3787). Sy vertel hoe sy en ander joernaliste in die Ekstra-bylaes van Naspers-koerante “die struggle” aangestook het.

Gemeenskapsprojekte is ook geloods, soos die een met die Kaapse titel “Crime issie Cool” (3724). Sy beweer egter hulle beriggewing was “eties verantwoordbaar en getemper deur ‘n diep liefde vir Afrikaans” (3748). Maar dan vertel sy dat sy haar “moedertaal-Afrikaans om politieke redes aanvanklik verwerp het” (3796). Anastasia de Vries het ‘n “fassinasie” met “die taal wat onse mense oppie Kaapse Vlakte praat” (3771). Dit het vir De Vries “altyd opgeval hoe maklik dit was vir mense van weerskante in die Afrikaanse taalfamilie om in terme van stereotipes van en met mekaar te praat in ‘n omgewing waar almal veronderstel was om bevry te wees van die apartheidsborstrok en hul hovaardigheid oor standaard-Afrikaans” [Standaardafrikaans] (3781). Met ander woorde, in hierdie oorbruggingsoefening word dit van die blankes verwag om die gehalte van hulle Afrikaans te verwater; selfs tot die vlak van ‘n mengeltaal soos Kaaps. Sowel wittes as bruines moet “Afrikaanses” (3791) word. Daarenteen verkies ek Afrikanerskap en Standaardafrikaans.

Jongbloed verstaan die geskiedenis van Afrikaans soos volg: Daar is by bruines ‘n besef dat “die geskiedenis van Afrikaans nie wit is nie, maar in die kombuise van destydse koloniale heersers deur slawe uit die Ooste ontwikkel is om kommunikasie met Nederlandse werkgewers te vergemaklik … Hierdie ‘kombuistaal’ is later deur die Afrikaner gekaap om sy politieke doelwit van Afrikanernasionalisme te bereik” (3800). Ek het hierdie ongenuanseerde weergawe van hoe Afrikaans onstaan en ontwikkel het reeds by talle geleenthede op Praag gekritiseer.

Die “bruin” bylaes van Afrikaanse koerante was finansieel nooit werklik suksesvol nie (2758), met ander woorde blanke koerantkopers het hulle gesubsidieer. In die nuwe Suid-Afrika het hierdie bylaes almal doodgeloop. “Die angst oor kleur en politiek wat in die ou Suid-Afrika amper deel van die Ekstras se ink was, is in die nuwe Suid-Afrika nie meer nodig nie” (3844). Sedert 2014 is Jongbloed ‘n DA-parlementslid (3814, 3857). “Toe Nelson Mandela uit die tronk vrygelaat is, was dit ek, as Ekstra se redakteur, wat die storie vir die koerant gedek het en ‘n onderhoud met hom kon kry. En wat was die wêreldikoon se eerste woorde by hierdie ontmoeting? ‘Dankie vir die rol wat Rapport Ekstra gespeel het in die struggle’ … ja, dit was alles die moeite werd” (3839).

Michael le Cordeur

Michael le Cordeur haal soos volg uit Lizette Rabe se biografie oor Rykie van Reenen aan: “Geskiedskrywing as ‘meestal die brose uitdrukking van wit, manlike historici se beperkte perspektiewe’ was ook van toepassing in Suid-Afrika” (3897). Waarom het vroue en nie-wittes dan nie met wyer perspektiewe en sterker uitdrukking na vore gekom nie? Le Cordeur vra vir ‘n herskrywing van ons geskiedenis. Dan spring hy na Afrikaans: “Indien Afrikaans sy plek in die toekoms wil behou, [is] ‘n gebalanseerde weergawe van Suid-Afrika se geskiedenis in die skoolkurrikulum nodig” (3903). Daar is in werklikheid sterk beswaar teen die ongebalanseerde geskiedenis wat in die nuwe Suid-Afrika aan skoliere opgedis word. Soos in swart geledere in die VSA word die geskiedenis plaaslik herskryf soos wat swartes dit idealisties wil hê. Die resultaat is nie ‘n weerspieëling van hoe die werklikheid voorheen was nie. Dit is die voorgesette uitdrukking van ‘n revolusionêre gees, wat ook uitdrukking vind in Le Cordeur se begeerte dat Standaardafrikaans hergestandaardiseer moet word.

Arrie Rossouw, ‘n oudredakteur van Die Burger, word ‘n “progressiewe” genoem (3931). ‘n Afrikaanse fees, soos die KKNK, het hy ‘n “boerebasaar” of ‘n “Afrikanerparty” genoem (2769). Rossouw se anti-Afrikanergesindheid wek goedkeuring by Le Cordeur. Hy kom knaend met die volgende soort uitlating: “Deur die rol van bruin en swart mense in die ontstaan van Afrikaans te ontken, is Afrikaans gestigmatiseer as witmanstaal” (3950). Wêreldwyd is iets waarmee wittes geassosieer word myns insiens eerder aanbevelingswaardig as afkeuringswaardig. Om Afrikaans met blankes te assosieer, is om dit op ‘n agbare vlak te plaas. Die mate waarin nie-wittes ‘n rol in die ontstaan van Afrikaans gespeel het, word nie ontken nie. Dit word byvoorbeeld in die Afrikaanse Taalmonument in die Paarl uitgebeeld sodat almal wat oë het dit kan sien. Wat terselfdertyd erken moet word, is dat dit feitlik uitsluitlik blankes was wat Afrikaans ontwikkel en gestandaardiseer het en leesstof en naslaanwerke in Afrikaans geskep het.

Pleks van hierdie feite te erken, kom Le Cordeur met A Deurmert se mening: “standaardisering is ‘n strategiese proses om die apartheidsideologie en Afrikanernasionalisme te bevorder” (4006). Le Cordeur beywer hom vir skoolhandboeke in Kaaps. Elke keer lei sy pleidooie tot niks omdat Kaaps nie gestandaardiseer is nie. Hy kan gerus die wittes wat Afrikaans gestandaardiseer het nadoen deur Kaaps, desnoods ooreenkomstig sy ideologiese voorkeure, te standaardiseer. Afrikaans is glo “‘gesuiwer’ van Khoi-, Maleisiese en slawe-invloede. Standaardafrikaans is gesien as ‘beskaafde’ Afrikaans wat gehalteonderrig fassiliteer, teenoor ander variëteite soos Kaaps wat as ‘onbeskaaf’ beskou is” (4006). Is daar nie dalk (heelwat) waarheid in hierdie siening nie? So ‘n situasie kan nie goedsmoeds aan apartheid toegedig word nie, want dwarsoor die wêreld neem die gestandaardiseerde taal (feitlik) noodwendig die algemeen-beskaafde vorm aan.

Le Cordeur se swartmag-manie vind uitdrukking in stellings soos die volgende: Henry Jeffreys was in 2006 die eerste “swart” redakteur van Die Burger (3930). “Jakes Gerwel was die eerste swart voorsitter van Media24 en hy is opgevolg deur die eerste swart vrou, Rachel Jafta” (3962). Russel Botman was die eerste “swart US-rektor” (4055). Soos Zelda Jongbloed is Le Cordeur gepreokkupeer met kleur en soos by Jongbloed se swartes is al die genoemde swartes in werklikheid bruin. Adam Small se Kanna hy kô hystoe, met teks wat nie as Standaardafrikaans kwalifiseer nie, word deur Le Cordeur bestempel as “die beste drama in Afrikaans” (3985). “Basil Kivedo het as voormalige MK-vegter vertel dat hy sy vryheidstryd in Afrikaans geveg het” (3968). Strek dít Afrikaans tot eer of is dit veel eerder ‘n ernstige stigmatisering van Afrikaans? As Europees-geöriënteerde mens kan ek eintlik net werklik trots op Afrikaans wees wanneer dit in ‘n beskaafde milieu gebruik word. Wanneer Rapport net oor die referate van twee wit sprekers berig en nie oor wat drie bruin sprekers (waarvan een Le Cordeur was) kwytgeraak het nie, is sy beskuldiging: “Bruin mense word dikwels deur die Afrikaanse media misbruik om politieke punte aan te teken” (3974).

Jonathan Jansen word soos volg aangehaal: “White-dominant campuses are morally unacceptable” (4050). Le Cordeur vervolg: “Die debat verdiep omdat bruin mense nie dieselfde verwagtinge koester van Afrikaans as ‘n wetenskaps- en universiteitstaal nie. Hoewel ek in ‘n vorige studie bevind het dat bruin mense wel taal as deel van hul identiteit beskou, blyk dit dat wit sprekers meestal die taal beskou as ‘n saak van identiteit en taalregte, terwyl dit vir bruin sprekers weer oor bemagtiging gaan” (4050). Daar is sekerlik ‘n gesindheidsverskil oor Afrikaans by enersyds blanke en andersyds bruin Afrikaanssprekendes. Dit is waarom sommige Afrikaners hulle vir die behoud van Afrikaans as universitêre onderrigtaal beywer en bruines grootliks onbetrokke bly en geen poging aanwend om die posisie van Afrikaans aan die Universiteit van Wes-Kaapland te herstel nie. ‘n Kenmerkend onverskillige en dwase reaksie is dié van Nico Koopman wat beweer “dat taal as gebruikstaal geleef moet word en dat die hoër funksies minder belangrik is” (4055). In dieselfde kategorie is Henry Jeffreys se stommiteit: “dat taalstryde slegs polariseer en dit is teenproduktief” (4055). Met ander woorde, moenie vir Afrikaans veg nie, dan sal alles wel wees.

Soos Nico Koopman kan Le Cordeur hom nie genoeg verlustig in Russel Botman se sluwe ras- en geslagsgelaaide teenoormekaarstelling van die (wit) plaaseienaar se seun en die (bruin) dogter van die plaaswerker nie. Hierdie keer noem Le Cordeur dit “aangrypend” (4063). Ek het Botman se vergelyking voorheen in besonderhede bespreek (Praag 20.07.2014). Soos Jonathan Jansen en Heindrich Wyngaard wend Le Cordeur ‘n poging aan om Botman se dood aan beswadderende kritiek toe te skryf (4075). Blankes kry dus die skuld vir sy dood. Die christelike religie word deesdae deur politiek-geprokkupeerdes vertolk asof daar ‘n spesiale sagte plekkie vir nie-wittes moet wees. Le Cordeur brei hierdie sentiment uit na die Afrikaanse koerante. Hy skryf: “Toekomstige Afrikaanse redakteurs … moet sensitief wees vir diversiteit, veral vir die menings van bruin en swart Afrikaanssprekendes” (4081).

Le Cordeur maak geen geheim daarvan nie dat hy homself as ‘n lid van die bruin intelligentsia beskou. Onder Afrikaanse organisasies beveel hy dié aan wat in hulle getransformeerde toestand die kluts die ergste kwyt is, te wete die Afrikaanse Taalraad en die ATKV (4098). Dit is waar Le Cordeur tuisvoel en sy uitlatings ernstig opgeneem word. Dit sluit eise soos die volgende in: Die Afrikaanse media sal “hulself moet herdefinieer en die mening van die bruin Afrikaanssprekende gemeenskap [‘n sinoniem vir Michael le Cordeur] in ag moet neem deur hul beheptheid met ‘suiwer’ Afrikaans te laat vaar en die diversiteit van Afrikaans laat herleef. Deur ‘n bevryde Afrikaans vlerke te gee, bied die media die geleentheid om die volle verhaal van Afrikaans en sy sprekers te vertel én nasiebou te bevorder” (4103). Daardie “bevryde Afrikaans” sal nie vry van onnodige Engels wees nie en sal weens die grootskaalse omarming van Engels ondergaan. Die “vlerke” wat Le Cordeur aan Afrikaans gee, sal sekerlik veroorsaak dat Afrikaans in sy moer in vlieg.

Ferial Haffajee

Ferial Haffajee is die redaktrise van City Press en het die nuus gehaal weens haar probleme met haar personeel wat uit oorwegend swart joernaliste bestaan. Natuurlik bestempel sy haarself ook as “swart”, maar sy word genoop om tussen “multi-racial” en “non-racial” te onderskei (4140). Van kleurblindheid is daar kwalik sprake. Haffajee het volgens eie erkenning ‘n “cappuccino complexion” en word met “Pan-Africanism and black consciousness” gekonfronteer (4241). Sy is blykbaar ‘n Indiër en is aangestel as die opvolger van ‘n egte swart redakteur. Transformatories word haar aanstelling deur haar swart personeel as ‘n terugwaartse stap beskou: “I’d be silly not to recognise that some of the race conflicts we’ve experienced have to do with what I represent – the displacement of a black African person” (4241). “Where there were black people, we were often coloured” (4250).

In hierdie bydrae en dié van bv Zelda Jongbloed en Michael le Cordeur is daar ‘n deurlopende afwisseling van die gebruik van die terme “swart” en “bruin” vir bruines. Die ANC se beleid is egter onlosmaaklik op die rasse-indeling van apartheid gegrond. Waarom dan nie elke groep uitdruklik daarvolgens, dus volgens wat hulle in werklikheid is, aandui nie: dus wit, bruin, swart en Indiër/Asiaat? Oor ‘n honderd jaar sal kwalik van lesers verwag kan word om hierdie sotlike rondspringery tussen “bruin” en “swart” deur bruines te verstaan.

As ‘n “swart vrou” wat haar spore met “struggle journalism” (4161) verdien het, geniet Haffajee die ongekwalifiseerde ondersteuning van vroue soos Esmaré Weideman, die uitvoerende hoof van Media24, en Rachel Jafta, die voorsitter van Media24. Hierdie drie vroue beveel mekaar onderling sterk aan (4145). As “struggle”-joernalis onderskryf Haffajee die ANC se demografiseringsbeleid: “I have a working definition of non-racialism and non-sexism that serves me well in making teams. These should, as far as possible, represent the make-up of South Africa to live true to the constitution of the country, which holds non-racialism and non-sexism as pillars” (4255). Daardie pilare is in werklikheid ydele drome. Wat sy te kenne gee, is dat verdienste/meriete, anders as demografie, nie ‘n deurslaggewende oorweging is nie. “My core argument was that we won’t get anywhere if we continue to classify empowerment as a risk and not as an opportunity” (4255).

Esmaré Weideman

Ek het eers met die Naspers-eeufees besef in hoe ‘n mate Esmaré Weideman (voorheen Van der Merwe, 4615) eintlik ‘n anti-Afrikanerrol, onder die dekmantel van anti-apartheidsgesindheid, speel. Sy was een van diegene wat die verbanne ANC in Lusaka gaan opsoek het (4676). Tydens Naspers se eeufeesviering op 25 Julie het sy dit wys en nodig geag om in die “sleuteltoespraak” verskoning vir apartheid aan te bied, 18 jaar nadat sy dit by die WVK gedoen het (Netwerk24, 26 Julie). “Daar is baie om oor trots te wees, maar ook baie waaroor jy jou kop in skaamte laat hang.” Hier verwys sy nie na Huisgenoot of die Naspers-koerant Son nie. Trouens, in die hele bundel is daar nie ‘n enkele verwysing na Son wat daagliks in Kaaps verskyn nie. Dit is eienaardig dat iemand soos Le Cordeur nie heftig beswaar hierteen gemaak het nie. Weideman gaan soos volg voort met haar toespraak: “Vanaand vier ons ons suksesse met trots, en erken ons foute in nederigheid. Ons erken aandadigheid aan ‘n moreel onverdedigbare politieke regime en die pynlike manier waarop dit in ons nuuskantore en raadsale neerslag gevind het.”

Le Cordeur haal Weideman aan waarvolgens die Afrikaanse media ‘n verantwoordelikheid het om opvoedkundige en geletterdheidsinhoud van gehalte te versprei om op hierdie manier hul lesers te “bemagtig”. “Die dae van Afrikanerjoernaliste wat hulself gesien het as ‘boerekrygers vegtend met die pen in die hand’ is verby” (4092). Iemand soos Le Cordeur vind dit ‘n hoogs misbruikbare stelling. Dit is ironies dat Weideman, wat Huisgenoot ‘n dekade lank suksesvol rioolwaarts bestuur het, hoogheilig ‘n pleidooi vir inhoud van gehalte lewer. Primêr bedoel sy seker kommersiële gehalte; teks wat geld laat invloei.

In 2001 het Weideman die redaktrise geword van You, wat ‘n soort onegte Engelse kind van Huisgenoot is en veral gemik is op bruin lesers wat nie met ‘n Afrikaanse tydskrif gesien wil wees nie. Die jaar daarna het sy ook die redaktrise van Huisgenoot geword en mettertyd ook van Drum. Sy het in al drie gevalle die sirkulsiesyfers opgestoot met ‘n suksesresep wat gehalteverlaging van die inhoud behels: “snot-en-trane-joernalistiek, die oordosis bloed en geweld, die sogenaamde tweekop-kinders” (4307). “Ons behou die reg om oor die wêreld se naarhede te skryf, al is dit skokkend” (4386). Onmiddellik daarna kom sy uit by ‘n baba wat in Upington verkrag is (4391). “Ons as meningsvormers moet standpunt inneem” (4400). Hannelie Booyens het een van die treffers geskryf (4400). “Niemand het nog vir Huisgenoot soveel beteken soos Diana nie” – ‘n “wonderlike sirkulasiebouer” (4414). “Tjekboekjoernalistiek” (4428) speel ook ‘n groot rol.

Ten spyte van die toestand waarin die land verval het, het “trots Suid-Afrikaans” Weideman se leuse geword (4316). Mense met ‘n bietjie pit en sin vir geestelike dinge vermy myns insiens al drie hierdie tydskrifte. Huisgenoot is lankal nie meer “die arm man se universiteit” nie (4340). Dit blyk ook uit Weideman se loslit-Afrikaans. In haar opstel is daar seker meer Engelse woorde as in enige van die ander Afrikaanse bydraes. Sy kom uiteraard ook uit by “Steve Hofmeyr se teegooiery” (4344). Later word daar weer na hom verwys (4433). Die “droomredaksie” (4433) bestaan glo uit “‘n groot klomp slim mense” (4355; ook 4382) en oorheersend uit vroue (4369). Pleks van ‘n tydskrif ‘n tydskrif te noem, verwys sy daarna as ‘n “boek” (4364, 4448).

Salie de Swardt

Salie de Swardt verwys na eens Afrikaanse maatskappye, soos Rembrandt en Sanlam, en skryf: “Hoofsaaklik om praktiese redes, is daar min van Afrikaans in die groepe oor” (4624), Vanweë sy verbintenis met nog ‘n verlore skaap, Naspers, lewer hy geen kritiek op hierdie toestand nie.

Chris van Wyk

Chris van Wyk karakteriseer Naspers as “die beheermaatskappy van ‘n multinasionale tegnologie- en mediakonglomeraat wat in sowat 133 lande sake doen. Die groep is die agtste grootste mediagroep ter wêreld en, volgens aandelemarkkapitalisasie, die grootste mediagroep buite Amerika en China” (4833). “Vir sewentig jaar sedert stigting in 1915 het Naspers uitsluitlik op gedrukte media staatgemaak – deesdae in Media24 saamgebondel. Naspers 2015 snel voort op die elektroniese hoofweg en konsentreer op internetbesigheid en betaaltelevisie. ‘n Ingrypende transformasie van Naspers het dus die afgelope dertig jaar plaasgevind” (4840). Vorentoe wil Naspers hom meer tot organiese groei as samesmeltings en oornames wend (4964). Bedrywighede het veral mobiele platforms (selfone en tabletrekenaars) op die oog (4961).

Van die gekommersialiseerde Naspers kan deesdae kwalik danige aalmoese ten bate van Afrikaans en veral Afrikaners verwag word. Daar is egter twee bemagtigingsprojekte wat blankes uitsluit: Welkom Yizani van Media 24 (4945) en Phutuma Nathi, wat nie-wittes via Multichoice bevoordeel (4950). Hoewel beleggers veronderstel is om te aanvaar dat hulle aandelebeleggings nie noodwendig winsgewend sal wees nie, wou Media24 nie sy nie-wit aandeelhouers hierdie elementêre les leer nie en is R330 miljoen bestee om die nie-winsgewendheid van Welkom Yizani vir sy nie-wit aandeelhouers te neutraliseer (4950). Phutuma Nathi, daarenteen, “het sy deelnemers tot dusver ryklik beloon” (4954).

Slot

Die gevierde skryfster Antjie Krog, wat vir ‘n wyle as ‘n joernalis by Die Burger gewerk het, het met haar emosie-belaaide verbeelding te kenne gegee dat Naspers, eintlik Media24, in ‘n sin ‘n rotnes is. Joernaliste word glo verplig “om al hoe flouer op al hoe kleiner spasies te skryf, terwyl die gerugte van ‘toemaak’ en ‘afskaf’ soos rotte oor hulle keyboards [toetsborde] klouter” (2473). Moenie van Krog verwag om ‘n Afrikaanse sin sonder ‘n onnodige Engelse woord te voltooi nie.

Leon Lemmer: Naspers: Perspektief op 100 jaar (Deel 1)

Nasionale Pers is in 1915 gestig. In 1998 is die naam na Naspers verander; nie net om die naam te verkort nie, maar blykbaar ook om die maatskappy duideliker van assosiasie met die Nasionale Party en apartheid te distansieer. ‘n Eeu na die stigting is fees gevier en ‘n boek gepubliseer: ‘n Konstante Revolusie: Naspers, Media24 en Oorgange (Kaapstad: Tafelberg, 2015, 341p; Amazon Kindle $23.93). Lizette Rabe is die samesteller van hierdie bundel opstelle, wat in groot mate deur vorige en huidige Naspers-werknemers geskryf is. Maar daar is ook die gebruiklike verdagtes wat in hierdie geledere verwag word, soos Sampie Terreblanche, Willie Esterhuyse en Michael le Cordeur, wat bydraes aangebied het of daarom gevra is. As Naspers oor ‘n honderd jaar nog bestaan en ons almal dood is, kan hierdie dokumentering gebruik word om vas te stel hoedanig die siening van hierdie outeurs in 2015 was. Daar is waarheid in die Chinese spreekwoord wat lui: “Die dofste ink is beter as die beste geheue” (Kindle 3248).

Die outeurs is multi-etnies en hulle bydraes is in sowel Afrikaans as Engels. ‘n Mens kan wonder in hoeverre Afrikaans in 2115 gelees sal word. Heel moontlik sal dit vreemd voorkom dat die bundel oorwegend in Afrikaans is. Die maatskappy is begin met die doel om “Afrikanerbelange te bevorder” (6), ‘n “propageet vir Afrikanernasionalisme” te wees (47, volgens Lizette Rabe), wat sekerlik Afrikaans insluit. Sedertdien het die maatskappy ‘n hoogs winsgewende internasionale onderneming geword met hoofsaaklik Engels as voertaal. “Toe Naspers in 1994 op die Johannesburgse Effektebeurs genoteer is, is die maatskappy se geleidelike skuif van sektariese idealisme na internasionale kommersialisering geformaliseer” (2755). Maatskappybelange het toenemend gedraai om “internasionale pop kultuur, veral eers op televisie en later die internet” (2760). Naspers het in ‘n sin die wêreld gewen maar sy siel verloor. Mammon word aanbid. Piet Cillié het as voorsitter verkies om (half apologeties) van surplusse te praat (4520), maar deesdae gaan dit onbeskaamd om die grootste moontlike winste.

Amanda Botha skryf: “Meer stemme registreer kommer dat Naspers ten koste van Afrikaans en sy skeppende produkte, binne groter globale kragte sy roepingsentiment met sy stigting ‘n eeu gelede versaak deur winste en aandeelhouers se beursies as enkele maatstaf te verhef” (2587). Daarom is bv verliesmakende boekwinkels en gehalte tydskrifte, soos Standpunte* en Insig,** gesluit. Kultuur is geweeg en baie ligter as geld bevind. Ton Vosloo verduidelik: “Ons probleem was dat ons nooit ‘n kommersiële boekwinkel wat op Afrikaans gerig was, suksesvol kon bedryf nie, want daar is net nie genoeg voete nie … ons het geleidelik uitbeweeg uit die kleinhandel” (2750).

[* “Gehalte” verwys hier nie na die laaste uitgawes van Standpunte toe André P Brink as redakteur met sy uittartende politiekery vorendag gekom het nie. “In 1975 het Brink Abraham Fischer geloof as ‘n groot Afrikaner wat die begrip Afrikanerdom verruim en verryk het” (2515). In 1983 het Piet Cillié as Naspers-voorsitter gewaarsku dat Naspers nie “blatante wanorde en anargie” sou subsidieer nie (2525). Oor die sluiting van Standpunte in 1986 het Brink gesê: “Die moord op Standpunte – nie net die feit daarvan nie, maar die manier waarop hy nekomgedraai is – sal dalk eendag nog geëien word as een van die skandaligste kleiner hoofstukke in die kultuurgeskiedenis van die Afrikaner” (2536).

** “Gehalte” verwys hier eerder na die vroeëre uitgawes van Insig, bv dié onder die redakteurskap van Koos Human, as na die latere uitgawes, onder die redakteurskap van bv Elmarie Rautenbach, toe stukkies en brokkies met foto’s gepubliseer is.]

In haar voorwoord skryf Esmaré Weideman, die besturende direkteur van Media24, dat daar in Naspers se geskiedenis baie is “waaroor jy jou kop in skaamte laat hang, maar net so baie om op trots te wees” (15). Hiermee berei sy die lesers voor op haar linkse politieke inslag: Dié boek is ‘n “storie oor die transformasie van ras en geslag, die afgooi van politieke en sosiale jukke, sodat ons vandag met trots kan sê gelykheid en vryheid van spraak vorm waarlik die hoekstene van ons maatskappy” (19). “Dikwels het ons geheul, ja. Maar net so dikwels stem dikgemaak, bevraagteken, die vergrootglas laat skyn op ongeregtigheid in al sy fasette” (23). Lizette Rabe verduidelik die boektitel soos volg: Dat “Naspers etlike revolusies oorleef het – en selfs help aanstig het – en elke keer finansieel en struktureel met meer soepelheid op sy voete geland het” (34). Hierdie omwentelinge of innoverings was van ‘n tegnologiese, politiese of kulturele aard (38). Daar is ‘n preokkupasie met (linkse) politiek dwarsdeur die boek terwyl Naspers deesdae ‘n “kommersieel eerder as ideologies gedrewe maatskappy” wil wees (56).

Die trots wat uit die boek straal, neem dikwels die vorm van jakkels-prys-sy-eie-stert aan. Die outeurs word “groot geeste in die Suid-Afrikaanse mediawêreld” genoem (6092). Daar is selfs outeurs wat hulle verwonder aan hoe goed hulle eintlik is (veral Zelda Jongbloed, Michael le Cordeur en Esmaré Weideman). Hulle bekronings en pryse word deur hulleself of ander outeurs in die teks genoem, of redaksioneel aan die einde van bydraes vermeld, saam met ‘n outeursfoto. Le Cordeur se redaksionele aanbeveling (eintlik CV) is die langste. Wat as goed beskou word, het dikwels ‘n politieke konteks, bv Naspers-koerante “het meegehelp om die pad te begin oopmaak vir wat uiteindelik ‘n demokratiese Suid-Afrika sou word” (65). Max du Preez is een van diegene wat nie hiermee saamstem nie (499).

Die feministiese Lizette Rabe verwys na die “glasplafon”* wat in die “vroue-revolusie” deurbreek is en natuurlik ook die “kleurplafon” (69). “Maar een van die grootste omwentelinge was dalk die finale afwerp van ‘n sekere patriargale gesagstruktuur met die ‘WVK-revolusie’ toe jonger joernaliste teen die maatskappybesluit in voorleggings aan die WVK [Waarheids- en Versoeningskommissie] gemaak het” (69). Ek skryf hier onder in besonderhede oor hierdie WVK-insident. [* Martie Retief Meiring noem dat die frase “glass ceiling” in 1984 deur Gay Bryant in die VSA geskep is “vir daardie frusterende hoogte wat vroue in die korporatiewe wêreld wel kan bereik, maar dan net nie kan deurbreek na die hoogste sport nie” (1113).]

Daar is so baie opstelle in die bundel dat ek kwalik almal kan bespreek. Ek beperk my kommentaar tot geselekteerde aspekte, sowel hoogte- as laagtepunte; dus dinge waarin Praag-lesers moontlik belangstel. Die volgorde van my uiteensetting is dieselfde as in die boek. Daar is heelwat oorvleueling en herhaling in die bundel. Dit wek die indruk dat sekere kern-inligting aan outeurs beskikbaar gestel is, of dat party outeurs insae in die bydraes van sommige van die ander outeurs gehad het. Te veel tikfoute het drukfoute geword. Die taalkundige versorging kon ook beter gewees het, bv “uit huis uit” (1393, 3804) pleks van “van huis uit” en “tot mindere mate” (3634, 3639) pleks van “in mindere mate”. Esmaré Weideman gebruik in haar voorwoord die steurende anglisisme “soveel so” (19), ens.

