Skrywer: Leon Lemmer

Leon Lemmer: Afrikaans in taalhistoriese perspektief

Daar is mense wat kamerade bewonder wat dood en verwoesting deur sabotasie en moord met behulp van bv plofstof, landmyne en AK47-gewere gesaai het. Die oogmerk was glo geregtigheid. Ek vind dit onmoontlik om waardering vir sulke mense te hê. Diesulkes het eerder liggaamlik as geestelik gefunksioneer. Ek verkies woordenaars bo moordenaars. Ek is geneig om hoë agting vir eg geestelike prestasies te hê, soos skrywers wat boeke van buitengewone kulturele waarde gelewer het, bv James Boswell se The life of Samuel Johnson (1791). As ‘n mens aan hedendaagse skrywers dink en by Engels bly, is daar bv Simon Sebag Montefiore (Jerusalem, the biography, 2011), Charles Murray (The bell curve, 1994) en Peter Watson (Ideas, a history, 2005). Anders as Boswell het die laasgenoemdes talle boeke geskryf wat buitengewone substansie het. Soms loop skryfprestasie in ‘n familie. Harold Nicolson en Vita Sackville-West het albei ‘n besonder verdienstelike literêre nalatenskap, wat deur hulle seun Nigel voortgesit is. Sy werk word op sy beurt deur sy seun Adam voortgesit. ‘n Soortgelyke geval is Evelyn Waugh, sy seun Auberon en dié se seun Alexander.

Maar ek skryf vandag oor Nicholas Ostler (gebore in 1952) se monumentale boek, Empires of the word: A language history of the world (London: HarperCollins, 2005, 640p; Amazon Kindle $6,83). Ostler het hierdie werk opgevolg met boeke oor bv Latyn (2007) en Engels (2010). Dit lyk asof hy heelwat simpatie met gekoloniseerde inheemses het; moontlik weens sy blootstelling aan ‘n linkse leermeester soos Noam Chomsky. Ostler se boek bestryk die hele aardbol en al die prominentste tale vanaf die vroegste taalrekords tot aan die begin van hierdie eeu. “This book traces the history of those languages which, in the part of human history that we know, have spread most widely” (Kindle 146). “The task of this book is to chart some of the histories of the language traditions that have come to be most populous, ones that have spread themselves in the historic period over vast areas of the inhabited world” (206).

In die boek is daar interessante inligting, bv in 1560 skryf Fray Tomás ná die Spanjaarde se besetting van Peru in 1532: “Once when I asked a chieftain in a certain province if he was a Christian, he said ‘I am not yet quite one, but I am making a beginning.’ I asked him what he knew of being Christian, and he said: ‘I know how to swear to God, and play cards a bit, and I am beginning to steal'” (5763).

In Indië het ‘n mismoedige (en bevooroordeelde) sendeling D MacKinnon in 1801 geskryf: “I could not discover one particle of classical taste, of the knowledge of mathematical truth, or of genuine moral or religious principle in any class nor in any individual of the human species born and educated in Hindostan or even in all Asia. The dark races appeared and do appear to me, buried in darkness, moving like mere mechanism and utterly void of those sentiments which dignify and ennoble our species and entitle us to claim kindred with the Gods. All my speculations were at last reduced to two simple propositions. (1) That the natives of India cannot be illuminated by their own languages, nor by the Books now existing in those languages. (2) That therefore they must be enlightened by the acquisition of other languages & by reading Books capable of forming their taste & of teaching them useful & solid knowledge as well as genuine moral and religious principles … I compiled a Grammar of the English language … published in 1791” (8606). Moontlik is dít een van die hedendaagse resultate: “English is universal in South Asia as the lingua franca of the educated” (8668).

Daar word beweer dat daar hier en daar foute in Ostler se boek ingesluip het, wat verstaan- en verskoonbaar is as ‘n mens die omvang en aard van hierdie navorsingsprojek in ag neem. ‘n Mens dink onwillekeurig aan Robert Browning se woorde: “A man’s reach should exceed his grasp.” Dit is ‘n onbegonne taak om die inhoud van hierdie boek in hierdie rubriek weer te gee. Al wat ek gaan doen, is om die aandag op enkele aspekte te vestig; veral met verwysing na Afrikaans.

Taal help ons om te dink en gee ons toegang tot inligting wat ons tot kennis kan verwerk en dan tot ons voordeel kan aanwend (8). Soos Ludwig Wittgenstein dit gestel het: “The limits of my language are the limits of my world” (281). Taal stel ons in staat om die verlede te leer ken – “the readiest medium for preserving a group’s history” (171) – en ons sodoende in ons kulturele kontinuum te plaas. Taal is uiteraard ‘n inherente deel van ons identiteit (17); “it necessarily defines a community” (180). “Every language defines a community, the people who speak it and can understand one another. A language acts not just as a means of communication among them but a banner of their distinct identity, often to the despair of national governments trying to forge a single identity for all their different language communities” (352). Dink aan die ANC-regering wat by voorkeur handel asof Engels die nasionale en enigste amptelike taal is.

“It cannot be a matter of indifference which language we speak, or which languages our ancestors spoke. Language frame, analyse and colour our views of the world. ‘I have three hearts,’ claimed Ennius, an early master poet in Latin, on the strength of his fluency in Latin, Greek and Oscan” (361). “In some sense … when one language replaces another, a people’s view of the world must also be changing” (281). “English is not seen everywhere as a neutral medium of access to wealth and global culture” (9398). Soms word Engels beskou “as the global bully’s language of choice” (9406)

Wanneer Engels, soos tans, aan Afrikaanssprekendes opgedring word, gaan dit om meer as bloot die gebruik van ‘n ander taal. Dit gaan om die opdringing van ‘n ander kultuur, ‘n ander geestesingesteldheid, ‘n ander lewens- en wêreldbeskouing. “For the world’s leading lingua franca [English], the whole concept of a language community begins to break down” (493). Deesdae kan enigeen ‘n Engelssprekende wees. Engelssprekendheid dui nie meer op ‘n spesifieke identiteit en kultuurgroep nie. Die internasionale prominensie van Engels is deel van die globalisering van die mens se leef- en denkwêreld. By implikasie word die identiteit, nasionaliteit, kultuur/volkseie van gemeenskappe weens die Engels-oorheersing verwater. Om kosmopolitaans te wees, is om wêreldburgers te wees (585).

“The fundamental question of this book is to ask how – in what circumstances and with what dynamics – language communities have come to flourish in the past, as well as how some of them have declined and even met their ends. The most straightforward way in which a language can come to flourish could be called the Farmer’s Approach. All the community needs to do is stay united, and grow its population. This is Organic Growth … How have languages that follow such a policy been able to defend themselves from foreign communities, which might be tempted to invade and disrupt their steady growth? The disruption would come, by its nature, from language communities following a less placid path: they may be called the Merger and Acquisition languages (M&A), by analogy with the offensive players in the modern business world. If Organic Growth is the strategy of farmers, this alternative could rather be called the Hunter’s Way. Such change, resulting from direct contact between communities, is sometimes characterised as one of three types: Migration, where a language community moves bodily, bringing a new language with it; Diffusion, where speakers do not actually move in large numbers but where speakers of one community come to assimilate their language to that of another with whom they are in contact; and Infiltration, which is a mixture of the former two. The progress of English into North America and Austalia is a case of Migration; into India and Scandinavia, of Diffusion; and into South Africa, of Infiltration. It is only, for example, through Diffusion or Infiltration that a language can become a lingua franca [verkeers- of gebruikstaal], a language of wider communication: for this, a language must have been taken up by people who did not speak it natively” (372). Die lingua franca kan dus iets anders as die moedertaal of daaglikse omgangstaal/”vernacular” van die spreker wees.

Taal is eers net gepraat en later, in sommige gevalle, gerekordeer. Vir die skepping van taalrekords is taaltegnologie nodig, bv ‘n simboolstelsel, soos ‘n alfabet, en rekorderingsmateriaal, soos papier en ink. Taalrekords is inligtingsdraers wat dit moontlik maak om baie meer oor die verlede te wete te kom as wanneer bloot op nie-linguistiese argeologiese materiaal gesteun moet word. Met behulp van taal en taalrekords kan kultuur vinniger en oor ‘n groter area versprei word. “Cultural dominance was almost wholly a matter of having been the leaders in a shared language technology” (1109). Dink aan die groot kulturele invloed wat Brittanje, veral voorheen, en Amerika tans vanweë inligtingsmassamedia uitoefen. Ostler lys die volgende tegnologiese elemente wat taalverspreiding aanvanklik moontlik gemaak het: “the ship, the shoe, the wheel, the road, the horse, and writing” (3962).

Hoekom het Hollands aan die Kaap Afrikaans geword? “It is a commonplace of historical linguistics that related languages diverge when contact ceases between groups” (214). Voorheen was dit baie moeiliker as tans om groot afstande te oorbrug. Hollands sou met verloop van tyd in elk geval aan die Kaap veranderings ondergaan het vanweë die relatiewe isolasie van sy sprekers. Die ontstaan van Afrikaans kan dus nie sonder meer aan die aanwesigheid van Khoi toegeskryf word soos polities byderwetse Afrikaanstaalkundiges sedert 1994 so graag doen nie.

“The language of trade is, after all, perforce that of the customer, rather than that of the merchant” (1364). Byvoorbeeld: “In 1666, after three generations of French colonial presence [in Canada] … [the] minister for the colonies … complained that Frenchmen who wanted to trade – mostly for furs – still had to communicate in the natives’ language” (7117). As dit so is, het die Hollanders aan die Kaap in hulle onderhandelings vir bv vee Khoi probeer praat eerder as wat die Khoi-Khoin Hollands probeer praat het. Hierdie verskynsel verswak die argument van die polities byderwetse Afrikaanstaalkundiges wat beweer dat die oorsprong van Afrikaans by Khoi te vinde is. Ostler skryf later: “Trade is usually accounted the first factor that set English on the road to becoming a world language” en oor vroeë Arabiese handelaars aan die ooskus van Afrika (Kenia, Tanzanië) skryf hy: “Swahili, the major Bantu language, shows heavy signs of Arabic influence” (1847; ook 9199). Die beïnvloeding is dus eerder van die taal van die handelaars na dié van die inheemses as andersom.

Die vroegste taalrekords is in Mesopotamië op kleitablette aangebring. In antieke Egipte, daarenteen, is paripus (‘n grassoort) as skryfmateriaal gebruik. Min paripusrekords het bewaar gebly omdat papirus nie so ‘n duursame materiaal soos klei is nie. Papirus is hoogs vlambaar terwyl vuur veroorsaak dat kleirekords, net soos bakstene, sterker en gevolglik duursamer word (577). Die latere skryfmateriaal papier is ook hoogs brandbaar. Ek het al gedink dat in ‘n land soos Suid-Afrika, waar die afbrand van bv biblioteke neig om ‘n nasionale sport te word en maklik draagbare items soos boeke gesteel word, dit oorweeg kan word om terug te gaan na klei as skryfmateriaal, in die vorm van swaar tablette, omdat dit in daardie opsigte in ons misdadige milieu ‘n meer geskikte rekordmateriaal as papier kan wees

Daar is ‘n teorie dat Oosterlinge, bv Chinese, eerste om die suidpunt van Afrika gevaar het en dat sulke skipbreuklinge die eerste San/Boesmans was. Ostler verwys egter na “the first circumnavigation of Africa (on behalf of the Egyptian pharoah)” (585). Maar die Fenisiese seevaarders het blykbaar nie verder suid as Gaboen gevorder nie (1345). Ek wonder dus hoeveel waarheid in die stelling oor die Egiptiese farao se omseiling van die Kaap steek. As dit waar sou wees, kon dit nuwe stukrag aan die slagspreuk, “Afrika vir die Afrikane,” gee. In Nelson Mandela se outobiografie word die piramides en ander prestasies van die antieke Egiptenare aan die gevorderdheid van Afrikane toegeskryf.* Mandela vergeet gerieflikheidshalwe dat Egipte en Suid-Afrika tradisioneel nie as (tipiese) Afrikalande beskou is nie. Egipte is geografies deel van Afrika, maar kultureel is dit veel eerder ‘n Midde-Oosterse land. Suid-Afrika is geografies deel van Afrika, maar voorheen was dit beskawings- of kultuurgewys in prominente opsigte ‘n Europese land.

[* Mandela skryf: “As a student, I had fantasized about visiting Egypt, the cradle of African civilization, the treasure chest of so much beauty in art and design, about seeing the pyramids and the sphinx … I flew to Cairo. I spent the whole morning of my first day in Cairo at the museum, looking at art, examining artifacts … it is important for African nationalists to be armed with evidence to refute the fictitious claims of whites that Africans are without a civilized past that compares with that of the West. In a single morning, I discovered that Egyptians were creating great works of art and architecture when whites were still living in caves” (Long walk to freedom, London: Abacus, 1995, p 353). Mandela beweer dat Afrika lank gelede beskawingsgewys meer ontwikkeld as die Westerse lande was. Wat hy nie verduidelik nie, is waarom Afrika sedertdien so ver agter geraak het. Hiervoor sou hy ongetwyfeld vir blankes (kolonialisme, imperialisme, slawerny, rassesegregasie, apartheid) die skuld gegee het en nie vir swart Afrikane nie.]

Egipte is in 641 deur Moslems, dus Arabiese sprekers, verower (2810). Die inheemse Egiptiese taal, Kopties, is daarna net in hulle eiesoortige christelike godsdiens gebruik (2818). “Ultimately, Egyptian [Coptic] could not sustain itself when it ceased to be a majority language in its one and only environment, the land of Egypt. The language, like the pharaonic religion, had been a symbol of Egyptian identity. Egyptian could survive a government speaking a foreign language [Greek], as long as its religion was based in Egypt. It could not survive a foreign [Arab] government and a truly cosmopolitan religion [Islam], for its speakers had nothing national left as a focus for their identity. They might as well become Arab Muslims, just like all the rest” (2826).

Die toepassing van hierdie gebeure op Suid-Afrika, Afrikaners en Afrikaans is ontstellend. Afrikaners is nie meer in die meerderheid onder die kiesers nie. Daarby het baie Afrikaners sedert 1994 afvallig van die Afrikaanse kerkgenootskappe geword, onder meer omdat hierdie Kerke al hoe meer met die linkse, humanistiese Wêreldraad van Kerke assosieer en die leerstellings van alle religieuse gelowe postmodern toenemend in dieselfde mate as waar beskou word; dus dat hulle almal ‘n geldige weg tot saligheid of die hemel is. Sonder beduidende politieke mag en sonder ‘n eiesoortige godsdiens kan sowel die Afrikaners as Afrikaans tot identiteitloosheid en ondergang gedoem wees. Des te meer omdat die al hoe groter meerderheid Afrikaanssprekers bruin mense, dus nie-Afrikaners, is en daar by die bruines, soos in die geval van rasvermenging, skynbaar geen algemene of sterk weerstand teen taalvermenging en toenemende verengelsing is nie.

“Interbreeding soon blurred the borders, linguistic and cultural” (9304). Die grootste moontlike mate van ras- en taalsuiwerheid is vir sowel die identiteitsbehoud as voortbestaan van Afrikaners en Afrikaans noodsaaklik. Desnieteenstaande word rasvermenging in die Afrikaanse hoofstroom-inligtingsmedia as voortreflik byderwets voorgestel, terwyl taalsuiwerheid deesdae glad nie meer deur Afrikaanstaalkundiges gepropageer word nie. Oor Sanskrit is gesê: “Man’s one true embellishment is language kept perfected … eternal [is] the refinement of fine language” (3672). Die blanke grondwetlike onderhandelaars het in 1990/94 ‘n dwase strategie gevolg, wat die ondergang van blanke politieke mag tot gevolg gehad het. Tans volg die Afrikaanstaalkundiges insgelyks ‘n dwase strategie, wat die ondergang van sowel ‘n onderskeibare Afrikanerdom as ‘n onderskeibare Afrikaans tot gevolg kan/gaan hê. Sedert die Anglo-Boere-oorlog hou Afrikaners nie daarvan om Engeland (of Brittanje) na te volg nie, maar daardie land stel tog hierdie navolgenswaardige voorbeeld: “England was not just a government. It was a nation, increasing felt to have a distinctive character, and a part to play in the world, and hence needing a distinctive, and distinct, voice” (8048).

Wat kenmerkend van Chinees is (in sy hedendaagse vorm veral as Mandarin bekend), is “the maintenance of a distinct centre of identity and loyalty within the language community” (2913). Vir Afrikaans beteken taalidentiteit onder meer dat dit duidelik van Engels onderskeibaar moet wees. By Kaaps is dit glad nie die geval nie. Kaaps het ‘n verdere probleem. Van Koiné, ‘n gebruiksvariëteit van antieke Grieks, word gesê: “For all its utility, it had no class” (4406). Afrikaans moet respek afdwing, eerbaar wees, as daar lojaliteit teenoor Afrikaans verwag word. Vir die mengeltaal Kaaps, daarenteen, kan daar kwalik redes vir respektabelheid opgediep word.

“If the community lost its identity, or its distinguished customs, the language would disappear” (5119). Dít is wesenlike gevare waaraan Afrikaners en Afrikaans sedert 1994 blootgestel word. Vir ons is daar die voortreflike voorbeeld van die Baske (in Noordoos-Spanje en Suidwes-Frankryk) en hulle eiesoortige taal, wat hulle nie agtereenvolgens deur die Romeine (en Latyn), die Wesgote/”Visigoths” (en Goties), die Moslems (en Arabies), of die Spanjaarde (met Spaans) laat onderploeg het nie: Baskies “has survived everything else that history has thrown at it in the last two thousand years. It is a special case, par excellence, of European language history, since it pre-dates all the Indo-European languages” (5233). As Baskies ‘n uitsondering op die reël is, kan en behoort Afrikaners te verseker dat Afrikaans ook so ‘n uitsondering blyk te wees. Op die oomblik is daar glad te min tekens van verset en dryfkrag onder Afrikaners en is Afrikaans besig om saam met die Afrikanerdom te taan. Maar soos ‘n optimistiese Catullus (84-54 vC) dit gestel het: “Suns can set en can come back again” (5698).

Die papheid van veldtogte ten bate van Afrikaans kan toegeskryf word aan die kruipsug wat so kenmerkend van Afrikaansinstansies soos die Afrikaanse Taalraad (ATR), die Afrikaanse Taal- en Kultuurvereniging (ATKV) en die Afrikaanse Taalmuseum en -monument (ATM) geword het. Die Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns en die Federasie van Afrikaanse Kultuurverenigings (FAK) is sterker pro-Afrikaner en pro-Afrikaans gesind, maar by hulle is daar ook ruimte vir verbetering. Ostler verwys na die Académie Française, wat sedert 1635 bestaan en spesifiek daarop ingestel is om oor die belange van die Franse taal te waak: Volgens sy statuut “to render it pure, eloquent and capable of treating the arts and sciences” (7047). Hierdie instituut is gekant teen bv (1) die gebruik van Engelse woorde in Frans, (2) die vervrouliking van terminologie om bv feministe te behaag en (3) die bevordering van taalvariëteite omdat daar wyslik uitdruklik voorkeur aan Standaardfrans gegee word (Wikipedia).

Aan al drie die pasgenoemde euwels ly die ATR, ATKV en ATM in erge mate, terwyl die SA Akademie en FAK baie duideliker en sterker teen hierdie euwels behoort te stry. Die Académie Française het ook die amptelike Franse woordeboek onder sy vleuels. Nie net die Afrikaanse woordelys en spelreëls (AWS) nie, maar ook die Woordeboek van die Afrikaanse Taal (WAT) behoort onder die SA Akademie te ressorteer; des te meer omdat die WAT ter wille van politieke gewin openlik taalverarmende sensuur ten koste van Afrikaans toepas. Soos in die geval van die WAT word daar deesdae op die tipies vermetele ANC-manier van die Nasionale Afrikaanse Letterkundige Museum en Navorsingsentrum (NALN) verwag om meer take te verrig, ten spyte van verminderde owerheidsubsidiëring. Soos by die WAT moet swart taalbelange deesdae ook geakkommodeer word. Dit is die onverkwiklike werklikheid by iedere Afrikaansinstansie wat van owerheidsubsidie afhanklik is. Die verbroude grondwetlike onderhandelings van 1990/94 werp ‘n skadu nie net oor die toekoms van Suid-Afrika se blankes nie, maar ook oor die heil en voortbestaan van Afrikaans. Ten bate van albei is daadwerklike optrede dringend nodig.

Leon Lemmer: Milo Yiannopoulos as ‘n problematiese regse verskynsel

Milo Yiannopoulos (gebore in 1984) se boek, Dangerous (Boca Raton, Florida: Dangerous Books, 2017, 288p; Amazon Kindle $11,39) sou aanvanklik, volgens ‘n aankondiging op Amazon se webwerf, op 14 Maart vrygestel word. Dit is eers op 4 Julie gedoen. Die uitgewer was nie meer Simon & Schuster nie, maar Dangerous Books. In plaas daarvan dat ‘n bekende uitgewer die boek gepubliseer het, was Milo verplig om dit self te doen (Kindle 3541). Simon & Schuster het sy kontrak met Milo gekanselleer (69).