Sampie Terreblanche

Sampie Terreblache is vertrou om die politiek-ekonomiese agtergrond te skets. Hy begin met ‘n “(wit) elite-sameswering” in 1909, toe swart politieke regte uit die Unie-grondwet gelaat is, en hy eindig met ‘n “elite-sameswering tussen die drie grootste magsblokke” in 1990/1994: “die Amerikaans-geleide neoliberale globale empire, die wit beheerde kapitalistiese (of korporatiewe) sektor, en die swart elite wat deur die ANC beheer is” (101). Tereg merk hy op dat “die Suid-Afrikaanse politieke stelsel streng gesproke nie as ‘n demokratiese politieke stelsel beskryf word nie, maar eerder as ‘n politiek-ekonomiese stelsel wat op ‘n proporsioneel-verkose meerderheidsregering [dus swart mag] gebaseer is” (105). Soos John Stuart Mill noem hy dit “die tirannie van die meerderheid” (109).

Leopold Scholtz

Leopold Scholtz vestig die aandag op ‘n interessante historiese gebeurtenis: “In die loop van 1941 het ‘n groep Afrikaners, onder wie dr Hendrik Verwoerd, ‘n konsep-grondwet aanvaar vir die republiek waarna hulle gestreef het. Dit het bepaal dat Afrikaans ‘as die taal van die oorspronklike blanke inwoners van Suid-Afrika’ die eerste amptelike taal sou wees, met Engels ‘as ‘n tweede, aanvullende taal’. Stemreg sou gereserveer word vir diegene ‘van wie verwag kan word dat hulle volksopbouend optree'” (391). Hoewel beter sou so ‘n taalopset nie vir sowel Suid-Afrika as Namibië gewees het nie? Ook behoort stemreg beperk te word tot diegene wat tot die heil van die land bydra. Diegene wat op ander parasiteer, voorspoed saboteer en hulle aan misdaad skuldig maak, behoort nie politieke inspraak te hê nie.

Scholtz vertel van ‘n onderonsie wat die joernalis Schalk Pienaar met Verwoerd gehad het en hy maar teruggekrabbel het: “Wanneer ‘n skilpad die boer met ‘n graaf in die hand sien aankom, hy hom eenvoudig in sy dop terugtrek” (426). Dit is Pienaar wat al in 1968 van “bruin Afrikaners” gepraat het (477). Scholtz maak gewag van PW Botha se “vulkaniese styl” en vertel: “By geleentheid het hy Beeld en Rapport se joernaliste daarvan beskuldig dat hulle ‘lunsrieme’ is wat ‘op hitte raak'” (545).

Met die redakteurskap van Arrie Joubert (2000-2006) het Die Burger se linkse politieke era in alle erns momentum gekry. Kritiek op die ANC het “aansienlik sagter” geword en daar was selfs “negatiewe kommentaar op diegene wat vir Afrikaans, byvoorbeeld aan die Universiteit Stellenbosch, wou veg” (565). Hierdie dwaasheid loop myns insiens in groot mate deur tot op hede. Hoe ‘n Afrikaanse koerant hom nie-geroepe kan voel om vir Afrikaans in die bres te tree, gaan my verstand te bowe. Die linkse Gabriël J Botma beweer egter: “Die Burger het wel een sentrale aspek van Afrikanernasionalisme uit die vorige era na die nuwe bedeling ‘oorgedra’ – sy rol as advokaat vir die behoud van die amptelike politieke en ekonomiese funksies van Afrikaans” (2711). Botma toon om politieke redes dieselfde wrewel as Herman Wasserman, wat myns insiens ‘n afkeur het van omtrent enigiets waaraan Afrikaners waarde heg: “Ek het een of twee keer probeer om te vra waarom dit [Afrikaanse kunstefeeste, soos die Klein Karoo Nasionale Kunstefees (KKNK) op Oudtshoorn] so oorwegend Afrikaans is … met [die meer kultureel-inklusiewe Nasionale Kunstefees in] Grahamstad in gedagte … waarom daar nie meer swart mense was nie” (2779). Sowel Botma as Wasserman het verskoning by die WVK gevra (2788). Botma verkwalik Die Burger selfs omdat die koerant “die ANC dikwels gekritiseer [het] vir sy toewyding tot [eintlik: aan] die gewapende stryd,” asook sy bondgenootskap met die Suid-Afrikaanse Kommunistiese Party (2792).

Hermann Giliomee

Hermann Giliomee vertel dat hy die skepper van die benaming “die groot krokodil” vir PW Botha is (597). “Myns insiens was [Piet] Cillié saam met HF Verwoerd en NP van Wyk Louw die heel belangrikste Afrikaanse meningsvormers van tussen die middel 1950’s en die laat 1970’s” (597). Cillié was ‘n “politieke dier vir wie partypolitiek ‘n ‘bloedsport’ was” (612). Giliomee vind dit tereg werkwaardig dat in die Kemptonpark-onderhandelings “feitlik geen aandag aan die kiesstelsel gegee is nie – en tog bepaal ‘n kiesstelsel die hele politieke stelsel en kultuur wat daaruit ontwikkel het” (648). Dit is maar net een van die opsigte waarin daar tydens die grondwetlike onderhandelings erg drooggemaak is. Giliomee sê later glad te sagkens: “Die NP-onderhandelaars [het] by Kempton Park nie indrukwekkend vertoon” nie (809). Die Westminister-stelsel berus op “die wenner-vat-alles-beginsel” (652) “wat eintlik ‘n demokratiese tirannie beteken” (656). Cillié het myns insiens met die volgende ‘n wysheid verkondig: “Mense aanvaar net besluite van instellings en die uitslag van verkiesings as dit die magsverhouding in die samelewing korrek weerspieël” (665). In die nuwe Suid-Afrika word die blankes en (dalk) veral die Afrikaners onderwaardeer, om dit sagkens te stel.

“Apartheid was ‘n Bolandse idee” (681). Giliomee sê dit omdat DF Malan en die politici en akademici (van Stellenbosch) in sy binnekring in die Wes-Kaap gesetel was. Myns insiens moet die klem eerder gelê word op die feit dat rasse-segregasie die tradisionele beleid van die blanke en by uitstek die Britse koloniale bewind was (hier en elders in die wêreld) en dat apartheid ‘n verfynde of aangepaste voortsetting hiervan was.

Piet Cillié het met Ben Marais, ‘n liberalistiese teoloog, swaarde gekruis oor sy boek, Kleurkrisis van die Weste (1952). Marais het geredeneer dat etniese groepe weinig verskil ingevolge wat deesdae hulle DNS genoem word. Cillié het teengewerp: “Hoe help dit byvoorbeeld Jode en Arabiere in Palestina om te weet dat mense meer eenders is as anders?” (690). Die punt is dat mense individueel en groepsgewys kultureel verskil, dus wat lewenswyse betref, en daardie verskil blyk glad nie uit hulle DNS nie. “Kleur in Suid-Afrika was inderdaad belangrik omdat dit ook die grens tussen ‘volke’ of ‘nasies’ was. Vir Cillié het dit gegaan om ‘nasionale instinkte’ … Apartheid moes Afrikaners en die groter wit gemeenskap help om mag oor hulself te behou” (690). Dit het dus primêr om selfbehoud gegaan en nie om meerderwaardigheid of onderdrukking nie.

LE Neame, ‘n redakteur van die Cape Argus, het Cillié gesteun. Neame “het die opvatting verwerp dat apartheid suiwer gebaseer is op die aanspraak dat die wit ras inherent meerderwaardig is. Vir hom was kleurvooroordeel nie die kern van die saak nie. Die probleem was “national rather than pigmental. Differentiation is not enforced as a brand of inferiority but as a bulwark against the infiltration of people of another civilization” (695). Apartheid het nie ondergegaan omdat dit so onredbaar sleg, soos wat deesdae aan ons voorgehou word, was nie. Giliomee gee ‘n aanvaarbaarder rede: “Die wittes se verswakkende demografiese posisie was die grootste enkele oorsaak van die disintegrasie van apartheid” (738). Blanke Suid-Afrikaners is verswelg deur die getalle-oorwig (gerugsteun deur gewelddadigheid) van die swartes. Dit is die lot wat blankes in die res van die wêreld (bv Amerika, Europa, Australië) na verwagting mettertyd ook gaan tref. “Rotterdam [in Nederland, ‘n land wat apartheid heftig gekritiseer het] het reeds maatreëls vir instromingsbeheer wat soos dié van apartheid lyk” (747).

As kritikus van apartheid vra Giliomee: “Hoe was dit moontlik dat Afrikanernasionalisme so lank met so ‘n harde en wrede beleid kon volhard? ‘n Verklaring hiervoor moet begin by die Afrikaners se veiligheidsvrese en hul klein getalle – een van die belangrikste feite oor die Afrikaners. Hulle is gemaal tussen Engelsprekendes, kultureel en ekonomies soveel sterker, en swartes, met hul getalsterkte. Vir Afrikaners om te probeer voortbestaan as volk deur hulle op die redelikheid van die ander party, of op beginsels van samewerking te verlaat, was ‘n hopelose saak” (809). Tog is daar by Giliomee ‘n sprankie (ydele?) hoop: “Ons weet uit ons eie geskiedenis dat ‘n volk wat sy sout werd is, op die duur nie in ‘n vreemde regering sal berus nie” (832).

Lizette Rabe

Lizette Rabe noem dat Piet Cillié en Hendrik Verwoerd teen 1960 as van “die skerpste intellekte in Suid-Afrika beskryf is” (863). Maar ons weet dat ‘n kommentator heel onlangs om verskoning gevra het omdat hy dit durf waag het om iets goeds van Verwoerd te sê, te wete dat hy slim was. Schalk Pienaar het gesê “Suid-Afrika het net twee gevaarlike leiers geken: lord Milner, ‘n Duitser van geboorte, en Verwoerd, ‘n Nederlander van geboorte” (873). In die nuwe Suid-Afrika is daar myns insiens ‘n hele aantal gevaarlike leiers, maar Rabe verwys nie na enige van hulle nie. Dit is glo Die Burger se rubriekskrywer “Dawie” (dus Cillié) wat in 1959 eerste die frase “klein apartheid” gebruik het (923). Hy het (profeties) geskryf “dat as Nasionaalgesinde koerante en hul joernaliste ”n klomp betaalde papegaaie en ‘n klomp hoera-blaaie’ word, hulle so seker as die son sou ondergaan, gevolg deur die regering, die NP en Afrikanerdom” (933).

Daar het ‘n hewige stryd tussen Cillié en Verwoerd gewoed oor Cillié se voorspraak dat die bruines deur hulle eie mense in die parlement verteenwoordig moet word. “Terwyl die een [Cillié] op ‘n intellektuele vlak wou debatteer, het die ander [Verwoerd] die laagste, brutaal-ongesofistikeerde sluise van Afrikanerdom oopgetrek” (966). Cillié is uit intellektuele geledere gesteun. Daarom het hy geskryf: “Pas maar op vir die houding dat die ‘intellektuele’ kan gaan bars! Moet jul eie volk nie onthoof en dink dat hy deur die moeilikhede vorentoe kan beweeg sonder ‘n kop nie” (1001). Sit ons deesdae nie dalk met ‘n koplose regering nie? Cillié het na Verwoerd as “daardie man” (1015) en “die ander man” (1038) verwys en gesê: “Hy het die Neanderdaller in ons mense opgeroep” (1015). “Cillié het geskryf hy het gemeen Afrikanerdom sou ná republiekwording [1961] ‘groter, buigsamer en behendiger’ word – ‘die Afrikanerdom van De Wet en De la Rey eerder as van Piet Joubert en Cronjé'” (1047).

Martie Retief Meiring

Die feministiese Martie Retief Meiring verwys na die regsgeleerde CJ Langenhoven se mening “dat die vrou as onbevoeg vir ‘n regterspos beskou moet word omdat ‘sy vrou is en hoe beter vrou hoe meer regeer die gevoel en nie die verstand nie. In die meerderheid van gevalle is haar instink reg. Maar die beoefening van daardie instink beteken dat sy op onvoldoende gegewens tot ‘n gevolgtrekking kom. En daardie oordeel is vir ‘n regbank noodlottig'” (1139). MER[othmann] was in die voor-feministiese era ‘n joernalis by Die Burger. Sy het geskryf: “Ons Afrikaanse vrouens in die algemeen is nie partydig vir die vrouestemreg nie, ons is ook nog maar twyfelagtig oor die wenslikheid van vroulike dokters … ‘n vroulike predikant sou vir ons ‘n onding wees en ‘n vroulike regter ondenkbaar” (1143). Retief noem dit “klassieke fluweelhandskoen-joernalistiek” (1143). Aanvanklik is net vrouesake aan vroue joernaliste toevertrou. “Ons [het] spottend na ons afdeling as die ‘vrouedele’ van die koerant verwys” (1173).

Ton Vosloo

Ton Vosloo skryf oor hoe hy as voorsitter van Naspers die WVK-versoek om ‘n verskyning, getuienis en seker ook ‘n verskoning gehanteer het. Hy beweer apartheid het “ontaard in ‘n onmenslike wreedheidsbeleid” (1366). “‘n Mens moet die fout erken en om verskoning vra aan ons mede-Suid-Afrikaners” (1371). Maar hy wou dit nie by die WVK doen en sy geëerde voorgangers en mede-werknemers veroordeel en verloën nie. Die WVK “het politieke offers gesoek in die naam van versoening, of straftoemeting” (1366), terwyl Naspers “dit onomwonde stel dat hy hom nie skuldig ag aan enige skending van menseregte of ander gelykluidende misbruike nie” (1334) “en het nie ‘n belydenis te doen of ‘n apologie te lewer nie” (1455). Vosloo het hierdie verweer geskryf omdat “sowat 150” (1348, 1634) Naspers joernaliste en oud-joernaliste as indiwidue ‘n verklaring aan die WVK gestuur en verskoning aangebied het. Hieroor skryf Tim du Plessis in besonderhede.

Tim du Plessis

Die begeerte om verskoning by die WVK te vra, is blykbaar deur veral Tim du Plessis en Arrie Rossouw, toe adjunkredakteurs by Beeld, as ‘n soort rebellie (1640) teen die besluit van Naspers aangestig (1575). Daarin is hulle sterk gesteun deur iemand soos Christi van der Westhuizen: “As joernalis het ek ‘n spesifieke belang by die geskiedenis van die media in die land: ek wil verstaan hoe my bedryf meegedoen het aan, maar ook weerstand gebied het teen, die ongeregtighede wat gedurende die eras van kolonialisme en apartheid gepleeg is” (1445). Tobie Wiese, toe adjunkredakteur van Insig, het die eerste weergawe van die gesamentlike verklaring geskryf.

Du Plessis haal die finale verklaring volledig aan (1539). Daar word bv verklaar: “Dit is my oortuiging dat (1542): Die koerante van die Nasionale Pers ‘n integrerende deel was van die magstruktuur wat die stelsel van apartheid in stand gehou en toegepas het, onder meer weens die steun wat die meningsvormende koerante in verkiesings en referendums aan die Nasionale Party verleen het” (1547). Dit het vir die beswaardes om bv die erkenning van onreg, nasiebou en “‘n volwaardige demokrasie met geregtigheid” gegaan (1544). Hulle het mede-verantwoordelik vir “vergrype” gevoel (1553) en daarom “opregte verskoning” aangebied (1557). Die sowat 127 ondertekende verklarings (1570, 1601) is aan Dumisa Ntsebeza en John Allen van die WVK oorhandig (1595). [Ntsebeza is verdink van aandadigheid aan die St James-kerkslagting in Kenilworth by Kaapstad in 1993 waarin 11 mense gedood is. Allen was Tutu se biograaf en is met ‘n WVK-pos beloon.]

Wat hierdie ootmoediges gedoen het, het uiteraard uistekend in die kraal van Desmond Tutu gepas. “Binne ure” na die ontvangs van die joernaliste se belydernisse het Tutu ‘n verklaring uitgereik: “Their submission is an extraordinary powerful statement … I want to commend the journalists warmly for following their consciences in the face op very considerable opposition. Theirs is a very significant contribution to reconciliation and the process of healing our land” (1605). Vosloo het eerbaar gereageer: “Die optrede word natuurlik verwelkom deur dr Desmond Tutu en die ongebalanseerde WVK, want die individuele versoekskrifte is feitlik deur die bank eendersluidend en heeltemal eensydig in sy verswyging van byvoorbeeld ANC-wandade. Dit was ook allesbehalwe individueel gedryf, maar georkestreer en daar is inligting van onbehoorlike druk op kollegas … Hulle het nou hulle doel bereik en die bewys daarvan is die gretige omarming van hul standpunt deur die WVK” (1615). Kort daarna het Vosloo verwys na die pyn wat hy ervaar het “van ondeurdagte dislojaliteit teenoor ‘n groot instelling” (1624). Die oorverligte Arrie Rossouw het gedink hulle optrede was “‘n goeie PR- [public relations] oefening” met die oog op Naspers se herposisionering in die nuwe Suid-Afrika (1640). Tim du Plessis betrag sy gedrag steeds “met trots” (1645).

Die filosoof Friedrich Nietzsche het oor die omkering van waardes besin. In die nuwe Suid-Afrika word dit deesdae as ‘n prestige-saak beskou as jy die blanke bewind en apartheid verguis en selfs as jy die terrorisme van die ANC goedkeur. Op ‘n soortgelyke manier gee dit deesdae in Naspers-geledere blykbaar ekstra glans aan iemand as hy/sy daarop aanspraak kan maak dat hy/sy by die WVK om verskoning gevra het. Du Plessis lys die name van al die ondertekenaars wat aan hom bekend is (5320). Maar hy wil niemand die oneer aandoen om sy/haar naam weg te laat nie. Vandaar die volgende versoek: “Die outeur wil graag die lys so volledig moontlik maak: Ondertekenaars wie se name nie hier verskyn nie, kan vir Tim du Plessis kontak” (5350).

Conrad Sidego

By die Naspers-eeufees op 25 Julie het Esmaré Weideman, die uitvoerende hoof van Media24, die volgende halwe waarheid aan die aanwesiges opgedis: “Conrad Sidego vertel hoe hy Parade toe moes loop om te gaan piepie omdat hy nie die badkamer kon gebruik nie. In daardie storie is dekades se leed en vernedering opgeteken. En daarvoor vra ons vanaand amptelik om verskoning” (Netwerk24, 26 Julie). Dit lyk asof haar jare lange redakteurskap van Huisgenoot Weideman hier gehelp het om sensasie te wek. Kom ons kyk na die feite soos deur Sidego self geboekstaaf.

Sidego was aanvanklik ‘n onderwyser wat as die eerste bruin joernalis by Die Burger aangestel is. Hy het “soos ‘n koejawel in ‘n piesangboom” gevoel (1690). Aparte toiletgeriewe was vir die bruin bodes en vir die wit joernaliste beskikbaar. Sidego ag hom toe soveel hoër as die bodes dat hy nie hulle toiletgeriewe wou gebruik nie: “Die toilet, wat ek veronderstel was om met die bodes te deel, het ek vermy” (1704). Ingevolge apartheid kon hy eintlik ook nie die blankes se toiletgeriewe (Weideman se “badkamer”) gebruik nie. Sidego se standpunt is dat hy reg het deur nie geriewe met sy mede-bruines te deel nie. Ook dat hy reg het deur dieselfde geriewe as blankes te wil gebruik; dus dat blankes verkeerd, harteloos, ens, is deur hom uit te sluit. Hy het “instede die lang pad aangedurf na die Parade se openbare geriewe” (1704) om, in Weideman se Huisgenoot-terminologie, “te gaan piepie”.

Hierna het twee dinge gebeur waaroor Weideman doelbewus swyg omdat dit afbreuk aan haar “goeie” Huisgenoot-storie sou doen. Eerstens het Sidego spoedig eie reg gebruik deur na die blankes se toilet te gaan: Ek het “dit wel reggekry om myself in die ‘wit’ toilette in te kry” (1704). Tweedens, na twee jaar het hy by Rapport gaan werk. “Hierdie keer was ek beter voorberei en gemakliker om van die begin af kanse te vat. In die gang af, om die draai, in Rapport se kantore by Waalstraat het die bordjie op die toiletdeur ook duidelik gesê: ‘Blanke mans’. Van die eerste dag af het ek dit geïgnoreer” (1724). Sidego het dus, soos die “Afrikaanses” in die Kaap sê, “vere gekry”. Hy het selfs sover gegaan om vadalisme te pleeg: “Een probleempie het ek opgelos deur ‘n skroewedraaier werk toe te bring. Op ‘n laatwerk-aand was ek persoonlik daarvoor verantwoordelik om ‘Blanke mans’ vir goed te laat verdwyn” (1733).

In ‘n onlangse onderhoud met Murray la Vita het Sidego vertel dat hy te ordentlik deur sy ma grootgemaak is en dat hy eintlik nooit hardegat oor apartheid was nie. In die boek vertel hy ‘n ander storie, bv dat hy op Britstown so kwaad was omdat hy as joernalis ‘n ander winkelingang as die blankes moet gebruik dat hy daardie dag graag ‘n vryheidsvegter, oftewel terroris, sou geword het (1812). Pleks daarvan het die meetsnoere vir hom in lieflike plekke geval. Soos hy dit stel: “Die kanarie … het oorleef – veel meer as oortleef. Gefloreer” (1852). Hy het ambassadeur in Denemarke geword en is tans die burgemeester van Stellenbosch, al woon hy in Rondebosch.

Sidego verwys na die South African Council on Sports (SACOS) se slagspreuk: “Geen normale sport in ‘n abnormale samelewing nie” (1786). “Oor een ding het hulle [“ons sportgemeenskap”] saamgestem: Almal was teen diskriminasie” (1790). Het ons nou ‘n normale samelewing en normale sport, of sit ons met ‘n inploffende staat en samelewing en oorwegend nie-presterende sportspanne omdat dit met diskriminerende rasteikens en -kwotas deurtrek is? Sidego verwys darem later na ‘n “nog steeds onperfekte samelewing” (1848).

Tony Heard

Tony Heard is ‘n oud-redakteur (1971-1987) van die Cape Times. Hy verwys na Schalk Pienaar wat Suid-Afrika se militêre inval in Angola “‘n ligte mistykie” genoem het (1968). PW “Botha’s finger-waving” word “flying boerewors” genoem (2002). Ek wonder steeds waarom Botha so heftig en dikwels gekritiseer word omdat hy met sy vinger gewys het, terwyl Nelson Mandela, wat as ‘n vredemaker en versoener voorgehou word en natuurlik nie as ‘n moeilikheidmaker en terroris nie, telkens kritiekloos sy gebalde vuis in die lug mag rondgeswaai het.

Amanda Botha

Amanda Botha haal Piet Cillié soos volg aan: “Om liberaal te wees, kom minstens vir die Afrikaners op ‘nasionale selfmoord’ neer” (2370). In 1975, toe die Sestigers in die mode was en skrywers soos André P Brink dit noodsaaklik geag het dat hulle by die politiek “betrokke” (2387) moet wees, het Die Burger in ‘n hoofartikel geskryf dat hulle “net ‘n verbygaande berugtheid” soek (2392). Cillié het gepraat van “julle klein skrywertjies … met julle voëltjiebreine” (2404). Nadat Afrikaanse skrywers uitgeweke ANC-lede by die Victoria-Waterval ontmoet het, is Antjie Krog “geesdriftig as tjankende naïeweling in die Naspers koerante beskryf” (2443). “In 1977, toe Human & Rousseau deel word van Naspers, het Krog haar verhouding met haar uitgewer verbreek. Sy het haar besluit so verwoord: ‘Mens was voortdurend bewus van ‘n volledig korrupte Afrikanerleierskap wat klakkeloos op die hande gedra is deur Naspers. Toe H&R saamsmelt kon mens waaragtig nie met selfrespek voortgaan nie” (2447).

By Krog vind ‘n mens selde ‘n ewewigtige, rasionele standpunt. Het sy al beswaar teen ‘n “volledig korrupte” ANC-leierskap geopper? Dan is dit waaragtig sy wat, sonder om tussen medium (enkelvoud) en media (meervoud) te onderskei, sê: “Mens sou dink dat ‘n media [Die Burger] met so ‘n skandelike verlede met alles tot sy beskikking ‘n nuwe samelewing sal wil skep deur met sorg ‘n in-diepte, brawe en veelkantige artikulasie te stimuleer” (2469).

Gabriël J Botma

Gabriël J Botma verwys na Die Burger se kommentaar op die byeenkoms van Afrikaanse skrywers en ‘n ANC-afvaardiging by die Victoria-Waterval. In 1989 is dit onder die opskrif “Linkse fascisme” gepubliseer. Die kulturele boikot teen apartheid is met die onderdrukking van kunstenaars, akademici en wetenskaplikes in Nazi-Duitsland en “alle kommunistiese lande” vergelyk (2672). Die hoofartikel het die groep daarvan beskuldig dat hulle kuns “in diens van politiek stel” en die “totalitêre” idees van die ANC ondersteun (2672).

Botma verwys na ‘n beeld van DF Malan wat “jou voor die hysers ingewag” het in dié koerant se kantore in die apartheidsjare (2707). “Iewers ná die einde van apartheid en die begin van demokrasie het die borsbeeld van DF Malan skielik uit die openbare oog verdwyn” (2712). As selfs Die Burger dit deesdae nie meer nodig en sinvol vind om ‘n beeld van sy eerste redakteur uit te stal nie, wat is die kans dat die Universiteit Stellenbosch, met ‘n rektor soos Wim de Villiers, veel langer die DF Malan-beeld in sy Coetzenburg-sentrum (voorheen die DF Malan-gedenksentrum) sal duld?

Lees verder: Leon Lemmer: Naspers: Perspektief op 100 jaar (Deel 2)

Leon Lemmer: Alex Boraine oor die nuwe Suid-Afrika: Van utopie tot distopie

“Wat ons nodig het, is om al ons kragte te gebruik om van hierdie verdomde regering ontslae te raak” (Die Burger, 30 Junie, p 2). Aan die woord is Alex Boraine (gebore in 1931, met ‘n Afrikaner-pa) wat eens by die ANC vlerk gesleep het. Hy het algemeen bekend geword toe hy Desmond Tutu se adjunk by die Waarheids- en Versoeningskommissie (WVK) was. Aanvanklik wou Thabo Mbeki Willie Esterhuyse in hierdie rol gehad het, maar die ANC-kamerade het besluit dat Boraine net so of selfs meer bruikbaar sou wees. Boraine het hulle nie teleurgestel nie. Tutu en Boraine het as geestelikes aan “die wêreld” getoon dat hulle hulle politieke oorverligtheid uitleef; dat wittes eerder sleg as goed en swartes eerder goed as sleg is. Dié tweetal het hierdie werk opsigtelik so geniet dat ‘n mens kon dink dat hulle dit gratis gedoen het. Dit is egter nie hoe Tutu dinge doen nie. Hy hou van luukshede en het lank ruim bo sy inkomste gelewe, soos John Allen in sy Tutu-biografie aantoon. WVK-vergoeding het Tutu permanent kredietwaardig-welvarend gemaak. Dit was des te meer die geval toe Tutu selfs voordat die WVK-verslag naasteby klaar was na Amerika verkas het om daar lesings oor geregtigheid in die WVK-idioom aan te bied.

Tot sy eer kan genoem word dat Boraine vir Tutu as WVK-voorsitter uit sy aartsbiskoplike purper kleed wou skud, maar Tutu was vasbeslote om die indruk te wek dat hy bonatuurlike ondersteuning geniet. Andersins was Boraine Tutu se onvoorwaardelik ondersteunende adjunk. Soos Tutu het Boraine danksy die WVK welvarend geword. [In sy WVK-era het Boraine tot sy beskikking gehad “two young policemen appointed as bodyguards and drivers” (bron hier onder, p 94). Tutu het geen WVK-onkoste ontsien nie. Volgens Allen het hy meer as 300 mense in diens geneem.] Soos Tutu het Boraine na Amerika gegaan om jare lank letterlik op sy WVK-geskiedenis te kapitaliseer. Hy het ‘n boek oor die WVK geskryf, A Country Unmasked: Inside South Africa’s Truth and Reconciliation Commission (2000) en ‘n outobiografie, A Life in Transition (2008). Na 1990 was Boraine aanvanklik een van die voorste naïewes wat geglo het dat die nuwe Suid-Afrika onder Nelson Mandela as staatshoof en die ANC as die regerende party ‘n utopie sou wees. Nadat die goue meetsnoere vir hom finansieel in lieflike plekke geval het, kon Boraine, soos sommige ander oorverligtes, dit bekostig om ontnugter te raak en selfs daarmee vorendag te kom. In sy jongste boek gee hy in ‘n mate uitdrukking aan sy voorheen sluimerende onverligtheid: What’s Gone Wrong? On the brink of a failed state (Johannesburg: Jonathan Ball, 2014, 167p, R200; ook e-boek, bv Amazon Kindle $25.07).

Dit is vir Boraine onmoontlik om hom van die tentakels van sy oorverligte politieke verlede los te maak. (Hy het wel sy eertydse godsdienstigheid versaak.) ‘n Vorige redakteur van Die Burger, Piet Cillié, het hom “die rooi prins van Pinelands” genoem. Op die buitekant van sy jongste boek is daar lof van Tutu, asook van die skynbaar alomteenwoordige Max du Preez, terwyl die boek aan die nagedagtenis van sy Idasa-genoot en mede-Dakar-ganger, Frederik van Zyl Slabbert, opgedra is. Moenie verwag dat iemand soos Boraine, wat aan ‘n oorgekussingde lewe gewoond geraak het, hierdie boek, waarvoor hy ‘n aantal onderhoude gevoer het, op eie stoom en koste in sy studeerkamer sou skryf nie. Hy het fondse van Rausing Trust en kantoorruimte in Constantia Place gekry, “which helped to facilitate the writing of this book” (p 159). Rausing Trust is ‘n Londense menseregte-organisasie vir wie dit ook gaan om “LGBTI [Lesbian, Gay, Bisexual, Transgender, Intersexed] rights”.

In sy voorwoord verwys Tutu na die kern van Boraine se boek: “For the ANC members [insluitende dié in die parlement] their ultimate loyalty is not to the country or the state. No, their loyalty is to the party” (p xiii). Dit gaan vir die ANC om meerderheidsregering (eintlik swart mag) en nie om demokrasie waarin die heil van alle inwoners vooropgestel word nie (p 57). Dít ten spyte van die feit dat al die ANC-parlementslede “took an oath to uphold the Constitution at all times as the ultimate authority in the land. It is thus not surprising when what are declared to be state occasions are turned into ANC rallies” (p xiii). Toe daar van Mbeki as president ontslae geraak is, is dit nie ingevolge die grondwet gedoen soos dit hoort nie, maar ooreenkomstig die wense van die ANC (p 5, 50). Die parlement het ‘n “virtuel lame duck” geword omdat (al die belangrike) besluite in Luthuli House, die ANC-hoofkantoor, geneem word en nie in die kabinet of die parlement nie (p 7).

Die Grondwethof en ‘n vrye pers het met dieselfde ANC-minagting te kampe (p 41). Gwede Mantashe, die kommunistiese sekretaris-generaal van die ANC, het gesê: “The print media is the official opposition, not the DA” (p 98). Maar daar word later tereg verwys na “a mediocrity about much journalism in the country and very little depth in reporting” (p 133). Die ANC se minagting van kritiek en opposisie volg uit sy kommunistiese kern: “The accusation of ‘Stalinist’ is still frequently applied to key figures, and can be seen in intolerance of opposition, an inclination to suppress dissident views, and concentration of power in one person” (p 42). Daar is hierdie voorspelling: “Should they [die ANC] lose their majority they will refuse to accept the will of the people” (p 58).

Soos bv Helen Zille dink Boraine Mandela was ongekwalifiseerd wonderlik. “We had in Nelson Mandela a leader of world-class proportions” (p 2). Mandela het glo “an outstanding period as president” gehad (p 4). Boraine erken nie dat dinge na 1994 aanvanklik (en noodwendig) bloot beter gelyk het nie. Alles wat oor meer as drie eeue tydens blanke bewind opgebou is, kon selfs deur so ‘n destruktiewe mag soos die ANC nie oornag vernietig word nie. Anders as by Mandela was daar by Mbeki ‘n “lack of wisdom and judgement” (p 5). Daarna het dit van kwaad tot erger gegaan. “Ever since [Jacob] Zuma’s election to the highest office in the land things have gone badly wrong. Wherever we look – education, health, safety and security, unemployment, lack of housing and basic facilities, police brutality, inefficiency, mismanagement, jobs for pals, the right of entitlement of the ruling party, corruption in the public service and at every level of government – we see signs of a failing state. The greed and maladministration displayed by government officials can only be described as obscene” (p 6). “Zuma must go” (p 107).

“The ANC government has all the signs of a liberation movement which has not been able to transform its old habits into good governance” (p 127). Die ANC faal as regering omdat hy in sy 30 jaar in ballingskap lojaliteit jeens die party tot norm en “seizure of power” tot ideaal verhef het (p 8). In Hoofstuk 1 en 2 gee die outeur ‘n historiese oorsig waarin hy die rol van Albert Luthuli, Oliver Tambo, Mandela, Walter Sisulu, Joe Slovo en Steve Biko gunstig voorstel. Soos die gebruik geword het, word beweer dat die Shapeville-slagting (1960) teen vreedsame betogers gepleeg is (p 10) en dat die Soweto-opstand (1976) deur Afrikaans en minderwaardige onderwys veroorsaak is (p 19). Daar is kwalik enigiets nuuts in hierdie hoofstukke. Enkele kritiese stellings kan verwelkom word, bv “There was a great deal of brutality within the ANC during the period of exile” (p 30-31).

Wat wel nuut is, is die brief wat Mbeki in Januarie 1986 aan Van Zyl Slabbert gestuur het, nadat Slabbert hom vooraf ingelig het oor sy planne om uit die parlement te bedank. Die ANC het dus voor die blanke politieke partye hiervan geweet. Mbeki stel ‘n standpunt wat later deur die toegeeflike FW de Klerk aanvaar is: “To insist that some should amend their views before negotiations can take place is to ask not for negotiations but for surrender “(p 36). Die ANC is gevolglik met hulle volle kommunistiese bagasie en hulle verbintenis tot gewelddadigheid tot die grondwetlike onderhandelings toegelaat. Die uiteinde was nie oorgawe deur die ANC nie, maar De Klerk wat mandaatloos die blankes tot roemlose algehele magsoorgawe gelei het. Boraine haal dele van die Organisasie vir Afrika-Eenheid (OAE, sedert 2002 die Afrika-Unie) se Harare-verklaring (21 Augustus 1989) aan, wat enkele dae nadat De Klerk staatshoof geword het (15 Augustus 1989) uitgereik is. Daarin word eise aan die Suid-Afrikaanse regering gestel. In elke opsig het die OAE sy sin gekry, hoewel daar deesdae min sprake van “equal citizenship” vir blankes (p 38) en “an independent and non-racial judiciary” (p 39) is.

In Mbeki se brief noem hy Slabbert “an afrikaner [met ‘n kleinletter] who will be an African [met ‘n hoofletter] and therefore happy to live as an equal and at peace with other Africans regardless of race and colour” (p 36). Boraine het sedertdien agtergekom dat hy nie gelukkig in die nuwe Suid-Afrika is nie en seker ook dat blankes tweederangse burgers is, dat daar nie vrede heers nie en dat ras en kleur steeds ‘n deurslaggewende rol speel.

Wat ek interessant vind, is dat Mbeki se Afrikaner/Afrikaan-terminologie deur iemand soos Albert Nothnagel oorgeneem is (Praag 4 Julie). Sedert 1990/1994 doen Nothnagel homself as oorverlig voor. As parlementariër het Boraine ‘n ander Nothnagel geken, wat hy in sy boek in onvleiende perspektief stel. Hy vertel wat kort na die Soweto-opstand gebeur het: “I was physically threatened by a National Party member who blamed my party [die Progressiewe Party] for the slaughter which took place on that fateful day, 16 June 1976. Albert Nothnagel confronted me in the dining room of parliament, quivering with rage, and looked set to strike me. I left him with his mouth open and red with anger” (p 19). GPS is die globale posisioneringstelsel. GPS-gesproke lê Damaskus en ANC-Gatkruip baie ver van mekaar af. Nothnagel se frontverandering het nie by Damaskus plaasgevind nie.

[Met die voorafgaande paragraaf as agtergrondskennis stel Nothnagel homself in ‘n nog meer onvleiende lig met die volgende twee sinne in ‘n onlangse brief in Die Burger (24 Julie, p 15): “Die beste deel van my loopbaan was die deelname aan die sterwensbegeleiding van apartheid. Ek het sedert 1974 [!] besef dat die doodsklok vir apartheid sal lui.”]

Boraine verwys na “the mediocrity of ANC MPs” (p 48) en die gevolglike “mediocrity in parliament” (p 130). “There ought to be at least a degree of competence within parliamentary representation. It appears that many who are appointed through the list system have minimal qualifications, and this shows in the lack of participation in debates and committee work by many MPs. It is legitimate to wonder whether the majority of MPs actually read and understand the content of legislation, and in particular the consequences which flow from each piece of legislation should it become law” (p 67). Daardie “list system” is ‘n onding. Parlementslede word deur elke politieke party volgens daardie party se voorkeurvolgorde benoem en nie deur kiesers per kiesafdeling verkies nie. Die politieke partye hou hiervan, want dit plaas hulle in beheer van sake. Dit geskied egter ten koste van demokrasie, dus direkte inspraak deur die kiesers. Party-oppermag is maar net een van baie kommunistiese idees wat kenmerkend van die nuwe Suid-Afrika is.

In 2003 het die Electoral Task Team onder die leiding van Van Zyl Slabbert sy verslag voltooi. Daarin is aanbeveel “a shift from the list system to a combined list/constituency-based system, which would approximate to a people’s parliament far more than the current system” (p 69). Hiervan het niks gekom nie. In 2013 het die DA tereg opgemerk: “There is currently no direct link between the voting public and individual MPs. There is merely a link between the public and political parties” (p 73-74). “Candidates should come from the area they represent,” want dit is “a means of improving their individual accountability” (p 71). Die huidige bestel van proporsionele verteenwoordiging “ensure that minority parties had a presence in parliament” (p 74). Daar is al voorgestel “that at least 50 per cent of the members of parliament should be elected directly by constituencies” (p 75), maar die ANC verkies om te bly klou aan maksimale gesentraliseerde partybeheer.

Die gehalte van diegene op die regbank kan ook bevraagteken word omdat ras en geslag en demografiese verteenwoordiging pleks van “experience, merit and integrity” (p 90) ‘n deurslaggewende rol by die aanstelling en bevordering van kandidate speel. “The strength and the ability and the competence of the court depend to a significant extent upon the quality of the legal representatives” (p 83). Aan die Judicial Services Commision (JSC) word daar openlik soos volg voorgeskryf: “The need for the judiciary to reflect broadly the racial and gender composition of South Africa must be considered when judicial officers are appointed” (p 85). Wat ook afkeurenswaardig is, is die feit dat “the JSC is heavily weighted in favour of the legislature and the executive” (p 85), dus die ANC.

‘n Mens kan dus wonder in hoeverre daar werklik voldoende skeiding tussen die wetgewende en regterlike gesag is. Zuma wil sodanige skeiding eerder afbreek as handhaaf. Hy het gesê: “The powers conferred on the courts cannot be superior to the powers resulting from the political, and consequently administrative, mandate resulting from popular democratic elections” (p 89). Zuma is, volgens Boraine, “dead wrong” (p 89). Die Helen Suzman Foundation se standpunt is: “In a constitutional democracy an independent judiciary must be staffed by judges of the highest intellectual ability and moral character who not only understand but also live the spirit of the constitution” (p 87). Die ANC wil egter nie ongekwalifiseerd aan die grondwet onderdanig wees nie. Hy wil die grondwet verander of dan ten minste vertolk en toepas soos dit hom pas.

‘n Mens moet nie vir ‘n oomblik dink dat Boraine se kritiek op die huidige ANC hom nostalgies na die blanke politieke bewind laat verlang nie. Hy skryf van “the horrific legacy of 300 years of colonialism and a system of racial discrimination which reached into every area of life, its obscene and demeaning tentacles squeezing the life chances of more than 80 per cent of the population” (p 78). Boraine verwys na swartes in die apartheidsera as “being routinely and legally excluded from experience in government at every level” (p 78). Dit is ‘n oordrewe stelling. In die tuislande en in plaaslike besture in die res van die land was daar vir swartes geleenthede om in die politiek bedrewe te raak, maar baie van hierdie ampsbekleërs is sistematies uitgemoor, veral in opdrag van en deur die ANC. Dit pas Boraine om nie hierna te verwys nie.

Die laaste drie hoofstukke (6 tot 8) spreek die ondertitel van die boek direk aan: ‘n staat in die proses van mislukking, maar daar word min gesê wat nuut is. Daar word bv na grypsug en korrupsie verwys; dinge wat, soos gewelddadigheid, deur die UDF/ANC met voorbeeldstelling en opsweping aan die massa geleer is. “Many who were disadvantaged and deprived all their lives believe deeply that they are entitled to share in the riches of South Africa … it is not limited to the entitlement of opportunity; it often appears to be an entitlement to taking what can be termed ill-gotten gains” (p 99). Verder: “A great deal of today’s corruption stems from the state of mind which existed in the [ANC’s] exile period. The loss of the moral compass has not happened in the last few years, it seems to have happened a long time ago” (p 100-101). Deur die gebreke in die ANC (uitsluitlik) aan sy periode van uitgewekenheid te koppel, stel Boraine sy held, Mandela, vry hiervan. Hy doen dit sonder om besonderhede te verstrek oor waarom Mandela in daardie tyd tronkstraf uitgedien het. ‘n Veel swaarder straf vir sy misdade kon maklik geregverdig word.

“Everywhere we look, we see the dismal signs of that failing state in education, health, safety and security, the high rate of unemployment, the lack of housing and basic facilities for millions of people, the tragedy of Marikana … inefficiency, mismanagement, jobs for pals, and corruption in the public service and at every level of government” (p 114; soortgelyk aan p 6 hier bo aangehaal). “The ANC has failed to provide a vision for a just, peaceful and economically secure South Africa … Not only is there a lack of vision, there is also a deficit in leadership which threatens the peaceful and sustainable future of South Africa” (p 127).

In sy geheel wek die boek ‘n lam indruk. Boraine wou nie graag die ANC kritiseer nie. “This is a book I wish that I didn’t have to write. But write it I must. It has to do with initial admiration, shared by many, of the ANC and then watching in dismay as the party started slipping towards a failing state” (p 139). “I voted for the ANC in 1994 and looked forward to a new era in South African politics … Slowly I and so many others began to be disillusioned by the insistence on entitlement, the intolerance of opposition, the maladministration at every level of government, and the corruption, which assumed alarming proportions” (p 140). Boraine sou eerder sy eie beeld as oorverligte liberaal wou bestendig. Om te erken dat “die regses” se toekomsvisie in 1990/1994 en sedertdien van ‘n ANC-regering meer akkuraat as dié van die liberales of oorverligtes was en is, is egter te veel om van Boraine te verwag.

“A failing state could become a failed state if not checked. Very importantly, it also means that reform from within the ANC is impossible” (p 142). Hiermee word die sirkel voltooi. Voorheen is beweer dat apartheid nie hervorm kon word nie en uitgewis moet word. Nou word iets soortgelyks van die ANC gesê. “Because the culture of power seems to be so ingrained [in the ANC], genuine and extensive reform is simply out of the question. What is needed is a new coalition which will give South Africa a fresh start and enable it to return to the period which has been termed the Mandela years” (p 143). In laaste instansie bly Boraine dus polities onredbaar. Hy bly klou aan die Mandela-mite asof daarin heil vir ‘n ontwikkelde en eens vooruitstrewende, beskaafde, Westersgeöriënteerde staat kan wees.

Leon Lemmer: Wannie Carstens se onvoorbeeldige paternalisme

Pleks van ‘n Afrikaanse taalraad in die ware sin van die woord te wees, is die Afrikaanse Taalraad (ATR) ‘n versoenings- en meertaligheidsraad. Versoening word dermate oordryf dat kulturele verskille, bv tussen wit en bruin mense, misken word. Daarenteen is daar by taal, en spesifiek by Afrikaans, in die ATR-geledere ‘n oorbewustheid van verskille, wat dikwels “variëteite” genoem word.

Aan die Universiteit Stellenbosch (US) doen ‘n soortgelyke gestremdheid hom voor. Enersyds word diversiteit gepredik; dermate dat van die Diversiteit Stellenbosch gepraat word. Die eens Afrikaanse US is in ‘n meertalige inrigting getransformeer. Andersyds word kulturele verskille geïgnoreer. Alle Maties word in dieselfde kookpot gedwing, met blankes en Afrikaans wat amptelik gedoem is om van meerderheid- tot minderheidstatus afgegradeer te word. Transformasie kry voorkeur bo akademie.

Soos in die geval van die ATR word van die US iets anders gemaak as wat hy behoort te wees. In albei gevalle word die vonk hiervoor deur die mode-politiek van die oomblik verskaf. Nóg die ATR nóg die US is ongekwalifiseerd trots Afrikaans. Wie kon in die vorige eeu dink dat so ‘n bedenklike gesindheid jeens Afrikaans so vroeg in hierdie eeu onder Afrikaanssprekende blankes sou ontwikkel?

Vanweë sy sterk assosiasie met blankes/Afrikaners word Standaardafrikaans nie (openlik/onomwonde) deur die ATR gepropageer of bevorder nie. Pleks daarvan word die diversiteit van Afrikaans, oftewel die variëteite van Afrikaans, tot vervelens toe beklemtoon. Ook dat meertaligheid ‘n bate is, pleks van om te konsentreer op die uitbouing van ordentlike, agbare en so suiwer moontlike (bv nie-anglisistiese) Afrikaans. Die ATR versuim om pogings aan te wend om Afrikaans teen die verstikkende oorheersing van Engels te verskans.

Op die ATR-webwerf word die “breë Afrikaanse gemeenskap” aangespreek. Net soos met die woord “Standaardafrikaans” sal jy die woord “Afrikaner” glad nie daar teëkom nie. Daarom ontbreek verwysings na die Genootskap van Regte Afrikaners ook. Vir die ATR gaan dit om inklusiwiteit, oftewel “eenheid in diversiteit”. Die woord “bemagtiging”, met sy sterk ANC-inslag, kom telkens voor. Op 24 September gaan die ATR 90 jaar van Afrikaans vier. Heel voorspelbaar is die tema: “Die vele gesigte van Afrikaans.”

Dié siektetoestand by die US en ATR weerspieël die patologie van die nuwe Suid-Afrika. Die geykte betekenis van woorde word verwring of ander woorde word gebruik om die ware toedrag van sake te verdoesel. Rassediskriminasie word regstelling genoem. Verandering/nie-verbetering/opdondering word transformasie genoem. Ondergaande boere heet opkomende boere. Droogmaak/onvermoë word uitdagings genoem. Nie-meriete/korrupsie heet soms bemagtiging, ens.

Vanweë ‘n skewe agenda word dinge dikwels nie by die naam genoem nie. Byvoorbeeld, op 14 Augustus gaan daar ‘n byeenkoms by die Afrikaanse Taalmonument in die Paarl gehou word (ATR-webwerf, Nuus). Dit word nie, soos dit hoort, Afrikaansdag genoem nie. Nee, dit heet Taaldag, seker sodat niemand uitgesluit moet voel nie. Nico Koopman is een van die mense wat uitgenooi is om deel te neem. Hy het sy intreerede uitsluitlik in Engels gelewer en het hom as hoogleraar en dekaan onderskei met die spoed waarteen die US se Fakulteit Teologie (die ontaarde NGK-Kweekskool) verengels het. Dit is die soort manewales wat deesdae op die terrein van een van die Afrikaner se allerheiligste plekke, die Taalmonument, ontplooi word.

Wannie Carstens dien nie meer in die ATR-direksie nie. As eerste ATR-voorsitter en jare lange direksielid is sy gees egter aldaar steeds baie vaardig. Sy jongste artikel weerspieël daardie gees (ATR-webwerf 17 Julie en Die Burger, 23 Julie, p 15). Daarom voel ek verplig om in hierdie skrywe van Afrikaanssprekende blankes te praat en nie van Afrikaners nie, asook eerder van Afrikaanssprekendes as om die boosaardige term “Afrikaanses” te gebruik. Carstens skryf na aanleiding van ‘n artikel van Carryn-Ann Nel. Sy noem haarself ‘n “trotse, jong bruin vrou” (Beeld, 28 April, p 17). Op haar beurt het sy na aanleiding van ‘n artikel van Michael le Cordeur geskryf (Netwerk 24, 16 April). Hy beskou homself as ‘n ghoeroe van die “Afrikaanses”, bv van die mengeltaal Kaaps en die klopse. Carstens se artikel blyk ‘n laatgeboorte te wees. Ten spyte van die lang wordingsgeskiedenis sê Carstens niks of bitter min wat nuut is.

Le Cordeur het gal afgegaan oor die baie wit gesigte by die Ghoema-musiektoekennings. Hierdie geleentheid is op KykNet uitgesaai. Ghoema word met bruines geassosieer, daarom moet hulle, volgens Le Cordeur, die televisieskerm vul. Pleks daarvan was die uitsending, in sy loslit Afrikaans, ‘n “All White Show”. Wanneer dit by Afrikaans kom, opper hy egter geen beswaar as die ATR enige verwysing na blankes en veral Afrikaners soos die gif vermy nie. Volgens hom mag bruines nie soos “bywoners” van Afrikaans behandel word nie. Afrikaners mag egter maar in die ATR-konteks ongenoemdes, selfs onnoembares, wees en in die nuwe Suid-Afrika soos tweederangse burgers behandel word. Wanneer begin Le Cordeur om teen rassediskriminasie teen blankes te velde te trek?

Nel het in die Le Cordeur-idioom beswaar teen die baie wittes by ‘n Afrikaansbyeenkoms. Soos die lede van Open Stellenbosch wil sy “welkom voel”. Dit word algemeen aanvaar dat bruines glad nie so entoesiasties soos wittes oor Afrikaans is nie. Sy ontken dit egter en rek haar opvatting oor wat Afrikaans is tot by Nathan Trantraal se koeterwaals. Op daardie soort “Afrikaans” is sy danig trots. In die kommentaar onderaan sê die huidige voorsitster van die ATR, Anne-Marie Beukes, polities korrek, maar taalkundig inkorrek, haar steun aan Nel toe.

Le Cordeur en Nel se beswaardheid is ras-/kleurgebaseerd. Carstens, wat nie buite die raamwerk van politieke korrektheid kan dink nie, steun hulle; soos Beukes. Ooreenkomstig die mode-politiek en ATR-missie word soos volg kwantitatief gedink: Die meeste Afrikaanssprekendes is bruin, gevolglik is bruines die bepalende heilsfaktor vir Afrikaans. Die gehalte/kwaliteit van Afrikaans, soos dit ewewigtigheidshalwe hoort, mag nie in ag geneem word nie. Onderliggend aan hierdie gesindheid is die ANC se gelykheidsmanie; die een-mens-een-stem sindroom. Al die variëteite van Afrikaans word dus van gelyke waarde geag; ook dié (soos Kaaps) wat onnodig en oorvloedig met Engels besoedel is.

Veralgemenend kan gesê word dat bruines nie oor die heil, bv die gehalte en voortbestaan, van Afrikaans bekommerd is nie. Mense soos Le Cordeur, Henry Jeffreys en Danny Titus gee telkens die versekering dat vrese oor die toekoms van Afrikaans (heeltemal) ongegrond is. Hulle redenasie lui min of meer soos volg: Daar is so baie Afrikaanssprekende bruines en hulle word al hoe meer, dus is daar nie ‘n kat se kans dat Afrikaans sal uitsterf nie.

Nel verseg om te erken dat dit ‘n gebrek aan belangstelling is wat veroorsaak dat bruines versuim om (in groot getalle) by Afrikaansbyeenkomste op te daag, maar sy laat hierdie moontlikheid oop. Wie sou dan in plaas van die bruines namens hulle as spreekbuis optree? Die polities korrekte, paternalisties neigende Wannie Carstens. Terug tot by die Khoi-San en natuurlik die arme slawe kan bruines op sy steun reken.

Carstens begin sy artikel soos volg: “Nel is heeltemal reg. Te dikwels bestaan ‘n byeenkoms van Afrikaanssprekendes net uit wit mense. Ons sal die demografie van Afrikaans in ag moet neem.” Carstens se benadering is dus heeltemal in ooreenstemming met die demografie-manie van die ANC. Ooreenkomstig Carstens se wens probeer die ATR in die samestelling van sy direksie en in sy bedrywighede om hiper-demografie-inagnemend regstellend te wees. “So dikwels skitter die grootste groep moedertaalsprekers van Afrikaans deur hul afwesigheid by sulke geleenthede.” Moet die blankes hiervoor, by ope byeenkomste, die skuld aanvaar of is dit aan apatie by bruines te wyte? Dat Carstens voel hy moet namens die bruines hulle Afrikaanssaak stel, kan in sigself ‘n aanduiding wees van hierdie groep se flou belangstelling in die wel en wee van Afrikaans.

Soos Nel sê Carstens nie of hier sprake van apatie is nie. Hy kom eerder met oorbekende statistiek vorendag. Daarvolgens is “meer as 60% van die Afrikaanse gemeenskap nie wit … nie. Hiervan is meer as 50% van die totale Afrikaanse huistaalsprekers bruin.” Daarna kom Afrikaanse feeste onder sy soeklig: “As ons na Afrikaanse feeste in die land gaan, is die oorgrote meerderheid van die aanwesiges wit Afrikaanssprekendes. Dit is asof die bruin Afrikaanse gemeenskap met die Suidoosterfees in die Kaap en gedeeltelik met die KKNK gepaai [?] moet word … Maar wat van die ander feeste? Aardklop, Innibos, die Vrystaat Kunstefees,” ens.

Die Suidoosterfees word deur Media24 spesifiek met die oog op (oorwegend) bruin gehore aangebied. Daarteenoor word doelbewuste wit eensydigheid nie by die ander feeste aangetref of toegelaat nie. Polities korrek sal Carstens Media24 nie oor die pro-bruin ingesteldheid van die Suidoosterfees kritiseer nie. Hy kon wel vra waarom Media24 nie ewewigtigheidshalwe ook ‘n jaarlikse fees met die oog op (oorwegend) blanke gehore aanbied nie, bv ‘n Van Riebeeck-, Vryburger- of Boerefees. Op grond waarvan word bruines deur Media24 vir bevoordeling uitgesonder terwyl Naspers die afgelope honderd jaar sy voortbestaan en welvaart hoofsaaklik aan blankes te danke het?

Die punt is dat al die bestaande Afrikaanse feeste oopgestel vir bywoning deur enigeen is. Dit is ook bekend dat baie gedoen word om nie-wittes na hierdie feeste te lok. Dikwels word juis dit as ‘n vereiste vir enige owerheidsubsidiëring gestel. In hierdie era van vryheid mag nie-wittes nie teen hulle sin tot bywoning gedwing word nie. As die gehore deesdae steeds nie demografies verteenwoordigend blyk te wees nie, kan hierdie saak maar gerus met rus gelaat word. Voorheen was daar gedwonge rasseskeiding. Deesdae is daar gedwonge rasse-integrasie, asof dit iets is wat noodwendig goed is. Pleks daarvan behoort indiwidue en etniese groepe vryheid van assosiasie gegun te word. Daar is geen heil in die opdringing van een groep se kultuur aan ‘n ander nie. Alle blankes stel nie in die klopse belang nie. Alle bruines hou nie van boeremusiek nie. Gun elkeen die vryheid om sy kultuur uit te leef, mits dit nie die uitlewing van ander kulture aan bande lê nie.

Vervolgens gaan Carstens onbeskaamd in sy paternalistiese rat. Volgens die HAT is paternalisme “uitoefening van, kontrole oor of sorg vir onderdane [of bloot ander mense] op ‘n vaderlike manier.” Carstens skryf onrealisties/idealisties: “Die grootste groep van die bruin gemeenskap wil ook Afrikaans wees, wil hul lewe in Afrikaans leef, wil hul kinders in Afrikaans laat leer (op skool en op universiteit), wil in Afrikaans aanbid, wil in Afrikaans werk, wil in Afrikaans op verhoë en in teaters deelneem – wil dus volledig Afrikaans wees.” Daardie “grootste groep” waarna Carstens verwys, is hoofsaaklik die minder ontwikkelde bruines. Ontwikkelde bruines is geneig om (in die openbaar) buitengewoon dislojaal teenoor Afrikaans te wees. By diesulkes is daar geen begeerte om “volledig” Afrikaans te wees nie; veel eerder om hulle daarvan te distansieer. Die Verenigende Gereformeerde Kerk (VGK, wesenlik die ontaarde NG Sendingkerk) openbaar dikwels ‘n voorliefde vir Engels, selfs in situasies, soos gemeentes (bv in kerkdienste), waar dit onvanpas/disfunksioneel is. As die NG Kerk en die VGK saamsmelt sou sinodesittings en ander kerklike byeenkomste uitsluitlik in Afrikaans dikwels nie meer aanvaarbaar wees nie. Dit is vir my onbegryplik dat dít nooit as ‘n argument teen kerkvereniging gebruik word nie; seker maar omdat dit hoog in die mode is om eerder eenheid en eendersheid as “verskeurdheid”/verskeidenheid voor te staan.