“The tremendous outcry among social, online, and print media to this book being announced” het veroorsaak dat “Simon & Schuster was paralyzed by it” (182). “Even I was surprised by the onslaught. The Chicago Review of Books announced to great fanfare that they would not review another book published by Simon & Schuster, in response to Dangerous. The establishment’s real fear is that this book will deeply affect readers, especially young people. In particular, they fear that young people at the epicenter of political correctness in America’s universities will begin to question the ideologies foisted upon them, thanks to [this] book” (188). Elders is daar beweer dat Simon & Schuster die kontrak gekanselleer het omdat Milo pedofilie goedgepraat het.

JH du Toit het reeds oor die Milo-manie op Praag (11 Februarie) geskryf. Milo lyk en is in vele opsigte anders as die stereotiepe beeld wat aan regses gegee word. Dit maak dit moeilik om hom sonder meer te ondersteun. Lees bv die omvattende Wikipedia-artikel. Maar Milo het veral op Amerikaanse universiteitskampusse ‘n oorwegend heilsame invloed, waar – soos deesdae in Suid-Afrika – regse standpunte feitlik nooit gehoor word nie. In hierdie konteks word Hannah Arendt (1906-1975) soos volg deur Milo aangehaal: “The aim of totalitarian education has never been to instill convictions but to destroy the capacity to form any” (2955).

‘n Mens moet maar geestelik sterk wees wanneer jy Milo se boek lees. Hy gebruik in oorvloed wat hy noem “flippant language” (100). “I use exaggeration and bombast, often outrageously” (313). Milo “delights in causing outrage” (1999). In daardie sin is dit eerder ‘n Amerikaanse as ‘n Britse boek. Ann Coulter is een van die regses wat hy om haar vriendskap bedank (3561), maar die aanslag in haar boeke, hoewel makliker verteerbaar as dié van Milo, staan my ook nie aan nie. Ek beveel eerder die meer wetenskaplik-akademiese boeke van David Horowitz, wat ook deur Milo bedank word (3561), aan.

Van die groot voordele wat die lees van die boek inhou, is dat ‘n mens kennis maak met die huidige geestesklimaat in Amerika; veral hoedanig die alledaagse politieke ingesteldheid is. Die National Review, eens die fontein van behoudende politiek (Praag 4 Desember), word beskryf as “home of anti-Trump establishment conservatism” (120). Milo is ‘n sterk ondersteuner van Donald Trump, bv “We’ll put a lid on Muslim immigration” (140). Sommige van die Moslem-inkommers word “rapefugees” genoem (2570). “There is a real rape culture in the West. And there is real homophobia in the West. And there is real out-group intolerance in the West. It all comes from Islam” (2588). “Here is a religion that sanctions forcing women into submission, a religion that sanctions the execution of gays, a religion that sanctions the killing of non-believers. And they’re spreading” (2582).

Hy noem Trump “Daddy” (bv 1920, 1992). “I coined the nickname “Daddy” for him, which annoyed just about everyone” (2081). Wat deesdae regstelling, korrektheid en byderwetsheid genoem word, is eintlik almal polities oordraagbare siekte; tentakels van dieselfde sindroom. Sowel Trump as Milo is gekant teen verslawing aan hierdie soort politieke ingesteldheid (169). Sodanige teenkanting word deur die liberaliste as “hate speech” geëtiketteer (201). “‘Hate speech’ means anything they disagree with” (2971). Die liberaliste verkies die eufemistiese frase “undocumented American” pleks van “illegal alien” (201). In Suid-Afrika het dit ook mode geword om onwettige inkommers nie as misdadigers te beskou nie.

Milo tref ‘n duidelike onderskeid tussen liberaliste (hulle word veral in die Demokratiese Party aangetref) en libertyne (wat meesal in die Republikeinse Party is). Hierdie twee groepe het verskillende opvattings van vryheid. “Libertarians and conservatism are the new counter-culture” (182; ook 3179). Later skryf Milo: “I’m no libertarian” (1595). Elders noem hy homself ‘n “cultural libertarian.” Hy haal ‘n universiteitsrektor, Robert Bachi, soos volg aan: “Freedom is fundamental to our [Rutgers] University, our society, and our nation” (3248).

Die saak waaroor Milo die sterkste voel, is vryheid van uitdrukking; dat ons so vry moontlik moet wees om te praat, skryf en publiseer wat ons wil, gebaseer op vryheid van denke; uiteraard verkieslik kritiese denke (214): “Your right to speak freely, honestly, and rudely, no matter who doesn’t like it” (140). Milo noem homself “a free-speech fundamentalist” (169, 2479). “The only cause I represent is that of free speech, where I consider myself part of a long list of boundary-pushers who shocked the mainstream” (1180).

Ek dink valse stellings en laster moet vermy word en daar moet nie onnodig aanstoot gegee word nie. Maar in polities byderwetse geledere is daar oordrewe sensitiwiteit vir die moontlike gee van aanstoot aan enigeen wat nie wit is nie. Daarvolgens moet alle uitdrukkings “inoffensive” wees (221), wat meebring dat diegene wat die samelewing skade aandoen, nie die waarheid vertel en aangemoedig word om te verbeter nie. “The Left … seeks to patronize [American] minorities by preventing them from coming into contact with anything that might offend them” (1653). Kritiekvrye ruimtes, “safe spaces,” word vir diesulkes geskep.

Die linkses redeneer “‘free speech should not trump safety’ … These students truly believe that open discourse is a form of violence” (2995). “I was freely romping into their cherished safe spaces” (3014). “Well-educated people are generally unshockable … progressive students … have no intellectual hinterland and no curiosity about the world around them or about anything that has preceded their own lives. Centuries of history, culture and wisdom are dismissed as the products of ‘dead white men'” (3051). Dieselfde misleide geestesingesteldheid het die plaaslike studente-opstand van 2015/16 gekenmerk.

“Progressive intolerance had gone too far on college campuses” (3279). ‘n Kultuuroorlog (of “cultural lunacy” – 554) woed waarin Westerse/Europese waardes ondergeploeg gaan word as daar nie openlik en daadwerklik ‘n veldtog ter behoud van daardie beskaafde waardes gevoer word nie. “It’s culture that matters. ‘Politics is downstream from culture,’ as Andrew Breitbart [1969-2012] used to say. Politics is just a symptom” (401).

Selfs Barack Obama het hom uitgespreek ten gunste van die blootstelling van studente aan idees wat vir hulle vreemd en moeilik verteerbaar is. Dit klink asof hy ten gunste van akademiese vryheid is, maar dalk is dit omdat hy weet hoe oorweldigend linksgesind die klimaat op Amerikaanse universiteitskampusse is: “I don’t agree that you, when you become students at colleges, have to be coddled and protected from different points of view. Anybody who comes to speak to you and you disagree with, you should have an argument with ’em. But you shouldn’t silence them by saying, ‘You can’t come because I’am too sensitive to hear what you have to say.’ That’s not the way we learn either” (3273).

Nicholas Kristof, ‘n linkse joernalis, het in 2016 met ‘n uitsonderlike erkenning vorendag gekom: “Universities are the bedrock of progressive values, but the one kind of diversity that universities disregard is ideological [political] and religious. We’re fine with people who don’t look like us, as long as they think like us” (3279). Wanneer ‘n universiteit soos Stellenbosch deesdae diversiteit propageer, gaan dit om die obsessie om ‘n verskeidenheid rasse en kulture op die kampus te hê; nie om die studente ook aan nie-linkse, bv regse, idees bloot te stel nie.

Jay Ellison se benadering is meer aanvaarbaar: “Diversity of opinion and background is a fundamental strength of our community [the University of Chicago]. The members of our comunity must have the freedom to espouse and explore a wide range of ideas” (3292). Met ander woorde, ‘n universiteit “is not a ‘day care'” (3372).

Milo verwys na “Facebook’s policy of discrimination against conservatives … ‘We choose what’s trending'” (741), dus wát polities byderwets is. “The #BlackLivesMatter [BLM] movement originated on Facebook” (754). Milo bestempel BLM as “one of the most destructive movements in the country’s history” (1633). Hy noem Twitter “a sharia-compliant conservative-free zone” (811). “If conservatives thought mainstream media bias was bad, just wait until they see the effects of search engine bias” (992). Google “display[ed] negative search terms for [Hillary] Clinton’s primary opponent, Bernie Sanders … and for Donald Trump” (972). Google het ‘n intieme verhouding met die Obama-administrasie gehandhaaf (978).

In Suid-Afrika laat die gedrukte hoofstroomkoerante en elektroniese media skynbaar ruimte vir meningswisseling. My ondervinding is dat dit meesal slegs toegelaat word in soverre dit polities byderwets is. Soos Milo dit stel: “It’s okay to laugh at white people but no one else” (271). “White men can’t dance, jump or sexually satisfy their partners. These are all socially acceptable jokes” (459).”Leftists are the cultural elites, censoring dissident conservatives” (296). Hy haal George Orwell (1903-1950), vir wie ek groot waardering het, soos volg aan: “In times of universal deceit, telling the truth is a revolutionary act” (277).

‘n Ander ding waaroor Milo sterk voel, is om nie slagofferstatus te aanvaar nie. Hy verwys na die “victim-centric doctrine of Cultural Marxism. The Left is committed to defending a worldview which arranges women, [American] minorities, and gays in a league table of oppression, with straight white men as the eternal oppressors at the top of the list” (428). Daarvolgens word “a fat black disabled [homosexual] Muslim woman” (434) een van die uitnemendste voorbeelde van slagofferskap. “[American] minorities, both real and imagined, engage in an endless competition for supreme victimhood status” (490). “In an America where victimhood is a currency, it’s highly profitable to be oppressed” (1495); ook in Suid-Afrika, as jy die status van ‘n voorheen benadeelde, dus tans bevoordeelde, het.

“I never saw myself as a victim” (76). “Even though it seems like victim status is the best way to earn a living right now … I assure you, it’s not … No matter how bad your experiences, victimhood and self-pity are … We must challenge the forces of oppression in society, and we can’t do so from a therapy session” (82). “We’re going to do so without self-pity, without a cult of victimhood, and certainly without safe spaces” (140). Milo noem “safe spaces” ‘n vorm van ‘n “return of segregation on campuses” (1167). Hy rebelleer teen die establishment. Terwyl hy in Wes-Europa gereis het, “I developed my love for all things anti-establishment” (94).

Naas die Nuwe Regses, waaroor dikwels afkeurend berig word, is daar die Nuwe Linkses. Let op hoe knap Milo omgaan met ‘n hele reeks hedendaagse Amerikaanse politieke verskynsels: “The New Left, as they came to be called, were responsible for the early stages of the Left’s pivot away from the traditional class politics and towards the divisive, politically-correct world of gender, racial, and sexual politics we know today. They were the ones responsible for making issues like abortion, the reversal of gender roles, ‘racial justice,’ pacifism, and multiculturalism into major platforms of the Left. If they could keep their ‘rainbow coalition’ acting and voting as a bloc, and focus all their hatred on the weary white male working class, then political dominance would soon be assured. Thus began the reign of identity politics” (365).

“Identity politics is universally attractive because it enables failures and weaknesses to be spun as the products of oppression and historical injustice. Personal responsibility is removed from the equation” (484). “Another byproduct of the 1960s leftism is the unabashed hatred of white males, who are (correctly) identified as the architects of western culture” (395). Die linkses is gepreokkupeer met ras- en geslagsake. “I joked that after transgender people, the next frontier of left-wing identity politics would be transracial. I didn’t expect to be proven right so soon (1495).

Milo is teen hedendaagse of derdegolf-feminisme gekant; nie teen tradisionele feminisme nie. “The fight for women’s rights started in the late 19th century, and focused almost completely on women’s suffrage … This is known as the first wave of feminism. The second wave, starting in the middle of the twentieth century, was broader, but also grounded in laudable goals: ending sexual harassment in the workplace, ending discrimination, repealing archaic laws enabling marital rape, and, above all, establishing full equality of opportunity for women” (1039). “Third wave feminism reared its fishy head in the 1990s … Look at what they spend their time on now. Manspreading: a term used to describe the practice of spreading your legs apart on public transport” (1045). “Mansplaining: the grievous sin of explaining something to a woman whilst being male. Manthreading: doing the same, on social media … Eggplant emojis* … [are] ‘the next frontier in online harassment.’ Eggplants look too similar to purple penisses … Instagram banned the eggplant … Air conditioning is also sexist. Men can deal with the cold better” (1050). [* Emojis: Small digital images or icons used to express ideas, emotions, etc, in electronic communication.]

Hedendaagse (veral Amerikaanse) feminisme gee uitdrukking aan “a vindictive, spiteful, mean-spirited festival of man-hating” (1058). “The lynchpin of the feminist argument that women are made, not born, is the claim that girls are socialized into their female roles during their early childhood” (1303). Volgens Milo toon navorsing egter “gender roles are largely governed by nature, not nurture, as feminists would have you believe” (1296). Milo som sy standpunt oor hedendaagse feminisme soos volg op: “Feminism in the West serves little purpose other than hating men, making absurd demands, lying about inequality and obsessing over trivial issues. It has poisoned relations between the sexes, nearly destroyed due process, and constantly saddles businesses with pointless gender diversity requirements based on bogus economics” (1429). “Everywhere feminism exists it is a threat to happiness and freedom” (1455). Ter bevestiging van die waarheid hiervan, lees gerus Amanda Gouws se rubrieke in Die Burger of Christi van der Westhuizen se periodieke uitbarstings. Ek vermoed dat mans iets het wat hulle nie het nie en dat hulle jaloers daaroor is; iets waaroor Sigmund Freud reeds in 1908 geskryf het.

Aansluitend by sy besware teen hedendaagse feminisme is Milo se teenkanting teen aborsie. “Abortion is obviously bad for the future women it murders (sex selective abortion is becoming common in the UK and other countries with growing Muslim populations), and also has disastrous effects on the lives of the women that kill their children. It doesn’t surprise me that feminism promotes abortion, because feminism seems to always go against the actual interests of women” (1251). Dít kan deels verklaar word met verwysing na die prominente rol wat lesbiërs in die feministiese beweging speel. “Abortion is particularly horrifying given the widespread availability of contraception” (1251).

Om oor lewe en dood te beslis, is ‘n gewigtige saak. Dit is dalk relatief maklik om ten gunste van aborsie te wees by groepe wat geneig is om meer kinders te hê as waarvoor hulle kan sorg. Maar die tragiese gevolge van ongebreidelde aborsies is by my tuisgebring toe ek gelees het oor die huidige situasie in Duitsland. Die invloei van miljoene moeilik integreerbare inkommers word deur sommige goedgepraat omdat die ekonomie glo jong werkers nodig het. Terselfdetyd word erken dat hierdie inkommers die plekke inneem van Duitsers wat weens aborsie nie die kans op lewe gegun is nie. Hierdie situasie geld eintlik die hele Wes-Europa, insluitende Brittanje.

[“Europe’s future depends first and foremost on whether it bears and raises its children or kills them in the womb and then throws them into the garbage bin” (Jürgen Graf, White world awake! Stopping the planned extermination of our volk, Marlboro, Maryland: Barnes Review, 2016, 540p; Amazon Kindle $4.55, 4342). Dít is ‘n “shameful crime against humanity” (4329). “A people which within 38 years kills off over 7 million of its children for ‘social reasons’ but, at the same time, entices millions of people of other religions, cultures and race to their country, is guilty of a sin, whose payment is their death” (595).”Brussels economists claim Britain and other EU states will ‘need’ 56 million immigrant workers between them by 2050 to make up for the ‘demographic decline’ due to falling birth rates and rising death rates across Europe” (5726). “Europe runs the risk of turning black from illegal immigration, it could turn into Africa” (4763). “Those who are fleeing the African countries are needed most [in Africa] to help overcome their underdevelopment” (545).]

Daar is so baie dinge wat deesdae skeefgetrek aangebied word en dan aanvaar pleks van gekritiseer word. Uitsluitlik blankes word oor slawerny verwyt. “There are no movies about Ottoman or Middle Eastern slave-owners. I suppose we’ll have to wait for Muslim guilt to become a thing” (459). “A conservative in Hollywood is like a gazelle in a pack of lions” (2202). Uitsluitlik blankes word as rassiste uitgekryt. “There are some people who argue that racism against white people doesn’t exist” (1673). In ‘n artikel in The Huffington Post word geredeneer rassisme by nie-wittes is onmoontlik “because racism is ‘prejudice plus power’ and whites ‘control the system and economic structure in society'” (1673). Maar in Suid-Afrika is die blankes deesdae polities magteloos. Die oorweldigende swart massa is (ondoeltreffend, chaoties) in beheer. Is swart rassisme in sulke omstandighede steeds onmoontlik?

In Suid-Afrika voel dit deesdae (soms) asof die Menseregtekommissie en die howe as die “culture police” (3396) en as Orwell se denkpolisie funksioneer, met blankes feitlik deurgaans die enigste slagoffers: “About how we should shut up if we knew what’s good for us, about how we need to make up for a history of racism, sexism, and every ‘phobia’ under the sun, about how entertaining this dangerous thought or making this dangerous joke [comparison, proverb, etc] would be the end of our careers” (3427).

Leon Lemmer: Is Dana Snyman ‘n beter Afrikaner as sy pa?

‘Ek het twee boeke van Dana gelees en sal seker nie nog van sy boeke lees nie.’ — Leon Lemmer

Dana Snyman, gebore in 1962, is ‘n joernalis wat ‘n voltydse skrywer geword het. Hy het bekendheid verwerf met sy seggingskrag en fyn waarnemingsvermoë, wat in veral reisbeskrywings uiting vind. Een van sy bekendste temas is die politieke stryd wat hy met sy pa, Coenie, bedryf. Dana word voorgestel as die verligte seun en sy pa as die verkrampte outoppie wat aan die verlede vasklou. Soms lyk dit asof hierdie kloof meer skyn as werklikheid is, maar die kontras word volgehou, dalk omdat politieke byderwetsheid deesdae van ‘n skrywer vereis word as hy finansieel suksesvol wil wees. Maar Dana is nie heeltemal ‘n verlore seun nie. Hy noem homself ‘n Afrikaner en hy stem teen die ANC.

Ek het twee boeke van Dana gelees en sal seker nie nog van sy boeke lees nie. Hy is bv glad te weifelend in die politiek, soos hier onder blyk. In sy jongste boek (2017) is daar ‘n neiging om te herhaal wat in ‘n vorige boek (2011) staan. Daar is ook ‘n resepmatigheid wat opval, maar dalk is dit ‘n faktor wat van Dana ‘n gewilde skrywer maak. Sy pa verkies die Bybel en hy die bottel.* Sy pa voel in die kerk tuis en hy in die kroeg. Hierdie twee B-woorde en twee K-woorde som sommige van die kontraste tussen hulle op. Pa Coenie was ‘n lid van die Afrikaner-Broederbond. Hy was byna agt jaar lank die kapelaan-generaal van Eugène Terre’Blanche se Afrikaner-Weerstandsbeweging (AWB). Vir Dana is sulke uiterste verkramptheid moeilik, skynbaar onmoontlik, om te verteer. Coenie kan hom nie meer teen die aanvalle van Dana verdedig nie. Daarom tree ek hier onder soms in gesprek met Dana.

[* Dana verwys na “die Groot Ses … brandewyn, whiskey, vodka, rum, cane [en] gin” (2011-boek, Kindle 1604). Dit kan drank wees wat Dana die moed gee om soms so oneerbiedig te wees. “Dalk kry ek onkeerbaar lus vir drank elke keer wanneer ek die grootste behoefte het om te bid” (2017-boek, p 156). “Ek aanvaar ek moet die wêreld eeder probeer vermenslik as om dit te probeer kersten” (158). Coenie is dikwels dronkgeslaan deur sy seun se verligtheid.]

Hiervandaan

Snyman se boek, Hiervandaan: Op reis in die geliefde land (Kaapstad: Tafelberg, 2011, 178p; Amazon Kindle $12,53) is die enigste van sy boeke wat in e-formaat teen ‘n redelike prys beskikbaar is. Die ander kos almal meer as $20 elk, wat buitensporig duur is. Op die omslag beveel Max du Preez die boek aan, wat ‘n mens kan laat twyfel of jy die boek wil koop. Die motto is ‘n aanhaling van Ivan Vladislavic: “How much past can the present bear?” – dus, hoeveel van pa Coenie en hoeveel van sy seun Dana is goed vir ‘n mens se gees. Dana verwyt sy pa omdat hy “die geestelike leier [was] van mense [die AWB] wat die land wou terugdwing na ‘n donker tyd toe” (Kindle 1125).

Die outeur begin by die begin, by die Solms-Delta-landgoed naby Franschhoek, wat tans weens finansiële probleme en oorverligtheid in die nuus is en eens aan die Snyman-stamvader, Christoffel, behoort het. Dit is nogal deursigtig waarom die boek dáár begin, want dit is sedert 1994 in sommige kringe ‘n misplaaste nieu-prestigesaak om ‘n slavin as stammoeder te hê. Die Snymans se stammoeder is Groot Catrijn van Batavia, wat in 1657 na die Kaap verban is. “Sy het as ‘n wasvrou vir Jan van Riebeeck in die Kasteel begin werk” (99). Dana sleep sy pa dadelik by. Die Coeraad Snyman wat in die Slag van Bloedrivier (1838) geveg het, “is al ver-terug-Snyman van wie ek Pa ooit hoor praat het” (89). In 1658 het Catrijn ‘n “buite-egtelike kind gehad by Hans Christoffel Schneider, ‘n Duitse soldaat in die Kasteel. Groote Catrijn het die seuntjie Christoffel genoem, en omdat daar ‘n Nederlandse bewind aan die Kaap was, het die ‘Schneider’ in die dokumente ‘Snyman’ geword” (109).

Dana wen hierdie rondte teen sy pa, want ‘n mens moet verkieslik feitelik en ingelig met die verlede omgaan. “Ons [Afrikaners] was so seker van wie ons is, want ons kon dit nie bekostig om te weet waar ons werklik vandaan kom nie” (167). Met daardie stekie is Dana nie tevrede nie, gevolglik borduur hy voort: “Die aparte huwelike en aparte woonbuurte en aparte hospitale en aparte skole en aparte parke en aparte strande, en die polisiemag wat die wette afgedwing het om dit apart te hou, het eers baie later gekom” (147). Dana, was daardie voorbeelde van apartheid wat jy lys almal slegter as rasse-integrasie? Jy het al twee keer met ‘n huwelik binne jou etniese groep misluk. Is daar ‘n kat se kans dat jy ‘n reuse sukses sal maak van ‘n huwelik as jou maat uit ‘n ander etniese of rasgroep kom? As dit prakties of funksioneel is wanneer sommige dinge rasgeïntegreerd geskied, volg dit nie dat alles altyd só behoort te wees nie.

Dana reis die binneland in. “Ek [is] moeg daarvan … om vreemd in die land te voel” (329). Sy pa antwoord: “Jy praat van die land wat vreemd geword het, Seun. Kom ek sê jou, ek sien nie meer hoop vir ons nie. Ons is besig om die pad van die res van Afrika te stap. Ons is besig om ‘n tweede Zimbabwe te word” (443). Later antwoord Dana sy pa: “Ek is die een wat rondry en namens ons wonder of ons nog hier hoort. Jy is die een wat moed opgee en die regering die skuld vir alles gee, Pa. Jy is die een wat van ‘hulle’ praat” (788). Dana, moet ons as blankes dan eerder sê: Ons is onbekwaam, korrup, misdadig, moorddadig, ens?

Oral sien Dana verandering of transformasie in die vorm van agteruitgang. “Dit verstom my hoe vinnig ‘n dorp kan verander. ‘n Mens sien dit oral” (1467). “‘n Kafee is nie meer ‘n plek om in te vertoef nie” (238). Op omtrent iedere dorpie is daar deesdae ‘n Chinese winkel. Die Transkaroo-passasierstrein is nou die Shosholoza Meyl (369). Naboomspruit is nou Mookgopong, Potgietersrus heet Mokopane en Nylstroom het Modimolle geword. Witbank word deesdae eMalahleni genoem. Dit lyk asof ons hier met nuwe bewindhebbers te make het wat nie in bestuur en administrasie bedrewe is nie, maar knap is met die uitdink van name; dalk omdat hulle tradisioneel baie kinders het. Louis Trichardt-straat in Naboomspruit is nou Thabo Mbeki-straat: “Hier het Afrika jou voor die borskas beet” (2051). “Dit is asof die land al hoe nukkeriger en onpeilbaarder raak hoe verder noord ‘n mens ry” (1881); dus, hoe dieper jou intog in Afrika is. “Dit het iets met Afrika te doen, hierdie onrustige gevoel wat ek toenemend kry terwyl ek noord ry. Hierdie gevoel dat daar iets in die strate en in mense se kop en tussen mense aan die gang is wat gevaarlik kan wees. Of is Afrika net die naam wat ‘n mens gee vir party dinge wat jy sukkel om te verstaan?” (2060).

“Ek het uit die Kaap uit noord begin ry om te probeer uitvind hoekom ek soms so vreemd in hierdie land voel. Dit het iets te make met ‘n afskeid van die ou dinge, weet ek nou – ‘n afskeid van die ou dinge, en ‘n onsekerheid oor die nuwe dinge in die land. Maar die reis moes ek aanpak, dit weet ek, ondanks die weemoed van afskeid en die vrees vir die toekoms” (2254).”Daar is nog goed wat die land vir my vreemd laat voel: die moorde, die rooftogte, die slaggate in die pad en die koeëlgate in die padtekens – die knaende nuus van geweld en woede en wanhoop uit die binneland” (258). “‘n Moord soos dié op die Potgieters [by Lindley] is ‘n daad iewers anderkant woorde” (1757). Op plaasnaamborde verskyn deesdae ‘n identifikasienommer (soortgelyk aan ‘n straatnommer) by die plaasnaam “wat die polisie [teoreties] in staat stel om vinnig op klagtes te reageer” (1696). Pasop-vir-die-hond-bordjies word al hoe meer dreigend en militant. Hulle “sê iets van hoe magteloos en desperaat misdaad en geweld mense maak” (1910). Oor die hoewes in die buitewyke van Vanderbijlpark skryf Dana: “Die oorspronklike eienaars is nie meer hier nie, moontlik weens Sebokeng wat sedertdien hier naby ontstaan het” (1941).

Geen wonder dat Dana soos volg kla nie: “My reis het in nostalgie vasgeval” (1243); dus, die verlede skyn beter as die hede te wees. Hy verduidelik dat “nostalgie” saamgestel is uit die Griekse woorde nostos (terugkeer) en algos (lyding) (1243). Hierdie geestestoestand is in 1688 die eerste keer deur ‘n Duitse dokter, Johannes Hofer, beskryf. Die simptome sluit in “aanhoudende hartseer en ‘n gevoel van verlies … die toestand … kan [ook] ontstaan wanneer ‘n vaderland verander en vreemd vir iemand word” (1252). Juistement! Desnieteenstaande probeer Dana later om weer in sy verligte rat te kom: “Die verlede was nie beter as wat dinge nou is nie, Pa. Ek is gatvol vir mense, insluitende myself, wat aanhoudend na die verlede verlang. Dit is wat die land so vreemd vir ons maak” (1969). Pa Coenie vra: “Was daar nie goeie dinge ook in die verlede nie? Was ons net sleg” (1969). Dana antwoord: “Ons was nie net sleg nie, Pa. Maar ons verlang onsself op die oomblik in die onskuld in” (1982).

Dana skyn geneig te wees om geykte, polities byderwetse propaganda te glo: “Soms voel ek ook vreemd hier oor wie ek is: ‘n wit Afrikaner wat bevoorreg op die platteland grootgeword het. Ek het voordeel uit apartheid getrek en is onseker hoe om oor die verlede te voel. Party mense sê ek moet stil en vol boetedoening daaroor nadink. Ander sê ek hoef nie so sleg te voel oor wat verby is nie, daar is goeie verduidelikings vir die wreedhede en vergrype” (258). Dana, was jy bevoorreg en bevoordeel, of is dit omdat jou pa hom vir ‘n beroep bekwaam en dit getrou beoefen het en goed vir jou kon sorg? Afrikaners is deur die “wreedhede en vergrype” van die Anglo-Boere-oorlog benadeel en dít sonder dat die Britte ooit boetedoening daaroor gedoen het.

Later verwys Dana na openbare plekke soos strate, geboue, brûe, damme, ens, wat na Afrikaners van weleer vernoem is. “Baie van die mense wie se name op sulke bordjies staan, is van Pa se geslag. Hulle is nou oud, of al dood. Hulle was nie vlekkeloos nie. Hulle het gestem vir landswette wat die pyn en die swaarkry vir ander gebring het. Baie van hulle het daardie wette help afdwing. Maar baie van hulle, soos Pa, was ook trots en hardwerkend, want hulle het geglo in die sweet van jou aangesig sal jy jou brood verdien. Die werke van hulle hande is oral in die land te sien” (2282). Dana, daar is deesdae oud-terroriste in topposte wat nie naasteby vlekkeloos is nie. Hulle het dood en verwoesting gesaai. Jou pa en diegene soos hy is op ‘n hoër morele vlak as hierdie kamerade wat nooit verskoning hoef te vra nie. Jou pa het op ‘n meer edele en beskaafde manier vir sy mense gestry as wat bv Nelson Mandela met bomplantings en ander terreurdade vir sy mense geveg het.

Dana hou daarvan om plek-plek in elk van sy boeke uit ‘n boek aan te haal wat hy na bewering tweedehands bekom het. In hierdie boek kom die aanhalings uit FA Venter (1916-1997) se Werfjoernaal (1965). Hy haal ook graag aan uit koerante wat hy tydens sy reise teëgekom het en herhaal berigte wat toe oor RSG uitgesaai is. Sulke “kunsgrepe” kan aktualiteit verleen aan wat hy skryf, maar hulle kan ook as bladsyvullers dien.

FA Venter het onder meer vier boeke gepubliseer waarvan die titels patrioties klink: Geknelde land (1960), Offerland (1963), Gelofteland (1966) en Bedoelde land (1968). Dana het Venter se eertydse plaas, Constantia, by Vanwyksvlei, besoek. “Ek het nog nooit self op ‘n plaas gewoon nie, maar iewers in my, só voel dit soms, is ‘n plaas – nie net één plaas nie. Daardie plaas in my is al die plase wat ek van kleins af leer ken en liefkry het” (968). Dana, dit toon dat daar steeds reste van Boerwees in jou is. Iemand het gesê: “Frans [Venter] was mos ‘n Sap” (903). Venter het hom later in die Strand gevestig en steen en been gekla oor die rasgesegregeerde strand wat hy uit sy woonstel kon sien. Deesdae is (feitlik) geen blankes in die somer op daardie Melkbaaistrand op naweek- en vakansiedae te sien nie. Is dit wat Venter verlang het en Dana werklik begeer?

As kind het Dana ‘n tyd lank op Daniëlskuil gewoon; “my grootworddorp” (1148). “Dit was ‘n vroeëre boereparadys van kerkbasaars, Sondagskoolpieknieks en gemoedelike vendusies” (810). Dit is dinge waaroor baie Afrikaners nostalgies terugdink. Dit is vir hulle uiteraard makliker om eerder so ‘n boereparadys as die nuwe Suid-Afrika te koester. Destyds was Suid-Afrika letterlik die blankes en veral die Afrikaners se vaderland, ‘n woord wat Dana met die verlede en dus met sy pa assosieer (1048). Op Vosburg sê ‘n bejaarde werktuigkundige vir Dana: “Iemand moet ons opskryf, want as iemand ons nie gaan opskryf nie, gaan almal dink ons geslag, en dié voor ons, was net sleg. Ons het help bou aan hierdie land” (1078). Dana skryf: “As jy nostalgie kan neerskryf en dokumenteer, hoekom kan ‘n mens dit nie ook met jou vrese doen nie? Hoe verder ek ry, hoe meer begin dit vir my voel na ‘n kuur vir hierdie vreemde gevoel wat die land my soms gee” (1868). Dana konkretiseer een van sy vrese soos volg: “Malema is ‘n woord wat swaar dra aan die toekoms, en aan wat nog in die land kan gebeur” (1868).

Dana het die terrein besoek waar die Slag van Bloedrivier in 1838 gelewer is. Dit was ‘n merkwaardige oorwinning vir die Voortrekkers, wat om selfbehoud suksesvol teen ‘n groot oormag swartes geveg het. Dit is die blankes se laer wat aangeval is, maar volgens Dana het dit vir die Voortrekkers om wraak gegaan, wat vir hom verwerplik is. Dit is ‘n tipiese voorbeeld van hoe Dana se pogings tot oorverligtheid hom mislei: “Hoe het die Voortrekkers van gode na gewone mense vir my verander? Dit het nie oornag gebeur nie. Dit was ‘n ver pad van vrae stel en dinge bevraagteken wat van kleins af vir my geleer is” (2337). Dana, moes die Voortrekkers dan liewer weggehardloop het, of moes die Zoeloes eerder gewen het? Pa Coenie is oorlede kort voor Dana se besoek aan Bloedrivier. Dáár kry Dana “dit die eerste keer reg om oor Pa se dood te huil” (2435).

Hierna het Dana die Geloftekerk in Pietermaritzburg besoek. “In die vertrek agter die kerkie kry ek dit: Oorooroorgrootjie se broek” (2557) in ‘n uitstalkas – die broek van Coenraad Snyman, “die Sterkman van die Groot Trek” (2567), wat in die Slag van Bloedrivier geveg het en waarop Dana se pa, Coenie, so trots was. En waarom sou pa Coenie nie met reg trots op sy naamgenoot-voorvader wees nie?

In die Nawoord motiveer Dana sy 8000 km lange 2010/11-reise en die skrywe van hierdie boek soos volg: “Dit is die land soos ek dit ervaar het … Ek wou die land en my plek daarin vir myself verduidelik” (2587). Hy kry dit waaragtig reg om op ‘n optimistiese noot af te sluit: “‘n Mens kan nie 8000 km deur hierdie land ry sonder om vol moed en geloof in die toekoms terug te keer huis toe nie” (2606). Regtig?

Op pad

In Julie is Dana Snyman se jongste boek gepubliseer, Op pad: ‘n Reisjoernaal (Kaapstad: Tafelberg, 2017, 264p, R230; Amazon Kindle $20,83). Harry Kalmer skryf: Dana “ondergrawe … met ‘n gemoedelikheid, moedswilligheid, die erg Afrikaanse [eerder: Afrikaner-] verlange na ‘die goeie ou dae'” (p 263). Hierdie keer word Dana die geleentheid tot ‘n reis deur die land gebied omdat hy as die aanbieder optree van dertien episodes op Media24 se VIA-kanaal op DStv. Die reis word onderneem om gestalte te gee aan die reekstema: Het ons nog hoop vir Suid-Afrika? (14). Sy boek is Dana se weergawe van hierdie televisiereeks.

Dana begin op ‘n vals noot met ‘n aanhaling van Günter Grass (1927-2015) waarin hy hom verwyt dat hy stilgebly en eerder agter kollektiewe skuld probeer skuil het. Die assosiasie van apartheid met naziisme is smeerpropaganda waarin die groot verskille tussen hierdie twee verskynsels geïgnoreer word. Dana val daarna weg met verwysings na plakkershutte, armoede en die ellendekultuur waarin winkeltrollies gesteel word asof dit ‘n mensereg is. “Armoede. Misdaad. Verval. Die wanhoop wat jy oral sien” (32). “Geen water in die krane nie … Slaggate in die straat” (80). By Zebediela, destyds die grootste lemoenplaas, is dit “nou woes en leeg” (128). Die ANC-regering en die prestasieloosheid van die gepeupel moet myns insiens vir hierdie wantoestande geblameer word; nie die standaardsondebok apartheid en dus die blankes nie. “Oral sien ‘n mens die agteruitgang en verval, Pa. Is dit toevallig dat dié agteruitgang saamval met die verbygaan van die era van die Afrikaner-oom?” (127).

Ek dink nie hierdie agteruitgang is toevallig nie. Die Afrikaner-ooms het die land doeltreffender bestuur en geadministreer as die ANC-kornuite. “Zuma steel ons hoop” (82). Agteruitgang, verval en misdaad, onder meer brutale moorde, soos dié op plase, beweeg Dana om te skryf: “Al wat ek eintlik wys geword het, is ons woon in ‘n vernielde land en van soveel wrede dinge wat gebeur, verstaan ek byna niks” (93). Die onbeskaafdheid is “anderkant woorde,” soos hierbo genoem is. “Al die getransformasie laat my soms na ou sekerhede verlang” (206). “Hoe kan ek oor my vrese en onsekerhede praat sonder om in die een of ander stadium soos ‘n rassis te klink?” (162). “Ek word toenemend bang om oor my vrese te praat, bang ek word van rassisme beskuldig … PW [Botha] se optrede kon ek nog verstaan, want sy vrese was my vrese” (159).

“‘n Mens word kwaad, jy word magteloos kwaad oor wat in die land gebeur. Die misdaad. Die geweld. Die korrupsie. Jy wil iets doen om dinge beter te maak, maar jy weet nie wat nie … Ja, ek kan elke vier [eintlik vyf] jaar op ‘n stembrief ‘n kruisie teen die ANC trek, maar dit doen ek reeds. Ek kan ook aan protesoptogte deelneem, maar ek moet aanvaar my politieke invloed in die land het verskraal tot byna niks. Ek moet aanvaar ek is lid van ‘n minderheidsgroep in die land, die Afrikaners, ‘n groep wat deur sommige gehaat word” (165). Dana, ek het begrip vir die situasie waarin jy en al die ander blanke inwoners hulle bevind. Die fundamentele probleem is dat die land se grondwetlike grondslag sedert 1994 in basiese opsigte foutief is, met katastrofale gevolge. ‘n Opsig waarin jy meer waaksaam moet wees, is om jou te staal teen die stortvloed polities byderwetse propaganda.

Polities byderwets het Dana dit teen die predikante van weleer omdat hulle almal mans was. Daar word verwys na hulle waarskuwings teen internasionalisme en liberalisme en hulle ondersteuning van blanke voogdyskap (18). Dana, is die huidige onverkwiklike situasie onder swart mag beter? Dana sleep sy oorlede vader by, wat steeds die rol van klankbord vir Dana se verligte politiek moet vervul. “Hoekom rus jy nie? Of is dit ek wat jou nie met rus wil laat nie? Wanneer ek oor ons land begin dink, kom jy altyd ter sprake. ‘n Mens praat nie verniet van ‘n vaderland nie, né, Pa?” (19). Hier bo, in sy ander boek, het hy dieselfde oor die begrip vaderland geskryf.

Penny Sparrow se uitlating oor swartes word “onverdunde rassisme” genoem en haar haarstyl is glo soos dié van die gifmoordenares, Daisy de Melker (1886-1932) (25). Het ons hier nie met goedkoop propaganda te make nie? Afrikaners word vervolgens aangespreek oor liminaliteit: “Die onvermoë om oor ‘n drumpel te tree na iets nuuts. Om vasgevang te wees in ‘n manier van bestaan waarvoor daar nie meer plek in die wêreld is nie. Kan jy nie aanpas by jou veranderende omstandighede nie, is wanhoop soms al wat oorbly” (28). Dana, ek sou eerder beweer dat Afrikaners bereid is om iets nuuts te aanvaar as dit beter is. Dit is misplaas om van jou pa en diesulkes te verwag om bv agteruitgang en verval entoesiasties te omarm.

Dana keer later terug na “Liminaal. Liminaliteit. Sosiaal wetenskaplikes gebruik dié woord om ‘n tydperk te beskryf waarin ‘n mens of ‘n groep mense hul vorige identiteit laat vaar en hulle in ‘n proses begewe om ‘n nuwe identiteit aan te neem. Dit is afgelei van die Latynse woord limen wat drumpel beteken. Om die bekende agter te laat en oor ‘n drumpel te tree na iets nuuts, iets onbekends. Jy voel onseker, onveilig, soms verlore, soms angstig. Dit is waar ons Afrikaners ons op die oomblik bevind” (101). Ek dink Afrikaners sou tot drumpeloorsteek bereid wees as dit tot iets beters lei en nie bloot die ingang tot die afgrond is nie. In hoeverre is dit werklik moontlik of wenslik om ‘n “vorige identiteit” vir ‘n “nuwe identiteit” te verruil?

Dana wil die rolprentspan aanvanklik nie na Orania, “die Afrikaners se nuwe beloofde land” (32), neem nie: “Ons sal nie eerlik oor daai mense kan wees nie … Ons is veronderstel om liberaliste te wees, onthou – en ons maak die reeks vir Media24. Dit word van ons verwag om daai mense sleg te laat lyk. Fanaties. Rassisties. Hunkerend na die ou Suid-Afrika” (32). Dankie, Dana, vir hierdie sprankie eerlikheid. Daarna verwys hy na Orania “as ‘n soort volkstaat vir Afrikaners … ‘n Tuiste. ‘n Tuisland” (41). Maar dan smeer Dana die Oraniërs deur na Carel Boshoff, die stigter van Orania, en “sy kamerade” te verwys (41), terwyl hy weet dat die kontras tussen die Oraniërs en die ANC-kornuite en -kommuniste groot is. Slegs “wit arbeid” word in Orania gebruik (43), waarmee myns insiens niks verkeerd is nie, want dit is die sleutel tot blanke selfbehoud.

“Ek sal nooit hier op Orania kan woon nie, Pa. Ek kan nie vassteek in wit nie” (57). Dana verkies multikulturaliteit, wat geen waarborg vir die behoud van Afrikaneridentiteit en -etnisiteit bied nie; eerder die teenoorgestelde: die gewaarborgde ondergang van die Afrikanerdom. Dana haal die anti-Afrikaner Antjie Krog soos volg aan: “ek is moeg vir … ‘n spul stinkende identiteite … (en ‘n taal gestroop van die grammatika van menslikheid en berou) mens sê maar gereeld mens is niemand se Afrikaner nie” (57). Later onderskyf en herhaal Dana klakkeloos Krog se gewraakte, oordrewe uitlating: “‘n Taal gestroop van ‘n grammatika van menslikheid. Ons taal” (85).