“Vir die bruin gemeenskap is Afrikaans ook van belang, die behoud van Afrikaans as skooltaal en as universiteitsonderrigtaal is net so belangrik vir bruin Afrikaanssprekendes as wat dit vir wit Afrikaanssprekendes is.” Afrikaans as onderrigtaal is vir al hoe meer blanke Afrikaanssprekendes nie van deurslaggewende belang nie. By ontwikkelde bruines is dit so in nog groter mate. Dink aan die voorval enkele jare lede toe Afrikaanssprekende bruin ouers die Laerskool Mikro in Kuilsrivier wou verplig om, anders as in die res van die skool, spesiaal onderrig in Engels aan hulle kinders te verskaf. Dink aan die geval Russel Botman wat aanvanklik beweer het dat hy onderrig in Afrikaans aan die US uitbou deur bruin studente met bv studiebeurse te bevoordeel, net om later te erken dat bruin studente, soos sy eie kinders, onderrig in Engels verkies.

“Die Universiteit van Wes-Kaapland (UWK) het volledig Engels geword. Is ‘n omgekeerde proses nie hier nodig nie – dat die UWK weer primêr vir Afrikaanssprekendes voorsiening maak?” Let op hoe tentatief (eintlik slapgat) Carstens hom oor hierdie skandalige situasie uitlaat. Hy vra eerder ‘n vraag as om openlik en sterk op terugverandering by die UWK aan te dring. Dit is ‘n hoogleraar in Afrikaans, Jakes Gerwel, iemand wat uittartingshalwe sy intreerede in Engels gelewer het, wat as rektor die oorwegend Afrikaanse UWK in ‘n eentalig Engels inrigting getransformeer het. Hy het dit gedoen omdat ANC-politiek by hom baie swaarder as die heil van Afrikaans geweeg het. Wat die UWK sedertdien versuim om vir Afrikaanssprekende bruines te doen, word deesdae van die US verwag. Dit is waarom US-raadslid Koos Bekker verkeerdelik beweer dat die US ‘n spesiale historiese verpligting teenoor bruin studente het, terwyl dit in werklikheid ‘n opsetlik versaakte plig van die UWK is. Wat Carstens nie noem nie en (ontwikkelde) bruines se algemene belangeloosheid by Afrikaans bevestig, is dat daar nog geen daadwerklike protes uit bruin geledere teen die algehele verengelsing van die UWK opgeklink het nie. Die UWK was sedert 1960 drie dekades lank die hoofsentrum en voedingsbron van bruin kultuur. Verswarting en verengelsing het hierdie rol sedertdien grootliks vernietig.

Carstens skaar hom in so ‘n mate by die bruines dat hy Afrikaanssprekende blankes tekortdoen: “As daar gepraat word oor [studie]beurse vir Afrikaans of vir Afrikaanssprekende studente, word meestal net wit studente in ag geneem.” Dit is ‘n hoogs twyfelagtige, eintlik laakbare, stelling. As US-raadslid behoort hy te weet dat daardie universiteit talle en progressief al hoe meer studiebeurse eksklusief vir nie-wit studente beskikbaar stel. Waar studiebeurse eksklusief vir blankes beskikbaar was, het die US enersyds geweier om enigiets daarmee te make te hê, of andersyds hom met sy beswaardheid selfs tot die hof gewend. Kortom, studiebeurse eksklusief vir nie-wittes is toenemend beskikbaar, maar sodra daar sprake van studiebeurse eksklusief vir wittes is, word die US se inklusiwiteitstrewe vooropgestel.

Sonder om met voorstelle voor ‘n dag te kom, vra Carstens: “Wat kan ons doen om seker te maak die Afrikaanse gemeenskap word altyd [!] in sy volle verskeidenheid verteenwoordig daar waar Afrikaanssprekendes bymekaarkom? … Daar is werk wat op ons [!] wag” Carstens dink seker by uitstek aan Afrikaansbyeenkomste. Maar wat van ander aksies, soos wanneer teen plaasmoorde betoog word, of wanneer vrywilligers hulp verleen, bv om pikkewyne van oliebesmetting te bevry? Dan skitter nie-wittes in hulle afwesigheid. Carstens verwag van blankes om die (relatiewe) apatie/onbetrokkendheid/onbesorgdheid van bruines oor Afrikaans te verminder, op die gevaar af dat Afrikaanssprekende blankes van paternalisme beskuldig word. Deelname aan Afrikaansbedrywighede is oop vir enigeen. In baie gevalle, soos by Carstens en sy geesgenote, word agteroor geleun om bruines nie net toe te laat nie, maar hulle (meer as) welkom te laat voel. Tog is die resultate teleurstellend. Aan die blanke kant moet daar myns insiens êrens ‘n genoeg-is-genoeg wees.

Carstens gaan uit van onhoudbare aannames. ‘n Gemeenskaplike taal waarborg nie kulturele eendersheid nie. Dink maar aan die groot kulturele verskillende wat daar tussen inwoners bestaan waar die koloniale taal, bv Engels of Frans, die amptelike of algemene gebruikstaal is. Sommige wittes en sommige bruines het (in ‘n mate) Afrikaans as hulle gemeenskaplike taal en Carstens en die ATR erken dat daar groepsgewys verskille in Afrikaans aangetref word. Daardie verskille is egter nie net ooglopende voorkomsverskille, soos woordeskat en uitspraak, nie maar ook diepgaande gesindheidsverskille. Soveel te meer is daar tussen wittes en bruines kulturele verskille. Daarmee word nie ontken dat daar taal- en kultuurgewys ook oorvleueling, dus gemeenskaplike terrein, is nie. Maar om, soos Carstens in die vorige paragraaf, as ideaal te koester dat wittes en bruines by Afrikaansbyeenkomste “altyd” demografie-verteenwoordigend saamgegooi moet word, is om ernstig te dwaal. Vanweë taal- en kultuurverskille mag en behoort daar ruimte vir Afrikaansgeleenthede te wees waar die juk van demografie afgeskud en enigeen vryelik toegelaat word om deel te neem of weg te bly.

Teen die einde van sy artikel blyk dit dat Carstens ‘n Praag-leser is. Hy beweer dat iemand hom op die Praag-webwerf gekomplimenteer het met die stelling dat hy die “bruin stem in Afrikaans ingebring het.” Dit bevestig sekerlik die groot mate van onbesorgdheid/onverskilligheid wat daar by bruines oor Afrikaans bestaan; dat Carstens gevolglik voel dat hy namens bruines aan die blankes moet preek; dus die spreekwoordelike leviete moet voorlees. Van preek gepraat: Hoe meer Carstens met verkieslik ‘n ope gemoed op die Praag-webwerf lees, des te beter word die kanse dat hy tot inkeer sal kom; dus ‘n regte Afrikaner kan word.

Leon Lemmer: Universiteit Stellenbosch: Verder oor die afgrond

Die rektor van die Universiteit Stellenbosch (US), Wim de Villiers, het myns insiens op 30 Mei doelbewus versuim om die dood ‘n eeu tevore van die US se groot weldoener, Jan Marais, op die US-kampus te gedenk. Pleks van ooreenkomstig die US se stigtingsvoorwaarde dit te beklemtoon dat die US oorwegend ‘n Afrikaanse universiteit moet wees en bly, het De Villiers in sy intreerede as rektor op 29 April die minister van hoër onderwys, die kommunis Blade Nzimande, ge-eggo: “Stellenbosch is not an Afrikaans university.”

Kort voor 30 Mei is Afrika-dag (25 Mei) en kort daarna Jeugdag (16 Junie), eintlik ‘n verheerliking van die Soweto-opstand in 1976, egter wel amptelik op die kampus gevier, asook Mandela-dag (18 Julie). Afrika- en Mandela-dag is nie openbare vakansiedae nie, maar hulle sterk assosiasie met swartes maak hulle viering vir De Villiers gebiedend. Van Riebeeck-dag (6 April), oftewel Beskawingsdag, is weens FW de Klerk se oorgawe aan swart mag nie meer ‘n openbare vakansiedag nie en die neo-US het geen erg daarin om dit te gedenk nie. In werklikheid behoort die intrede van Europese beskawing in Suidelike Afrika deur al die universiteite in die streek gevier te word; des te meer omdat die universiteitswese een van die vele vrugte van Europese beskawing is.

As iemand nog oor die aard van De Villiers se mentaliteit getwyfel het, het hy seker gemaak dat almal weet waar sy simpatie lê toe hy heeltemal ongevraag ‘n artikel ter viering van Mandela-dag gepubliseer het (kyk hier onder). Dié dag word deesdae jaarliks op die US-kampus gevier. (Op die Universiteit Vrystaat se webwerf staan dat elke dag daar Mandela-dag is.) Aan die US het die Mandela-viering vanjaar, soos wat kenmerkend van die neo-US geword het, ‘n Engelse naam, Toasties for Tummies, gehad (US-webwerf 22 deser); gratis toebroodjies is eksklusief aan nie-wittes uitgedeel. Maar moenie van die neo-US verwag om een keer in ‘n eeu Jan Marais te gedenk nie, al is die US veel meer aan Marais as aan Nelson Mandela verskuldig. Van ideologiese neutraliteit, soos dit by ‘n universiteit hoort, is daar geen sprake nie, gevolglik word Afrikadag, die Soweto-opstand en Mandela-dag gevier omdat hulle met swartes geassosieer word. Beskawingsdag en Afrikaansdag (14 Augustus), daarenteen, word vanweë hulle assosiasie met blankes, veral Afrikaners, nie gevier nie.

Die jongste is dat die US die sogenaamde Slag van Andringastraat (1940) na 75 jaar op 27 deser gaan gedenk. De Villiers sal een van die sprekers wees. Volgens ‘n berig op die US-webwerf (22 deser) het blanke studente in 1940 “groot skade” in die bruin woongebied aangerig. Uiteraard word polities korrek niks gesê oor die klipgooiery en skade wat die bruines aan onder meer ‘n koshuis aangerig het nie. Die Slag van Andringstraat word afgestof en eensydig heropgedis omdat De Villiers daarna in sy intreerede verwys het. Hy het toe aangekondig dat die US voortaan die vermeende nageslag van hierdie bruines eksklusief met studiebeurse gaan beloon; as’t ware ‘n Wim de Villiers beloning-vir-klipgooi projek. Sy toespraak op 27 deser kan aan hom die geleentheid gee om verskoning te vra omdat die US ‘n driekwarteeu lank gesloer het om met die geld vorendag te kom. Vir die soveelste keer sedert 1990 word geweld en ander misdaad ruim vergoed.

De Villiers is klaarblyklik vasbeslote om te bewys dat hy sy voorganger, Russel Botman, in politieke linksheid kan oortref; dat die aanstelling van ‘n blanke as opvolger vir ‘n bruin rektor transformatories glad nie ‘n terugwaartse stap was nie. Sedert sy diensaanvaarding op 1 April het De Villiers hom binne sy eerste kwartaal as rektor met oorgawe en onontsnapbaar in die linkse politieke hoek vasgeverf. Hy leef sy onredbare linksheid met passie uit. Sy verknogtheid aan mode-politiek verseker dat hy presies die teenoorgestelde standpunt as Allan Bloom (1930-1992) huldig: “True openness means closedness to all the charms that make us comfortable with the present” (The Closing of the American Mind: How higher education has failed democracy and impoverished the souls of today’s students, London: Penguin, 1987, p 42).

Die De Villiers-redenasie kom neer op iets soos die volgende: Die land word nie deur die beste mense (op al drie vlakke) regeer nie. Op die regbank word nie die beste regslui aangestel nie. In die nasionale sportspanne word nie die beste spelers gekies nie, ens. Die demografie-gedrewe, polities korrekte US is gevolglik gemaklik daarmee om nie die akademies beste studente tot studie toe te laat of die akademies beste dosente aan te stel nie. Daar is by die US glo steeds ‘n strewe na uitnemendheid, maar deesdae is dit sekerlik eerder politieke as akademiese uitnemendheid.

Wim de Villiers oor Mandela-dag

In sy artikel ter viering van Mandela-dag (Die Burger, 16 deser, p 15) noem De Villiers Mandela by voorkeur Madiba, soos ‘n mens van ‘n onkritiese bewonderaar kan verwag. De Villiers dink ons doen die nalatenskap van Mandela gestand deur “te besin oor hoe ons mekaar help om vooruitgang te maak in die lewe.” Vergete is die ANC se pogings om die land onregeerbaar te maak en tot in die grond af te breek. De Villiers meen Mandela is “die man wat ons steeds onderrig oor die deugde van onbaatsugtige diens aan andere.” Werp dit lig op die soort “onderrig” wat die US verskaf? Het Mandela ook ‘n lofwaardige voorbeeld met sy bomplantveldtog gestel? Is selektiewe geheue ‘n bate in die akademie? Wanneer het Mandela “onbaatsugtig” en versoenend geword en mooi broodjies begin bak? Eers nadat hy sy sin gekry het, naamlik toe swartes die politieke mag oorgeneem het. Eers toe is van almal verwag om die gewelddadigheid, wat so kenmerkend van die UDF/ANC was, stop te sit. Mandela was die grondlegger en eerste hoof van MK, die geweldsarm van die ANC. Mandela is die onbetwisbare vader van die geweld wat tot op hede in die land voortduur.

De Villiers spog met die US-dwaasheid om in 1996 ‘n akademies waardelose eredoktorsgraad aan Mandela toe te ken. Dit maak sin vir De Villiers, want so ‘n daad is in die mode en polities korrek. Dit verhoog die aansien van die US in die linkse politiek, maar glad nie die akademiese aansien van die universiteit nie. Aan die neo-US het dit die gevestigde gebruik geword om akademiese korrektheid ondergeskik aan politieke korrektheid te stel; iets wat gewoon ‘n skande is. Mandela word soos volg aangehaal: “Onderwys is die kragtigste wapen waarmee ons die wêreld kan verander.” Dit pas De Villiers om nie te noem dat dit marxiste is wat die wêreld eerder wil verander as verbeter nie. Ook nie dat dit die UDF/ANC was wat die strydkreet “liberation before education” aangehef het en daarmee ‘n geslag onopgevoedes of ongeskooldes gelewer het nie.

Wanneer De Villiers oor navorsing aan die US skryf, noem hy polities korrek “maatskaplike uitdagings soos werkloosheid, armoede [en] ongelykheid.” In sy intreerede het De Villiers in sy Amerikaanse idioom ‘n swart student as navolgenswaardige voorbeeld voorgehou. Hierdie keer is dit ‘n bruin student wat glo by die US se Hope@Maties-program gebaat het. Let op die Engelse benaming en dat die program eksklusief by “histories agtergeblewe skole” aangebied word. Neem dit dus met ‘n knippie sout as die US roem op sy inklusiwiteit. Blankes mag van bevoordeling uitgesluit word, maar nie-wittes moet altyd in dieselfde mate of meer as blankes by enige bevoordeling ingesluit word. Gaan De Villiers volgende keer ‘n blanke student (bv ‘n Afrikaanssprekende boerseun) as toonbeeld voorhou of sal hy liewer polities korrek ‘n Indiërstudent uitsoek?

Die US-studenteraad het ook ‘n beursfonds. Uit die Engelse naam, M4M (Maties for Maties), kan (moontlik) afgelei word dat dit hier ook by voorkeur om hulp aan nie-wittes gaan. De Villiers noem dat die US vanjaar meer as 22 000 aansoeke vir die 5 000 studieplekke ontvang het. Wat hy gerieflikheidshalwe nie noem nie, is dat daar ras- en geslagsgebaseerde kwotastelsels bestaan waarvolgens nie-wit eerder as wit kandidate en vroue eerder as mans tot studie aan die US toegelaat word. By studentetoelating bestuur die US intern (dus buite die openbare oog) na willekeur die pas van verswarting. Wat oogluikend aan die neo-US teen blankes gepleeg word, kan kognitiewe ongeregtigheid en kognitiewe ontmagtiging genoem word. Die soort diversiteit wat nagestreef word, is die vermindering van die blanke komponent en die vermeerdering van die nie-blanke komponent by sowel die studente as die personeel. Inklusiwiteit word vertolk as die insluiting van nie-wittes by enigiets waarby blankes betrokke is. Die omgekeerde geld egter nie. Daarom word blankes in talle opsigte uitgesluit van die bevoordeling wat aan nie-blankes toebedeel word, of blankes word in mindere mate bevoordeel, bv by toelating tot studie, studiebeurse, plasing in koshuise, ens. Dit kom op doodgewone rasse- en geslagsdiskriminasie neer maar word transformasie of regstelling genoem.

Daar is geen sprake van ewewigtige nie-rassigheid of ewekansige onbewustheid van kleur nie. Sowel ras as geslag speel ‘n deurslaggewende rol in alle besluitneming aan die neo-US. Byna 55% van die US se inkomste uit studentegelde word aan beurse en lenings uitbetaal. Hiervan gaan 55% aan bruin, swart en Indiërstudente, hoewel hulle steeds die minderheid is. De Villiers wil vorentoe graag meer beurse toeken en dit sal sekerlik by voorkeur aan nie-wittes gaan, want alles moontlik word gedoen om te sorg dat wanneer die US in 2018 sy eeufees vier die nie-wittes die meerderheid sal wees. Die studiegeld wat blankes betaal, asook blankes se donasies, maak dit moontlik om kwistig studiebeurse aan nie-blanke studente toe te ken.

Andreas van Wyk oor Jan Marais

Saam met De Villiers se artikel is daar ‘n foto gepubliseer van die geleentheid toe Mandela ‘n eredoktorsgraad van die US ontvang het. Klaarblyklik word dit as ‘n trotse oomblik in die geskiedenis van die US beskou. Andreas van Wyk was toe die rektor en hy lyk hoogs in sy skik met wat die US gedoen het. Van Wyk was ‘n Broeder en het in 1992 tydens sy ampstermyn as rektor gesorg dat die wet op die US verander word deur te spesifiseer dat die universiteit se voertaal toe Afrikaans was. Amanda Gouws en Johan Hattingh was onder diegene wat daaroor gal afgegaan het (Pieter Kapp, Maties en Afrikaans, Pretoria: Protea Boekhuis, 2013, p 62-63).

Van Wyk is die voorsitter van die trustees van Het Jan Marais Nationale Fonds. Hy het die leiding by die plegtigheid op 30 Mei geneem toe Marais se dood na ‘n eeu gedenk is. Die teks van sy toespraak by die dinee in die Coetzenburg-huis, wat eens Marais se woning was, is op LitNet (Menings, 1 deser) gepubliseer. Daarin maak hy geen melding van Marais se uitdruklike voorwaarde vir sy skenking wat die ontstaan van die US moontlik gemaak het nie. Marais se bewoording is: “De Hollandsche Taal in zijn beide vormen – dwz Afrikaans zoowel als Nederlandsch – geen minder plaats dan het Engelsch innemen zal” (JC Steyn, Ons Gaan ‘n Taal Maak, Centurion: Kraal Uitgewers, 2014, p 183). Van Wyk se verontskuldiging is dat die nakoming van Marais se voorwaarde die verantwoordelikheid van die trustees van ‘n ander fonds, die Jan Marais Fonds, is.

Onderaan sy teks kan gesien word dat Van Wyk nogal geïrriteerd was omdat iemand dit durf waag het om hom te kritiseer omdat hy nie Marais se US-stigtingsvoorwaarde opgehaal het nie. Die punt is dat Van Wyk een van diegene is aan wie die verantwoordelikheid toevertrou is om te sorg dat Marais se wense uitgevoer word noudat hy dit nie meer self kan doen nie. Van Wyk weet eerstehands van die stelselmatige agteruitgang van Afrikaans aan die US. Hy weet dat dit De Villiers se uitgesproke beleid is om nie net voort te gaan met die verswarting en verengelsing van die US nie, maar dat hy hierdie prosesse wil versnel. Op hierdie manier sal Afrikaans ongetwyfeld al hoe meer afgeskaal word. Op die US-webwerf en in die berigte in Die Burger word Marais se US-stigtingsvoorwaarde deurgaans en myns insiens doelbewus verswyg. Van Wyk se mening kan nog aansienlike gewig op die kampus dra, as hy maar net bereid sou wees om vir Afrikaans in die bres te tree. Enigeen wat met gesag oor Marais se nalatenskap kan praat behoort te beklemtoon dat die US taalgewys op die verkeerde pad is. Die rektor en die US-raadsvoorsitter behoort uitgedaag en verkieslik verplig te word om sonder omhaal van woorde te sê of hulle Marais se wens eerbiedig of ignoreer. ‘n Mens behoort nie ter wille van die vrede oor so ‘n belangrike saak soos die heil van Afrikaans as onderrigtaal te swyg nie.

Wim de Villiers se brief

Na sy eerste kwartaal as rektor het De Villiers ‘n omsendbrief per e-pos aan die US-personeel en -studente gestuur (US-webwerf 17 deser). Eintlik reageer hy op Open Stellenbosch se weerstand teen Afrikaans op die kampus: in die klaskamers, administrasie en koshuise. De Villiers is gepla met die Grondwet en die Departement Hoër Onderwys se beleid en glad nie met Marais se stigtingsvoorwaarde nie. De Villiers vertolk sy standpunt as nie-ideologies, oftewel nie-polities: “Die behoud van Afrikaans as onderrigtaal moenie beskou word as die aankleef van ‘n bepaalde politieke ideologie of ‘n meganisme vir uitsluiting nie. Enige taal, in ons konteks ook Engels, kan ‘n struikelblok in die pad van toelating of akademiese sukses wees. Daarom is dit die US se oogmerk om tersiêre opvoeding deur middel van Afrikaans én Engels te bevorder … [gevolglik] gaan ons nie by ‘n ideologiese debat – hetsy pro- of anti-Afrikaans – betrokke raak nie.”

Die Burger (20 deser, p 1) het in sy berig De Villiers se bevordering van Afrikaans én Engels beklemtoon. Die punt is dat die huidige taalbeleid van die US, waarvolgens Afrikaans en Engels net voorgraads (teoreties) gelyke status geniet, reeds ‘n verkragting van Marais se voorwaarde is. Afrikaans mag nie ‘n mindere status as Engels hê nie, terwyl openlik erken word dat nagraadse onderrig (hoofsaaklik) in Engels geskied en dat tolking van Afrikaans na Engels voorgraads nodig is, maar nie noodwendig tolking van Engels na Afrikaans nie. Die US is moreel, histories en kontekstueel (as die enigste Weskaapse universiteit wat in ‘n mate onderrig in Afrikaans aanbied) veronderstel om pro-Afrikaans te wees, maar De Villiers weier om openlik pro- of anti-Afrikaans te wees. Daar is egter geen rede om sy pro-Engelse gesindheid te bevraagteken nie.

Die gevaar wat die US se huidige taalbeleid van gelyke status vir Afrikaans en Engels inhou en die rektor se oorgewilligheid om aan die eise van ‘n klein groepie in die swart minderheid toe te gee, het pas by ‘n buurinrigting, die Landboukollege Elsenburg, geblyk toe die 50-50%-taalbedeling oornag in uitsluitlik Engelse onderrig verander is, al is die Afrikaanssprekende studente die meerderheid (Maroelamedia 23 deser).

Dat De Villiers nou erken dat Engels ‘n uitsluitingsmeganisme kan wees, is ‘n wins. Die rede waarom hierdie erkenning polities nie te inkorrek is nie, is omdat plattelandse bruin studente probleme met onderrig in Engels kan ondervind. Die belange van blanke studente, veral Afrikanerstudente, geniet sekerlik nie voorkeur bo dié van nie-blanke studente nie. Die uitgesproke ideaal is dat die blanke studente minder en die nie-blanke studente meer moet word; in getal en persentasiegewys.

Voorheen het ‘n bruin en hoogs aktivistiese bevrydingsteoloog as die studentedekaan gefunksioneer. Daarna is hierdie pos uitgebrei deur ‘n Sentrum vir Inklusiwiteit te stig met dieselfde aktivis aan die hoof. Hierdie skuif is deur die vorige rektor, Russel Botman, sonder die US-raad se goedkeuring gedoen. Die sentrum is gevolglik gesluit. De Villiers het hierdie afskaffing ondersteun met die argument dat inklusiwiteit in alle US-aksies nagestreef moet word. Swart studente dring egter op die herinstelling van die pos van studentedekaan aan. Omdat toegewing aan eise uit daardie oord aan die orde van die dag is, word hierdie saak nou verder deur die US-bestuur ondersoek.

Transformasie, wat in die praktyk wesenlik verswarting en verengelsing beteken, gaan versnel word. Nico Koopman, ‘n bruin bevrydingsteoloog, is onlangs met De Villiers se seën as ‘n viserektor aangestel. In sigself is hierdie aanstelling deel van transformasie. Nou gaan die woord “transformasie” deel van Koopman se viserektorbetiteling word. Transformasie, wat glad nie deel van die wesenlike akademiese aard van ‘n universiteit is nie, gaan waar moontlik oral figureer. Daar word selfs gewag gemaak van die “transformasie-kompetensie” van die personeel en studente. By dosente is blote akademiese bekwaamheid klaarblyklik nie meer voldoende nie. Hulle sal ook die vermoë moet openbaar om entoesiasties die mode-politiek van transformasie te ondersteun. Daar gaan ook “vernuwing van die institusionele kultuur” wees. Soos op Potchefstroom word die eertydse prominensie van Afrikanerkultuur en Afrikaans nie op die kampus geduld nie.

‘n Kantoor vir Transformasie gaan tot stand gebring word en ‘n Transformasiekomitee word gestig. Hierdie opset lyk boosaardiger as die Sentrum vir Inklusiwiteit wat afgeskaf is. Nog is dit het einde niet. ‘n Navorsingsleerstoel in Versoening en Transformasie gaan ingestel word. Dit herinner aan die Institute for Reconciliation and Social Justice aan die Universiteit Vrystaat wat na die Reitz-sage deur Jonathan Jansen in die lewe geroep is. Die studentedekaan, die hoof van die transformasiekantoor en die transformasieprofessor in die nuwe leerstoel, asook moontlike ander personeellede in hierdie drie instansies, sal seker by voorkeur almal nie-wit moet wees* om “legitimiteit” aan hierdie poste te verleen, of dit sal mense moet wees wie se oorverligtheid oorbekend, oftewel berug, is. (Kampustalent wat vir aanstelling in die leerstoel kwalifiseer, is die uitgelese Anton van Niekerk en die aartsfeminis Amanda Gouws.) Aan die US word daar deesdae in elk geval indien enigsins moontlik nie-wittes aangestel, sodat dit as ‘n wen-wen transformasiesituasie getakseer sal word. [* Samuel Johnson (1709-1784) het die absurditeit van hierdie soort redenasie met die volgende opmerking uitgewys: “Who drives fat oxen should himself be fat” (James Boswell, The Life of Samuel Johnson, London: Everyman, 1992, vol 2, p 527.)]

Suiwer akademies gesproke is hierdie skuiwe egter ‘n ramp, want baie geld, wat progressief meer sal word, word na hierdie nie-akademiese foefies gekanaliseer. Dit is geld wat aan ‘n egte universiteit vir die uitbouing van die akademie aangewend sou word. Hou in gedagte dat die eertydse Departement Afrikaanse Kultuurgeskiedenis, wat voortreflike akademiese werk gedoen het, nie toegelaat is om aan die neo-US voort te bestaan nie. ‘n Leerstoel in Versoening en Transformasie, wat ‘n sterk ANC-geur het, word egter nou as nodig, selfs as noodsaaklik, beskou. Wat dit duidelik uitwys, is dat daar ‘n verskuiwing van behoudende, sinvolle akademie na ANC-gedienstige politieke opportunisme plaasgevind het.

Michael le Cordeur oor Mandela-dag

Toe Michael le Cordeur sien sy rektor, De Villiers, het oor Mandela-dag in Die Burger gepubliseer, het hy blykbaar besluit om ook ‘n artikel oor sy held saam te stel en dit oor die boeg van Afrikaans te gooi. Myns insiens het Die Burger (21 deser, p 11) sy teks graag gepubliseer. (Oudergewoonte is Le Cordeur se artikel ook op die webwerf van die Afrikaanse Taalraad gepubliseer.) Vir Le Cordeur is Mandela baie meer as bloot ‘n held. Le Cordeur is ‘n Mandela-fanatikus wat Mandela by voorkeur Madiba noem en wat nooit enige negatiewe uitlating oor hierdie geweldenaar maak nie. Baie van die oorbekende Mandela-sprokies, soos sy teedrinkery met Betsie Verwoerd en sy dra van die Springbokrugbytrui, word afgestof en vir die soveelste keer vertel.

Le Cordeur beweer Mandela was lief vir Afrikaans en dat hy na Afrikaners uitgereik het al was dit Afrikaners wat hom tronk toe gestuur het. [Op LitNet (Onderhoude, 23 deser) stel hy dit soos volg: “Die Afrikaners dra swaar aan hulle skuldgevoelens en oor wat hulle aan Madiba gedoen het.”] Le Cordeur dink dat min mense Mandela sou verkwalik as hy wraak geneem het, maar pleks daarvan het hierdie goeie mens versoening gepredik. Hy haal ‘n verlinkse outoriteit soos Antjie Krog aan om te bevestig dat die blankes onnodig bang vir die Mandela-bewind was. Soos spoedig geblyk het, was die meeste blankes egter heeltemal tereg bekommerd oor ‘n gesofistikeerde, ontwikkelde land wat eensklaps op ‘n rampspoedige manier deur onbekwame swartes regeer is.

Mandela het glo Afrikaans in die tronk geleer om beter met sy bewaarders te kommunikeer. Dit is egter bekend dat Mandela Afrikaans gelees het om inligting ter bevordering van sy politieke, bv terroristiese, bedrywighede te bekom. Niël Barnard noem bv dat Mandela Christiaan de Wet se boek, Die Stryd tussen Boer en Brit, gelees het (Geheime Revolusie, Kaapstad: Tafelberg, 2015, p 146). Mandela het ook kennis geneem van wat in Afrikaanse koerante staan, maar dit was sekerlik ter bevordering van sy politiek van swart mag. [In sy genoemde LitNet-onderhoud erken Le Cordeur dat Mandela Afrikaans geleer het om Afrikaners “te kry dat hulle inkoop” op sy idees.] Saam met Krog kla Le Cordeur omdat min publisiteit aan Mandela verleen is terwyl hy in die tronk was. Dit is tog sekerlik ‘n maklik verstaanbare veiligheidsmaatreël, al is dit seker so dat Le Cordeur verkies dat daar toe reeds onbeperkte bewondering vir ‘n veroordeelde terroris moes gewees het.

Omdat Le Cordeur sy lofskrif vir Mandela oor die boeg van Afrikaans gooi en hy die bekendste Mandela-sprokies heropdis, staan hy noodwendig ruimte aan Ingrid Jonker se gedig “Die kind” af. Die gedig handel oor ‘n swart kind wat deur die apartheidsregime se veiligheidsmagte deur die kop geskiet is. Dit kom neer op die oorbekende storie van wittes wat aan moord skuldig is en dat ‘n heeltemal onskuldige swarte met sy lewe geboet het. Mandela het dit in 1994 tydens sy eerste staatsrede in die parlement voorgelees. Naïewes was destyds in Die Burger en elders gaande oor die sogenaamde erkenning wat Mandela daarmee aan Afrikaans gegee het. Maar dit is tog duidelik dat Mandela op sy sluwe manier die gedig misbruik het om ‘n hou teen Afrikaners in te kry. Hy sou nie ‘n teks voorlees het wat swartes in ‘n slegte lig stel nie. Le Cordeur se kommentaar is kenmerkend van sy linkse politieke ingesteldheid. Mandela het glo hiermee die Afrikaners, wat (tereg!) gedink het dat hulle in die nuwe Suid-Afrika “gemarginaliseer sou word, … onkant gevang.”

Le Cordeur hou daarvan om in sy geskrifte homself as toonbeeld voor te hou; om homself tussen die leser en die onderwerp te plaas. Die leser moet bewus daarvan gehou word dat hier ‘n belangrike outeur aan die woord is (kyk die volgende paragraaf hier onder). Daarom noem hy dat Jakes Gerwel sy Afrikaansdosent was. Gerwel se spesialiteit was om Afrikaanse literatuur met die oog op die politiek daarin te lees. Daarom was Jonker se genoemde gedig een van sy gunstelinge. Dit is ongetwyfeld Gerwel wat Mandela aangemoedig het om hierdie gedig vir linkse politieke doeleindes in die parlement te misbruik. Le Cordeur se mening is dat Mandela ‘n “enorme nalatenskap” het. Hy impliseer dat hierdie nalatenskap net positief is. Deel hiervan is glo dat Afrikaans “bevry van sy gekontamineerde verlede” is. In werklikheid is daar baie wat voortreflik tydens die blanke bewind was; ook in die geskiedenis van die Afrikaner en Afrikaans. Le Cordeur kan gerus ‘n slag krities na die besoedelde hede kyk; ‘n land wat vrot van bv korrupsie, geweld en ondoeltreffendheid is. Is dit nie per slot van sake deel van Mandela se “enorme nalatenskap” nie?

Selfvertroetelend sluit Le Cordeur sy artikel soos volg af: “Al weet ek dat ek meer krediet [eintlik: erkenning] sou kry as ek in Engels publiseer, maak ek werk daarvan om vir elke Engelse artikel ook ‘n Afrikaanse een te skryf. Vergeleke met wat Mandela vir ons [?] moes opoffer, is dit dalk ‘n klein prys om te betaal.”

Slot

‘n Mens aanvaar geredelik dat daar verskil van mening oor die politiek bestaan. Vir my is die ANC se politiek met sy sterk kommunistiese inslag onaanvaarbaar. Afgesien van die ideaal van ideologiese neutraliteit staan dit akademici nie vry om in hulle hoedanigheid as akademici politiek op so ‘n manier te bedryf dat die wese van die universiteit aangetas word nie. Die afgrond waarna in die opskrif verwys word, is nie soseer ‘n politieke afgrond nie as ‘n akademiese een. Deur oor hierdie afgrond te gaan, beland die universiteit in ‘n politieke moeras wat sy akademiese kern kan vernietig.

Ten slotte stippel ek ‘n vierpuntplan uit wat die US kan gebruik om uit sy dieper wordende politieke moeras te kom:

Eerbiedig die wense van Jan Marais. Stel dit as ononderhandelbaar dat die US vorentoe oorwegend ‘n Afrikaanse universiteit gaan wees.
Stel die akademies beste dosente aan, dus ingevolge bewese bekwaamheid en nie volgens gewaande potensiaal nie en sonder inagname van bv ras en geslag.
Laat die akademies beste kandidate tot studie toe, dus ingevolge bewese bekwaamheid en nie volgens gewaande potensiaal nie en sonder inagname van bv ras en geslag.
Bestee geld aan die uitbouing van die akademie en nie aan politieke foefies nie.

Opsommend sal die volgende Amerikaanse leuse dalk die duidelikste tot De Villiers spreek: “Better education for the best people” (Bloom, p 49). Op hierdie manier kan sommer ook van die meeste lede van Open Stellenbosch ontslae geraak word.

Leon Lemmer: Dirk Mudge oor die onafhanklikwording van Namibië

Dit is algemeen bekend dat Dirk Mudge (gebore in 1928) ‘n leidende rol in die onafhanklikwording van Suidwes-Afrika (SWA, nou bekend as Namibië) gespeel het. Die blanke bewind in Rhodesië (nou bekend as Zimbabwe) het in 1980 tot ‘n val gekom. Hiervoor moet John Vorster en Pik Botha ‘n mate van verantwoordelikheid aanvaar. In 1990 het dieselfde lot SWA getref. Hierdie magsoorgawe het plaasgevind met Vorster en daarna PW Botha as die Suid-Afrikaanse staatshoof, met Pik Botha deurgaans as die minister van buitelandse sake (1977-1994). Ek onthou hoe Vorster vertel het dat dieselfde lot as Rhodesië ons nie sal tref nie omdat Suid-Afrika ‘n “soewereine, onafhanklike staat” is. Oor SWA was die profesie dieselfde: “Dat wat in Suidwes-Afrika gebeur nooit in Suid-Afrika sou gebeur nie” (bron hier onder, p 374). Suid-Afrika se “bevryding” van blanke bewind in 1994 weerspieël egter in baie opsigte wat in hierdie twee buurlande (en veral in Namibië) gebeur het.

Mudge stel Vorster gunstig en PW Botha ongunstig voor. “My verhouding met PW Botha was so anders as dié wat ek met John Vorster – vir my altyd oom John – gehad het” (p 260). PW Botha was lus om Mudge te “donner” (p 259). Dit is moeiliker om Pik Botha, wat “‘n formidabele onderhandelaar was” (p 326), te karakteriseer. Mudge het gesê “dat Pik graag die bruidegom op elke bruilof en die lyk op elke begrafnis wou wees” (p 261, 400). Max du Preez noem Pik ‘n “cowboy-diplomaat” (p 16).

Sedert die onafhanklikwording van Zimbabwe en Namibië het die Suid-Afrikaanse nuusmedia in opvallende mate belangstelling in hulle verloor. Dit is nie polities korrek om oor die wanprestasies van ‘n swart bewind te berig nie. Omdat wat in SWA gebeur het nie altyd in detail bekend was nie, moet die publikasie van Mudge se outobiografie verwelkom word: Enduit vir ‘n onafhanklike Namibië (Pretoria: Protea Boekhuis, 2015, 551p, R350). Mudge skryf in merkwaardige besonderhede oor sy politieke loopbaan, vanaf die begin daarvan in 1961 tot in 1983 (tot by Hoofstuk 11). “Ek wou sover moontlik alles wat ek gedurende my lang en dikwels opdraande politieke lewe ervaar het op rekord plaas” (p 29). Hoofstuk 12, oor die gebeure van 1984 tot 1989, is egter sketsmatig, asook wat daarna gebeur het. Dit is asof die outeur moeg geword het om alles in dieselfde voortreflike mate as voorheen te vertel. Hoofstuk 13, oor die totstandskoming van die grondwet, is egter skitterend omdat ‘n potensieel saai onderwerp baie interessant aangebied word.

In die geheel beskou het Willie Breytenbach reg as hy hierdie boek “‘n monument vir gryskrag” noem (Netwerk 24, 6 deser). In sy resensie vra Breytenbach egter hierdie onvanpaste vraag: “Waarheen gaan hierdie dagboeke en dokumentasie eendag?” Mudge het uitdruklik geskryf: “Baie van die inligting wat ek in hierdie boek verstrek, kom uit dokumente, briewe, verklarings en toesprake wat ek jare lank tot my beskikking gehad het, maar intussen aan die Universiteit van Suid-Afrika geskenk het” (p 29).

Al was albei sy oupas Sappe (p 39) en sy pa ook (p 59) tot 1950 (p 74) was Mudge in sy jeug ‘n Afrikaner, bv lid van die Voortrekkers (p 56), die Nasionale Party (NP), die Rapportryers en die Broederbond (p 72). Hy is steeds ‘n lidmaat van die NG Kerk (p 72). In die politiek is hy tot groter verligtheid gebrei. Hy het tot die besef gekom dat buitelandse en internasionale faktore deesdae ‘n groot rol in die binnelandse politiek speel. Hy het apartheid afgesweer, in 1977 van die NP weggebreek en die Republikeinse Party (RP) gestig. Daarna het die veelrassige Demokratiese Turnhalle Alliansie (DTA), met die PR as deel daarvan, tot stand gekom. Die DTA was nodig om ‘n mate van verenigde weerstand teen die terroristiese South West Africa People’s Organisation (SWAPO) te bied. Dié DTA-weerstand was deurgaans vreedsaam. Die Suid-Afrikaanse veiligheidsmagte (weermag en polisie) het SWAPO militêr bestry. Interne politieke partye, soos die NP-SWA en RP, het nie inspraak in militêre besluite gehad nie.

Die teks is ‘n inskerping van, of skoling in, politieke verligtheid. Dit is reeds aan die begin duidelik. In die aanhef is daar ‘n aanhaling van die manteldraaier Abraham Lincoln en dan volg ‘n voorwoord deur die skynbaar onvermybare Max du Preez. Mudge word deur Du Preez in die konteks van “die mees uitmuntende Afrikaner-leiersfiguur” geplaas; iemand wat “nie in die eerste plek of eksklusief ‘n leier van Afrikaners” is nie, maar “ook ‘n volbloed Afrikaan” is (p 13). “Die eerste leier uit die hoofstroom Afrikaner-establishment wat besef het dat hy ook Afrikaan is, dat sy lot volledig [!] met dié van swart Afrikane verbind is en dit boonop sy politieke platform gemaak het, was Dirk Mudge … Mudge se ommeswaai van ‘n stoere Afrikaner-nasionalis en ondersteuner van apartheid tot ‘n bevryde Namibiese patriot wat teen rassediskriminasie veg, het oor ‘n paar jaar plaasgevind” (p 14). Let op die oordrywing wat so kenmerkend van Du Preez se joernalistiek is: volbloed, volledig, ommeswaai, stoere, bevryde Namibiese patriot. In werklikheid was Mudge se politieke ommeswaai nie so volledig soos Du Preez beweer nie en sy politieke “bevryding” het hom nie naasteby van sy Afrikanerkultuur laat afsien nie, soos hier onder blyk. In ruil vir Du Preez se voorwoord gee Mudge die volgende komplimentjie: “As dit nie vir Max du Preez en sommige media was nie, sou min mense in Suid-Afrika geweet het wat hier by ons in die politieke arena gebeur het” (p 422).

Een van Mudge se hoofargumente teen apartheid is dat blankes ‘n rasse- of kleurgroep is wat in Namibië verskillende etnisiteite, nasies, volks- of kultuurgroepe, soos Afrikaners, blanke Engelssprekendes en blanke Duitssprekendes, insluit. Deur nie-blankes saam te groepeer en van hulle te verwag om geriewe te deel, word ras of kleur eweneens as norm gebruik en verskillende etnisiteite saam gegroepeer, bv Basters, Boesmans, Capriviane, Damaras, Herero’s, Kavango’s, Kleurlinge en Namas (p 30, 56, 142, 213, 257, 290, 334, 371). Mudge aanvaar “dat differensiasie tussen mense op grond van hul bevolkingsgroep vir die grootste deel van die bevolking aanvaarbaar is, maar dat differensiasie op grond van kleur of ras vernederend is en nie verdedig kan word nie. Ek wil dit by wyse van ‘n eenvoudige voorbeeld illustreer. Elf verskillende skole vir die verskillende bevolkingsgroepe maak sin, maar slegs drie verskillende skole vir swart, wit en bruin mense is vir hulle [die swartes] nie verantwoordbaar nie, omdat dit slegs op kleur gebaseer is en nie met die taal- en kultuurverskille tussen verskillende swart groepe rekening hou nie. Dit het die indruk geskep dat dit slegs om die beskerming van die blanke groep gaan. Eweneens kan dit nie verdedig word nie dat sommige openbare geriewe slegs vir blankes gereserveer was, terwyl al die ander groepe geriewe wat vir ‘nieblankes’ afgesonder was, moes deel” (p 200).

As daar gebiedskeiding was, sou aparte geriewe vir die elf etniese groepe die ideale oplossing gewees het en dus ook die skepping van elf nasiestate, moontlik as lede van ‘n oorkoepelende federasie. Omdat al die etniese groepe se woon- en gebruiksgebiede nie sinvol sonder groot bevolkingverskuiwings geskei kan word nie, is almal sonder etniese onderskeid met onafhanklikheid saamgegooi. Myns insiens word die swartes hierdeur bevoordeel en die wittes (en in mindere mate die bruines) hierdeur benadeel en groot opofferings word van veral die blankes geverg. Dit is by uitstek een kleurgroep, naamlik die swartes, wat bevoordeel en ‘n ander kleurgroep, naamlik die blankes, wat in die nuwe opset benadeel word. Ontwikkelde Europese beskawing word nie op hierdie manier bevorder nie. Maar dan word beweer dat Westerse beskawing nie tot die norm verhef mag word nie, want dit sou minderwaardigheid by veral swart etniese groepe impliseer, wat taboe is.

Uiteindelik word die blankes tot in hierdie hoek gedryf: Dat bv “skoolintegrasie onafwendbaar is ten spyte van taal- en kultuurverskille” (p 370), al “was dit die DTA se beleid dat daar kultuurgebonde én ook oop skole moes wees” (p 382). In die praktyk word dit later: “Dat skole in die land toeganklik sal wees vir enige voornemende skolier” (p 417). Mudge wou hê dat die belangrikheid van “moedertaalonderrig in die een of ander vorm” erken word (p 446), maar daardie “een of ander vorm” toon reeds dat daar nie sterk hierop as ‘n onvervreembare reg aangedring is nie.

Wat hier gebeur het, is soortgelyk aan die erkenning in Suid-Afrika, nie van elf etniese groepe nie, maar van elf amptelike tale. Nege tale baat deurdat hulle amptelike status kry; iets wat hulle voorheen nie gehad het nie. Engels baat buitensporig omdat dit in die praktyk as feitlik die enigste amptelike taal funksioneer. Afrikaans, wat ‘n sterk funksionerende amptelike taal was, boet die meeste aan status in. ‘n Belangrike verskil met wat in die vorige paragrawe staan, is dat dit juis die koloniale en imperiale hooftaal, Engels, is wat sonder wroeging as die amptelike hooftaal in die Suid-Afrikaanse praktyk ingeburger is. In Namibië is Engels die enigste amptelike taal (kyk hieronder). Die skepping van elf etniese tuislande in Namibië is onprakties, maar elf amptelike tale word in Suid-Afrika die sotlike werklikheid al is dit eweneens heeltemal onprakties en natuurlik onekonomies.

Mudge vestig deurgaans die aandag op die verskil tussen “people” (die hele bevolking) en “peoples” (etniese groepe) (bv p 131). Hy verkies dat daar na “people”, die bevolking in sy geheel, verwys word en nie na “peoples”, dus bevolkingsgroepe, nie omdat dit aan afsonderlike ontwikkeling, oftewel ‘n vorm van apartheid, herinner. Tog sou afsonderlike gebiede vir al die etniese groepe (teoreties, maar nie prakties nie) die ideale oplossing gewees het.

‘n Ander kenmerk van Mudge se boek is die klem wat hy op medemenslikheid/menswaardigheid plaas. Hy wou hê dat blankes hulle “selfsugtige voorregte” moet prysgegee (p 175, 333). Daar moet ‘n gesindheidsverandering intree (p 199). Daar was ‘n verhoudingsprobleem (p 216). Soos in Suid-Afrika duik die gewilde frase van “hande vat” kort-kort op. Mudge fundeer sy standpunt op sy christelike oortuigings en ook op Hendrik Verwoerd se uitspraak dat “hy vir die swart inwoners van die land alles sou doen wat hy vir homself gun” (p 26, 152). In die jare sestig was Mudge nie blind vir kultuur- of ontwikkelingsverskille tussen wit en nie-wit nie: “Ons moet met ons hoër ontwikkelings- en beskawingspeil ‘n voorbeeld van wedersydse respekbetoning vir die nieblankes stel” (p 105). “Ek staan vandag nog daarby dat jy nie etniese, godsdienstige en selfs beskawingsverskille kan ignoreer wanneer na vreedsame oplossings gesoek word nie” (p 146). “My standpunt was dat ek my taal en my geloof beskerm wil hê” (p 447).

Voogdyskap word nie geïmpliseer nie. “Om die verskeidenheid van die skepping as argument te gebruik om teen mense wat eenders [?] geskape is te diskrimineer en hulle menswaardigheid te misken, het my gepla … Hoewel niemand die ryke verskeidenheid van die skepping ontken nie (dit selfs bewonder), kan niemand [?] op Christelike gronde aanvaar dat God minderwaardige wesens geskep het nie. As daar beskawings- en ervaringsverskille ontstaan het, moet die Skepper nie vir alles verantwoordelik gehou word nie” (p. 152-153). Mudge kon met hierdie soort redenasie ook ontken dat gestremdes in ‘n benadeelde posisie verkeer. Natuurlike/aangebore verskille word hiermee ontken. Alle verskille word oor die boeg van empiriese faktore, soos ervaring en opvoeding, gegooi, op die gevaar af dat as mense in die praktyk nie gelyk of eenders is nie, blankes vir die agterstande van nie-blankes verantwoordelik gehou kan word.

Dan word “gelyke geleenthede” die pleidooi (p 153); iets wat in die praktyk kwalik bygebring kan word. Vryheid om geleenthede te benut, moet eerder die wagwoord wees. “Geen politieke reëling in hierdie land wat vrede en voorspoed tot gevolg kan hê, kan plaasvind en kan ‘n sukses wees as ons nie die nieblankes se goedkeuring daarvoor kan kry nie” (p 147). Myns insiens is die probleem dat die nie-wit meerderheid hiermee ‘n vetoreg verkry wat nie aan die blanke minderheid gegun word nie. Naas kwantiteit/getalle moet kwaliteit/gehalte/meriete ook verreken word.

Die eerste SWAPO-vegters is in 1962 in Egipte opgelei en die eerste terreurdade is in 1965 in SWA gepleeg (p 122-123). Die amptelike beginjaar van die militêre stryd is egter 1966, met 26 Augustus wat deesdae ‘n openbare vakansiedag, Heroes’ Day, is (p 124-125). ‘n Positiewe klank is dat Mudge met verwysing na SWAPO by voorkeur van terroriste praat en selde van vryheidsvegters. Hy aanvaar ook dat die Suid-Afrikaanse weermag die militêre stryd teen SWAPO gewen het (p 24, 422). SWAPO kon nooit eens ‘n enkele militêree basis in SWA vestig nie. Die Verenigde Nasies (VN) het SWAPO egter as “die enigste ware en outentieke verteenwoordigers van die mense van Suidwes-Afrika erken” (p 159, 284).

In 1969 het die VN besluit om die gebied se naam na Namibië te verander. Hieroor was Mudge “baie ongelukkig en soos baie ander van my landgenote, het ek geweier om die nuwe naam te aanvaar” (p 134). Reeds in 1974 gebruik Mudge egter die naam Namibië in ‘n toespraak in die Wetgewende Vergadering (p 181). Soms kom Mudge se historiese DNS tog na vore, bv: “Dit het my gegrief dat sommiges die Afrikaners, die Boere, vir alles wat sleg was in die land verantwoordelik gehou het” (p 364). Ook: “Individue wat die minste of geen belasting betaal nie, baat dikwels die meeste uit belastinginkomste” (p 411) en hy sou dit nooit eens oorweeg om in ‘n SWAPO-kabinet te dien nie (p 522).

Daar was aanvanklik sprake van die verdeling van die land; dat die suide van SWA aansluiting by Suid-Afrika sou soek om oorheersing deur die swart meerderheid, die Owambo’s in die noorde, te voorkom (p 162). Owambo’s maak meer as die helfte van die land se bevolking uit. Daar was ook ‘n afskeidingsbeweging in die Caprivi, dus in die noord-ooste (p 509). Soos in die geval van Suid-Afrika het die koloniale grense egter behoue gebly en het die terroriste, soos in Suid-Afrika, politieke beheer oor die land in sy geheel verkry, hoewel SWAPO, soos die ANC, militêr glad nie die oorwinning behaal het nie. In albei lande het swart mag dus die oorhand gekry. Die koloniale grense is selfs uitgebrei deurdat ‘n ANC-gedienstige NP-regering op 28 Februarie 1994 die Walvisbaai-enklawe (1 124 km²) sonder slag of stoot gratis aan Namibië verkwansel het. Die VN het sedert 1978 hierop aangedring (p 286). Walvisbaai was al van 1878 af deel van die Kaapkolonie, maar volgens die VN se Veiligheidsraad “Walvis Bay must be reintegrated [!] into South-West Africa” (p 343).

Soos in Suid-Afrika was daar aanvanklik sprake van ‘n federale politieke bestel; iets wat baie nodig is in enige land met ‘n heterogene bevolkingsamestelling, dus vanweë verskille in bv etnisiteit, kultuur, taal en tradisie. Soos in Suid-Afrika is ‘n gesentraliseerde eenheidstaat, waarin die meerderheid op grond van een mens, een stem, die politieke mag inpalm, aan die hele gebied opgedring. In albei lande is die ydele hoop gekoester dat “geen minderheidsgroep deur meerderheidsgroepe oorheers sal word nie” (p 177). In ‘n poging om swart oorheersing te verdoesel, word groepregte deesdae in albei lande ontken. Pleks daarvan word net indiwiduele regte erken (p 188, 335, 432, 457). Op hierdie manier verkry net die meerderheid, die swartes, effektief groepregte, naamlik die reg om ander groepe te oorheers en alles wat daaruit volg, bv (teoreties) vrywillige assosiasie (p 335) maar in die praktyk gedwonge rasse-integrasie en proporsionele parlementêre verteenwoordiging vir die politieke partye pleks van die kiesafdelingstelsel (p 338). Sodanige resultate word “geregtigheid” genoem. In Namibië is daar blykbaar afgesien van die voorstel van ‘n proporsionele ten gunste van die kiesafdelingstelsel (p 508), maar in Suid-Afrika sit ons steeds met uitsluitlik proporsionele verteenwoordiging.

Soos Suid-Afrika het Namibië na bewering ‘n modelgrondwet (p 436, 440). Enigiets waarmee blankes se gesag ondergeploeg word, moet blykbaar goed wees. Volgens die aanhalings in die boek het die verrigtinge tydens die skryf van die grondwet (veral) in Engels geskied; die taal waarop SWAPO aangedring het. SWAPO se konsepgrondwet het as besprekingsdokument gefunksioneer (p 439). Dit is deur ‘n Suid-Afrikaanse regter, Ismail Mohamed (1931-2000), opgestel (p 439, 490). Dele is uit die Indiese grondwet oorgeskryf (p 490). Mohamed, met ‘n LLB-graad, is in 1996 deur Nelson Mandela as hoofregter bo ‘n blanke kandidaat, wat meer ondervinding en ‘n doktorsgraad gehad het, aangestel. Mohamed was bekend vir sy linkse politiek; vandaar retoriek soos die volgende: “Whereas these rights have for so long been denied the people of Namibia by colonialism, racism and apartheid; Whereas we, the people of Namibia, have finally emerged victorious in our struggle against colonialism, racism and apartheid” (p 441-442). In die Suid-Afrikaanse grondwet is daar ‘n soortgelyke klank: “We, the people of South Africa, Recognise the injustices of the past; Honour those who suffered for justice and freedom in our land.” Daar word dus weggespring uit die perspektief van die ANC en swartes. Eers daarna is daar ‘n kniebuiging na veral die blankes: “Respect those who have worked to build and develop our country.” Drie linkse Suid-Afrikaanse regsgeleerdes was by die formulering van sowel die Namibiese as die Suid-Afrikaanse grondwet betrokke: Arthur Chaskalson [(1931-2012, van Rivonia-faam en die eerste hoof van die Grondwethof], Marinus Wiechers [wat as rektor Unisa aktief verswart het] en Gerhard Erasmus [‘n Dakar-ganger] (p 458).

In die grondwetlike besprekings in Windhoek was daar dinge waarvan met vrug kennisgeneem kan word:

Gedagtig aan die Zuma-kabinet: “A proliferation of ministries would not serve us well” (p 453, 528). Die praktyk lyk egter soos in Suid-Afrika, want Mudge maak melding van “‘n onrealisties groot uitvoerende gesag” (p 528).
Mudge het tereg geoordeel “dat regstellende aksie op die fundamentele beginsel van gelykheid en vryheid van diskriminasie inbreuk sou maak” (p 497). Tog was sy DTA in beginsel ten gunste van regstellende aksie, maar dit het, soos in Suid-Afrika, ontaard in omgekeerde rassediskriminasie (p 456). Aanvanklik is voorgestel dat regstellende aksie na 25 jaar uitgefaseer moet word, maar Chaskalson was beswaard daaroor. Die keerdatum is geskrap omdat ‘n periode van 25 jaar deur die Grondwetkomitee as te lank beskou is (p 528). “Ek dink dit [die skraping] was ‘n oordeelsfout, want 25 jaar ná onafhanklikheid word regstellende aksie nog steeds op diskriminerende wyse toegepas” (p 470). Mudge meen sodanige regstelling “kan nie onbepaald voortgaan nie” (p 528). Dieselfde oordeelsfout is in Suid-Afrika gemaak; eintlik ‘n onvergeefbare onnoselheid. Dit is onwaarskynlik dat ‘n swart meerderheidsregering ooit van hierdie soort rassistiese bevoordeling van swartes en benadeling van blankes sal afsien. Die speelveld word doelbewus ongelyk gehou omdat die swartes nie sonder bevoordeling suksesvol met die blankes kan meeding nie.
Mudge het nie daarvan gehou dat Afrikaans ondergeskik aan Engels gestel word nie, maar pleks van op Afrikaans aan te dring, is SWAPO se wens glad te geredelik aanvaar, te wete die sotlikheid van Engels as die enigste amptelike taal in ‘n land waar Afrikaans dwarsoor die hele gebied, met die moontlike uitsondering van Caprivi, die eintlike openbare spreektaal is (p 464). “Die meeste van die nuwe amptenary kan Afrikaans praat” (p 527), is ‘n skrale troos, maar tog heelwat beter as die situasie in Suid-Afrika waar die oorgrote meerderheid werkers in die openbare sektor nie Afrikaans kan of wil praat nie. In sowel Namibië as Suid-Afrika is daar glad nie hard genoeg en met oortuiging om eerbare amptelike status vir Afrikaans geveg nie.