“Ek is een van die gebreinspoeldes wat myself al hoe lank probeer ontspoel” (46). Dana, probeer jy dieselfde doen met die huidige vlaag polities byderwetse propaganda? Dit lyk nie so nie: “Apartheid is tot almal in die land se voordeel, is ek gemaak glo, maar eintlik was dit net sodat ons, die wittes, die Westerlinge, veral ons Afrikaners, ons leefwyse, taal en kultuur kon handhaaf en onsself ten koste van miljoene ander kon verryk” (46). Dana, oral ter wêreld en veral in die Weste is blankes tradisioneel die welvarendste. Dit kan eerder op besondere vermoëns as op uitbuiting dui en kan in ander lande nie aan apartheid toegedig word nie. Kan dit verkeerd wees as Afrikaners hulle leefwyse wil handhaaf sonder om ander etniese groepe te benadeel?

Dana ontken darem nie, soos ander oorverligtes, dat hy ‘n Afrikaner is nie: “Ek is ‘n onrehabiliteerbare Afrikaner. Dit is wie ek is en wie ek wil wees, al dra ek soms swaar aan die bagasie van die verlede” (55). Dra ANC- en PAC-lede swaar aan hulle terroristiese verlede? Nee, dit is vir hulle ‘n bron van trots. Hulle funksioneer gewetenloos asof hulle geen “bagasie van die verlede” saamsleep nie. Dana reageer anders: Ek is “vasgevang in my witheid, onseker van my gevoelens, onseker hoe om op te tree, bang vir sentimentaliteit, selfsugtig, belaai met skuldgevoelens” (66). Dit is presies wat die swart bewindhebbers van blankes verlang.

“Die NG Kerk en die Verenigende Gereformeerde Kerk is ná hoeveel jaar steeds aparte kerke, sonder enige onmiddellike vooruitsig op eenwording. In die NG Kerk is nog nie eens eenstemmigheid oor die Belydenis van Belhar nie” (89). Dana wys stiksiening die vinger van beskuldiging na die NG Kerk terwyl dit die VGK is wat liefdeloos weier om in gesprek te tree tensy die NG Kerk vooraf ongekwalifiseerd oorgee, soortgelyk aan die oorgawe van FW de Klerk & kie aan die ANC.

“Dit was toe ‘n ander land hierdie, Pa. En dis jy en ooms soos jy wat die land anders help maak het. Jy was in die Broederbond. Jy weet ek weet dit. Julle was in beheer van die kerk en die skool en die dorp en die land, en julle het ons nooit toegelaat om te vergeet ons is deel van ‘n klein, blanke volkie hier aan die suidpunt van Afrika wat teen die Totale Aanslag van die kommuniste stry nie. Julle vrese het ons vrese geword, Pa. Ek is die bliksem in vir jou en ooms soos jy, Pa, want met julle direkte NG lyn na God toe en julle aardse planne vir ‘n aparte naasbestaan het julle gemaak dat ek swart mense – bruin mense ook, almal wat nie soos ons is nie – as minder as mense begin beskou het” (126-127). Dana skryf hy is “in opstand … teen die patriargale hegemonistiese, veroordelende dogma van die wêreld waarin ek grootgeword het” (249).

Ja, dit is ooms soos Dana se pa, Coenie, wat Suid-Afrika anders help maak het en daardie andersmaak was grootliks verbetering. Ek gaan nie vir die Broederbond in die bres tree nie. Ná 1994 het die Broeders en blanke lidmate van die Afrikaanse kerke al hoe minder geword. ‘n Mens vra jou af: Hoe opreg was hulle in wat hulle destyds voorgegee het om te wees? Soos tans was daar destyds oordrewe regeringspropaganda. Maar die vrese vir kommunisme en swart mag was glad nie ongegrond nie. Nie-wittes is nie en behoort nie “as minder as mense” beskou te word nie. Wat egter ruiterlik erken behoort te word, is ras-, etniese en kulturele verskille. Die mites van gelykheid en eendersheid moet nie sonder meer aanvaar word nie. Daar moet nagegaan word in watter opsigte mense gelyk en eenders is en in watter opsigte dit klaarblyklik nie die geval is nie.

Dana kry iets reg waartoe ek nie meer in staat is nie. Hy bly optimisties. “Oral sien jy armoede en die swaarkry, maar jy sien ook die onvernietigbaarheid van die menslike gees en die hoop. As jy dit wil sien” (177).

Leon Lemmer: Die dodemars van die Afrikaner en Suid-Afrika?

Diegene wat daarin belangstel om te weet watter soort mens Nelson Mandela was, kan gerus FW de Klerk (gebore op 18 Maart 1936) se outobiografie, The last trek – A new beginning (London: Macmillan, 1998, xx, 412p) lees. Die boek bied uitstekende insig in die kleinheid en immoraliteit van Mandela se gees. In hierdie rubriek skryf ek egter oor De Klerk. Soos Mandela kon De Klerk nie op sy eie sy outobiografie skryf nie. Dave Steward is eintlik die mede-outeur en die joernalis Alf Ries en De Klerk se kantoorpersoneel het ook gehelp (p xiii). Ten spyte van al die hulp word bv verkeerdelik beweer dat die Vrede van Vereeniging in Vereeniging pleks van in Huis Melrose in Pretoria onderteken is (36).

De Klerk se huistaal is deesdae Engels. Die manuskrip van sy outobiografie is ook in Engels geskryf, wat ‘n aanduiding kan wees van die mate waarin hy homself van Afrikaners vervreem het. ‘n Niggie van De Klerk het die Afrikaanse vertaling versorg. Die teks van sy toespraak van 2 Februarie 1990 het hy oorspronklik nog in Afrikaans geskryf (164). In Namibië, waar Afrikaans veel beter as Engels verstaan word, het De Klerk in 1990 verkies om Engels tydens die onafhanklikheidsplegtigheid te praat (171). Ek gebruik die Engelse uitgawe van De Klerk se outobiografie omdat ek my eksemplaar tweedehands teen R20 gekoop het. In die gebrekkige indeks is daar net twee verwysings na Afrikaans. Heel teen die einde word die hedendaagse “downgrading of Afrikaans” darem genoem (395). Andersins word na Afrikaans eintlik net in die konteks van regse Afrikaners verwys. Daar word oor Afrikaanse kultuur (bv 42, 46) pleks van Afrikanerkultuur (‘n onderskeid wat deesdae ook nie meer deur bv die ATKV gemaak word nie) geskryf. Ná sy roemlose magsoorgawe en ten spyte van sy uiterste verlooptheid verwys De Klerk ironies na “my people, the Afrikaners” (295). Vermelding van sy berugte en grootliks fiktiewe wigte en teenwigte (“checks and balances”), waarvan ons destyds so dikwels gehoor het, kom selde in die boek voor (236, 325).

Die boek is eintlik ‘n selftevrede regverdiging van die blanke politieke magsverlies sedert 1990/94. Terugskouend is dit duidelik dat De Klerk nie net die gevaar in die swart gevaar misken het nie, maar ook die gevaar in die rooi gevaar. Hy het die politieke mag sonder daadwerklike beperkings aan die swartes en kommuniste oorgedra. Hierdie wete is selfs ‘n bron van tevredenheid by De Klerk: “Few heads of goverment could ever have laid aside their high office with a greater sense of accomplishment, regardless of the uncertainties of the future” (xix). Die teks is deeglik en slim (of slu) geskryf en daar word uiteraard – meesal sonder om dit te erken (behalwe in hoofstuk 35) – sterk op nabaat gesteun, bv “I … vowed quietly to myself that I would change all this if I ever became president” (69), maar ook: “With the benefit of hindsight I today believe that we should have given much more attention to the federal option” (109). Hou in gedagte dat die boek in die Mandela-era (1994-1999) tot stand gekom het, dus toe die daadwerklike agteruitgang van die land maar pas begin het. Ek gaan nie De Klerk se lewensloop vertel nie en eerder konsentreer op politieke aspekte van aktuele belang.

De Klerk voldoen aan twee hedendaagse prestige-vereistes. Hy stam af van ‘n Indiese slavin (4) en “my best playmates were the young sons of the black farmhands who worked for my father” (20). By FW was daar toe nog ‘n “strong sense of [cultural] difference” (20). Sy pa, Jan de Klerk, het na bewering ‘n “long and distinguished political career” gehad (11). Jan se suster, Susan, was eerste minister Hans Strijdom se eggenote. Strijdom het vir swaer Jan as ‘n minister aangestel. Dit is destyds (tereg) as nepotisme veroordeel (17). Dat nepotisme uiters gevaarlik, selfs volks- en beskawingsvernietigend kan wees, blyk uit die feit dat FW as gevolg hiervan sy voet in die deur van die politiek gekry het. “I am convinced that he [Jan] would also have supported the reform initiatives that I took during my presidency” (18). FW waag dit gelukkig nie om te beweer dat Hans Strijdom in die nuwe Suid-Afrika tuis sou voel nie. Strijdom se standpunt was immers: “The white man must remain master of the white areas of South Africa” (29). Oor Mandela as staatshoof skryf FW: “My uncle [Strijdom] would never have dreamed that such a development could ever take place or that I would play a major role in bringing it about” (21).

Wat De Klerk as staatshoof gedoen het, is die teenoorgestelde van waarvoor die Nasionale Party (NP) hom histories beywer het. Apartheid in die sin van rasse-onderskeid of -diskriminasie was die tradisionele beleid van Suid-Afrika, tydens Britse kolonialisme en sedert 1910. “Law by law, during my presidency and that of my predecessor, President PW Botha, it had been dismantled” (xv). Afsonderlike ontwikkeling, waarvolgens elke etniese of kultuurgroep self oor sy eie sake beheer uitoefen, was die noodsaaklike voorwaarde vir blanke (insluitende Afrikaner-) selfbehoud. Die vernietiging van sowel apartheid as afsonderlike ontwikkeling het gelei tot meerderheids- (oftewel swart) oorheersing: “the day that many white South Africans had dreaded for centuries” (xvi) – en nie sonder grondige redes nie; “the day that my party, the National Party, had for most of its existence done everything in its power to avoid” (xvi). Maar dít is presies wat De Klerk vermag het.

Die ANC het in 1994 die politieke mag by die NP oorgeneem. Pleks van skaam en veel meer as skaam te wees, spog De Klerk oor die blankes se magsverlies: “It was the moment for which I worked day and night since I became president of South Africa in September 1989” (xvi). “I had never had any illusions that this would be the outcome of the reform process that I began on 2 February 1990” (xvii). “What we did was part of a clear vision and that we were aware of where it would lead us” (101). As dit die waarheid is dat De Klerk hom sedert 1989 of 1990 vir swart magsoorgawe beywer het, was die 1992-referendum oor magsdeling ‘n slenter, dus ‘n skelmstreek, soos ek voorheen uitgewys het (Praag 2.05.2015).

[Robin Renwick, die Britse ambassadeur in Suid-Afrika (1987-1991), het rekord van die gebeure gehou en spreek De Klerk teë. Oor sy gesprek op 20 April 1989 met Barend du Plessis skryf Renwick: “Du Plessis, like his colleagues, including De Klerk, was thinking in terms of power-sharing and certainly not of a transfer of power” (Mission to South Africa: Diary of a revolution, Johannesburg: Jonathan Ball, 2015, 139p; Amazon Kindle $11,39, 1373). Op 10 May 1989 “De Klerk told me [Renwick] that he envisaged a new constitutional body that would be above the existing houses of parliament. The homelands would become part of a federation” (1393). Onder die opskrif “June 1989” skryf Renwick oor FW de Klerk: “His brother, Wimpie [Willem], who was playing a leading role in the private discussions with the ANC, told me he feared that his brother was far too conservative to be a good president” (1432). Op 26 Oktober 1989 het De Klerk aan Renwick gesê “he was not in the business of ‘reforming himself out of power'” (1584). Op 19 Maart 1990 De Klerk “considered the key to be the protection of minority rights … He talked of some form of power-sharing” (1874). Ek het die politieke gebeure destyds nougeset gevolg en glo eerder vir Renwick as De Klerk.]

De Klerk skryf: “In the end they [the blacks] were liberated not by violence … but through peaceful negotiations and compromise” (xvi). In werklikheid toon sowel De Klerk as Niël Barnard (Praag 8 Julie) aan dat geweld ‘n deurslaggewende rol tydens die onderhandelings tot voordeel van die ANC gespeel het; dermate dat daar baie meer (fundamentele) NP-toegewings as die enkele (onbeduidende) ANC-kompromieë was. Hermann Giliomee verskaf in talle opsigte ‘n nugtere perspektief op die verknoeide grondwetlike onderhandelings (Praag 18 Maart).

In sy jeug het De Klerk homself as ‘n “brave defender of the truth” beskou (20). Ook: “I … did not seek popularity” (25). André P Brink (1935-2015), wat saam met De Klerk ‘n student op Potchefstroom was, het ‘n ander siening: “Sy mees opvallende eienskap was ‘n drang om mense ter wille te wees en ‘n bereidwilligheid, selfs ‘n gretigheid, om nogal laag te kruip om dit te bereik” (‘n Vurk in die pad: A memoir (Kaapstad: Human & Rousseau, 2009, p 143-144) en “Hoewel alles in hom en alles in sy verlede in opstand moet gewees het daarteen, was De Klerk geslepe genoeg as politikus om die tekens van die tye en die luim in die land akkuraat genoeg te lees en daarvolgens te handel” (441).

In sy outobiografie skryf De Klerk oor sy rol as minister: “I am by nature a peacemaker” (130). “I increasingly began to play the role of a peacemaker and bridge builder” (81); ‘n brug wat tot die onsaligheid van ‘n swart meerderheidsregering gelei het. “I increasingly took the lead in our internal debates in formulating compromises and in defusing potential crises” (82). “There comes a time when true peace is no longer attainable and the sham peace does more harm than good” (130).

Voor 1990 het De Klerk gesonde politieke insig getoon. “In my perception, our determination to retain the right of white South Africans to rule themselves was not simply a matter of chauvinism. I believed that it was also essential for the maintenance of our physical security and basic freedoms” (38). De Klerk verduidelik soos volg die U-draai wat hy in die politiek gemaak het: “Throughout my life I would share his [my father’s] deep commitment to the cause of Afrikaner nationalism and to the Afrikaans culture, language and heritage. Later in my career I would, however, develop a very different approach to the manner in which Afrikaner interests – together with those of South Africans of all races – could best be accommodated in an inclusive and non-racial society” (12). “I supported apartheid as a young man … how could we all have supported policies that we now regard as unjust and repressive?” (15).

Die NP se “new policy … constituted a 180 degree change in policy for ever away from apartheid, separate development and racial discrimination. The proposed framework accepted the fundamental principles of one united South Africa; one person, one vote; the eradication of all forms of racial discrimination; and the effective protection of minorities against domination. It sought to strike a balance between the ideal of having one nationhood on the one hand, and the reality of our cultural diversity on the other. The new policy framework was accepted by a special Federal Congress of the National Party in Durban in August 1986” (109).

Hier word die lesers van die boek myns insiens ernstig mislei, of die beweerde besluit oor bv een mens, een stem, is destyds nie aan die blanke kiesers gekommunikeer nie. Later dateer De Klerk die NP se aanvaarding van die beleid van een mens, een stem, dalk selfs verder terug: “It was a great pity that the ANC and its allies had opposed all the reform measures that the government had adopted from the end of the 1970s. (In fact, they stepped up their armed struggle after the National Party had already accepted its new vision of a united South Africa with one-man, one-vote.)” (376).

[Op 12 April 1990 het Robin Renwick vir Roelf Meyer gevra “to deal directly with the issue of one person, one vote” (Renwick, Kindle 1968). Op 19 April 1990 “De Klerk made a speech to parliament in which he accepted for the first time the possibility of universal suffrage based on a common voters’ roll … De Klerk continued to reject the notion of ‘black majority rule'” (Kindle 1987). Op 8 November 1990: “The ANC had two demands – the complete scrapping of apartheid and giving everybody the vote” (2264). Volgens hierdie aantekeninge van Renwick kan De Klerk en die NP se aanvaarding van algemene stemreg gebaseer op die beginsel van een mens, een stem, onmoontlik tot 1986 teruggedateer word. Hermann Giliomee skryf: “De Klerk het later aangevoer dat die tussentydse grondwet van 1993 die logiese gevolg was van besluite wat die NP in 1986-87 geneem het. Dié mening moet verwerp word. Die 1986-besluite het wel ‘n gesamentlike stelsel aanvaar, maar binne die raamwerk van verpligte rasseklassifikasie en ‘n onderskeid tussen ‘eie’ en ‘algemene’ sake. Die doel was ‘n stelsel wat versigtig ontwerp moes word om swart oorheersing deur blote getalleoorwig te voorkom” (Die laaste Afrikanerleiers, Kaapstad, Tafelberg, 2012, p 297-298).]

De Klerk sou nooit ‘n ja-stem in die 1992-referendum gekry het met ‘n openlik verklaarde beleid van een mens, een stem nie, want dit sou swart meerderheidsregering geïmpliseer het en nie die beloofde magsdeling nie. Maar hy beweer: “I did not shy away in any [!] manner from the logical consequences of one-man, one-vote in a united South Africa” (230). Dit mag só wees nadat die ANC en die NP-onderhandelaars De Klerk in hierdie posisie ingedwing het. Maar die aanvaarding (eintlik toegewing) van een mens, een stem is aanvanklik nie bekend gemaak nie. Ek het die onderhandelinge destyds toegewyd gevolg en herinner my dat De Klerk in die buiteland was toe hy om kommentaar op hierdie beginsel gevra is. Hy het toe, pleks van daardie gewraakte frase (een mens, een stem) te gebruik, volgens berigte erken dat daar eengekom is dat alle stemme gelyke gewig of waarde sou hê.

Let op hierdie kostelike/tragiese eufemisme: “Our policies … had undergone a fair amount of adaptation since the general election of 1989” (231). ‘n Mens kan byvoeg: ook sedert die 1992-referendum.* “The National Party was in essence a new party as a result of its transformation into a true non-racial party” (232). In die 1994-verkiesing “the National Party’s policy, principles and value system were … strongly marketed” (330-331). Watter beleid, beginsels en waardes het oorgebly waarop tradisionele NP-ondersteuners kon peil trek? Maar De Klerk skryf: “There had throughout been the constitutional continuity for which I and my party had always [!] worked” (291-292). Tog sou die NP uiteindelik amptelik in die skoot van die ANC beland (dus voortgesette kontinuïteit?) en nie in dié van die veel meer nie-rassige Demokratiese Alliansie nie. [* Giliomee skryf: “Die tussentydse grondwet van 1993 was ligjare verwyder van hierdie [1989-]plan van aksie, wat veronderstel was om die party se mandaat te wees” (307).]

In 1996 het die Nasionale Party hoopvol sy nuwe hoofkantoor in Pretoria ingewy (357). “I spelled out our new vision for the National Party that one day, by ourselves or together with others [ie ANC?], under our present name or under some other [ie ANC?], we would once again form the majority” (397). De Klerk het besluit “the National Party should accept a new forward-looking vision” (357). “I made it clear that our first objective was a new political movement of which the National Party would be part, but with the retention of its identity” (363). Watter identiteit?

Op 26 Augustus 1997 het ‘n selftevrede De Klerk sy uittrede uit die politiek aangekondig (364). “I had become an important role model in more than just politics” (367). “I was soon replaced as leader of the National Party by one of our brightest and most articulate young stars – Marthinus van Schalkwyk” (364-365). In 2005, onder Van Schalkwyk se leiding, is die NP – sedert 1997 bekend as die Nuwe Nasionale Party – in die ANC opgeneem, ‘n stap wat ‘n dekade lank (2004-2014) aan Van Schalkwyk ‘n ministerspos in die ANC-kabinet verseker het.

Frederik van Zyl Slabbert skryf dat daar eers tydens die grondwetlike onderhandelings tot meerderheidsregering ingestem (eintlik toegegee) is. Roelf Meyer het “by ‘n kritieke vergadering van die Onderhandelingskomitee die beginsel van meerderheidsregering” aanvaar. “Toe hy dit aan De Klerk rapporteer, sê De Klerk geskok, ‘My God, Roelf, jy het die land weggegee.’ Cyril [Ramaphosa] het my vertel die oomblik toe Roelf dié beginsel namens die regering se onderhandelingspan aanvaar, het hy (Cyril) gevra vir ‘n verdaging van 15 minute ‘sodat ons opsy kon gaan na ons eie kamer en kon uitbars van die lag'” (Duskant die geskiedenis, Kaapstad: Tafelberg, 2006, p 49).

De Klerk skryf: “I came, more and more, to the conclusion that there could be no solution without the removal of all [!] forms of racial discrimination” (97). Terselfdertyd steun De Klerk egter regstellende aksie. Rassediskriminasie was glo die groot euwel in die vorige politieke bedeling. Van ‘n absolute verbod op rassediskriminasie in die nuwe bedeling is daar egter geen sprake nie. De Klerk skryf: “I believed strongly that in multicultural societies the assurance of group security was the key to intergroup peace” (108). Maar geen groepregte word in die nuwe Suid-Afrika erken nie. In die praktyk het die swartes egter weens hulle getalle die groepreg om alle ander groepe te domineer. Daar is tans geen sprake van “the effective protection of minorities and also the prevention of group domination [by blacks]” nie (108). Die kern van De Klerk se visie was “a united South Africa where everybody would have equal rights and opportunities and within which our many minorities would not be threatened or suppressed” (161). Volgens De Klerk sou die finale toets “justice for all South Africans” wees (161); ‘n toets wat De Klerk en kie skouspelagtig gedruip het.

Toe De Klerk op 2 Februarie 1989 as leier van die NP verkies is, “I said that our goal was a new South Africa: a totally [!] changed South Africa which would rid itself of the antagonisms of the past and would be free from domination and suppression, in whatever form” (150). Dit dui op revolusionêre eerder as evolusionêre verandering. Maar De Klerk skryf oor die aanvaarding van die tussentydse 1993-grondwet: “We had succeeded in bringing our country to this historic point through evolution – and not revolution” (291).

(Myns insiens kom die politieke gebeure van 1990/94 neer op ‘n slapgat-toegee-revolusie. Ek voorsien ‘n volgende revolusie: ‘n Gepeupelrevolusie waaraan ook miljoene nie-Suid-Afrikaanse inwoners gaan deelneem en die gedaante van gryp en vernietig sal aanneem; by uitstek van blankes en hulle besittings, maar eintlik ten koste van die land. Die komende revolusie word onder meer gevoed deur die meeste huidige politieke partye, wat met die oog op stemwerwing, gegrond op ons “demokratiese” Grondwet, die idee populariseer dat veral swartes op alles geregtig is waarop hulle aanspraak maak; die euwel van toe-eiening/”entitlement”.)

In die kantoor van De Klerk se direkteur-generaal “were small brass busts of South Africa’s first six prime ministers” (164). Terwyl De Klerk se personeel aan die teks van sy 2 Februarie 1990-toespraak gewerk het, “they politely turned the faces of the busts to the wall. They were pretty sure that Hendrik Verwoerd, in particular, was turning in his grave” (164). Dit dui op De Klerk se absolute breuk nie net met die geskiedenis van die NP nie (“the National Party would have to transform itself” – 191), maar ook met die geskiedenis van Suid-Afrika.

“I knew that my speech would usher in a new era” (165), wat myns insiens die moontlike einde van die Afrikanerdom ingelui het. Aan sy eerste vrou het De Klerk daardie dag (2 Februarie 1990) gesê: “After today South Africa will never again be the same” (165). Ons ervaar die bittere waarheid hiervan iedere dag. Daar sou glo “no more reason for violence” wees (166). Ons ervaar die valsheid van hierdie voorspelling iedere dag. “We had succeeded in dramatically changing global perceptions of South Africa” (168). Ja, maar ten koste van die belange van veral blanke Suid-Afrikaners. Die aanvanklik gunstige buitelandse persepsies oor die nuwe Suid-Afrika het mettertyd al hoe meer ontnugterd en realisties geraak.

Die tragedie is dat De Klerk erken het dat dit “an irreversible process” is “and nobody could predict precisely how it would end” (170). “I knew from the start that the negotiations would be difficult and that their outcome was unpredictable” (173). “A government should have a valid [!] mandate from the voters for the implementation of important policies” (229). Waarom dan voor die 1992-referendum magsdeling aan die blanke kiesers belowe, met eie woongebiede en eie skole, dat niemand sy werk sou verloor nie en dat daar ‘n opvolgreferendum sou wees waartydens die blankes voor of teen die nuwe grondwet kon stem?

De Klerk se allerantwoord is: “I delivered on the undertakings that we gave during the referendum. I sincerely believed that we did” (233). ‘n Volbladsy-advertensie wat die NP die dag voor die referendum in koerante gepubliseer het, het egter as banieropskrif gehad: “As jy bang is vir meerderheidsregering, stem ‘Ja'” (Hermann Giliomee, historikus: ‘n outobiografie, Kaapstad: Tafelberg, 2016, p 271). Het woorde nog betekenis? Wat ons sedert 1994 het, is grootliks ongebreidelde swart meerderheidsregering; nie enigsins effektiewe of noemenswaardige magsdeling nie. Dit is De Klerk wat hiervoor die hoofverantwoordelikheid moet aanvaar.

“The new South Africa was just as much our creation as it was the creation of any other party” (379). “An essential [!] element of our mandate in the election of 1989 and the referendum of 1992 was the concept of power-sharing” (236). “We were satisfied that we had substantially [!] succeeded in achieving the total [!] package that I had spelled out as our bottom line during the referendum … the transitional constitution [1993] was the distillation of the dreams of generations of disenfranchised South Africans. It offered a reasonable [?] assurance of continuing security for others who had traditionally had the vote … we created a basis for good hope for this and for future generations of all [!] our people” (291).

Wat De Klerk gedoen het, is om ‘n groot (en roekelose/katastrofiese) kans ten koste van ‘n eens beskaafde en voorspoedige land en samelewing te vat. “I felt … the government and no one else from our side should determine the timing and direction of the process” (173). In werklikheid is die ANC van die begin af en mettertyd al hoe meer toegelaat om die kitaar te slaan. “I … wondered precisely where all this would end” (172). Chaos, agteruitgang en rommelstatus het geblyk van die resultate te wees. Kortom, ‘n opgedonderde land. Is die nuwe Suid-Afrika ‘n toonbeeld van “responsible reform”? (188). Uitsluitlik regse instansies “claimed that the referendum was the white voters’ last chance to stop wat they called the ‘National Party/ANC alliance from imposing a black government on the country.’ Their campaign was essentially racist, while ours was clearly aimed at a non-racial South Africa in which there would be no [!] form of racial discrimination” (233-234).

Reekse toegewings aan die ANC het hierdie revolusie moontlik gemaak. De Klerk het die mooi klinkende ideale van “peace and justice for all” gehad, “of searching together for mutually acceptable solutions” en “a firm stand against unrest, terrorism and violence” (151). Maar die uiteinde was grootliks onverdiende winste vir die swartes, onder meer weens hulle volgehoue gewelddadigheid, en onregverdigbare, skandalige verliese vir die blankes. Dit is die vrugte van De Klerk se “much more adventurous approach” (161), wat hy herhaaldelik graag ‘n paradigmaskuif (bv 162, 166) of ‘n kwantumsprong (bv 162, 228) genoem het. Dit het geblyk nie bloot die oorsteek van die Rubicon-rivier te wees nie, maar ‘n sprong die afgrond in. “We needed a comprehensive negotiation strategy” (161), maar volgens Niël Barnard het so iets nooit werklik in afdoende mate bestaan nie.

De Klerk het hom as staatshoof so veel moontlik van John Vorster en PW Botha se effektiewe gebruik van die veiligheidsmagte (weermag en polisie) en veiligheidsafdelings, “the securocrat system” (115), gedistansieer. Dit het noodlottige gevolge gehad omdat hy bereid was om met die ANC en die PAC te onderhandel sonder dat hierdie terreurgroepe geweld en kommunisme afgesweer het. Magnus Malan, die minister van verdediging, was spoedig nie meer “an integral part of the negotiation team” nie (176). “I realized that I would no longer be able to keep Magnus Malan and Andriaan Vlok [minister of law and order] in their high-profile security portfolios” (209). Die speelveld was ongelyk: “The security forces were expected to play by the rules while their opponents could, and did, use any methods that they liked” (121).

De Klerk kry ‘n verdere hou teen PW Botha in: “I disliked being part of a system which I believed was undermining the sound principle of full collective responsibility within the cabinet” (116). “In my team there was no place for inner circles and no by-passing the cabinet” (153).* Maar sommige van De Klerk se ministers was dikwels net vaagweg bewus van wat in die onderhandelings gebeur. Niël Barnard vertel dat die ministers wat met bv die ANC onderhandel het, hulle nie genoegsaam aan voorskrifte gesteur het nie en andersins geen afdoende leiding van De Klerk en sy kabinet ontvang het nie. [* Giliomee skryf: “De Klerk het egter nie, soos die reël was, die hele pakket van 2 Februarie [1990] vooraf aan die koukus voorgelê nie” (Die laaste Afrikanerleiers, p 323.]

Die veelgeroemde eerste demokratiese verkiesing in 1994 was ‘n chaotiese klug, maar hierdie feit word baie selde genoem. Onder die leiding van Johann Kriegler was dit in talle opsigte ‘n volslae gemors. Daar was geen kierserslys nie. Alle volwasse Suid-Afrikaners kon stem, maar baie minderjariges en nie-Suid-Afrikaners het ook gestem en talle is toegelaat om meer as een stem uit te bring. Die verkiesing was nóg vry, nóg regverdig. “There was simply no possibility of reconciling the ballots in boxes with the number of ballots that had been issued to presiding officers” (334). Die politieke partye het na bewering onderling ooreengekom oor hoeveel stemme elk gekry het, maar De Klerk ontken dit. Daar was “allegations that, confronted with the virtual collapse of the vote counting process, the major parties had secretly agreed on a result by sufficient consensus. There is no [!] truth in these allegations” (336).

“I am convinced that as many as a million illegal votes might have been cast and allocated to other parties” (335). “We had little choice but to accept the outcome of the election in the interest of South Africa and all [!] its people” (336). Die verkiesing “represented the realisation of the vision that I had spelled out in Parliament on 2 February 1990” (334). “The last trek had ended” (341). Diegene wat weens De Klerk se inisiatiewe verplig gevoel het om die land te verlaat, is egter baie meer as dié wat voorheen binne die land rondgetrek (bv die Groot Trek) of uit Suid-Afrika padgegee het (bv ná die Anglo-Boere-oorlog), maar die huidige grootskaalse emigrasie word blykbaar nie deur De Klerk as ‘n trek gereken nie. Hierdie trek aan die einde van die 20ste en begin van die 21ste eeu het veel meer smart as al die vorige trekke tesame opgelewer, maar hiervoor voel De Klerk blykbaar vere. Blankes wat deesdae weens blatante rassediskriminasie vir die eerste keer in die geskiedenis van Suid-Afrika in die openbaar staan en bedel, skeel hom seker ewe min.

De Klerk se beloofde magsdeling het in die praktyk grootliks algehele oorgawe aan swart mag geword. Hierdie uitkoms beskou hy nie as die grootste mislukking van sy katastrofiese onderhandelings nie. Hy dink nie aan die lot wat alle blankes en hulle nageslagte weens sy toedoen getref het nie. Hy dink eerder aan diegene, veral blankes, wat deel van die staatsopset was en deur die swartes van oortredings beskuldig kan word: “The manner in which we dealt with the question of amnesty was probably our greatest failure during the negotiating process” (289).

Terugskouend aan die einde van sy boek is daar steeds geen werklike verootmoediging by De Klerk oor sy gruwelike verbrouing nie. “I … remain convinced that all the most important decisions that the National Party and I took since 1989 were necessary and in the best interests of all [!] South Africans – including my own people. I would once again accept co-responsibility for the National Party’s decision to make a total break with the policy of separate development and to accept a new vision. I would still have worked for a united South Africa with a single citizenship, a one-man-one-vote franchise, and the abolition of all forms of discrimination on the grounds of race and colour … I would … once again say yes to both the interim and final constitutions … I would once again … accept the result of the 1994 election” (386). “I still believe that the final package … was much closer to our opening positions than it was to those of the ANC … the new constitution could hardly have given individuals and minorities fewer rights than those that they now enjoy [!] in terms of our new constitution” (388). Dus, alles is wel omdat alles na bewering goed geëindig het.

Daarna krabbel De Klerk ‘n bietjie terug. “My greatest disappointment in the constitutional field relates to our lack of success in producing a power-sharing model suited to the needs of our complex nation … The majoritarian reality which has now, to a certain extent, been thrust on us contains the clear threat of the kind of racial domination which must be avoided at all costs” (389). Dit moes vóór 1994 voorkom gewees het.

Hierna neem sy ego weer beheer oor: “The reality is that despite all our problems we are in a far better position now than we would have been had we failed to act as we did. I maintain that we have substantially [!] delivered on our referendum promises” (389). “After generations, whites have been freed from the defensive laager in which they had for centuries been confined” (390); daardie laer waarin Afrikaners baie veiliger as tans gevoel het. “We finally crossed the Rubicon” (390), wat vir blankes kan blyk die doodsrivier, die Styx, te wees. De Klerk noem sagkens: “There is disillusion over the perceptions that whites are no longer really welcome in the new South Africa unless they conform with the ANC’s model” (395). Kortom wil hy egter hê dat ons ons sterre moet dank vir iemand soos FW de Klerk.

Tydens die 1994-verkiesing het talle bruines en Asiate valslik beweer dat hulle vir die eerste keer kon stem. In werklikheid het die Driekamerparlement sedert 1984 (95) aan hulle reeds ‘n dekade lank die geleentheid gebied om beduidende inspraak in hulle eie sake te hê; eintlik kan erkenning van hulle selfbeskikking tot 1977 teruggedateer word (83). “I was … enthusiastic about the underlying principles of selfdetermination for whites, coloureds and Indians, with regard to their so-called [?] own affairs … the development of cultural self-determination was increasingly accepted in multicultural societies” (95). Die waarheid is dat die huidige politieke opset, wat al hoe meer deur die toenemend radikale swart meerderheid oorheers word, inspraak van ‘n minder effektiewe aard aan blankes, bruines en Asiate bied as wat in die vorige grondwetlike bedeling die geval was.

Ons as blankes kan dus nou met dieselfde mate van waarheid as die destydse bruines en Asiate beweer dat ons geen (effektiewe) stemreg het nie. Die meeste nie-swartes (blankes, bruines en Asiate) sou myns insiens nooit tot hierdie bedeling ingestem het as hulle vooraf volledig daaroor ingelig is nie. “Ironically, in recent discussions, coloured and Indian leaders have told me that their communities had far more political clout under the ‘tricameral’ constitution then than they now have in the new one-man-one-vote system” (96-97).

‘n Uiterste vorm van demokrasie is aan ons opgedring, waarin daar geen minderheidsregte is nie; anders as in bv Amerika waar swartes ruim minderheidsregte, insluitende bevoordeling bo blankes, geniet. Suid-Afrikaanse blankes het in veel groter mate as bruines en Asiate politieke mag ingeboet. Blatante oneerlikheid teenoor al hierdie nie-swart kiesers is myns insiens een van die prominentste kenmerke van die grondwetlike proses van 1990/94. Maar De Klerk verseker ons: “I had no appetite for the dark side of politics” (64) en “I had committed myself to open and unassuming leadership” (88). Dit kom van iemand wat glo weet van die “critical importance of good and effective communication” (105).

De Klerk gaan deesdae voort om die fabel te verkondig dat die nuwe Suid-Afrika vir almal beter as die ou Suid-Afrika is. Soos Leon Wessels dit stel: “Alle Suid-Afrikaners se regmatige aspiraries word in die Grondwet vervat” (Vereeniging: Die onvoltooide vrede, Kaapstad: Umuzi, 2010, p 270). Daar is steeds geen verootmoediging by De Klerk nie. “Looking back, I have no regrets” (Biznews 15 September). Soos gebruiklik kom hy met die fopspeen van “upholding the Constitution,” asof dit ‘n onfeilbare bron van saligheid in die nuwe Suid-Afrika is, terwyl hy weet dat elke woord wat daarin staan verswelgbaar is. Daar is in elk geval ‘n valsklank in De Klerk se huidige koestering van die Grondwet, want Wessels vertel: “Voor die stemming vir die aanvaarding of verwerping van die konsepgrondwet op 8 Mei 1996, flankeer FW openlik met die gedagte om teen die Grondwet te stem” (279). Maar De Klerk het weer toegegee en die NP-koukus “beweeg om vir die Grondwet te stem” (281). NP-stemme teen die Grondwet sou immers neerkom op erkenning dat die NP-onderhandelaars tydens die grondwetlike onderhandelings drooggemaak het. “Mit der Dummheit kämpfen Götter selbst vergebens” (Friedrich von Schiller).

Historici sal hopelik anders oor De Klerk, Wessels en diesulkes oordeel. Hulle kan gerus ernstige aandag skenk aan wat die vader van historici, Herodotus, reeds in die 5de eeu vC geskryf het. Oor moontlike Griekse oorgawe aan die Perse het hy gesê: “There is Greekness, being of the same blood and language, and having shared shrines and rituals of the gods, and similar customs, which it would not be right for the Athenians to betray” (Nicholas Ostler, Empires of the word: A language history of the world, London: HarperCollins, 2005/2010, 640p; Amazon Kindle $6,83, 3936).

Wat in 1990/94 gebeur het, is glad nie in pas met die Afrikaner se geskiedenis nie. ‘n Klein groepie Afrikaanssprekendes het hedendaagse Afrikaners en hulle nageslag uit ‘n (leefbare) toekoms in Afrika verneuk. Dit is nie soseer weens immoraliteit nie. Dit kan grootliks aan onbekwaamheid en ‘n gebrek aan insig toegeskryf word. Die eindresultaat was en is verraad. Bokkespronge kan nie die werklikheid of die waarheid verander nie.

Leon Lemmer: Klassieke musiek en dekolonisering

Etienne Viviers, ‘n dosent in die Departement Musiek aan die Noordwes-Universiteit, Potchefstroom-kampus, het die volgende artikel op LitNet Akademies (Geesteswetenskappe, 8 Augustus) gepubliseer: “Oorwegings vir die dekolonisering van die verwante musieksoorte van Westerse en Suid-Afrikaanse kunsmusiek.” Hierna het Mareli Stolp ‘n onderhoud met Viviers gevoer: “Musiek en dekolonisering” (LitNet, Menings, Onderhoude, 14 September). Hier volg enkele opmerkings na aanleiding van sowel die artikel as die onderhoud.

Wat word met dekolonisering bedoel? Dit is ‘n proses wat as doel het om ontslae te raak van die koloniale erfenis. In hoeverre? Dit sou myns insiens dwaas wees om van alles ontslae te raak wat met die Weste of Europa of blankes geassosieer word omdat dit ook die inheemses/gekoloniseerdes sowel geestelik as materieel sou verarm; des te meer as die koloniale erfenis met prekolonialisme vervang word.

In Suid-Afrika het die koloniale era amptelik in 1910 tot ‘n einde gekom. Die redenasie in bv ANC-geledere is egter dat ‘n uitsonderlike soort kolonialisme eers in 1994 in Suid-Afrika tot ‘n einde gebring is. Daarvolgens beteken dekolonisering eintlik ontwitting.

Daar word tereg ‘n onderskeid tussen dekolonisering en transformasie gemaak. By transformasie gaan dit nie (soos by dekolonisering) om potensiële monokulturaliteit nie, maar om rasse- en geslagsdiskriminasie in ‘n multikulturaliteit, dus die bevoordeling van swartes bo blankes en vroue bo mans, bv by die toelating van studente tot universitêre studie, asook by die aanstelling en bevordering van dosente en ander personeellede. Transformasie is dus op die nie-inklusiewe (oftewel eksklusiewe) bevoordeling en bevoorregting van swartes en vroue ingestel.

Hoewel blankes sedert 1652 deel van die plaaslike bevolking is, word daar na hulle as setlaars verwys, maar dieselfde word nie met die slawe gedoen nie. Ook nie in die geval van die swartes nie, wat ná 1652 inkommers was in groot dele van wat nou Suid-Afrika genoem word.

Westerse klassieke of kunsmusiek word ingevoerde, elitistiese musiek genoem en is glo ‘n uitdrukking van bv Duitse nasionalisme. Om sodanige musiek te bevorder, is glo kolonisering. Dit is musiek wat as irrelevant in ‘n gedekoloniseerde Suid-Afrika beskou word. Hierdie musiek word voorgestel as deel van die juk van kolonialisme, maar dit is terselfdertyd deel van die (trotse) kulturele identiteit van blankes.

Kolonisering het glo baie bloedvergieting veroorsaak. Maar in die konteks van Suid-Afrika se geskiedenis het diegene wat as inheemses gereken word myns insiens baie meer bloedvergieting veroorsaak as die sogenaamde setlaars. Desnieteenstaande word daar na die gewelddadige koloniale geskiedenis verwys, maar nie na die gewelddadige geskiedenis van die inheemses nie, wat tot op hede voortgesit word.