Ten spyte van ernstige tekortkominge roem Mudge daarop dat hy en sy DTA saam met SWAPO “vorm en inhoud aan die Grondwet van die onafhanklike Namibië gegee” het. “Die eindresultaat is ‘n Grondwet wat ‘n veelpartydemokrasie gevestig het wat die fundamentele regte en vryhede van elke persoon in Namibië beskerm en wat ‘n missie bevat om die welsyn van die land se mense, met spesiale klem op die minderbevoorregtes en benadeeldes, te bevorder” (p 520). Daardie “spesiale klem” herinner aan die propaganda van bevrydingsteoloë en dui daarop dat die belange of heil van al die inwoners nie in dieselfde mate nagestreef word nie. Soos in die Suid-Afrikaanse grondwet is daar oordrewe klem op regte wat nie met verpligtinge gebalanseer word nie.

Leon Lemmer: Antjie Krog en Max du Preez: Uit die beek of modderpoel?

Antjie Krog, die digteres, en Max du Preez, die joernalis, is al lank geesgenote. Hulle kon nie wag dat die ANC uit ballingskap na Suid-Afrika terugkeer nie. Daarom het hulle hierdie terreurorganisasie in die buiteland gaan opsoek. Daar word vertel dat Krog in snot en trane was toe sy van hierdie vryheidstryders afskeid geneem het omdat sy bevrees was dat die ANC-kamerade deur die apartheidsregime se bomme en koeëls afgemaai sou word. Inskrywings op die internet toon dat trane net so sinoniem met Krog as met Kenneth Kaunda is. Daar is nie sprake van emosionele stabiliteit nie. Tydens die Waarheids- en Versoeningskommissie (WVK) se sittings het Krog en Du Preez dag na dag oor die radio en televisie gal teen die blankes gebraak en oordrewe simpatie vir die swartes probeer wek. Geen poging is aangewend om die publiek gebalanseerd in te lig nie.

Ek het redelik onlangs oor Du Preez geskryf (Praag 21 Maart). Die beste insig in Krog is myns insiens te vinde in Daniel Hugo se gesprek met haar (LitNet 28.11.2000). Haar hoofkramp is in Afrikaners en Afrikaans. Ten einde Standaardafrikaans te ondermyn, gebruik sy doelbewus onnodige Engelse woorde in haar gesproke en geskrewe Afrikaans. Hugo noem dit “Strugglekaans”. Geen rasionele sterfling behoort Krog se onverantwoordelike uitlatings ernstig op te neem nie. Sy het egter ‘n mate van bekendheid en selfs aansien in literêre kringe verwerf. Die gevolg is dat haar periodieke emosionele uitbarstings sensasionele publisiteitswaarde het, des te meer omdat sy met buitensporig oordrewe stellings vorendag kom. Iemand wat by sy sinne is, sal nie in so ‘n mate oorboord gaan nie.

Orakel Krog het onlangs met hierdie voorstel vorendag gekom: “Almal wat klaar gestudeer het of pas afgetree het, moet sonder vergoeding ‘n jaar gemeenskapsdiens in hul geboortedorp of -stad doen” (Die Burger, 29 Junie, p 8). Hoekom? Omdat Krog die benadeelde swartes wil help. As haar oproep ook op haar van toepassing is, sal sy haar welsynswerk 365 dae lank gratis in Kroonstad moet gaan verrig. Is sy en haar kinders bereid om so iets te doen? Nee, die verpligting word aan ander mense opgelê. Is dit prakties uitvoerbaar? Nee, want mense funksioneer nie sonder kos, water, klere en skuiling nie. Waarom dan die voorstel doen? Omdat daar Krogsgewys nie gedink is nie, so ‘n uitlating publisiteits- en sensasionele waarde het, haar beeld as morele hoëpriesteres daarmee opgebou word, ens. Die naaste wat Krog kom aan prakties dink, is om te pontifiseer: “Die dorp moet kos en slaapplek verskaf.” Sy weet waarskynlik nie dat die gedwonge gemeenskapsdiens wat die ANC aan al hoe meer graduandi opdring ‘n kommunistiese idee is nie; uit hoofde van die veronderstelling dat burgers in lyf en eiendom aan die staat behoort.

Hierdie voorgestelde jaar van gemeenskapsdiens is deel van ‘n groter Krog-projek: “‘n Twee jaar lange ‘radikale heropbou-periode’ om grootskaalse strukturele veranderings in die land te bewerkstellig.” Krog kan tog so pragtig en idealities dig. Reeds in haar prille jeug was haar versugting: “Gee vir my ‘n land waar swart en wit hand aan hand / vrede en liefde kan bring in my mooi land.” Daardie utopie het in 1994 werklikheid geword. Krog noem dit “die wonderlike politieke transformasie.” Hoe kan daar dan na skaars twee dekades sprake van heropbou wees? Dit impliseer tog dat daar intussen afgebreek is, anders sou heropbou mos onnodig gewees het. Krog swyg oor wie die brekers is. Met haar lank al begraafde Boere-agtergrond weet sy egter wie kan regmaak wat verbrou is.

“Krog het ook gesê elke voorstedelike huis moet gekonfronteer word met wat dit beteken om in ‘n township te woon. Elke park moet gevul word met plakkers en elke straat moet straatverkopers hê … Krog het die moontlikheid geopper dat [in] alle voorstede en [op] plase vrye teuels gegee word om hulself te vermeng. Elke huis- en grondeienaar, elke voorstad en plaas moet vry wees om te onderhandel oor ‘n lewensruimte vir enigiemand wat daar woon.” Sou haar man, wat ‘n argitek is, bv esteties genoeë daarmee neem dat elke woonbuurt in ‘n landskap van plakkers en straatsmouse getransformeer word? Is dit die aangewese manier om die land weer op te bou? Moet krotbuurte nie veel eerder opgeruim word nie? Moet onontwikkeldheid, onbeskaafdheid, misdaad, armoede, ellende, ens, uitgebrei of eerder bekamp word? Moet die plakkers na die gevestigde woonbuurte kom of moet Krog eerder probeer om eerstehandse leefervaring op te doen deur met voorbeeldstelling haar in ‘n krotbuurt te vestig? Meelewing in ‘n plakkerskamp kan ‘n doeltreffende toetsterrein vir haar oortuigings wees.

“Het wit mense werklik gedink dat die verlede reggemaak gaan word deur liefdadigheid, filantropie, beter betaling vir huiswerkers en om toe te laat dat ‘n middelklas groei?” Dit klink nogal asof Krog besef dat daar blankes is wat hartgrondige goeie dinge doen, maar vir haar is wat van wittes afkomstig is nooit goed genoeg nie. Daarom is “ware radikale transformasie” nodig, wat seker eintlik daarop neerkom dat blankes heeltemal boedel moet oorgee; alles wat hulle het op ‘n skinkbord aan die benadeeldes moet oorhandig. Sal dit die probleme oplos? Kortstondig sal daar jolifikasie gehou word. Op langer termyn sal die ellende eksponensieel toeneem. Krog, daarenteen, voorsien “‘n behoorlike, regverdiger mengsel.”

Max du Preez

Hoe reageer die orakel van Riebeeck-Kasteel (ja, nie Khayelitsha nie) hierop? In ‘n onlangse skrywe gaan dit vir Max du Preez grootliks om ‘n bladsy- of eintlik rubriekvuller. Hy stel strooipoppe aan die politieke linker- en regterkant op en probeer die armes van gees wysmaak dat hy die salige middeweg bewandel. “Hoe meer negatief Suid-Afrikaners oor die toekoms word, hoe laer word die vlak van openbare gesprekke oor wat verkeerd loop en wat gedoen behoort te word … Ons Grondwet belowe menswaardigheid, gelyke regte en moonlikhede en sekuriteit aan alle burgers. Ons moet besorgd wees dat dit nie gebeur het nie en onsself afvra hoe ons nóú inhoud daaraan kan gee – hoe ons radikale ekonomiese transformasie teweeg kan bring wat ons almal veiliger gaan maak” (Die Burger, 11 deser, p 11). Die frase “radikale ekonomiese transformasie” dui daarop dat Du Preez onder meer aan ubuntu (medemenslikheid, hulpvaardigheid, barmhartigheid) dink, wat in die praktyk (gewoonlik) beteken dat blankes die gewers en swartes die ontvangers is en dat daar geen dankbaarheid of erkentlikheid is nie omdat sulke gawes/aalmoese nooit genoeg is nie; die bodemlose-put-sindroom.

Du Preez erken dat daar tans nie menswaardigheid, gelyke regte, moontlikhede en sekuriteit of veiligheid vir almal in Suid-Afrika is nie. As tweedeklasburgers is blankes seker aangenaam verras dat hierdie belowende erkenning uit so ‘n onwaarskynlike oord kom. Hulle hoop word egter dadelik beskaam, want die manier waarop Du Preez die vlak van openbare gesprek wil verhoog, is deur aansluiting by sy geesgenoot Krog te soek: “Dit is presies wat die digter Antjie Krog onlangs in ‘n belangwekkende [!] toespraak gevra het … Krog het die brandalarm geaktiveer. Suid-Afrika is in ‘n krisis, en net ingrypende verandering kan ‘n ontploffing keer, sê sy, en stel ‘n radikale rekonstruksieperiode van twee jaar voor.” Kan wat oor meer as twee dekades verbrou is in twee jaar reggestel word? Watter bevolkingsgroepe het hulle by uitnemendheid reeds as bekwame bouers en ontwikkelaars bewys? Sal hulle in landsbelang toegelaat word om (permanent) tot hulle reg te kom en onbelemmerd hulle bydrae tot op die hoogste vlak te lewer?

“Wit Schadenfreude [leedvermaak] oor die ANC se mislukkings is onvanpas en teenproduktief. Ons wit burgers sal uit ons [!] gemaksone moet uit. Ons sal ons wit hande moet vuilmaak ‘met die taktieke van die soort kommunaliteit [kommunisme?] wat nodig is om openings te maak waardeur nuwe ritmes, nuwe taal en nuwe maniere van menswees geskink kan word’, soos Krog vra.” Nóg Krog nóg Du Preez kan hierdie beeldspraak tot ‘n sinvolle, praktiese program konkretiseer. Waarom die verbod op kritiek op die ANC? Moet daar nie juis kompromisloos uitgewys word waar die kamerade drooggemaak het nie? Is daar steeds werklik ‘n blanke gemaksone waar hulle veilig voel en nie die slagoffers van rassediskriminasie is nie? Blankes word nie eens die geleentheid gegun om hulle wit hande vuil te maak nie omdat hande-arbeid, soos iedere ander werk, by voorkeur vir swartes gereserveer word. Is die “nuwe ritmes” en “nuwe maniere van menswees” wat deur die “openings” kom die woongebiedwye verspreiding van krotbuurte en straatsmouse? Moet hierdie openinge nie liewer toegehou of toegemaak word nie? Watter soort nuwe taal gaan Krog “skink”? Myns insiens ongetwyfeld ‘n mengeltaal.

Uit die Beek is ‘n Afrikaanse Bybeldagboek wat sedert 1929 gepubliseer word. Daar het reeds 89 uitgawes verskyn. ‘n Beek is ‘n stroompie of riviertjie. Jaarliks word 365 oordenkings, een vir elke dag, aangebied; dus ‘n stroompie. Die bedoeling is dat hulle ter religieuse stigting moet dien. Krog kom soos ‘n vulkaan periodiek met emosionele politieke uitbarstings vorendag. Du Preez skryf om den brode, gevolglik lewer hy weekliks meerdere bydraes, veral van ‘n linkse politieke aard; hoogstens ‘n vlak riviertjie wat lesers se dors na kennis en die waarheid nie les nie. Die geskrifte van sowel Krog as Du Preez dien nie ter stigting nie; veel eerder ter moedswillige bemoering van Afrikaners. Linkse uitgewers, waaraan daar geen tekort is nie, kan dit oorweeg om jaarliks ‘n bundel van die jongste Krog- en Du Preez-tekste te publiseer; nie dat die verwagte aanvraag groot sal wees nie. Na analogie van Uit die Beek stel ek hierdie titel voor: Uit die Modderpoel.

Leon Lemmer: Stellenbosch as ‘n bron van sin en onsin

Op 25 Mei is Taalrealis van Stellenbosch se brief op Praag hergepubliseer. Dit is as “oplaas ‘n werklik sinvolle brief” aangebied. Dit lyk asof die besef groei dat alles nie wel aan die Universiteit Stellenbosch (US) is nie. Nog ‘n brief, André Coetzee van Stellenbosch s’n, wat in Die Burger (23 Junie, p 12) verskyn het, bevestig dit. Ek haal sy skrywe in sy geheel aan.

“In die lig van die ondeurdagte druk deur studentegroepe onlangs by die UK [Universiteit Kaapstad] en US, kon ek nie anders nie as om die volgende gesegde te onthou: ‘Deur geskiedenis te ignoreer, is jy gedoem om dieselfde foute te herhaal.’*

“As besoekende professor in die VSA kon ek die nadraai van die sinloosheid van onreëlmatige druk by die Stanford-Universiteit beleef.** Die destydse Stanford-rektor, Gerhard Casper, het gesê: ‘We cannot work for Stanford’s future in an environment dominated by politics of ultimatum. If we shortcut argument and reason, we abandon the essence of the university. If universities make their substantive decision[s] for political rather than academic reasons, they have no claims for untrammelled existence.’ (Aangehaal in The Diversity Myth, DO Sacks en P Thiel, 1998).***

“Die eintlik voorspelde gevolge van ‘politics of ultimatum’ aan ‘n universiteit is daar om gelees te word, dan hoef instansies nie dieselfde foute te maak nie.

“In SA sal dit moed kos en ek sien uit dat instansies dapperheid aan die dag sal lê en sorg dat daar teen 2030 nog waardige universiteite sal wees. Met ‘waardige’ bedoel ek ‘n universiteit wat ‘n onbeskaamde Westerse, meritokratiese, akademiese proses ondersteun.**** Die alternatiewe het gewys om onsuksesvol te wees.”

* George Santayana (1863-1952): “Those who cannot remember the past are condemned to repeat it.”

** Stanford is die swart-oorgedienstige universiteit waar Jonathan Jansen sy doktorsgraad gekry het.

*** David O Sacks & Peter A Thiel, The Diversity Myth: Multiculturalism and the politics of intolerance at Stanford, 320p, Amazon Kindle $11,96.

**** Gemeet aan hierdie norme poog die US deesdae om so onwaardig moontlik te wees. Kyk bv die uitlatings van adjunkminister Buti Manamela op die US-webwerf (1 deser): “US moet nalatenskap van die verlede ongedaan maak”, en ‘n US-dekaan, Johan Hattingh, se ANC-gedienstige, anti-akademiese reaksie.

Suzette McKerron

Die Burger hou nie daarvan om ‘n behoudende of konserwatiewe standpunt soos dié van Coetzee sonder teenhanger te publiseer nie. In dieselfde koerant, op die direk teenoorstaande bladsy, is daar die teks van ‘n kliniese sielkundige van Stellenbosch, Suzette McKerron, in die Terloops-rubriek (Die Burger, 23 Junie, p 13). Dit handel oor die verhouding Afrikaans/Engels, wat tans so ‘n brandende vraagstuk aan die US is.

Ten aanvang haal McKerron vir CP Hoogenhout (1843-1922), ‘n stigterslid van die Genootskap van Regte Afrikaners (GRA), onder meer soos volg aan: “In ons skole, in ons kerke, word ons moedertaal vermoor./ Ag hoe word ons volk verbaster.” Sy beweer “taalhandhawers in Stellenbosch dink seker gereeld” aan woorde soos hierdie. Daarmee plaas sy Afrikaanse taalhandhawers in die konteks van politieke verkramptheid. Daarna volg hierdie skuins opmerking: “Hoogenhout se woorde laat ‘n mens egter wonder hoeveel taalhandhawing nou eintlik met die voortbestaan van Afrikaans te doen het.” Het taalhandhawing nie (feitlik) vanselfsprekend baie met die voortbestaan van Afrikaans te make nie? Is hierdie stelling van McKerron nie maar bloot ‘n uitdrukking van haar onsimpatieke ingesteldheid teenoor Afrikaans en die uiting van haar politieke oorverligtheid nie?

“Meer as ‘n eeu later en ‘vermoor’ is Afrikaans beslis nog nie. Wel gewurg en in ander mense se kele afgedruk, maar verseker nog robuus. In die goeie ou dae toe Afrikaners nog geglo het hul opinies is ‘n belangrike faktor, het my aangetroude oom Van Aardt op Dinsdae sy lendene omgord en die Kaap ingevaar om [die winkels] Garlicks en Stuttafords se hooghartige Engelse damesklerke met hul blou kapsels in Afrikaans aan te spreek en dan ‘n ophef te maak om in Afrikaans bedien te word. Dis te betwyfel of hierdie houding, hoe kloekmoedig ook al, die Afrikanersaak goed gedoen het.”

Engels word deesdae in groter mate in “mense se kele afgedruk” as wat ooit met Afrikaans die geval was. Die verwysing na “die goeie ou dae” raak ‘n waarheidsnaar aan, maar is heel moontlik sarkasties bedoel. As voortgegaan was om Afrikaners se opinies as ‘n belangrike faktor te koester, sou die nuwe Suid-Afrika myns insiens ‘n beter plek gewees het. Die beskrywing van haar oom wat “op Dinsdae sy lendene omgord en die Kaap ingevaar” het, is humoristies bedoel, maar openbaar McKerron se gebrek aan simpatie met diegene wat ‘n “ophef” maak wanneer vir Afrikaans in die bres getree word. Word die saak van Afrikaans en Afrikaners werklik beter gedien deur niks ter taalhandhawing te doen nie of deur eerder soos Van Aardt te maak? Moet Afrikaanssprekendes eerder versoening en meertaligheid bepleit, soos die armsalige Afrikaanse Taalraad (ATR) deesdae doen, as om ‘n “ophef” oor Afrikaans in winkels te maak? Myns insiens is die ATR se strategie lafhartig, dus nie-kloekmoedig. Afrikaners het sekerlik in dieselfde mate as Engelssprekendes die reg om hulle moedertaal te praat en daarin bedien te word.

Die McKerron-van, dus haar voorkeur vir Engels bo Afrikaans, blyk uit die volgende: “Baie Afrikaners kla oor Afrikaners wat glo ons moet handhaaf en hoge Afrikaans besig. Ander Afrikaners kla weer oor Afrikaners wat sulke geykte Engelse byvoeglike naamwoorde, soos awesome en amazing, by alles voeg. En intussen stu Afrikaans voort, ongesteurd deur die kabaal. Dieselfde geld natuurlik vir Engels. Hoe skeef en krom en met watter uitspraak ook al, word dit die taal waarmee alle Suid-Afrikaners met mekaar kommunikeer. ‘n Ware geskenk van die imperialiste.”

“Hoge” is ‘n neerbuigende segswyse wat dikwels teen ordentlike Afrikaans opgehaal word. Diesulkes het min of geen erg aan Standaardafrikaans nie en moedig mengeltaal aan, op die gevaar af dat dit Afrikaans op die lange duur kan “vermoor”. Afrikaners wat taalgetrou is, word met (onnodige) klaery geassosieer en selfs daarvan beskuldig dat hulle ‘n “kabaal” (rumoer, lawaai) opskop. Al beweer McKerron dat dieselfde vir Engels geld, kom taalvermenging daar glad nie in dieselfde mate voor nie. Engels is glad nie so erg met Afrikaanse woorde deurtrek as wat Afrikaans met Engelse woorde besoedel word nie. Engels word soms wel “skeef en krom” gepraat, maar hierdie verskynsel moet nie misbruik word om diegene te minag wat nie Engels as moedertaal het nie. Engels word dikwels uit nood deur hulle gebruik omdat die ANC-owerheid die koloniale/imperiale taal aan almal opdring.

McKerron roem op haar tweetaligheid en is beswaard oor die swak Engels van Afrikaanssprekendes wat sy destyds aan die Hoër Tegniese Skool op George teëgekom het. Sy gee dan talle (dikwels afgesaagde) voorbeelde, bv dat boomwortels as “carrots” vertaal is. Haar staaltjies is seker as vermaak bedoel. Van hulle is vir haar “pynlik snaaks”, maar dit is net Afrikaanssprekendes se Engels-onvermoë wat belaglik voorgestel word. Sy kom nie uit by Engelssprekendes se beperkte of selfs algehele onvermoë om Afrikaans of enige ander taal baas te raak nie. Wêreldwyd is Engelssprekendes daarvoor berug dat hulle dikwels/meesal onwillig is om ‘n ander taal aan te leer.

Aan die einde van haar skrywe vertel sy dat sy baie bly is “dat die meeste Afrikaners deesdae so goed Engels kan praat. En of ons nou handhaaf of nie, dat ons taal sy eie loop neem.” McKerron wend geen poging aan om die huidige sotlike taalbedeling (11 amptelike tale met Engels as die eintlike taal) en veral die ANC-geïnspireerde (haat)veldtog teen Afrikaans te kritiseer nie. Sy keur foutiewe Engels af, maar Afrikaans, wat al hoe meer met Engels besoedel word, dra haar seën weg. Dit verbly haar dat Afrikaans “sy eie [verbasterde] loop neem.” My geheelindruk van haar rubriek is dat haar gesindheid teenoor Afrikaans en Afrikaners gerus kan verbeter, selfs al verwys sy na haarself as deel van “ons”. Propaganda het by haar sy werk as doeltreffende breinspoelmiddel gedoen.

Firoz Khan

Wim de Villiers, die US-rektor, moedig “robuuste debat” oor transformasie (en by implikasie kampusonrus) aan. Aan die US bestaan transformasie wesenlik uit twee prosesse: verswarting en verengelsing. Terselfdertyd is daar streng beperkings op wat blanke dosente mag sê of andersins doen. Uitlatings word maklik as “rassisme” geëtiketteer en dan is ontslag (soos onlangs met Anton Stander) so ‘n dosent se voorland; mits sy en veral hy wit is.

Daarenteen is daar geen beperking op wat nie-wittes (hetsy studente of personneellede) kwytraak nie. ‘n Sprekende voorbeeld is Firoz Khan se artikel in die Mail & Guardian (3 deser). Die teks is so “robuust” dat dit woordeliks en met ‘n foto van die outeur op die US-webwerf (6 deser) hergepubliseer is. Khan is ‘n dosent verbonde aan die US se Skool vir Publieke Leierskap. Sy teks toon watter soort leierskap deesdae die goedkeuring van die US-bestuur wegdra.

Hoewel Khan ‘n akademiese pos beklee, besprinkel hy sy teks met emosionele linkse evaluerings, bv deur na Nadine Gordimer as ‘n “great novelist” te verwys en Harold Wolpe ‘n “genius sociologist” te noem. Feitlik vanselfsprekend is daar ‘n salwende verwysing na “Madiba” se “magic”. Die ergste is dat na die voorheen benadeeldes, oftewel tans bevoordeeldes, dus nie-wittes, as “slaves” verwys word, bv: “the slave being forgiving and magnanimous to permit the oppressive master back into the fold of humanity and history without any real and substantive commitment to redress, redistribution and substantive social justice.” Khan pas sy grondige linksheid op so ‘n manier op die US toe dat hy by my die indruk wek dat hy met niks minder tevrede sal wees as dat twee wesenskenmerke van die US van weleer, naamlik blankes en Afrikaans, heeltemal moet verdwyn nie. “We are a nation in search of a revolutionary catharsis.” “No longer can we demand of slaves to forget, forgive, reconcile, move on, work harder, endure, be patient, stay calm and pretend.”

Amptelike ANC-beleidsdokumente is vir Khan nie radikaal genoeg nie. In hierdie verband verwerp hy sowel die Reconstruction and Development Plan (RDP) as die National Development Plan (NDP). “Thumb through the pages of the Reconstruction and Development white paper (1994) and there is no evidence to or mention of redistribution and substantive redress.” Die NDP “says nothing about redistribution, redress and changing the unequalising character and exclusionary trajectory of our economy.” Khan dring aan op vergoeding vir beweerde vergrype deur blankes. Myns insiens soek hy eintlik wraak. Onderliggend kan daar ook doodgewone haat wees.

“At the base of the defacing and toppling of colonial statues* at universities, the contestations of names of university buildings, affirmative action regarding lecturers, student admission policies, and demands for the transformation of the institiutional cultures of the university – rhetoric aside – is black intellectual, student and middle-class frustrations over the pace and nature of transformation. As one writer put it: while the challenges, contestations and demonstration may be ‘cathartic and fulfilling’, it ‘terrifies some white people because they see the statues [and institutions and culture] as metonyms for their race’ [and power].”

[* Cecil John Rhodes word deur Khan ‘n “racial metonym” genoem. Volgens die Wikipedia is “metonymy … a figure of speech in which a thing or concept is called not by its own name but rather by the name of something associated in meaning with that thing or concept.” Dus Rhodes = rassisme. In sy outobiografie haal Dirk Mudge vir Rhodes soos volg aan: “I contend that we are the finest race in the world and the more of the world we inhabit the better it is for the human race” (Enduit vir ‘n onafhanklike Namibië, Pretoria: Protea Boekhuis, 2015, p 32). Tog het mense soos Khan dit eerder teen die Afrikaners en Afrikaans as teen die Britte en Engels.]

Khan erken dat navorsing toon “how white students consistently outperform black students, regardless of the degree being pursued, the year of study or institution attended.” Hieruit volg nie waardering vir blankes se intellektuele vermoëns nie. Pleks daarvan kry wittes die skuld vir nie-wittes se akademiese wanprestasie. Die fout is glo by die “predominant university model.” Die aard van die universiteit maak glo van die nie-wit student ‘n “decontextualised learner … teaching and learning practices mostly favour white middle-class students from educated homes, who, because they are comfortable in this system, perform far better than mostly black, poorer students.” Hiervolgens lê die fout nie by die nie-wit studente nie, maar by die universiteit, die “system”, wat deur wittes ter benadeling van nie-wittes ontwerp is.

Volgens Khan sal die US as US nooit genoeg kan verander om hom en sy geesgenote tevrede te stel nie. Die US sal revolusionêr moet verander, dus iets anders as die US moet word. In hierdie transformasieproses sal dit waarskynlik ook iets anders as ‘n akademiese inrigting, ‘n universiteit,* word. “SU’s vision 2030 must produce real material and meaningful change in the immediate and short-term, otherwise it could meet the same fate as the NDP: rejection, rebellion and revolution by angry school students denied admission to university by dint of history, legacy and poverty; decontextualised teaching and learning models and continued racialised outcomes; and a frustrated and dispirited intellectual black middle class whose mobility is determined and defined by those who wrote and policed the old rules and are now tasked to script a transformation agenda and define performance regimes that have strayed from the founding missions and goals of a university and that they themselves would fall short off.” Die ironie is dat die “founding missions and goals” van die US onder meer is dat dit oorwegend ‘n Afrikaanse universiteit moet wees en bly. [* Pas is beweer dat die Universiteit Johannesburg pleks van ‘n universiteit “‘n pan-Afrika-sentrum vir kritiese intellektuele ondersoek” is (Netwerk24, 10 deser).]

Die De Villiers-US speel met vuur. Nie net word destruktiewe magte op die kampus losgelaat nie, hulle word aktief deur die bestuur aangemoedig. Die gevolge kan/gaan akademies vernietigend wees. In vergelyking daarmee het Anton Stander die US nie werklik benadeel nie.