Tereg word nasionalisme en die nasionale onderskei. Ek sou nasionalisme egter nie sonder meer as boos veroordeel nie. In hulle eertydse nasionalistiese eras het bv Duitsland en Suid-Afrika uitsonderlik en in baie opsigte positief gepresteer. In Suid-Afrika is daar sekerlik steeds iets soos nasionale of landsbelange. Maar daar is geen Suid-Afrikaanse nasie nie; wel swart nasionaliste wat die illusie van ‘n Suid-Afrikaanse nasie koester of die proses van nasiebou bepleit. Die etniese verskille in die Suid-Afrikaanse bevolking is myns insiens te groot en te baie om beduidend met nasiebou by nie-swartes te slaag. Wat nodig is, is groter erkenning van verskille by mense, dus pluraliteit; nie net ‘n gehamer op eendershede nie. Die funksionering van Engels as eintlik die enigste amptelike taal is ‘n berekende poging om etnisiteite uit te wis; dus om eendersheid te bevorder.

Daar word beweer dat apartheid verhoed het dat swartes universiteitsopleiding ontvang. Die waarheid is dat talle universiteite vir swartes sedert 1960 tot stand gebring is met bekostigbare fooie en ‘n oorvloed studiebeurse. Studie aan die Universiteit van Suid-Afrika (Unisa) teen uiters billike tariewe was sedert 1948 aan almal met matrikulasievrystelling beskikbaar. Ek neem gevolglik mense erg kwalik as hulle beweer dat hulle nie die geleentheid tot universitêre studie gehad het nie. Sedert 1994 het sodanige studie sowel onbekostigbaar duur as van veel swakker akademiese gehalte geword, maar daarvoor moet die ANC-regering geblameer word.

Daar word beweer dat apartheid ‘n banvloek op kritiese denke uitgespreek het. Die waarheid is dat daar tydens apartheid baie meer fundamenteel-kritiese gesprekke oor die politiek op kampusse gevoer is as tans. Aan sowel die swart as Engelstalige blanke universiteite is apartheid toe deurgaans heftig gekritiseer. Ook aan die Afrikaanstalige blanke universiteite het kritiek teen apartheid destyds in veel groter mate opgeklink as wat daar deesdae kritiese geluide oor die ANC-regering en linkse politiek en kommunisme op enige van die kampusse gehoor word. Die gesprekke en onderrig wat plaasvind, is getooi in politiese byderwetsheid.

Die woord “kritiese” dra swaar aan kommunistiese bagasie. “Critical theory” het te make met die Frankfurt-skool se hersiening van marxisme. Dit gaan nie om ‘n breë kritiese benadering nie. Marxistiese kritiese teorie is na bv feminisme en sogenaamde bevrydingsfilosofie uitgebrei. Daar is gepoog om bv die onderdrukking van mense “wetenskaplik” te verklaar. Daardie soort kritiese denke en wetenskaplikheid geskied egter alles binne die konteks van marxisme. In daardie sin kan gesê word dat die apartheidsregering teen kritiese denke en wetenskaplikheid was omdat kommunisme destyds van owerheidsweë daadwerklik bestry is.

Na bewering bestaan daar nou ‘n groter aantal protagoniste met geletterdheid in kritiese denke, wat glo ‘n regverdiger samelewing in Suid-Afrika wil skep. Dit verwys na die neo- of kulturele marxiste waaroor ek in my vorige paragraaf geskryf het.

Viviers se stelling dat die meesternarratief van wit manlike komponisprofete noodwendig [!] geen [!] ruimte vir swart en/of vroulike komponiste laat nie, is erg oordrewe.

Om die idees oor swart bewussyn van Frantz Fanon (1925-1961), soos Viviers doen, en Steve Biko, soos Max du Preez onlangs gedoen het, kritiekloos op te haal, is sowel ongewens as gevaarlik. Viviers verwys bv na Fanon se opmerkings oor nasionale kultuur (The wretched of the earth, London: Penguin, 2001, chapter 4). Let in hierdie verband op Fanon-uitlatings soos die volgende: “The native intellectuals … discovered that there was nothing to be ashamed of in the past, but rather dignity, glory and solemnity” (p 169). Is dit die waarheid of wensdenkery? Blankes word voortdurend vertel dat hulle hulle oor hulle verlede moet skaam. Is dit vergelykenderwys billik? “Colonialism … turns to the past of the oppressed people, and distorts, disfigures and destroys it” (169). Is dit ‘n billike of ‘n oordrewe veralgemening?

“Men of African culture … speak more of African culture than of national culture” (172). Hierdie opmerking kan meer ras- as kultuurgebaseerd wees. Dit verduidelik bv waarom die ANC-regering geneig is om voorkeur aan Afrika-belange bo Suid-Afrikaanse belange te gee, bv die voorgestelde afskaffing van landsgrense in Afrika. Is dit ‘n voortreflike of ‘n uiters gevaarlike idee wat katastrofiese gevolge kan/gaan hê? Fanon brei hierop uit: “In Africa, the movement of men of culture is a movement towards the Negro-African culture or the Arab-Moslem culture. It is not specifically towards a national culture” (175). “The responsibility of the African as regards national culture is also a responsibility with regard to African-Negro culture” (199). Dekolonisering en transformasie, soos in Suid-Afrika toegepas, dra sekerlik tot swart Afrika-kultuur by. Pan-Afrikanisering is moontlik besig om in selfs groter mate as bloot in Suid-Afrika die oorblywende klein blanke bevolkings in Afrika te verswelg.

Wat in hoofstuk 4 van Fanon se boek staan, is egter ignoreerbaar mak in vergelyking met sy ongebreidelde lof vir geweld en sy anti-blanke retoriek in sy vroeëre hoofstukke. “Between oppressors and oppressed everything can be solved by force” (56). “For the native … violence represents the absolute line of action. The militant is also a man who works … To work means to work for the death of the settler” (67). “The native’s work is to imagine all possible methods for destroying the settler … For the native, life can only spring up again out of the rotting corpse of the settler” (73). Spesifiek oor dekolonisering skryf Fanon: “Decolonization unifies … people by the radical decision to remove from it its heterogeneity, and by unifying it on a national, sometimes a racial basis” (35) – soos wat tans in Suid-Afrika gebeur. “Individualism is the first to disappear”: iedere swarte word ‘n “brother, sister” (36). Dit is sowel marxisties as maxisties om Fanon se idees ongekwalifiseerd aan te beveel. As Fanon die reg het om swart bewustheid te propageer, het blankes sekerlik in dieselfde mate die reg om wit bewustheid te koester.

Viviers verwys na die komponis van klassieke musiek, Antonín Dvořák (1841-1904), wat van 1892 tot 1895 in Amerika was. Dvořák het gedink dat die musiek van die Indiane en swart Amerikaners gebruik kon word om Amerikaanse musiek te laat groei en sodoende ‘n nasionale musiekstyl te skep. Daar is al dikwels beweer dat Dvořák se Negende of Nuwe Wêreld-simfonie (1893) deur Indiaanse en swart Amerikaanse musiek beïnvloed is. Hierdie soort verinheemsing van Suid-Afrikaanse kuns- of klassieke musiek dra ook die goedkeuring van Viviers weg. Pleks van dankbaar te wees oor die erkenning wat Dvořák aan inheemse Amerikaanse musiek gegee het, is daar egter eerder gekla oor die Westerse kleed wat hy hierdie musiek omgehang het. In sulke benouende omstandighede kan ‘n blanke nie wen nie. Myns insiens moet blankes liewer kruipsug-impulse onderdruk.

In Viviers se teks word daar ‘n enkele keer na die komponis en dirigent Mahler verwys. Wat ek interessant vind, is dat Gustav Mahler (1860-1911) van die einde van 1907 tot 1911 seisoenaal in Amerika was, dus ‘n dekade later as Dvořák. Moontlik na aanleiding van Dvořák se uitlatings is Mahler om sy mening gevra. ‘n Weergawe van hierdie onderhoud is in die tydskrif, The Etude (May 1911), gepubliseer. Die teks is beskikbaar in bv Henry-Louis de la Grange, Gustav Mahler, Volume 4, A new life cut short (1907-1911) (Oxford University Press, 2008, p 1142-1143) en Norman Lebrecht, Mahler remembered (London: Faber and Faber, 1987, p 288-293). Ek gebruik eersgenoemde teks.

“It seems to me that the popular music of America is not American at all, but rather that kind of music which the American Negro transplanted to American soil has chosen to adopt. It must be remembered that the music of the African savage, be he Zulu, Hottentot, Kaffir or Abyssinian, rises but a trifle above the rhythmic basis. When these people, the ancestors of the present American Negroes, made their compulsory voyages from the jungles of the Dark Continent to the New World it should be remembered that they were in most cases savages pure and simple.

“While I have the very greatest respect for the accomplishments of a few of the American Negroes who have risen above their surroundings to high places and to distinguished attainments, I cannot subscribe myself to the doctrine that all men are born equal, as it is inconceivable to me. It is not reasonable to expect that a nation could arise from a savage condition to a high ethnological state in a century or two. It took Northern Europe nearly one thousand years to fight its way from barbarism to civilization. That the Negroes in America have accomplished so much is truly amazing. In their music they doubtless copied and varied the models of the white people to whose households they were attached. Their love for song and their sense of rhythm assisted them in this. But to expect that they would evolve a new, distinct and original folk-song is preposterous in itself. They are great imitators, I am told, but that is no reason why the American composer should imitate their distorted copies of European folk-songs. The syncopations introduced in Negro songs under the name of ‘rag-time’ are not original, but may be found in the folk-songs of Hungary or other European nations. Syncopation as a part of national folk-songs existed in Europe before the first Negroes were transported from Africa.

“Just why the American composer should feel that he is doing something peculiarly American when he employs Negro folk-songs is difficult to tell. Hungarian composers are prone to employ gypsy themes, and the music of Hungary has become marked in this way so that it has become gypsy music and not Hungarian music. Surely American music based upon the crude themes of the red-skinned aborigines, or upon the appropriated European type of folk-song which the African-Americans have produced is not any more representative of the great American people of to-day than are those swarthy [dark colour] citizens of the New World representative of all Americans.

“So long as young Americans have to content themselves with the kind of trashy popular songs which are grounded out by the thousand every year and howled merilessly in the music halls of the country, just so long will America be forced to wait for its great master in music. But I am told by educators [that] America is awakening to this condition, and American children are being furnished with ever-increasing opportunities to hear good music. The music of the public schools is based upon the best folk-song melodies of all Europe. The music in the best churches, instead of being modelled upon the kind of tunes not very remote from crude Negro melodies in themselves, is now following the best models of the world, and I know in my own sphere as a conductor that America is now being afforded splendid opportunities to hear the great masterpieces played by famous instrumentalists and sung by world-famous singers. America thus hears the music of all nations played by performers from all nations. One does not have to be a prophet to see that some day, when this marvellous amalgamation of Teuton, Celt, Latin, Anglo-Saxon, Czech, Slave and Greek is more advanced, America may look for results in music far beyond the fairest dreams of the most optimistic.”

‘n Mens moet in gedagte hou dat hierdie menings meer as ‘n eeu gelede deur Mahler uitgespreek is. Daar was waardering vir sy eerlikheid, maar daar is ook gesê dat hy nie goed oor Amerikaanse omstandighede ingelig was nie. In die huidige era van politieke byderwetsheid is sy woordkeuse uiteraard ook gekritiseer. Wat nie betwis kan word nie, is dat daar ook waarheid in sy opmerkings is en dat gehalte en verfyndheid in musiek altyd voorrang by hom geniet het.

Viviers beweer dat musiek nie neutraal is nie. Dit is in ooreenstemming met die hedendaagse neiging om alles te verpolitiseer. In werklikheid is dit vir luisteraars moontlik om hulle eie betekenis aan klassieke musiek te heg, soos wat kykers vry is om skilderye na goeddunke te vertolk. Smaak verskil. In die geval van musiek kan smaakverskille sowel individueel as groepgewys voorkom. Swartes kan meer geredelik van jazz en soul hou en pryssangers se vertonings geniet. Bruin mense kan gemaklik aanklank by klopsemusiek en rieldanse vind en blankes by Boeremusiek. Die aangewese pad vorentoe is nie om ‘n potpourri van alle soorte musiek en sang en dans te maak nie maar eerder ruimte aan elke etniese groep te gun om na eie goeddunke vryelik uitdrukking aan sy kultuur te gee.

‘n Verskynsel waaroor ‘n mens kan wonder, is waarom Oosterlinge, soos die Japannese en (selfs onder kommunistiese bewind) die Chinese, so ‘n groot en opregte waardering vir Westerse klassieke musiek ontwikkel het? Hulle slaag daarin om Westerse kultuur te omarm en ekonomiese voorspoed in hulle lande te skep; skynbaar sonder om hulle eie kultuur noemenswaardige skade aan te doen. Is dit nie ook vir Afrika die aangewese weg om in te slaan nie? ‘n Goeie beginpunt in Suid-Afrika kan ‘n opregte herwaardering in swart geledere wees van die vermoëns van die blankes wat steeds hier is.

Leon Lemmer: Transformasie in Mosambiek

Ek het al oor baie lande geskryf, maar nog nie oor Mosambiek nie. Ek onthou Mosambiek as ‘n ordelike Portugese kolonie waar Suid-Afrikaners in die vorige eeu graag vakansie gehou en visgevang het. In die midde- of sementstad van Lourenço Marques was daar pragtige ou Portugese geboue soos die spoorwegstasie en indrukwekkende moderne geboue soos die Hotel Polana. Dit was Lissabon in Afrika. In die groot kampeerterrein het ‘n mens feitlik net Afrikaans gehoor. Beira was ook ‘n stad met ‘n aantreklike Europese atmosfeer.

Jacinto Veloso

Mosambiek en ons ander buurlande, Zimbabwe en Namibië, en die eertydse Britse protektorate, Lesotho, Swaziland en Botswana, asook die oud-Portugese kolonie Angola, is met Suid-Afrika se omstandighede en geskiedenis ineengestrengel. Dit was verhelderend om Jacinto Veloso se outobiografie te lees vir die (eensydige) perspektief wat dit op die onlangse by uitstek politieke geskiedenis van Mosambiek en Suider-Afrika bied: Memories at low altitude: The autobiography of a Mozambican security chief (Cape Town: Zebra Press, 2012, 288p; Amazon Kindle $11,40 ). Hierdie werk is oorspronklik in 2006 in Portugees gepubliseer.

Die “low altitude” in die boektitel verwys na die feit dat die outeur ‘n opgeleide vlieënier is. Sy ma was oor sy veiligheid bekommerd (Kindle 412), gevolglik het hy belowe “I’ll always fly slowly and at low altitudes” (419). Die titel verwys eintlik na sy intieme, eerstehandse kennis van wat op grondvlak in Mosambiek se politiek gebeur het: “This book is written as a low-altitude reconnaissance flight, flying over the land … and the truths and lies of recent history, to verify, recognise and report the facts” (108). Hierdie feite, soos vertolk deur Veloso, is bv dat Portugal ‘n fascistiese staat was en dat Suid-Afrika ‘n apartheidsregime gehad het. In die voorwoord kry ‘n mens ‘n bietjie moed vir sy siening wanneer hy vertel hoe Mosambiek die slagoffer van die Oos/Wes-stryd tussen kommunisme en imperialisme was. Na politieke onafhanklikheid in 1975 het die Mosambiekse regering hom aanvanklik by die kommuniste geskaar, maar van 1983 en veral 1990 af in groter mate by die Weste. In 1995 het Mosambiek lid van die Statebond geword; die enigste Statebondsland wat nooit deel van die Britse Ryk was nie.

Veloso was ná politieke onafhanklikheid nie net die Mosambiekse sekuriteitshoof nie, maar later ook ‘n minister wat agtereenvolgend vir verskillende portefeuljes verantwoordelik was. Graça Machel, gebore Simbine in 1945, was die Mosambiekse onderwysminister (1975-1989), maar word skaars in die boek genoem (47, 1005). Sy het in 1975 met Samora Machel (1933-1986) getrou, wat toe reeds vyf kinders gehad het. Hulle het twee kinders bygevoeg. Graça was daarna die derde vrou (1998-2013) van Nelson Mandela. Die getransformeerde Universiteit Stellenbosch het weens onblusbare kruipsug in 2008 ‘n eredoktorsgraad aan haar toegeken. Dalk uit erkentlikheid vir die kommunistiese indoktrinasie wat sy op Mosambiekse skoolkinders losgelaat het – kyk hier onder. Of moontlik weens hierdie gemene skuif: Die terroriste wat landmyne geplant het, moet nie verantwoordelik gehou word vir die koste van hulle opruiming nie, maar wel diegene wat die landmyne vervaardig of verskaf het (South African History Online).

Soos in Suid-Afrika was die Khoi-San die eerste inwoners van Mosambiek. Die intog van swartes het eers later plaasgevind. Voor die jaar 1000 was daar reeds Arabiese handelaars in hierdie gebied. Die naam Mosambiek is ontleen aan die naam van een van die Arabiese heersers. Mosambiek het Portugese setlaars gehad dekades voordat Hollandse blankes in 1652 in Tafelbaai geland en hulle hier gevestig het. Veloso is ‘n blanke van Portugese afkoms wat in 1938 in Lourenço Marques/Maputo, Mosambiek, gebore is (340), maar hy reken dat Mosambiek aan die swartes behoort. Hy noem die blankes setlaars, maar nie die Asiate, bv Indiërs en Chinese, wat hulle heelwat later in Mosambiek gevestig het nie. Hy loof diegene wat aan sy kant “in the struggle for the elimination of colonialism and apartheid in southern Africa” was (28).

Veloso het sedert 1956 naskools in Lissabon, Portugal, aan die Militêre Akademie studeer (369) en later opleiding as vlieënier aan die lugmagbasis in Sintra (454) en ook in Spanje (461) en Duitsland (481) ontvang. “In Lisbon at the time there was plenty of anti-colonial and anti-fascist political agitation among students from the colonies … I learnt about the injustice and immorality of the oppression, exploitation and humiliation of human beings by other human beings. The social contrast between the reality of Lisbon, where I was living, and the miserable conditions in my grandparents’ village in Beira Alta, where I spent my holidays, taught me that it was necessary to fight fascism in Portugal and to sweep away colonialism in what were called the ‘overseas provinces'” (392). Vroeg in 1962 was Veloso terug in Mosambiek (494) as ‘n toetsvlieënier gestasioneer in Beira (508). In die jare sestig was daar Portugese vlieëniers wat terrorisme in Mosambiek entoesiasties beveg het, met as leuse op hulle helms: “Make love and war” – na aanleiding van die leuse van die Blommekinders: “Make love, not war.”

Op 12 Maart 1963, toe hy 25 jaar oud was, het Veloso se politieke bedrywighede daadwerklik begin. Hy en ‘n ander blanke Mosambieker, João Ferreira, van wie ‘n mens daarna nie veel hoor nie, het in ‘n Harvard-vliegtuig uit Mosambiek na Dar es Salaam in Tanzanië (polities onafhanklik sedert 1961) ontvlug en om politieke asiel aansoek gedoen. Die Harvard T-6 word beskryf as “an American two-seater plane normally used for training, but which the French had adapted for ground attack in the war in Algeria [1954-1962]. Portugal had purchased from France a number of these planes, which were equipped with machine guns, rockets, bombs and other ground-attack materials” (164). “I had reached the conclusion that the only valid anti-colonial position I could take was to desert with great international fanfare, drawing the attention of all to the fact that the war being prepared against the anti-colonial independence movement [Frelimo] was unjust, and to the need to fight against the Salazarist regime” (298). António Salazar was die eerste minister van Portugal (1932-1968).

Veloso en Ferreira wou by die Mozambique Liberation Front/Frelimo, gestig in 1962, aansluit en die Portugese koloniale bewind beveg. Samora Machel het in daardie stadium as ‘n verpleër in Lourenço Marques gewerk (200). “Samora ended up leaving the country some weeks before us, passing first through Swaziland and then through South Africa before boarding a commercial flight out of Botswana at the beginning of March. He occupied a seat which should have been filled by an African National Congress (ANC) member, but which ANC leader Joe Slovo had given to Samora at the last moment” (208). Later het Machel vir Veloso graag beskryf as “the first aircraft hijacker in the world” (242), asof dit ‘n prestasie is.

Die twee asielsoekers het sewe weke in tronke in Tanzanië deurgebring en is daarna na Kaïro in Egipte. Die Harvard-vliegtuig “was taken to pieces” in Dar es Salaam (249). Hulle kontak met Frelimo was aanvanklik via die ANC in Suid-Afrika (263). Veloso het vier maande lank in Kaïro vertoef (577) en kennis gemaak met “vryheidsvegters,” bv ANC- en Swapo-kamerade, almal deurtrek met Marx en Lenin se idees, waarteen Veloso geen beswaar opper nie. In September 1963 is hy na Algerië. “Like Cairo, Algeria was filling up with exiles fighting for the freedom of their countries. Algeria, which had only been independent for a short period, had already decided to do its utmost for the liberation of Africa” (690). Algerië, wat as ‘n Franse kolonie ‘n miljoen blanke inwoners gehad het, was die eerste blanke Afrika-domino wat in 1962 geval het. Daarna het die blanke bewinde in Afrika die een na die ander soos ‘n kaartehuis ineengestort, ook dié met Afrikaners as inwoners, bv Kenia (1963), Angola en Mosambiek (1975), Zimbabwe (1980), Namibië (1990) en primêr weens ruggraatloosheid ook Suid-Afrika (1994).

Naas Frelimo was daar in Algerië ook verteenwoordigers van die Angolese MPLA en van Portugal se ander Afrika-kolonies, Guinea-Bissau en Kaap Verde, asook terroriste wat teen die Brasiliaanse regering gekant was. Brasilië, die enigste Portugeessprekende land in Suid-Amerika, is sedert 1822/25 onafhanklik, maar kommuniste het ook daar politieke verandering begeer en in Algerië daaroor gekonkel. Ter ondersteuning van hulle het Veloso, met ‘n vals Portugese paspoort (893), Argentinië en Uruguay besoek (886). Die Brasiliaanse uitgewekenes in Algerië het die Amerikaanse asook die Duitse ambassadeur in Algerië ontvoer om die vrylating van terroriste in aanhouding te bewerkstellig (873). ‘n Vals paspoort (633) het Veloso in staat gestel om in 1963/64 ‘n jaar lank in Frankryk te werk (690).

Voor Mosambiek se onafhanklikheid het Veloso meesal in Algerië as tegnikus vir die nasionale lugdiens gewerk. In 1966/68 was hy ‘n onderwyser aan die Mosambiekse Instituut in Dar es Salaam (704), waar Mosambiek se geskiedenis herskryf is (773) en die skoliere geleer is om bv kaarte te teken wat militêr bruikbaar was (753). Die direkteur van hierdie skool was Janet Johnson (gebore in 1935), die blanke Amerikaanse vrou van die swart Mosambieker, Eduardo Mondlane (1920-1969), die eerste president van Frelimo (767). Hy is gedood toe ‘n briefbom ontplof het (835). Veloso gee die Portugese geheimediens die skuld hiervoor (3239). Samora Machel het Mondlane as president van Frelimo opgevolg. Later was Veloso voltyds ‘n Frelimo-verteenwoordiger in Algerië ten einde sowel inligting as fondse in te samel (886). Hy is ook daar met Teresa Gaivão, ‘n Portugese kommunis wat in Mosambiek gebore is, getroud (985).

Op 25 April 1974 was daar ‘n suksesvolle militêre staatsgreep in Portugal, onder die leiding van António de Spínola, wat vir enkele maande die Portugese president geword het. Frelimo het dadelik onafhanklikheid vir Mosambiek geëis op grond van die mate waarin hulle met terrorisme in die sentrale en noordelike dele van Mosambiek geslaag het. Spínola se reaksie was: “That can’t happen! We have to find another solution. If necessary, I will telephone Nixon or John Vorster and ask them to send troops to Mozambique” (1069). Hierdie opsie is “‘Vietnamising’ Mozambique” genoem (1069). Op 7 September 1974 is suksesvol met die Portugese regering vir onafhanklikheid onder ‘n Frelimo-regering onderhandel (1076). In die geval van Mosambiek was daar net een terreurgroep, naamlik Frelimo, wat op eiendomsreg van die land aanspraak gemaak het. In die geval van Angola was daar drie terreurgroepe, MPLA, FNLA en UNITA, gevolglik het Portugal die land bloot aan die Angolese bevolking oorhandig, wat tot ‘n burgeroorlog tussen hierdie drie terreurgroepe gelei het. Soos in die geval van sy ander Afrika-kolonies, Guinea-Bissau en Kaap Verde, asook São Tomé en Principe, het Portugal deur hulle onafhanklik te verklaar holderstebolder van hulle almal in 1974/75 ontslae geraak.

Onmiddellik was daar ‘n “ultra-colonialist settler revolt” in Mosambiek (1090) in die vorm van bv “the occupation of the radio premises, the airport and the daily paper Notícias (1117). Lourenço Marques “was totally barricaded in response to the revolt of the settlers” (1097). Tot hulle eer het hierdie blankes nie goedsmoeds oorgawe, sonder ‘n verkiesing, aan die Frelimo-terroriste aanvaar nie. Veloso noem dit ‘n “far-right settler putsch” (1097). Hy het na Mosambiek teruggekeer. Op 20 September “the Transitional Government and the Joint Military Commission took office” (1110); dus die samespanning van die Portugese regering en Frelimo teen die blanke Mosambiekers. In 1990/94 sou die NP-regering en die ANC op ‘n soortgelyke manier ten koste van die blankes konkel. Veral Zambië het gehelp om uitgeweke Frelimo-terroriste terug na Mosambiek te karwei (1110).

“A few days after the Transitional Government took office, there was an attempted coup d’état in Lisbon on 28 September, led by forces of the far right who supported General Spínola. At the same time, in Beira and in Tete, we detected the start of the recruitment of mercenaries” (1117), waarby bv Mike Hoare betrokke was. “After the failure of the [28] September coup in Lisbon, Spínola resigned as President, and General Costa Gomes was appointed in his place” (1157). “Some of the far-right settlers set up a party called FICO, the Portguese word for ‘I’m staying’. They didn’t” (3310). “The FICO movement, also known as Moçambique Livre (‘Free Mozambique’), did not take us by surprise. In fact, we already had information from reliable sources that the PRIDE [“International Police for the Defence of the State (Portuguese secret police under fascism)” (139)], in coordination with the Central Intelligence Organisation (CIO) of Rhodesia, headed by Ken Flower, and the apartheid regime’s military, were planning to destabilise Mozambique” (1124). Ná Zimbabwe se onafhanklikheid in 1980 het Flower egter hartlik met Robert Mugabe en ander terroriste saamgewerk.

“The rebel’s plans collapsed when, at the last moment, the then South African Prime Minister, John Vorster, gave orders to the military forces based at Komatipoort near the border not to cross into Mozambique. Vorster had apparently promised Zambian President Kenneth Kaunda that South African troops would not intervene in Mozambique” (1131). “From the politico-military viewpoint, 25 April [1974] took the apartheid and Ian Smith regimes by surprise. It had never crossed their minds that their main ally, the Portuguese colonial-fascist regime, might drop dead so suddenly” (1157). Vorster het in die hande van Kaunda en die terreurbewegings gespeel en in die tweede helfte van die 1970’s ook die blanke bewind in Rhodesië vir die honde gegooi. Ná Vorster het PW Botha ‘n mate van weerstand teen terroriste gebied, wat egter onder FW de Klerk heeltemal verkrummel het. Die Mosambiekse blankes het nie so maklik gaan lê nie. Al was hulle ‘n gideonsbende het die Potugese kommando’s op 20/21 Oktober 1974 in opstand gekom (1214, 1309). Dit het “36 deaths and hundreds of injuries” tot gevolg gehad (1227). In Suid-Afrika het die ANC-regering later die kommandostelsel, wat ter blanke beveiliging veral in die landelike gebiede hoogs suksesvol was en plaasaanvalle bekamp het, sonder slag of stoot ontbind.

Sowat ‘n kwart miljoen blanke Portugese het die land verlaat. “The creation of a refugee support institute in Portugal, with substantial financial resources granted by the Americans, encouraged and accelerated the flight of Europeans to Portugal” (1255). Dieselfde het met onafhanklikheid teen ongeveer dieselfde tyd in die ander Portugese kolonies in Afrika gebeur. “It was this psychosis, this fear of communism, that induced the majority of the Portuguese to flee” (1261).

Wat Veloso verkies om te verswyg, is dat die Frelimo-regering alle skoolkinders met kommunistiese ideologie wou indoktrineer, met Graça Machel as onderwysminister, al het sy weens haar ondermyning van en spioenasie op die Portugese regering nooit in Lissabon naskools afstudeer nie. Sy het na Switserland gevlug. Daar was blankes wat graag in Mosambiek wou aanbly omdat die lewensomstandighede in Portugal vir hulle glad nie gunstig sou wees nie. Weens die Frelimo-regering se kommunistiese verknogtheid het hulle verplig gevoel om Mosambiek te verlaat. Jare later het Samora Machel erken dat die kommunistiese rigting wat aanvanklik ingeslaan is, ‘n fout was; dat die land as gevolg daarvan noodsaaklike kundigheid verloor het en die land se ontwikkeling gevolglik ernstig vertraag is.

Asiate, bv Indiërs en Chinese, het Mozambiek ook op groot skaal verlaat (1255, 1269, 1349). Die Chinese het geredeneer: “We escaped from communist China, and now here comes Mao Tse-tung again” (1268). Veloso beweer: “With hindsight, I can say that the Western secret services, the apartheid regime and the CIO [Central Intelligence Organisation] of Ian Smith encouraged, in a coordinated way, the spreading of such rumours, which sought to foment social instability and stir up panic in independent Mozambique” (1349).

By die onafhanklikheidsplegtigheid op 25 Junie 1975 het Samora Machel as president van Mosambiek “the People’s Republic of Mozambique” (1193) uitgeroep en die “workers, peasants [and] fighters” geloof (1185). Die misdadigheid, gewelddadigheid en terrorisme van Frelimo is ryklik beloon. Sonder ‘n verkiesing het Mosambiek ‘n kommunistiese eenpartystaat geword. Joaquim Chissano was die eerste minister (1322). Privaat eiendom is genasionaliseer. In Desember 1975 het muitery onder die Frelimo-soldate uitgebreek, wat na drie dae onderdruk is (1309, 1356). Veloso beweer: “It was … clearly shown that the South African secret service had fomented all the intrigues that had led to the rebellion” (1362).

As kommunistiese swart Afrikastaat wou Mosambiek graag die internasionale boikotte teen Suid-Afrika soveel moontlik steun. Een van die grootste probleme was dat meer as 100 000 Mosambiekers in die Suid-Afrikaanse myne gewerk en meer as ‘n halfmiljoen Mosambiekers in Suid-Afrika gewoon het (1362). “The South African government paid Mozambique in gold 60 per cent of the wages of each Mozambican migrant mineworker, at the fixed price of $35 an ounce. This allowed the colonial government to make extraordinary profits by selling this same gold on the international market, notably in London, for three or four times the official price” (1917). “This was an indirect way in which apartheid subsidised the Portuguese colonial regime. The South African government had no interest in offering the same subsidy to an independent Mozambique” (3342). “Immediately after Mozambican independence, the Pretoria regime scrapped the contract” (1917). Ook: “Pretoria had imposed a virtual boycott on the port of Maputo” (1923).

Mosambiek “did not have the economic conditions to survive on its own immediately after independence, when South Africa scrapped the payment in gold of the deferred wages of Mozambican miners” (3009). Daar is die standaardbeskuldiging dat kolonialisme uitbuiting was, maar sodra ‘n kolonie onafhanklik geword het, kon dit meesal nie finansieel oorleef nie. Onafhanklikheid beteken dus bloot (‘n mate van) politieke onafhanklikheid; nie ekonomiese onafhanklikheid nie. Bloot ‘n mate van onafhanklikheid omdat sulke lande, bv Mosambiek, uitgelewer was aan die Oos/Wes-magstryd.

“We condemned apartheid, and we maintained good relations of solidarity and support for the ANC” (1369). “We had no diplomatic relations with South Africa” (1930). In 1976 het Mosambiek sankies, soos voorgeskryf deur die Verenigde Nasies, teen die blanke bewind in Rhodesië ingestel (1369) en sy grens met daardie land gesluit (1567). “This increased the tension in the region, and brought the Smith regime to intervene militarily in the internal questions of Mozambique” (1376). Veloso noem nie die ander sy van die munt nie. Robert Mugabe se terroriste het uit Mosambiek teen Rhodesië geopereer en Joshua Nkomo s’n uit Zambië. Wanneer Rhodesiese magte oorgrensoperasies uitgevoer het om die moordbendes te neutraliseer, het hierdie terreurgroepe moord geskree.

Op ‘n soortgelyke manier het die terroristiese ANC uit Mosambiek Suid-Afrika probeer indring; dikwels via Swaziland en ook uit Lesotho en Botswana. Mosambiek “provided military support to the infiltration of trained men and weaponry into South Africa (and also often made clandestine use of Swaziland’s territory)”(1601). Die opleiding van ANC-terroriste is egter eerder in Angola en Tanzanië as in Mosambiek gedoen. Wanneer Suid-Afrika oorgrensaanvalle gedoen het, is luid beswaar gemaak. Toe reeds het die ANC-kamerade van die veronderstelling uitgegaan dat hulle stryd vlekkeloos en blanke Suid-Afrikaners se weerstand boos is.

In die PW Botha-era (1979-1989) is terrorisme steeds daadwerklik bestry, veral in die eerste helfte van daardie termyn. Daarna het vermurwing begin intree. In 1975 het die weerstandsbeweging Renamo in Mosambiek begin veg teen die kommunistiese bewind in Maputo. Renamo is deur sowel Rhodesië as Suid-Afrika finansieel en militêr ondersteun. Hulp het van ontwortelde blanke en ook swart Mosambiekers gekom. Renamo se magsetels was by Gorongosa in Sentraal-Mosambiek en Nampula in Noord-Mosambiek, waar Renamo ook op steun van die Hastings Banda-bewind in Malawi kon reken (2589). Hierdie burgeroorlog het die Maputo-bewind uitgeput. “The conflict … was destroying Mozambique” (2975).

“The US administration had begun humanitarian support to Mozambique in 1982” (2459). In 1984 is kommunisme amptelik afgelê “to give priority to agriculture and food production” (2342). “A new development strategy for the country was drawn up and implemented” (3009). Aansoek om bystand is by die Wêreldbank en die Internasionale Monitêre Fonds gedoen (1417). In 1987 “we embarked on the first structural adjustment programme, with the devaluation of the metrical [currency] and the introduction of measures favouring the reactivation of the market” (2982). “With these steps we demonstrated our intention to adhere to the Western economic model” (2397). Maar polities was daar “a policy of clear independence and non-alignment with any blocs or powers” (2479).

In 1984 is die Nkomati-verdrag tussen Mosambiek en Suid-Afrika gesluit (1951). Dit het glo om “non-aggression and good neighbourliness” gegaan (2046). Mosambiek was bang dat Suid-Afrika hierdie land militêr sou inneem. Maar let op Veloso se mislike siening: “We had to deal with a white South African mentality made sclerotic by years of isolation and a Boer culture of segregation” (2109). Die kern van die ooreenkoms was dat Mosambiek sy ondersteuning aan die ANC sou staak en Suid-Afrika syne aan Renamo. Veloso se vertolking is egter:”The essential objectives of Nkomati [were] the preservation of national independence and the guarantee [!] that the ANC would continue to have a base of action in Mozambique to operate inside South Africa” (2173). “I should add that the infiltration of heavy weaponry into South Africa occurred after the signing of the Nkomati Accord – and everything went well!” (2179). “In practice, we took part and we closed our eyes to these violations of the Accord, in support of the just cause of the ANC” (2186). Heeltemal tereg het die Suid-Afrikaanse regering toe nie sy hulp aan Renamo gestaak nie. Die “good neighbourliness … [was] of an economic nature” (2248).

Op 19 Oktober 1986 het Samora Machel by Mbuzini, in die Lebombo-gebergtes in Suid-Afrika en digby die grens met Mosambiek, omgekom toe die Tupolev-vliegtuig met ‘n Russiese bemanning neergestort het (2513). Die radartoerusting van die vliegtuig was buite werking (2534) en daar was ‘n “false signal from the radio beacon leading him [the pilot] wrongly in the direction of Mbuzini, rather than Maputo” (2541). Maar “all the evidence pointed towards pilot error” (2527). Ondersoeke deur Suid-Afrika en die Sowjetunie het tot die gevolgtrekking gekom “that the crash was caused by human error” (2603). Veloso verkies egter om enersyds te beweer: “It is very likely that the South African secret services did not act on their own in the murder [!] of Samora Machel” (2541) en andersyds om die Sowjetunie van medepligtigheid te verdink, want Machel “betrayed the Soviet camp” (2541) vanweë “Mozambique’s apparent slide towards the West” (2555). Veloso noem dit “the transition from ‘scientific socialism’ to ‘democratic socialism'” (2562). Die Russe het Veloso as ‘n “social democrat” beskou (2836) maar hy het jare lank skynbaar geen probleem daarmee gehad om met fundamentalisties-Stalinistiese kommuniste saam te werk nie.

In Julie 1989 het FW de Klerk met Joaquim Chissano in Maputo gesprek gevoer en genoem dat Suid-Afrika sy steun aan Renamo gaan onttrek (1896). De Klerk was toe reeds in toegeemodus, wat spoedig oorgeemodus geword het. Op 4 Oktober 1992 het die Maputo-regering ‘n wapenstilstandsooreenkoms met Renamo in Rome gesluit (1903, 2330, 3126). ‘n Nuwe demokratiese grondwet is in 1990 vir Mosambiek aanvaar (3375). Die eerste veelparty- algemene verkiesing is in Oktober 1994 gehou (2729). Dus, Mosambiek en Suid-Afrika het in dieselfde jaar albei ‘n oorweldigend swart “jong demokrasie” geword. Die ANC-terroriste en hulle meelopers het toe ten koste van die blankes begin oes waar hulle nie gesaai het nie. Soos Johann Rupert dit pas gestel het: “Radikale ekonomiese transformasie is diefstal” (Netwerk24, 13 September).

Leon Lemmer: Afrikanerpioniers in Angola

Een van die onderwerpe waaroor ek al baie gelees het, is die lot van blankes in Afrika. Ek vind dat ek heelwat genade nodig het wanneer ek hieroor lees. Selfs meer genade word benodig wanneer ek daaroor skryf. In Algerië het ‘n miljoen blankes tydens en onmiddellik na die onafhanklikheidsoorlog (1954-1962) uit die land gevlug. Hierdie blankes was hoofsaaklik Franse, Spanjaarde en Italianers, dus mense afkomstig uit Europese lande aan die Middellandse See. Blankes wat Suid-Afrikaanse inwoners was, het hulle in die vorige eeu in beduidende getalle in veral Kenia, (Suid-)Rhodesië/Zimbabwe, Suidwes-Afrika/Namibië en Angola gevestig. Baie van hierdie blankes was Afrikaners. In die tweede helfte van die 20ste eeu het Harold MacMillan (1894-1986) se anti-koloniale winde van verandering in al hierdie lande gewaai. Oral is die blankes se regte erg ingekort en hulle belange benadeel. Hulle veiligheid is dermate bedreig dat hulle in groot getalle daardie lande verlaat het. Op ‘n skeefgetrekte manier het Suid-Afrika in 1990/94 ook die prooi van hierdie anti-kolonialisme geword, al het die land sedert 1652 ‘n gevestigde blanke bevolking. In Algerië was dit sedert 1830, toe daardie land ‘n Franse kolonie geword het.

Oor Afrikaners in hierdie lande is seker die minste oor dié in Angola geskryf. Die publikasie van Marthie Prinsloo-Voigt (gebore in 1931) se boek, ‘n Leeftyd later: Herinneringe aan Angola (Pretoria: Protea Boekhuis, 2017, 231p, R250), behoort dus verwelkom te word. Sy het ‘n suster en vier broers gehad, maar die laaste een van hierdie Prinsloos is in Augustus 2015 oorlede. As die laaste oorlewende het sy gemotiveerd gevoel om haar herinneringe aan ‘n vergane era op skrif te stel. “‘Kan ons tog maar net teruggaan …’ en vir mekaar vra: ‘Onthou jy nog?'” (56). “Hierdie Oktober [2015] wat verby is, was dit die eerste keer in al die jare dat nie een van hulle [haar broers] vir my kon vra ‘Onthou jy nog?’ nie, want hulle geliefde stemme het stil geword. Dis nog net ek wat [die viering van haar verjaardag op] Panguelo [in Angola] onthou” (82).

“Ons het soveel ervaar en beleef in daardie wilde oerwoudagtige wêreld” (137). As pioniers het die Afrikaners destyds “met volharding die wildernis help tem” (154). “Die pad na die eens florerende plaas, Capolopopo, het nou vir die Prinsloos vreemd geword; plek-plek toegegroei, want die spore van eens het dof geword” (148). Maar hulle “wonderlike saamdoentye is onvergeetlik” (159). Marthie Prinsloo het haar herinneringe voortreflik op skrif gestel. In baie opsigte is sy ‘n merkwaardige mens. Deesdae het ons skielik allerhande moeders van die nasie; vroue waarvan die meeste blankes geen sout of water weet nie en waarmee ons nie kan of wil assosieer nie. Vir Afrikaners sou Prinsloo ‘n uitstekende kandidaat vir volksmoeder kon wees. Sy is ‘n Afrikaner uit een stuk wat oor baie dekades gegee en gebou het tot voordeel van ander mense, insluitende haar volksgenote.