Leon Lemmer: Anton van Niekerk oor regse radikale en Bantoe-onderwys

Anton van Niekerk het ‘n artikel in die New York Times opgespoor waarin beweer word dat diegene wat aan blanke meerderwaardigheid glo nie (noodwendig) in isolasie optree nie maar soos fundamentalistiese Islamiete internasionaal georganiseer word om “geweld en terrorisme” te saai (Die Burger, 7 deser, p 11). Hy verwys na die geval Dylann Storm Roof in Amerika en Anders Behring Breivik in Noorweë. Gerieflikheidshalwe aanvaar Van Niekerk sonder meer die egtheid van die foto waarop Roof die Rhodesiese en ou Suid-Afrikaanse vlag vertoon. “Die ou Suid-Afrikaanse vlag het ook al opgeduik in sogenaamde White Men Marches wat in die VSA gehou word.” Van Niekerk karakteriseer die eertydse blanke bewind in Rhodesië en Suid-Afrika as minderheidsregimes. Daar is geen sprake dat hy iets goeds oor hulle sal skryf nie.

Dan kom Van Niekerk by plaaslike voorbeelde van regse radikale soos die Afrikaner-Weerstandsbeweging (AWB), Barend Strydom en die Boeremag, asook die “kru rassistiese sentimente wat daagliks en (op die oog af) onbelemmerd in sosiale media en die internetkommentaar-afdelings van regse webwerwe uitgebasuin [!] word.” Dit geld ook die “hoofstroomkoerante” maar dit is veral die regse media wat aan Van Niekerk se siel knaag. Hy gee dan twee “makker voorbeelde” van “diepgesetelde rassisme” wat hy in die kommentaarafdelings van Praag opgespoor het. Wat hy hiermee by implikasie te kenne gee, is dat ekstreem regse radikale op Praag aan die woord is. Hy verwys sekerlik ook graag juis hierna omdat die kommentaar in Afrikaans is, sodat die Afrikaner/Afrikaans-assosiasie met rassisme versterk kan word. Nêrens gee hy te kenne dat rassisme by nie-wittes voorkom nie.

Wat Van Niekerk impliseer is dat blanke vrese (heeltemal) ongegrond en paranoïes is. Hy lys hoeveel mense deur sommige van die genoemde wit rassiste vermoor is, terwyl geen soortgelyke statistiek oor moorde gepleeg deur swartes of Islamiete deur hom verskaf word nie. Laasgenoemde twee groepe sit immers nie soos Afrikaners om braaivleisvure en stook rassisme nie. Die onderskrif van Van Niekerk se artikel lui: “Regse radikalisme is lankal nie meer ‘n verskynsel wat net in private sitkamers en langs braaivleisvure broei en aangestook word nie.” Ek het die indruk dat Van Niekerk sou verkies dat die uiting van alle regse menings verbied word, maar in ons jong demokrasie is hy “genoodsaak om die reg op vryheid van spraak en gewete te erken.”

Om regses sleg te sê, oftewel om oor hulle te “fulmineer” (een van Van Niekerk se gunstelingwoorde), is sy voorkeuronderwerp. Hy kan (politieke) andersdenkendes skynbaar glad nie verdra nie. Dit is verblydend dat hy ‘n (getroue) Praag-leser is, maar sy benadering is verkeerd. Hy is nie oop vir oortuiging nie en soek dus verbete na opmerkings daarmee hy kan verskil. Tog kon hy geen voorbeelde van rassisme in Praag se rubrieke en artikels vind nie (of hy het hulle verswyg). Hy het sy kritiek (noodgedwonge) op leserskommentaar toegespits.

Van Niekerk sal waarskynlik nie bereid wees om boeke soos dié van Lothrop Stoddard (Praag 28 Februarie) en Arthur Kemp (Praag 4 April) te lees nie. Dit is egter ‘n feit dat die situasie van blankes wêreldwyd verswak; dermate dat die “wit stam” (soos hy daarna verwys) se toekoms glad nie rooskleurig lyk nie. Van Niekerk het waarskynlik min simpatie met blankes wat waarde aan hulle kulturele selfbehoud heg. Die gesindheid wat hy teenoor Afrikaners en Afrikaans openbaar, bv aan die Universiteit Stellenbosch, toon dat hy eerder die gelykheid en eendersheid van alle mense begeer. As gelykheid en eendersheid in die praktyk ontbreek, is dit mos maklik om blankes die skuld daarvoor te gee.

Waarom wend Van Niekerk geen poging aan om ander standpunte as sy eie na waarde te skat nie? Waarom onderwerp hy nie sy menings en vooroordele aan grondige kritiek nie? Waarom probeer hy nie buite sy polities korrekte raamwerk dink nie? Waarom word net blankes deur hom verguis? Waarom noop bv die Roof-moorde hom om ‘n artikel te skryf maar nie die wreedste plaasmoord nie? Waarom veroordeel hy keer op keer gebeure tydens die blanke bewind, maar bly siende blind oor afskuwelikhede in die nuwe Suid-Afrika; om van die voorafgaande terrorisme en onbeskaafdheid van bv die ANC nie te praat nie? Rus daar nie ‘n rasioneel-wetenskaplike en morele verpligting op hom as akademikus om wyer waar te neem en met ewewigtige, gesaghebbende uitsprake oor ‘n dag te kom nie?

Ek het onlangs oor Van Niekerk se kritiek op Hennie van Coller geskryf en beweer dat hy homself met “onbekookte mislikheid” oortref het (Praag 20 Junie). Van Niekerk het onder meer beweer dat apartheid die “sistematiese ontneming van [swart] mense se onderwysgeleenthede” was, terwyl dit in werklikheid die sistematiese uitbreiding daarvan was. Om die punt te bewys, het ek inligting uit ‘n boek van Hermann Giliomee aangehaal. Daarna het Giliomee self Van Niekerk se leuens verder aan die kaak gestel (Praag 27 Junie). Maar Giliomee het erken dat die per kapita-besteding vir swart onderwys minder as vir wit onderwys was.

Van Niekerk reageer deur te skryf oor wat Giliomee reeds erken het, naamlik die “diskrepansie aan owerheidsbesteding vir die verskillende rassegroepe” (Die Burger, 2 deser, p 14). Dit is volgens Van Niekerk “totaal onverdedigbaar”, terwyl in werklikheid geredeneer kan word dat baie (seker die meeste) van die geld wat aan swart onderwys bestee is uit die sakke van blanke belastingbetalers gekom het. Soos gebruiklik ontvang die blankes stank vir dank daarvoor; ook van Van Niekerk. Anders as sy beweerde “sistematiese ontneming van [swart] mense se onderwysgeleenthede”, erken Van Niekerk nou: “Giliomee is reg as hy aantoon dat onderwysgeleenthede vir swartes in die loop van die sewentiger- en tagtigerjare tegnies [eerder: werklik] vermeerder het.” Weer doen Van Niekerk die waarheid geweld aan, want Giliomee het aangetoon dat hierdie vermeerdering/verbetering tot die vyftigerjare teruggedateer kan word.

Dan kom Van Niekerk met ‘n nuwe aanval op Bantoe-onderwys: “Die probleem met onderwys aan swart mense was egter allermins bloot ‘n kwantitatiewe probleem. Dit was, veral, ‘n kwalitatiewe, en, by name, ‘n legimiteitsprobleem. ‘Bantoe-onderwys’ was vir die oorgrote meerderheid swartes niks anders nie as ‘gutter education’. Omdat dit deurentyd gesegregeerde onderwys was, was die beskouing – reg of verkeerd – altyd [?] dat dit minderwaardige onderwys was.” As swartes dit as minderwaardig beskou het, volg dit nie noodwendig dat hulle reg gehad het nie. Rasse-segregasie as sodanig impliseer ook nie noodwendig minderwaardigheid nie. Hoe meer homogeen ‘n groep skoliere is wat betref ras, etnisiteit, geslag, kultuur, taal, ouderdom, nie-gestremdheid, ens, des te beter kan die resultate wees. Die punt is dat Van Niekerk naarstiglik probeer om die doelpale te verskuif.

Giliomee het hom geantwoord (Die Burger, 7 deser, p 11). Hy wys daarop dat Van Niekerk versuim om Bantoe-onderwys met die voorafgaande onderwysbedeling te vergelyk. Bantoe-onderwys kan onmoontlik op “sistematiese ontneming” neerkom. Daarmee verdedig Giliomee nie sonder meer apartheid nie. “Ek het aangevoer Bantoe-onderwys is ‘n geval van gedeeltelike hervorming pleks van ‘n vernietigende intervensie.” Van Niekerk wil skuld aan ander uitdeel, maar veronderstel dat hy self geen skuld dra nie. “Daar is ander maniere om met die geskiedenis om te gaan as selfbeskuldiging of die beskuldiging van ander.” Hopelik sal Van Niekerk hierdie saak nou met rus laat. Hy sal hom in elk geval nie verwerdig om so politiek inkorrek te wees om te reageer op wat op Praag gepubliseer word nie.

Van Pienkes du Plessis van Somerset-Wes kan ‘n mens altyd op ‘n intelligente reaksie reken. Hy skryf: “Giliomee probeer slegs aantoon dat Hendrik Verwoerd se regering betekenisvolle verbeterings aangebring het aan die jammerlike skoolstelsel wat die kerke en andere destyds aan die gang probeer hou het … Verwoerd se swart-onderwys-stelsel … was ongetwyfeld ligjare beter as die [byna] niks wat voorheen bestaan het.”

Daarmee het ons nog nie eens gekom by ‘n vergelyking van (die gehalte van) onderwys in die ou en nuwe Suid-Afrika nie; ‘n onderwerp wat Van Niekerk soos die pes sal vermy, omdat hy dan ‘n nog groter pak slae sal kry.

Leon Lemmer: Albert Nothnagel en Marius Redelinghuys oor Afrikanerskap

Die volgende brief, wat ek volledig aanhaal, is deur Albert Nothnagel van Mosselbaai geskryf en in Die Burger (13 Junie, p 11) gepubliseer:

“Die speaker van die Nasionale Vergadering beslis nou dat ons almal Afrikane is en so staan dit op die voorblad van Die Burger, 11 Junie.

“Indien my geheue my nie in die steek laat nie, was dit op dieselfde plek waar Die Burger jare terug aangekondig het dat hulle groep voortaan die woord ‘Afrikaan’ gaan gebruik.

“In die Afrikaanse taal noem ons alle mense in SA al jare lank ‘Suid-Afrikaners’. Dus as ons die ‘Suid’ wegneem, was alle mense in Suid-Afrika reeds van toentertyd af ‘Afrikaners’. So is alle mense in Nigerië ook Afrikaners, dws Afrikaners wat in Wes-Afrika woon – ‘Wes-Afrikaners’.

“Die woorde ‘Suid-Afrikaners’ in Engels vertaal as ‘South Africans’. Dit het nooit enige mens uitgesluit nie en nooit aanstoot gegee nie.

“Die moeilikheid het gekom toe ons van die woord ‘Afrikaner’ ‘n wit eksklusiewe Afrikaanse mens, ‘n uitverkorene, gemaak het. Gode sy dank die WAT skryf nou as eerste definisie van ‘Afrikaner’ as rassisties en verouderd wit Afrikaanssprekende. Die Internasionale Etimologiese woordeboek Harpers Etymology online beskryf ‘Africaander’ as ‘n mens wat in Afrika woon. Dit was die oorsprong van die Nederlandse woord ‘Africaander’ nav ‘Englander’ en ‘Deutchlander’.

“Kom ons almal wees net wat ons eintlik was en steeds is, sonder apartheid, nl ‘Afrikaners’ – inwoners van Afrika.”

Nothnagel dink klaarblyklik dat hy met onfeilbare logika redeneer. Aangesien ons hier met terminologie te make het, moet ek daarop wys dat die joernalistieke term “voorblad” vir “front page” streng gesproke foutief is. ‘n Blad (“leaf”) het ‘n voor- en ‘n agterkant, ‘n recto en ‘n verso/keersy. ‘n Bladsy (“page”) dui op net een sy of kant van ‘n blad.

Nog ‘n probleem wat ek met Nothnagel se brief het, is dat die berig waarna hy verwys in my uitgawe van Die Burger (11 Junie) nie op die voorbladsy verskyn nie, maar op bladsy 5. Dit is Corné Mulder van die VF+ wat beweer het dat almal in die Nasionale Vergadering Afrikane is. Mmatlala Boroto, die voortsitster, het beslis: “Almal in die huis is Afrikane. Ek sien geen verskil nie.”

Hierdie laaste sin is die kern van die saak: die ontkenning van verskille, die sug na gelykmaking, die poging tot gelyk- en selfs eendersverklaring, gedwonge rasse-integrasie, die begeerte na inklusiwiteit (wanneer dit die nuwe maghebbers pas). Nothnagel ly sedert die koms van die nuwe Suid-Afrika erg aan oorverligtheid. As oud-lid van die Nasionale Party het hy hom aanvanklik by die ANC geskaar en was hy sterk teen die DA van Tony Leon gekant. Hy het die ydele hoop gekoester dat die ANC-regering sy ambassadeurskap in Nederland sou verleng. Daarna het hy toenadering tot die DA gesoek. Hy beskryf homself as ‘n “white child of black Africa”, soos ek voorheen aangedui het (Praag 3.05.2014), toe hy met feitlik dieselfde storie as in sy jongste brief vorendag gekom het.

In sy vorige brief (Die Burger, 3.05.2014, p 11) het Nothnagel beweer:”Enigeen wat hom vandag beywer vir die regte van wit Afrikaners, in groepsverband, sit steeds in die ou moeras van rassisme vas … Op sy beste is wit Afrikaners wat hulself vandag nog eksklusief Afrikaners noem, outyds en op sy akkuraatste rassisties.” Omdat hy die term “rassisties” so vryelik gebruik, hou Nothnagel daarvan dat die Woordeboek van die Afrikaanse Taal (WAT) beweer dat die gebruik van die term “Afrikaner” eksklusief vir wit mense rassisties is. Die twee gebruike van “Afrikaner” wat deur die WAT goedgekeur word, is: “iemand met Afrikaans as huistaal” (dus wittes, bruines, swartes en Asiate) en “iemand wat in Afrika gebore is” (waarvoor myns insiens eerder die term “Afrikaan” gebruik behoort te word). Wat ons hier mee te make het, is dat die WAT en Nothnagel ons ook van ons etnies-kulturele naam wil beroof. Die Verklarende Handwoordeboek van die Afrikaanse Taal (HAT) huldig dieselfde standpunt. “Afrikaner” beteken: “Persoon wat Afrikaans is deur geboorte of afstamming, veral iemand wat Afrikaans as moedertaal het.” Die onderliggende taboe is dat ons nie op etnies-kulturele gronde tussen wit, bruin, swart en Asiaat mag onderskei nie, al doen die “nie-rassistiese” ANC dit daagliks in die uitvoering van sy beleid van verbete rassediskriminasie teen veral die blankes.

Ooreenkomste by mense word deur Nothnagel oorbeklemtoon terwyl verskille, indiwidueel en groepgewys, eintlik (soos ook deur Boroto) ontken word. Maar dit is ‘n feit dat dit vir mense onmoontlik is om te funksioneer tensy onderskeide getref word. Hiermee word nie geïmpliseer dat ‘n mens ter benadeling op grond van bv ras of kleur moet onderskei of diskrimineer (soos die ANC so graag doen) nie. Ter inligting van homself kan die oorverligte Nothnagel gerus so objektief moontlik vasstel met wie hy daagliks op gelyke vlak sosiaal verkeer. Dit sal seker hoofsaaklik met mense wees wat dieselfde kleur, kultuur en taal as hyself het. Dan sal hy besef dat Afrikaanssprekende blankes in beduidende opsigte anders as bv swart Suid-Afrikaners is. Daardie blankes word in die omgang “Afrikaners” genoem, al sou ek graag die betekenis van die term tot nie-verloopte Afrikaners wou beperk en Nothnagel dus uitsluit.

Kortom, in Afrikaans en Engels word daar tereg na Afrikaanssprekende blankes as “Afrikaners” verwys, terwyl swart mense in Suid-Afrika en in die res van Afrika “Afrikane/Africans” genoem word. Hierdie onderskeid is nie ter benadeling nie, maar is kultureel nodig omdat Afrikane baie meer met hulle swart broers en susters in die res van Afrika as met Afrikaners en ander blankes gemeen het. Die motief vir hierdie Afrikaner/Afrikaan-onderskeid is nie om “aanstoot” te gee soos Nothnagel beweer nie. Die enigste assosiasie met die term “Afrikaner” wat sekerlik verouderd is, is dié van “uitverkorene”. As Afrikaners as volk/nasie Judaïes of Bybels uitverkore was, sou die roemlose, mandaadlose oorgawe aan ongebreidelde swart mag nie oor ons weg gekom het nie.

Daar is ook so iets soos prioriteite by mense, of verskillende rolle wat elkeen vertolk. In daardie konteks is ‘n blanke Afrikaanssprekende (soos ek) in die eerste plek ‘n Afrikaner, in die tweede plek ‘n Suid-Afrikaner en in die derde plek (as dit werklik moet) van Afrika, dus ‘n Afrikaan. As Afrikaner is my probleem met Suid-Afrikanerskap dat ek my nie kan versoen met die aard van die nuwe Suid-Afrika en die manier waarop dit aan (nie-verloopte) Afrikaners opgedring is nie. My hartstogtelike verbintenis met Suid-Afrikanerskap is van ‘n historiese (voor 1994) aard. As Afrikaner is my probleem met Afrikaanskap dat my kulturele wortels eerder in Europa as in Afrika lê. In hierdie onhervormbare, Bybelse sin is ek in Afrika maar nie van Afrika nie.

In Amerika het die swartes voorgeskryf dat hulle nie meer “negers” genoem wil word nie. Hulle verkies om “Blacks” of “Afro-Americans” genoem te word. In Suid-Afrika het die swartes, bruines en Asiate/Indiërs elk besluit wat hulle genoem wil word en ook wat iedere indiwidu of groep nie genoem mag word nie. As iemand (in die praktyk eintlik net wittes) dit waag om ‘n historiese etniese term te gebruik wat nie-wittes nie goedkeur nie, word dit sonder meer as “rassisme” geag.

Die huidige situasie van die blankes is (soos in so baie ander opsigte) glad nie so gunstig soos dié van die drie ander etniese groepe nie. Blankes en veral Afrikaners kan enigiets toegesnou word sonder dat dit as rassisties gebrandmerk word. Dit maak nie saak met hoeveel venyn en haat dit gedoen word nie. Maar die benadeling van Afrikaners strek verder. Soos Nothnagel en die redakteurs van die WAT en HAT aantoon, word voorgeskryf dat Afrikaanssprekende blankes nie self mag besluit wat hulle hulleself noem nie. Indien Afrikaners die benaming “Afrikaners” vir hulleself toe-eien, word dit as “rassisme” geëtiketteer. Dit is hier waar alle nie-verloopte Afrikaners ‘n streep behoort te trek. In die nuwe Suid-Afrika is ons reeds van genoeg ontsê en van oorgenoeg beroof. Ons moet nie toelaat dat ons eiesoortige kulturele benaming, te wete “Afrikaners”, ook van ons weggeneem word nie. Dit is ons “demokratiese reg” om soos die ander etniese groepe self te besluit watter benaming ons welgeval.

Marius Redelinghuys

Nothnagel is ‘n oud-NP-ondersteuner, wat daarna ‘n wyle lank ‘n ANC-entoesias was. Na ontgogeling het hy aansluiting by die DA gesoek. Sy soort manteldraaiery is nie uniek nie. Hiervan getuig die brief van Marius Redelinghuys (gebore in 1987), een van die DA se nasionale woordvoerders (Die Burger, 15 Junie, p 12). Hy was voorheen lid van Cope (2009-2011) en het in 2014 met Steven Hussey getrou. Is hierdie (waarskynlik permanent kinderlose) gesin se huistaal Afrikaans? ‘n Steven Hussey maak op die internet voorbrand vir homoseksualiteit.

Redelinghuys begin sy brief soos volg: “Dit het my baie jare van my jeug geneem om myself met my Afrikaanse en Afrikaner-herkoms te versoen. Ek kon dit nie ontsnap of vermy nie.” Het hy werklik al van vroeg af begeer om hom van sy Afrikanerskap te distansieer, of het hy daardie twee sinne by nabaat geskryf omdat dit nou in bv die DA mode is ‘n nie-Afrikaner te probeer wees?

Hy het later besef “dat daar twee dinge is … wat my altyd sal volg: Afrikaanswees en die politiek” – blykbaar nie ook Afrikanerwees nie. “Dit was makliker om my by die politiek te berus, maar om my herkoms, my identiteit, kultuur en taal te aanvaar, was ‘n stryd.” By Redelinghuys is daar dus nie vanselfsprekende lojaliteit en entoesiasme vir Afrikanerskap nie, want hy het selfs met die blote aanvaarding hiervan gesukkel. Wat myns insiens in die nuwe Suid-Afrika opval, is dat homoseksuele geneig is om hulle van hulle Afrikaner-wortels los te maak.

“Tweedens het ek ook grootgeword in ‘n tydperk van die Suid-Afrikaanse geskiedenis waartydens wit mense hul eie skuldgevoelens moes hanteer, en soms laat voel is dat ons nie in Suid-Afrika inpas of behoort nie.” Daar is sekerlik baie Afrikaners wat geen (beduidende) skuldgevoelens ervaar nie. Hulle erken dat geen politieke stelsel volmaak is nie en dat die ANC-regering (en die DA) in baie opsigte moreel, asook in ander opsigte, slegter as die Nasionale Party- (NP-) regering vaar.

“Dit was dus makliker om skuins te trek en my soveel moontlik van die Afrikaner-identiteit te probeer distansieer, uit skuldgevoelens en veral die heersende geloof dat daar Een Taal, Een Volk en Een God is.” Die waarheid is dat die NP deurgaans veelvolkigheid en twee amptelike tale (Afrikaans en Engels) erken het. Dit is in die nuwe Suid-Afrika dat die ANC en die DA een Suid-Afrikaanse volk en effektief een taal (Engels) begeer. Is Redelinghuys se skuldgevoelens suiwer polities geïnspireer, of speel seksualiteit hier ook ‘n rol? Oorweeg die moontlike rol van hierdie twee faktore (politiek en seksualiteit) in wat volg.

“Ek het nie ingepas nie; ek het nie gemaklik gevoel nie, en ek het geskop teen die idee dat wie ek moet wees, wat ek moet nastreef en wat ek moet glo, deur ander gedefinieer moet word.” Insgelyks wil ek nie toelaat dat Nothnagel en soortgelykes besluit dat ek myself nie ‘n Afrikaner, ‘n lid van ‘n blanke groep/volk/nasie mag noem nie. Ek ontken ook dat dit met reg “rassisties” genoem kan word.

“Ek het ‘n keerpunt ervaar in my laat tienerjare toe ek blootgestel is aan Ingrid Jonker, Karen Zoid, Elsabé Zietsman en Amanda Strydom. Hier was mense wat my taal praat – letterlik en figuurlik – en wat ‘anders’ was. Hulle het hul herkoms, hul taal, omarm en hul eie, unieke sienswyse, ervarings en ideale daarin en daardeur uitgedruk. Dit het duidelik geraak dat ek Afrikaans en Afrikaner kan wees én boonop trots daarop kan wees.” Dit lyk na ‘n erg afgewaterde/verloopte vorm van Afrikanerskap. Afgesien van die genoemde viertal se geneigdheid tot linkse politiek, kan hierdie vraag gestel word: Is dit toevallig dat uitsluitlik na vroue verwys word? Op die internet word Hussey die man/”husband” van Redelinghuys genoem.

[• By Elsabé Brits, ‘n joernalis wat dikwels in Die Burger publiseer, kom ‘n variasie hiervan voor. Sy noem haarself die man van die vrou waarmee sy getroud is. Oor dekades het ek bepaalde waardes ontwikkel waarvan dit moeilik is om af te sien. Ek besef dat nadat ons hele samelewing in die jare negentig omgedop is (soos Karel Schoeman* dit stel), daar op ‘n helvaart gegaan is. Daar word bv deesdae van ons as beskaafde Europeërs verwag om groot waardering te hê vir die gewelddadigheid en misdadigheid van die “bevrydingstryd”, asook vir die geweldenaars en misdadigers wat sedertdien knus in hoë en daarby buitensporig lonende poste sit. Uit my perspektief was en is dit ‘n abnormalisering van die samelewing. ANC-kamerade en hulle meelopers, insluitende verloopte Afrikaners, beskou “ons jong demokrasie” egter as ‘n normalisering; veral diegene wat daardeur bevoordeel word. Deel van hierdie “regstelling” was dat die normaliteit van homoseksualiteit amptelik erken is. Maar ek bly geheg aan die kultus van die gewone en normale soos wat ek dit in die ou Suid-Afrika leer ken en waardeer het; elementêre, basiese dinge soos dat daar twee geslagte (mans en vroue) is en dat getroude pare van verskillende geslagte is en kinders kan kry. Brits beweer egter: “Dit is geheel en al naïef om te beweer ‘n kind moet ‘n man en vrou as ouers hê” (Die Burger, By, 13 Junie, p 11). Wat ek billikheidshalwe in die nuwe bedeling verwag, is dat wanneer iemand soos Brits in artikel na artikel homoseksualiteit loof Die Burger darem die sensitiwiteit en integriteit behoort te hê om openlik aan sy lesers die outeur se persoonlike belang by die saak te verklaar. Waarom loof die hoofstroommedia enersyds eerder rasse-integrasie as rasse-segregasie en andersyds eerder homoseksualiteit as heteroseksualiteit? Dui dit nie op dekadensie, oftewel geestelike verrotting, nie? Daar word meer lofsange vir homoseksuele as ‘n minderheidsgroep as vir blankes en veral Afrikaners aangehef, maar watter groep lewer die grootste bydrae tot die heil van die land?

Na die publikasie van Brits se artikel het die linkse Christi van der Westhiuizen ‘n lofsang aangehef vir die Iere wat in ‘n referendum huwelike tussen mense van dieselfde geslag goedgekeur het. “Die Iere is met reg trots” (Die Burger, 27 Junie, p 11). Daarna gebruik sy politieke retoriek. Homoseksuele is glo te na gekom, het ‘n pynlike geskiedenis, is veronreg, maar nou is daar, ten minste in Ierland, geregtigheid. Toegepas op Suid-Afrika kom sy dan openlik by haar soort politieke propaganda uit: “Die verdoeselde seksuele slagoffers van apartheid moet erkenning kry.” Haar persoonlike belang by homoseksualiteit word egter ook verdoesel.
Frits Gaum bepleit verdraagsaamheid, geregtigheid en menswaardigheid vir homoseksuele (Rapport, Weekliks, 28 Junie, p 11). Soos gebruiklik ignoreer hy iedere Bybelteks oor hierdie saak. Sy persoonlike belang, naamlik dat hy ten behoewe van sy homoseksuele seun pleit, word verswyg.
Die algemene moderator van die NG Kerk, Nelus Niemandt, wil die NG Kerk oopgooi vir nie-selibaat, homoseksuele predidante. Ook: “My hoop is dat lesbiese, gay, biseksuele en transseksuele [oriëntasies] genormaliseer sal word [binne die kerk]”(Die Burger, 1 deser, p 1). Dalk koester hy die ydele hoop dat hy die heilige doop aan LGBT-pare kan bedien. As mode-vraat ignoreer Niemandt iedere Bybelteks oor hierdie saak.
Ten einde die maksimum sensasie uit die jongste vlaag pro-homoseksuele propaganda te trap, het Die Burger (2 deser, p 1) Laurie Gaum, Frits se predikantseun, om kommentaar genader. Hy beskryf sy seksuele oriëntasie as ‘n “gawe”.
(*Schoeman se naam word nie om dowe neute hier opgehaal nie, maar ek het groot respek vir hom as literator en navorser.)]

Redelinghuys gaan soos volg voort: “Ek het meer begin nalees oor Beyers Naudé, Bram Fischer, Max du Preez, Johannes Kerkorrel en Koos Kombuis.” Hiermee word die geslagsewewig herstel deur uitsluitlik na mans te verwys, hoewel Kerkorrel openlik homoseksueel was. Hiermee word die politieke ewewig egter nie herstel nie. Al vyf was/is verloopte of nie-Afrikaners.

“Vandag is ek trots op my taal; ek het met my herkoms en die rol van my mense geworstel en besluit om my Afrikaanswees, ons unieke karaktereienskap en vermoë, aan te wend om ‘n bydrae te lewer tot ‘n Suid-Afrika waar alle mense ‘n voorspoedige, gelukkige en veilige lewe kan nastreef en in vreedsaamheid en verdraagsaamheid kan leef.” Hoeveel kom in die nuwe Suid-Afrika van ‘n “veilige lewe” en “vreedsaamheid” tereg? Hulle is uitdagings (die ANC se “challenges”) en hersenskimme (“iets wat net in die verbeelding kan bestaan” – HAT). Hoeveel verdraagsaamheid is daar werklik as die staatshoof, Jacob Zuma, Jan van Riebeeck as die oerbron en die “Ander” (die blankes) as die oorsaak van al die land se probleme uitwys? Redelinghuys sê hy het hom met sy Afrikaanswees versoen; iets wat seker volg uit die feit dat hy deur die DA as Afrikaanse woordvoeder gebruik word. Iemand anders funksioneer as die DA se Engelse woordvoerder.

Redelinghuys sluit sy brief soos volg af: “Dit is dus vir my hartseer – tragies – dat daar sommige Afrikaanssprekendes en Afrikaners is wat nou skuinstrek, of dalk hul ware kleure wys. Mense soos Steve Hofmeyr en Sunette Bridges wat die platform wat aan hul verskaf word, misbruik om rassehaat, verdeeldheid, vrees en onverdraagsaamheid aan te stook.” Dit is nie mense soos Hofmeyr en Bridges wat “skuinstrek” nie. Dit is veel eerder Redelinghuys wat ‘n skewe siening het. Die fundamentele verskil is tussen mense wat regte of nie-verloopte Afrikaners is en diegene wat teen die tradisionele, behoudende Afrikaners gedraai en in die eerste plek nuwe Suid-Afrikaners en Afrikane geword het.

Leon Lemmer: Michael le Cordeur oor Jeugdag en Afrikaans

Weens Michael le Cordeur se groot liefde vir die ANC en by name Nelson Mandela, wat hy by voorkeur “Madiba” noem, is Jeugdag ‘n bron van groot vreugde vir hom. By hierdie opvoedkundige, wat graag voorgee dat hy ‘n kampvegter vir Afrikaans is, kom dit nie op dat die gebeure van 1976 as anti-Afrikaans geplooi word nie; ook nie dat dit ‘n hoogs destruktiewe gebeurtenis is wat jaarliks as openbare vakansiedag gevier word nie. Baie skole het tydens die oproer landswyd in die slag gebly. Geboue van die Universiteit van Wes-Kaapland is afgebrand. Le Cordeur was daardie jaar in matriek. Vier van sy klasmaats het die Hoërskool Bergrivier aan die brand gesteek. Nie een van hierdie misdade word deur Le Cordeur veroordeel nie omdat hy meer waarde aan sy linkse politiek as aan opvoedkundige oorwegings heg.

Le Cordeur het die destydse blanke regering verkwalik omdat vereis is dat die Bergrivier-misdadigers jaarliks by die polisie moet aanmeld; ‘n baie ligte straf vir die groot skade wat hulle doelbewus aan openbare eiendom aangerig het. Pleks van hulle te verplig om lewenslank dwangarbeid te verrig, het die ANC-regering hierdie vier misdadigers van skuld vrygeskeld. Die nuwe Suid-Afrika het immers in beduidende mate weens misdaad tot stand gekom. Die land word sedertdien in ‘n soortgelyke mate met hierdie suksesresep bestuur en geadministreer. Desnieteenstaande is daar verbasing omdat die era sedert 1990/1994 gekenmerk word deur misdaad wat hom golf op golf dwarsoor die land voordoen.

Le Cordeur is ‘n dosent in opvoedkunde aan die Universiteit Stellenbosch. Daarmee is alles nog nie gesê nie. Kort na vanjaar se Jeugdag (16 Junie) is ‘n artikel deur Le Cordeur op Maroelamedia se webwerf (18 deser) hergepubliseer. Dit is sy bydrae tot die redakteurs Danie Langner en Chrisna Nel se FAK-bundel, Hoekom Afrikaans? (2014, 142p, R150). Daarin verwys Le Cordeur nie net na sy geliefde “Madiba” nie, maar ook onbeskeie na homself as ‘n “gerespekteerde dosent en leier op vele gebiede.”* Dit herinner aan die keer toe hy beweer het dat hy deel van die Who’s Who van Afrikaans is. Aan die positiewe kant vertel hy dat hy sy kinders Afrikaans opgevoed en in Afrikaans laat skoolgaan het. Sy gebondenheid aan Afrikaans is egter nie passievol in dieselfde sin as by blankes nie. Soos by Neville Alexander gooi hy sy voorkeur vir Afrikaans hoofsaaklik oor die boeg van entoesiasme vir moedertaalonderrig; dus nie as lewensnoodsaaklike kulturele uitdrukkingsmiddel nie. Dit is waarom Le Cordeur kan beweer dat die Wellingtonse Klopse glo vreeslik lief vir Afrikaans is terwyl elke groep met ‘n Engelse naam pronk. [*In sy jongste artikel (hier onder) beweer Le Cordeur dat hy ‘n “verantwoordelike pos” beklee. Die vraag is: In hoeverre tree hy verantwoordelik (bv nie-misleidend) in daardie pos op?]

Soos vorige jare het die Universiteit Stellenbosch (US) op sy webwerf sy studente en personeel aangemoedig om Jeugdag te vier. Dit word ook gedoen vir iedere openbare vakansiedag wat ter viering van die ANC se gewelddadige geskiedenis ingestel is. Die aankoms van Europese beskawing word egter nie op 6 April deur die US gevier nie, al is die universiteitswese een van die vele produkte van Europese beskawing. Teen hierdie absurditeit spreek Le Cordeur hom nie uit nie. In ruil vir Le Cordeur se gedienstigheid (kyk hier onder) word die aandag op die US-webwerf op Le Cordeur se jongste artikel in Die Burger (16 Junie, p 11) gevestig. Hy het dit klaarblyklik met voorbedagte rade vir publikasie op Jeugdag geskryf en vir publikasie aangebied. Die Burger het dit graag gepubliseer, “versier” met ‘n groot weergawe van Sam Nzima se “beroemde foto van Hector Pieterson”. Asof dit vir hierdie koerant nie eensydig genoeg is nie, is hierdie foto aangevul met die afbeelding van ‘n swart seuntjie wat heeltemal onskuldig met sy (leë?) hande agter sy rug staan. [“Klonkie” is volgens die HAT ‘n rassistiese woord, gevolglik vermy ek dit. Talle woorde uit die (tradisionele) leefwêreld van die Afrikaner word deur die HAT en WAT goedsmoeds as “rassisties” bestempel.]

Le Cordeur skryf oor twee onderwerpe: Jeugdag en Afrikaans. Hy vertel dat die jeug (skoliere en studente) na 1976 elke jaar ‘n “eie vakansiedag” op 16 Junie gereël en gevier het totdat die ANC-regering die herdenking van daardie gewelddadigheid tot openbare vakansiedag verklaar het. “Stadigaan skud Afrikaans die juk van apartheidstaal af danksy organisasies soos die Afrikaanse Taal- en Kultuurvereniging [ATKV], Het Jan Marais Fonds en die Afrikaanse Taalraad [ATR].” In die geval van die ATKV hou Le Cordeur veral van sy kultuurhoof, Danny Titus, en die oorverligte uitvoerende hoof, Japie Gouws. Die Marais-fonds bevorder Afrikaans, maar dit pas Le Cordeur en die US-bestuur om selfs nie eens vanjaar, by die honderdste herdenking van Marais se sterfte, sy stigtingsvoorwaarde vir die US te opper nie, naamlik dat Afrikaans nie ‘n mindere plek as Engels mag beklee nie; wat nog te sê om die US ondubbelsinning daartoe te verbind. Ek stel dit onomwonde dat enigeen wat hierdie stigtingsvoorwaarde ignoreer of vertrap myns insiens effektief ‘n vyand van Afrikaans is. Le Cordeur is ‘n ATR-direksielid en -oud-voorsitter. Volgens eie vertolking is die ATR nie ‘n Afrikaanse taalraad in die ware sin van die woord nie, maar ‘n versoenings- en meertaligheidsraad. In hierdie opsig is die ATR en die ATKV soortgelyke instansies.

Let op waar Le Cordeur sy selektiewe klem plaas wanneer hy aan Afrikaans as nie-apartheidstaal dink: “Digters soos Adam Small en Breyten Breytenbach, skrywers soos Mathews Phosa en Abraham de Vries, akademici soos Russel Botman en Wannie Carstens, sangers soos Les Javan en Hemelbesem, organiseerders soos Japie Gouws, Danny Titus en Christo van der Rheede, teaterbestuurders soos Marlene en Neil le Roux en Theo Kemp, en selfs politici soos Renier Schoeman en Franklin Sonn het Afrikaans – eens ‘n verdrukkerstaal – ‘n versoenings- en bemagtigingstaal help maak en van sy rassistiese verlede bevry.” Le Cordeur sal nooit moeg daarvoor word om Afrikaans met apartheid, rassisme en verdrukking te assosieer nie. As ANC-kornuit gaan hy sonder meer uit van die veronderstelling dat ons huidige situasie dié van nie-rassisme en vryheid is, terwyl daar blatant teen blankes gediskrimineer word en daar talle beperkings is op wat in bv Afrikaans gesê mag word. Le Cordeur se norme vir insluiting in sy genoemde lysie is politieke linksheid en dikwels etnisiteit. Vergelyk die rol wat daardie mense gespeel het en die gewig van hulle bydrae tot die heil van Afrikaans met wat in gesaghebbende literatuurgeskiedenisboeke staan. Hoe eensydig en bevooroordeeld Le Cordeur is, blyk dan duidelik. Le Cordeur se kernprobleem is dat sy ANC-verknogtheid sy siening van Afrikaans dikteer. ‘n Soortgelyke eensydige benadering van die Afrikaans taal- en letterkunde is te sien op die inligtingspanele in die besoekersentrum van die Afrikaanse Taalmonument in die Paarl.

Dan kom Le Cordeur by een van sy troetelonderwerpe uit: sy afsydigheid van Standaardafrikaans en sy voorliefde vir die mengeltaal Kaaps. “Dis nie net óns wat vry* is nie, maar ook ons taal. Vandag word Afrikaans met meer vrymoedigheid en kleurryker as ooit gepraat. Vandag weet ons dat die opstande destyds nie so seer oor Afrikaans was nie, maar oor die paswette, die martelings, die Groepsgebiedewet en die diskriminasie in die onderwys en die ekonomie. Afrikaans was maar die laaste strooi vir ‘n groep mense wat op te veel ander gebiede moes ly.” [*Hierdie vryheid is glo “duur gekoop”. Le Cordeur verorber politieke segswyses soos ‘n honger vis aas sluk.]

Dat Le Cordeur erken dat onderrig in Afrikaans bloot as voorwendsel vir die onbeskaafde 1976-gewelddadigheid gebruik is, is ‘n wins. Hy kon gerus ook bygevoeg het dat die populêre propagandastorie dat die opstand spontaan by skoolkinders ontstaan het, dus asof dit nie deur volwassenes georkestreer is nie, vals is. Hy kan gerus ook kennis neem dat die paswette nie deur die slegte Afrikaners/Boere uitgedink is nie. Die eerste paswette is deur die goeie Britte, by name deur George Macartney, in 1797 aan die Kaap ingestel. Die “martelings” waarna hy verwys, is seker die wat na bewering deur die “apartheidsregime”, bv die veiligheidspolisie, gepleeg is. Le Cordeur dink seker nie aan die martelings in die ANC se strafkampe of die martelings wat blankes aan die hand van veral swartes in die nuwe Suid-Afrika te beurt val nie. Die diskriminasie waarna hy verwys, is dié in die ou Suid-Afrika. Hy reken nie die rassediskriminasie wat teen blankes in die nuwe Suid-Afrika, insluitende aan die US, gepleeg word nie.

Le Cordeur praat selfs die ANC-regering se diskriminasie teen Afrikaans en Afrikaanssprekendes goed. Hy begin deur te skryf: “Wat ek vir Afrikaans wil hê, moet ek immers ook vir ander tale gun.” Maar die teenoorgestelde, dus wederkerigheid, geld blykbaar nie. “Dit verg ‘n nuwe soort opoffering [dus] begrip as ‘n Afrikaanse leerder in parallelmediumonderrig ‘n klas met ‘n nie-Afrikaanse leerder moet deel.” Hier is Le Cordeur die kluts kwyt. In parallelmediumonderrig word klasse nie gedeel nie. Klasse word bv uitsluitlik in Afrikaans of uitsluitlik in Engels aangebied. Wat hy blykbaar wou sê, is dat Afrikaanssprekendes in gesamentlike tweetalige klasse vir lief daarmee moet neem as die onderrig grootliks in Engels geskied (veral as die skoliere/studente swart is). Dit is waarmee Le Cordeur genoeë neem selfs aan die US, wat histories ‘n Afrikaanse universiteit is en kragtens sy stigtingsvoorwaarde oorwegend Afrikaans moet bly. Le Cordeur wys ook nie die oneerlikheid van die US uit nie, naamlik dat gesamentlike klasse as 50% Engels en 50% Afrikaans gereken word om die skyn te wek dat die US in groter mate Afrikaans is as wat hy is. In die praktyk is gesamentlike klasse oorwegend Engels, indien nie feitlik uitsluitlik Engels nie.

Die selfverklaarde Afrikaans-entoesias Le Cordeur is ook tevrede as daar by die toekenning van studiebeurse teen Afrikaanssprekendes (en veral blankes) gediskrimineer word, want dit is in ooreenstemming met die ANC se beleid van Afrikaans- en blanke benadeling. Hy pleit vir “begrip dat beurse aan nie-Afrikaanssprekende student[e] nou prioriteit is om diegene wat so lank agtergelaat is, by hoofstroomonderwys in te sluit. Gedagtig aan ons gedeelde verlede is dit ‘n klein prys om te betaal.”

As US-dosent praat Le Cordeur die rektor, Wim de Villiers, en die res van die US-bestuur na. “Van die Universiteit Stellenbosch (US) vereis dit [die nuwe Suid-Afrika] dat beleidsvormers taal só sal bestuur dat niemand uitgesluit voel van dié mooi kampus nie.” Le Cordeur is dus ten gunste van die verdere verengelsing van die US totdat almal (veral die swartes) tevrede is. Hy veronderstel blykbaar dat so ‘n stadium bereik sal word. Oor die verskansing van Afrikaans rep hy geen woord nie. “Dit vereis van die universiteitsbestuur om te luister as die jeug praat, selfs al doen hulle dit onkonvensioneel [soos in 1976?]; om die jeug te nooi om saam aan ‘n toekomstige taalmodel te beplan. Want die toekoms behoort aan hulle. Nooit weer mag Afrikaans, of enige ander taal, die muishond van Suid-Afrikaanse tale gemaak word nie. Daarom moet ons jeug besef meertaligheid sal al hoe belangriker word. Om suksesvol met alle studente, ook uit die res van Afrika, om te gaan, sal ons soms die gemaksone van Afrikaans moet verlaat.”

Die universiteitsbestuur moet na die studente luister, maar Le Cordeur noem glad nie dat die studente na die universiteitsbestuur moet luister nie. Toegegee, die De Villiers-US het nog geen eise/ultimatums aan oproerige swart studente gestel nie. Hoe kan van studente, wat in baie gevalle nie weet hoe ‘n behoorlike skool lyk nie en wat nog minder weet van wat ‘n universiteit is of behoort te wees, help met die beplanning daarvan, bv die taalopset? Die meertaligheid wat Le Cordeur in die ATR-idioom bepleit, beteken nie bloot dat wittes bv Engels magtig moet wees nie, maar ook dat swartes (soos in 1976) verplig moet word om hulle Engelse “gemaksone” te verlaat en Afrikaans aan te leer. Die hele tyd hamer Le Cordeur op die opofferings wat Afrikaanssprekendes moet maak, selfs aan die US. Dit kom nie by hom op dat van die inkommers verwag kan word om aan te pas nie, des te meer as hulle uit die buiteland gelok word.

Siende blind neem Le Cordeur nie die agteruitgang van Afrikaans aan universiteite waar nie. “Al dink sommige daar is ‘n gekoördineerde poging om Afrikaans in die hoër onderwys te diskrediteer, het verskeie rektore onlangs hul steun aan Afrikaans toegesê. Volgens Cheryl de la Rey is daar ‘n tuiste vir Afrikaans by Tukkies, waar parallelmediumonderrig studente in staat stel om in sowel Afrikaans as Engels onderrig te ontvang.” Die feit is dat die Universiteit Pretoria (UP) ‘n (eksklusief) Afrikaanse universiteit was en dat dit nou oorwegend ‘n Engelse universiteit is en Afrikaans deurlopend afgeskaal word. Waarom mislei Le Cordeur doelbewus sy lesers met die storie dat die UP ‘n “tuiste vir Afrikaans” bied, sonder om te verduidelik hoedanig daardie tuiste is?

“Dan Kgwadi van die Noordwes-Universiteit [NWU] bevestig Afrikaans sal as akademiese taal voortbestaan solank skole Afrikaanse studente lewer.” Weereens, die Potchefstroomse Universiteit was, soos die UP, ‘n (eksklusief) Afrikaanse universiteit. Kgwadi wil ‘n eenvormige “institusionele kultuur” op al drie die NWU-kampusse afdwing. Die Potchefstroomse kampus se oorwegend Afrikaanse karakter sal in die slag bly. Maar dit is hierdie einste Le Cordeur wat verkondig het dat “diegene wat huil oor die dood van Afrikaans in Potch [moet] weet hulle huil by die verkeerde begrafnis” (Rapport, Weekliks, 9.11.2014, p 7).

“Wat die US betref, het wyle prof Botman herhaaldelik gesê Stellenbosch moet ‘n meertalige universiteit wees met plek vir Afrikaans as onderrig- en navorsingstaal.” Die US was (eksklusief) Afrikaans. Veral Chris Brink het hom vir ‘n tweetalige US beywer. Botman het hom so ver moontlik van ‘n Afrikaanse (en natuurlik blanke) US gedistansieer deur die US ‘n meertalige universiteit te noem, want Xhosa moes volgens hom ook in die prentjie kom. Wat Botman oor Afrikaans gesê het en wat hy gedoen het, het nogal verskil; net soos Jonathan Jansen in sy intreerede as rektor gesê het dat die Universiteit Vrystaat (UV) onder sy leiding ‘n Afrikaanse universiteit sal bly, terwyl hy hom openlik vir ‘n eentalige Engelse UV beywer. Om politieke en etniese redes is Botman en Jansen vir Le Cordeur heiliges. Nog so ‘n heilige is die joernalis Henry Jeffreys wat doelbewus valslik beweer het: “In Botman het Maties ‘n ware taalstryder vir Afrikaans gehad” (Die Burger, 26.11.2014, p 10). Maar wat is taalgewys die werklike nalatenskap van Botman aan die US? Onlangs is berig dat die fakulteit lettere en sosiale wetenskappe wat studente betref 70% Engels is (Die Burger, 15 Junie, p 1). Dit is wat tydens die Botman-bewind gebeur het, al sou De Villiers hoe graag pa hiervoor wou staan.

“Uiteindelik kan toegewydes aan Afrikaans ook daaruit moed skep dat die Grondwet genoeg geleentheid bied om Afrikaans as universiteitstaal te bevorder. Solank daar ‘n groot genoeg vraag is na Afrikaanse onderrig aan instellings, moet ons daarin voorsien. Tog moet ons ook ontvanklik wees vir inklusiewe kommunikasie [wat word bedoel?] en die rol van Engels in dié verband.” Nogeens dieselfde soort logika. Die hele tyd staan Le Cordeur nie vas vir Afrikaans nie en gee hy eerder toe aan druk vir Engels. Hy skep valse moed uit die grondwet. Hy is sekerlik nie een van die “toegewydes aan Afrikaans” nie. As hy was, sou hy besef het dat die grondwet Afrikaans nie vertroetel en sekerlik nie doeltreffend beskerm nie. Afgesien van wat daarin staan, is dit die nuwe bewindhebbers wat die grondwet vertolk soos dit hulle pas en dan daarvolgens handel, bv befonds of nie befonds nie.

“Die nuwe US-rektor, prof Wim de Villiers, moes al vure doodslaan en ‘n memorandum van ongelukkige [veral swart] studente en dosente ontvang. Maar sy vasberadenheid [!] gee Afrikaanssprekendes hoop wanneer hy sê hy steun onder meer ‘die ondersteuning en uitbreiding van Afrikaans as akademiese taal.'” Weer koester Le Cordeur valse hoop. Wanneer Afrikaans ter sprake was, het De Villiers, sedert sy diensaanvaarding as rektor op 1 April, bloot klakkeloos herhaal wat in die huidige US-taalbeleid staan. Hy het nog nie met sy persoonlike gevoelens en standpunt oor Afrikaans vorendag gekom nie. Nog minder het hy hom daartoe verbind om die posisie van Afrikaans aan die US (permanent) te verskans. Tydens die herdenking van Jannie Marais op 30 Mei, ‘n eeu na sy dood, het De Villiers hom opmerklik skaars gehou. Sover ek weet, het De Villiers nog nooit Marais se stigtingsvoorwaarde vir die US opgehaal en homself tot die eerbiediging daarvan verbind nie. Die punt is: As De Villiers Marais se kardinale skenkingsvoorwaarde in hierdie herdenkingsjaar ignoreer, sal hy nooit erns daarmee maak nie. Le Cordeur opper (doelbewus) ook geen beswaar dat daar geen huldiging van Marais op die US-kampus, bv op die Rooiplein, was waarby die studente en personeel betrek is nie. Waarom vier die US sedert die Botman-era jaarliks Jeugdag en ander openbare vakansiedae wat ANC-gewelddadigheid loof, maar na ‘n eeu word Marais glad nie amptelik deur die De Villiers-US gehuldig nie? Dit is gewoon ‘n skande wat aan die groot klok gehang behoort te word; veral deur “toegewydes aan Afrikaans”.

As ANC-entoesias onderskryf Le Cordeur die minister van hoër onderwys, die kommunis Blade Nzimane, se standpunt. “Is ‘n eksklusiewe Afrikaanse universiteit die oplossing? Nee, sê minister Blade Nzimande, dit sal diversiteit en transformasie in die hoër onderwys ondermyn. ‘Die idee is juis om universiteite te skep waarvan die identiteit en institusionele kultuur nie swart, wit, Afrikaans óf Engels is nie, maar onbeskaamd Suid-Afrikaans in die ware sin van die woord.'” Nzimande en die ANC se doel is die verswelging van Afrikaans en blankes deur Engels en swartes. Hier is geen sprake van die nuutgevonde vryheid waaroor Le Cordeur so hoog opgee nie. Dit gaan om gedwonge rasse-integrasie; nie vryheid van assosiasie en moedertaalgebruik nie.

Die US-rektor eggo Nzimande se standpunt en hy kan op Le Cordeur se steun reken. Daar word soos volg uit De Villiers se intreerede aangehaal: “Stellenbosch is nie ‘n Afrikaanse universiteit nie; Stellenbosch is nie ‘n Engelse universiteit nie; Stellenbosch is nie ‘n Xhosa-universiteit nie; Stellenbosch is ‘n meertalige Suid-Afrikaans universiteit. Ons is ‘n wêreldklas-universiteit wat verseker taal is nie ‘n versperring tot toegang nie, maar ‘n hulpmiddel vir sukses.” Le Cordeur sien nie in dat die opstelling van Afrikaans teenoor Engels, asook die uitgesproke begeerte om die US te verswart en die universiteit in die breë Suid-Afrikaanse en selfs Afrika-konteks te plaas, die dood in die pot vir Afrikaans is nie. Leopoldt Scholtz het na die aanvaarding van die huidige US-taalplan in November 2014, waarvolgens Afrikaans en Engels amptelik gelyke status as onderrigtale sou hê, voorspel dat die US binne 15 tot 20 jaar eentalig Engels sou wees. Hy het pas sy standpunt hersien: “Dit lyk my ek was hopeloos te optimisties. Dit kan reeds binne vyf jaar die geval wees” (Die Burger, 18 deser, p 14).

Steeds sien Le Cordeur geen gevaar vir Afrikaans nie. Hy weier om die ANC en Engels as dié twee vyande van Afrikaans te identifiseer. “Ek verskil dus met diegene wat meen Afrikaans as universiteitsonderrigtaal loop gevaar om uit te sterf. Die literatuur wat ek lees, gesprekke in die groter gemeenskap, my ondervinding op die kampus en die wind van verandering [ja, waarheen waai hy? – myns insiens na verswarting en verengelsing] wat tans vanuit die US-leiers se kantore waai, stem my positief. Dus, 39 jaar ná die opstande teen Afrikaans glo ek daar is ‘n plek [hoedanig?] vir Afrikaans as onderrig- en wetenskapstaal op universiteit. In die lig van ons diverse kampus en die US se strewe na voortgesette transformasie [wesenlik verswarting en verengelsing] blyk ‘n meertalige taalbeleid, eerder as ‘n eksklusiewe Afrikaanse universiteit, die antwoord [en die grafskrif vir Afrikaans] te wees.”

Slegs in enkele reaksie, deur Kassie van Kaapstad, op Le Cordeur se artikel is in die gedrukte uitgawe van Die Burger (18 deser, p 15) gepubliseer: “Dr Le Cordeur, waarom die klem op Afrikaans as verdrukkerstaal en nie ook op Engels nie, en op Afrikaanse universiteite om meertalig te word en nie ook op eentalige Engelse universiteite nie?” Die Britte het wêreldwyd mense verdruk en Engels kan ook as uitsluitingsmeganisme funksioneer, maar mense soos Le Cordeur verkies om blankes en veral Afrikaners, asook Afrikaans, vir kritiek uit te sonder.

Hoe verkeerd en kortsigtig Le Cordeur se siening is, het op 14 deser duidelik geblyk toe Rapport berig het dat Jan Botha voorgestel het dat die US se fakulteit lettere en sosiale wetenskappe eentalig Engels moet word. Die dekaan, Johan Hattingh, het hierdie voorstel aan die departementshoofde gesirkuleer. Hattingh was al in 1992 van mening dat Afrikaans nie aan die US beskerm hoef te word nie (Pieter Kapp, Maties en Afrikaans, Pretoria: Protea Boekhuis, 2013, p 62). Wat opval, is dat dit Afrikaanssprekendes is wat ook hier die voortou in die ondergang van Afrikaans neem. Die grondslag vir die verengelsing van die fakulteit is eintlik tydens die dekaanskap van Anton van Niekerk gelê. Van Niekerk het as voorsitter van die Taalkomitee ook ‘n groot rol in die verengelsing van die US in sy geheel gespeel. Sy redenasie is “dat taal in onderrig minder belangrik is as die kwaliteit van die kennis wat oorgedra word” (p 151). Oftewel “dat die taal in die opleiding van wetenskaplikes en die oordrag van kennis van minder belang is – dit is die kwaliteit en uitnemendheid van die kennis wat die swaarste moet weeg” (p 208). As Van Niekerk sitgemaak kan word in ‘n lesing wat uitmunt in “kwaliteit en uitnemendheid van kennis” maar wat in Mandaryns aangebied word, sal hy gou besef dat hy deur sy nek oor taal praat. Woord- en begrips/betekenis-herkenning is noodsaaklik vir verstaan. In hoeverre verstaan word, word nie net deur die subjek se intelligensie bepaal nie, maar ook deur sy taalkennis. In 2007 is Van Niekerk nie weer as die senaatsverteenwoordiger in die US-raad verkies nie. “Dit het wyd die indruk geskep dat Van Niekerk vanweë sy rol in die afskaling van Afrikaans nie verkies is nie” (p 159). Van Niekerk assosieer Afrikaans kennelik met verkramptheid en Engels met verligtheid.

Die Burger (15 deser, p 1) het grootliks die inligting in die Rapport-berig herhaal. Anders as wanneer swartes met eise kom, het die rektor of ‘n ander lid van die US-bestuur nie op die Afrikaans-kwessie gereageer nie. Dit is as ‘n saak van mindere belang vir kommentaar aan ‘n woordvoerder toevertrou. Steeds word daar nie gesê nie: Tot hiertoe en nie verder nie. Die berigte in Rapport en Die Burger word op die US-webwerf (15 deser) afgemaak as bloot deel van die “waagmoedige debat” wat De Villiers aanmoedig. Elke fakulteit mag glo “konteksspesifieke taalplanne” hê mits dit nie strydig met die oorkoepelende taalbeleid is nie. In hierdie gebeure vind Leopoldt Scholtz tereg “‘n duidelike, ontstellende patroon” (Die Burger, 18 deser, p 14).

Daar is twee here wat ‘n mens nie gelyktydig (in dieselfde mate) kan dien nie, naamlik die ANC en Afrikaans. Le Cordeur het sy siel aan die ANC verkwansel. In sy kern behoort sy gees nie aan Afrikaans nie. Le Cordeur het die ANC gekies. Daarom lyk dit vir my asof hy “inklusief” al die kenmerke van ‘n valse profeet van Afrikaans openbaar.