Wat die interessantheid van haar vertelling verhoog, is dat die Dorslandtrekkers en hulle nasate ‘n groot rol daarin speel. “Hierdie Dorslandtrekkers het eintlik Angola ‘mak gemaak’ soos ons altyd gesê het, want hulle het so ver as wat hulle getrek het paaie gemaak tot diep in die binneland” (113). Daar was ook Duitse setlaars wat hulle, soos in Suidwes-Afrika, veral in die sentrale deel van Angola gevestig het. In sowel Suidwes-Afrika as Angola was die Afrikaners veral in die suide van daardie lande invloedryk. ‘n Verskil is dat waar ondertrouery met veral Nama-vroue aanvanklik in geringe mate onder Afrikaners in Suidwes-Afrika voorgekom het (ELP Stals, Môrewind oor die Karasberge, Pretoria: Protea Boekhuis, 2016), die Afrikaners in Angola, heel moontlik vanweë die loutering wat die Dorslandtrekkers deurgemaak het, hulle blankheid bewaar het. Die outeur is in 1954 met ‘n Duitser, Carl-Wilhelm Voigt (1931-1998), wat ‘n Afrikaanse ma gehad het (“‘n Dorslandtrekkerkind” – 101), getroud en hulle het vier kinders gehad, waarvan drie nog lewe. In 1974 het die familie hulle laaste Kersfees op die Voigt-landgoed in Angola gevier. Vir my is die treffendste foto in die boek van die 14 pragtige, krakielose, blanke Voigt-kleinkinders. Die Afrikaners wat nie met mede-Afrikaners getrou het nie, het blykbaar veel eerder met Duitsers as met Portugese getrou.

Die outeur is by Grootfontein in Suidwes-Afrika gebore. Haar ouers was die kinders van Dorslandtrekkers wat in 1928 uit Angola padgegee en hulle in Suidwes-Afrika gevestig het. “Ek sou jare later eers hoor hoe swaar hulle [haar ouers] gekry het om te oorleef” (p 15). In 1940 het die gesin na Angola teruggekeer. Die destydse plase van die Dorslandtrekkers was intussen in die sorg van Afrikaners wat daar agtergebly het of in dié van plaaswerkers wat deur die eienaars vanuit Suidwes-Afrika bestuur is. In sommige gevalle het Portugese van die plase beset, maar soos Prinsloo meer as een keer opmerk, was die Portugese meesal nie suksesvolle boere nie (26, 113). Die Prinsloos het deur die jare op verskillende plase geboer. Daar was ook die gebruik om ter wille van die weiding en gesaaides in die winter en somer op verskillende plase te woon. Wat opval, is dat hulle op iedere plaas waar hulle hulle gevestig het, self die huis en ander strukture gebou het. “My liewe ou pa [het] altyd eerste aan my ma en ons gerief gedink” (75). Daar was geen sprake van dat hulle handegevou kon sit en wag dat die owerheid huise vir hulle bou en aan hulle skenk nie. “Dit was soos ons lewe in daardie moeilike tye was, elkeen moes sy of haar kant bring om te help oorleef, en glo my, ons het nooit gevra nie, net gedoen. Vreemd soos dit mag klink, was die werk vir ons lekker” (32). “Die lewe moes aangaan en elkeen moes sy kant bring” (35). “Ons het nooit bediendes in die huis gehad nie” (66).

Afrikaans het die huistaal van hierdie Afrikaners gebly. Daar was teenkanting teen Engels. “Ons het alles geweet van die Vryheidsoorlog. As gevolg daarvan het ek ‘n intense weersin teen Engels ontwikkel” (20). “My Engels was maar beroerd” (89). Hulle kon Portugees en van die inboorlingtale praat en in sommige gevalle ook Duits. Hulle kennis van Afrikaans is deur boeke en tydskrifte gevoed wat onder mekaar gesirkuleer is. Die Rooms-Katolieke skole wat daar was, is deur die Afrikaners vermy. Die ouers het hulle kinders so goed moontlik probeer leer en die ouer kinders het die jonger kinders geleer. Die outeur is die produk van hierdie onderrig. Dit is merkwaardig dat sy ‘n boek soos hierdie een in uitstekende Afrikaans kon skryf. Hulle het nie met hulle hande gevou gesit en gewag dat geleenthede aan hulle gebied word nie. Hulle het hulle geleenthede self geskep. “Dit … wys hoe ‘n klein groepie Boeremense hul tradisies kon handhaaf en mekaar ondersteun” (35-36). “Dus het ons ten spyte van die groot dele ongetemheid nie agterlik geleef nie” (112). “Dis mos lekker om naby aan jou eie mense te wees” (42).

Die Afrikaners se verhouding met hulle swart werkers was goed. “Anders as wat baie mense dink of vertel, het die Boere die land se swart mense baie goed behandel” (28). Baie van die swartes het Afrikaans magtig geword, onder andere dié wat deur die Afrikaners as weeskinders grootgemaak is en as “mak volk” bekend gestaan het (23, 131). “Daardie tyd kon mens jou huis toetrek en weggaan en niemand sal ooit iets gaan verniel of breek nie” (46). “Ons is drie jong kinders in die wye wildernis, ons moet ons eie vermaak soek in die veld; tussen wilde diere en vreemde swart mense wat altyd goed en vriendelik met ons was … Ons kon hulle taal soos hulle self praat” (48).

Op die plaas Leeukloof in sentraal Angola het die protestantse Duitsers ‘n tweetalige skool, Duits en Portugees, tot stand gebring. Dit is mettertyd na Benguela verskuif en daarna gesluit toe die Duitsers weens politieke onrus op groot skaal Angola verlaat het. Die Afrikaners het in 1953 begin met pogings om ‘n eie skool op Tunda tot stand te bring, wat tot 1957 bestaan het. “Die murasies wat eens ‘n skool was … staan vandag nog steeds as stille getuie van ‘n droom wat vir ‘n kort tydjie werklik was” (121). ‘n Foto wat in 2011 geneem is, toon ruïnes as die oorblyfsels van hierdie mooi ideaal.

As plaaskind kon die outeur enigiets doen wat met boerdery en huishou te make het. As jong meisie was sy ‘n leerlingverpleegster op Outjo in Suidwes-Afrika. Daarna kon sy haar familielede en ander mense medies versorg en het sy dikwels as vroedvrou opgetree. “Ons het nie probleme met die swart mense nie en ek begin om hulle siekes te behandel, wonde te versorg en veral vir die kleintjies medisyne te gee as hulle siek is” (133). Later was hulle verplig om met baie moeite en teen groot onkoste hulle plaas van 2000 hektaar te omhein omdat “swartes … hul diere in ons veld … laat wei” (134; ook 145).

Politieke onrus het in die jare sestig in die noorde van Angola begin. Dit het oor die hele land uitgebrei. Weens intimidasie en terrorisme is die goeie verhouding tussen die blankes en swartes versteur. “Teen die 1960’s is daar nog ‘n klomp Afrikaners wat in 1928 in Angola agtergebly het terug na Suidwes of Suid-Afrika” (137). In die noorde van Angola in Saurimo en Bié se wêreld het daar nog enkele Boere gewoon, “maar hulle is later tydens die terroristeaanvalle feitlik almal uitgemoor” (138). Die outeur gebruik die term “terroriste” sonder om hierdie woord tussen aanhalingstekens te plaas of om van “vryheidsvegters” te praat omdat sy hulle misdadige terreurdade eerstehands ervaar het. “Elke dag hoor ons van aanvalle op weerlose mense, en ons het baie min ammunisie, met die gevolg dat ons almal snags op Monguavolo in die groot huis [van haar skoonvader] gaan slaap … Ons moes ook saans nadat almal gebad het al ons klere aantrek, die kleintjies bad en warm aantrek, skoentjies en alles, sou ons die huis moes ontruim … Dit het ‘n paar maande so aangegaan totdat Portugal die onluste onderdruk het en ‘n groot troepemag in Angola gevestig het sodat die lewe weer normaal kon aangaan” (140).

In die 21ste eeu word blankes en net die blankes, bv in Amerika en Suid-Afrika, steeds verwyt oor slawerny, rassesegregasie en apartheid. Swartes word egter nie van terrorisme beskuldig nie, altans nie in die hoofstroom-inligtingsmedia nie. Gewelddadigheid, insluitende terrorisme, was egter kenmerkend van al die “bevrydingsbewegings” in Suider-Afrika. ‘n Vlieg is ‘n vlieg al vlieg hy nie. ‘n Dief bly ‘n dief al steel hy nie meer nie. ‘n Moordenaar bly ‘n moordenaar al moor hy nie meer nie. Insgelyks behoort ‘n terroris as ‘n terroris bekend te staan al het hy opgehou om terreurdade te pleeg.

Toe die Duitse skool in Junie 1967 sluit, het die outeur, haar man en vier kinders Suidwes-Afrika toe getrek sodat die kinders daar kon skoolgaan. Sy is trots daarop dat haar kinders “verbasend suiwer Afrikaans” praat (142). “Ons seuns kan met gemak Afrikaans, Duits en Portugees praat” (158). Haar man het in ‘n myn en daarna as werktuigkundige by die waterkanaal naby Ruacana gewerk en nog later by daardie dambouprojek.

Na die dood van die Portugese staatshoof, António Salazar (1889-1970), is hy deur Marcelo Caetano opgevolg. In 1974 is Caetano se bewind in ‘n staatsgreep omvêrgewerp. Portugese inwoners het toe begin om Angola op groot skaal te verlaat. Die politieke onrus het al hoe erger afmetings aangeneem. “Dit is alles so goed georganiseer dat toe die terroriste die eerste groot aanval geloods het, iewers in Maart, dit in een nag meer as ‘n duisend lewens gekos het. Mans, vrouens en kinders is in hul huise oorrompel, gemartel, vrouens verkrag, swanger vroue se mae oopgesny, in stukke gekap en in baddens gegooi. Toe die son die oggend opkom was dit oor ‘n bloedbad soos bitter min bekend is. Geen wonder Portugal het in die begin so genadeloos teruggeslaan nie, maar Salazar is dood en die nuwe leiers is te swak” (171-172). “Wie weet wat is oorlog, wat is bloeddorstige, dierlike wreedaardigheid? … Hoe wreed hartverskeurend is oorlog nie” (173).

In 1975 is onafhanklikheid aan Angola en talle ander Portugese kolonies toegestaan. Byna ‘n miljoen Portugese het die kolonies verlaat en toevlug in veral Portugal gesoek. Die politieke mag is aan die Angolese bevolking oorgedra. Maar daar was en is geen Angolese nasie nie, net so min as wat daar ‘n Suid-Afrikaanse nasie is. In albei lande is daar talle etniese groepe. In Angola was daar drie hoofterreurgroepe, die MPLA, FNLA en UNITA, wat elkeen die politieke mag wou inpalm. Die Angolese burgeroorlog het van 1975 tot 2002 geduur. Dit is moeilik om te besluit of die Portugese oorgawe aan swart mag in Angola meer skandalig was as dié in Suid-Afrika twee dekades later. Vir my is die skandvlek in ons geskiedenis groter omdat die verraad deur ‘n klein groepie Afrikaanssprekende blankes gepleeg is.

“In die jare wat volg [op die onafhanklikverklaring van Angola in 1975] sou alles wat oorgebly het ook nog vernietig word. Die verarmde bevolking van ‘n ryk land vlug in massas na die dorpe vir bietjie beskerming. In Portugal is die mense verbitterd en opstandig teen Caetano, veral die vlugtelinge wat alles verloor en nou as armblankes moet oorleef. Die landjie is te klein om so ‘n massa mense, ironies genoeg honderde swartes wat sogenaamd ook gevlug het, na behore te versorg … Ja, en so kom alles tot ‘n einde. Die baie jare van vrede en harde werk en vooruitgang vir almal in Angola eindig tragies. Nou moet ons almal maar weer van heel voor af begin en vir ons en ons kinders ‘n nuwe toekoms probeer skep. Maklik is dit nie; al die jare se opbou en bymekaarmaak is tot niet, byna soos na die Vryheidsoorlog [1899-1902] in Suid-Afrika” (185-186).

“UNITA beweeg oral [in die suide] en omdat dit ‘n Christenparty is, het die meeste Duitsers by hulle aangesluit, gehoop op beskerming. Duitsland onderneem om sy mense te help as hulle Angola wil verlaat. Hulle sal ‘n boot stuur om hulle te kom haal, maar nog steeds byt baie mense nog vas. Mens gee mos nie maklik ‘n leeftyd se werk en drome op nie. Net die gedagte daaraan laat jou voel of jy elke klip of groot boom op die plase kan omhels en vashou” (162-163). Baie van die blankes, bv Portugese, Afrikaners en Duitsers, het suid na Suidwes-Afrika gevlug. “UNITA het onderneem om hulle heeltyd van agter te beskerm … ‘n Leeftyd se werk word agtergelaat en net die allernodigste huishoudelike dingetjies word op voertuie en die trekkers gepak” (167). In Julie 1975 het hierdie konvooi uit 200 voertuie bestaan. Die funksionering van die Suid-Afrikaanse weermag “was onverbeterlik” (168). Helikopters het laag oor die konvooi gevlieg om die vlugtelinge te beskerm. Die outeur verwys na “ons wonderlike weermag” (170).

Ek was die hele 1975 in Amerika. Die televisiekanaal CBS se aandnuusbulletin was in daardie stadium die gewildste en invloedrykste in Amerika. Walter Cronkite (1916-2009) was twee dekades lank (1962-1981) nie net die aanbieder nie, maar grootliks ook in beheer van wat as nuus uitgesaai word en hoe dit ingeklee is. In swart geledere was hy die gewildste nuusaanbieder. Toe die Suid-Afrikaanse weermag na aanmoediging van die Amerikaanse regering suksesvol tot aan die buitewyke van die Angolese hoofstad, Luanda, gevorder het, het Cronkite gesê dat die Amerikaanse regering sy steun aan die verkeerde kant, dié van UNITA en Suid-Afrika, toegesê het. Cronkite het klaarblyklik voorkeur aan die MPLA gegee, wat deur kommunistiese lande soos Rusland en Kuba gesteun is. Kort hierna het die Amerikaanse regering sy steun aan Suid-Afrika se inval in Angola beëindig en het die Suid-Afrikaanse troepe na die suide teruggetrek. Dít terwyl die verslaggewers in Angola van CBS en ander televisiekanale berig het dat die Suid-Afrikaanse weermag die enigste beskaafde, stabiliserende faktor in die burgeroorlog was. Die terreurgroepe het teen mekaar geveg.

By Ruacana in Suidwes-Afrika aan die Angolese grens het Prinsloo in hierdie tyd onder meer tolkwerk (veral uit Portugees) gedoen en mediese dienste gelewer. “Ons kry ‘n huis en ander voordele wat baie help, want ons het skaars meubels; ons moet weer van voor af begin … So begin ons familietjie maar weer bou aan ‘n toekoms so anders as die lewe wat ons in Angola gehad het” (186). Oor haar jongste broer, Peet (1940-2015), skryf die outeur: “Al wat Peet-hulle besit ná Angola is op ‘n bakkie en sleepwa gelaai” (198). “By ons in Ruacana kom baie geestelik stukkende mense aan” (172). Die outeur se oudste seun, Gerhard (1955-1986), het as tolk vir ‘n Portugese vlugteling by Ruacana opgetree. Die Portugees vra: “Is jy nie Werner Voigt van Monguavolo se kleinseun nie?” (173). Gerhard sê: “Ja.” “Die man vra toe vir hom: ‘Weet jy dat jou oupa op die plaas vermoor is?'” (173). Die outeur verwys na haar skoonpa, Werner Voigt (1907-1975) as “Pappie”: “Ons Pappie wat nooit wou moed verloor nie, is op 25 Augustus 1975 op Monguavolo vermoor. Hy is deur terroriste [nie vryheidsvegters nie] in die huis op Monguavolo doodgeskiet. Mammie [haar skoonma, Carolina Storbeck (1914-1986)] is ook raakgeskiet, maar het daarin geslaag om vir die terroriste weg te kruip, en kon ontvlug” (174). Die Duitser Werner Voigt het in Angola Afrikaans geleer en het ‘n florerende koffie- en sisalplaas gehad. “Pappie is soos ‘n misdadiger doodgeskiet” (186).

“Daar kom nog ‘n hele paar keer groot trokke [vragmotors] deur, volgelaai met sakke koffie wat daar van ons kant van Ganda [naby Monguavolo in Angola] af kom. Vragte vol sakke met ons nommers op. Carl [die outeur se man] het die Portugese trokbestuurder daarmee gekonfronteer, dat dit Voigts van Monguavolo se koffie is, maar hulle het net gesê as hulle dit nie gevat het nie, sou ander dit gedoen het. Hulle het nogal heelwat geld gemaak met die tonne koffie in Suidweskant. Daar kom nou byna daagliks op Ruacana trokke deur met meubels en hope nuwe goed wat sommer net uit winkels opgelaai is. Die trokbestuurders verklaar dat dit hulle eiendom is en verkoop die goed dan spotgoedkoop in die binneland. Ons weet van beter. Oorlog verander die swakkes” (181). Het bevrydingsteoloë al gebeure soos hierdie geopper wanneer hulle hulle oor geregtigheid uitlaat?

Terwyl sy op Ruacana was, sien die outeur “‘n terrie agter ‘n bos inspring, en toe hy uitkom het hy gewone klere aan; ‘n ent van my af lê ‘n soldaatjie en toe hy omkyk na my, wys ek vir hom en beduie skiet … ‘n Goeie skoot. Bo-op die damwal hardloop nog een, hulle haal hom ook af” (175). Hierdie sinne laat baie lesers seker beter voel nadat hulle gelees het wat die blankes aangedoen is. Die vlugtelinge uit Angola is in ‘n gehawende toestand en vertel gruverhale van wreedheid en onreg. “Mens kan jou nie so iets voorstel nie, want die werklikheid is soveel wreder … as ‘n mens dit nie self beleef het nie moet jy liewer doodstil bly” (178). “Die afgryslikheid van die dinge wat hy [‘n “sammajoor” in die Suid-Afrikaanse weermag] my vertel het toe hulle Lubango [in Angola] ingery het, wil ek liewer nie hier herhaal nie. Hy het ook kort daarna ‘n algehele ineenstorting gehad en is teruggestuur Pretoria toe” (179).

“Die suide van Angola is feitlik leeg en soos ons weermag inbeweeg het, het hulle net verwoesting teëgekom. Diere is doodgeskiet. Gaingongo [een van die Prinsloo-plase] se pragtige klomp beeste wat Andries [1936-2008, die outeur se broer] probeer red het deur hulle aan te jaag Kunene [-rivier, die grens tussen Suidwes-Afrika en Angola] toe is halfpad gekaap, die wagters wat hulle probeer verset het is summier doodgeskiet … Op die ander Duitsers se plase daar bo in Ganda se wêreld is al die diere doodgeskiet, party sommer net die hakskeensenings afgekap. Die MPLA het saam met hulle kamerade, die Kubane, vir weke feesgevier tot niks meer oor was nie. Die plase vernietig, die huise met kosbaarhede vir geslagte lank, in die Voigts se geval meer as tweehonderd jaar in die familie, is alles vernietig. Die Kubane het alles wat hulle kon laai binne en buite die huise gevat. Selfs die elektriese bedrading binne-in huise is uitgeruk. Hulle het krane, slotte en kampdrade gesteel. Want dit is vir hulle geskenk deur die MPLA. Buit uit dank vir die Kubane se hulp in hulle stryd teen die blankes. Al die buit is per boot Kuba toe verskeep” (184-185).

Suidwes-Afrika is alreeds met die aankoms van die Voigts in 1967 nie vry van terrorisme nie. “Selfs binne-in Suidwes is die onheile net so bedrywig soos die terroriste in Angola, en hulle het van Angola af hierheen oorgrens geopereer, en in Suidwes is destyds ook gruwelike moorde gepleeg, veral op plaasboere” (187). Mettertyd beland die outeur en haar man in Pietersburg en daarna in Katima Mulilo in die Caprivi in Suidwes-Afrika, waar elke erf ‘n bomskuiling gehad het omdat hulle toe in ‘n oorlogsone gewoon het. “Soms is die gevegte so naby dat van die vensterruite kraak” (195). Dit was toe die Suid-Afrikaanse weermag hom nog teen Swapo se terrorisme verset het. Die Voigt-egpaar se kinders het toe hulle diensplig gedoen. Daarna woon hulle in die Tzaneen-omgewing. “Ons voel nog altyd soos ‘n klomp hanskuikens wat uit ‘n nes geskop is” (198).

Teen hierdie tyd steek terrorisme ook al hoe meer sy kop in Suid-Afrika uit. “Mense op plase is gereeld wreedaardig aangeval en vermoor. Suidwes se omstandighede het op ons drumpel gekom” (203-204). “Ons het gereeld lesings gehad en skietoefeninge gehou, ja, totdat so baie dinge tot niet gegaan het met die verandering in ons land” (204); dus, toe daar ook in Suid-Afrika aan die terroriste oorgegee is. Later woon die Voigt-egpaar op ‘n plaas tussen Duiwelskloof en Tzaneen. Die huis het ‘n veiligheidsheining om, maar twee swartes kry in 1996 toegang tot die huis en die outeur en haar huishulp word wreed aangerand en waardevolle besittings word gesteel. “Die sere het gesond geword, maar die letsels en die seer in my siel het lank, baie lank, gebly” (217).

Hulle trek toe na ‘n veiliger plek naby Soekmekaar terwyl die plaasaanvalle al hoe meer word. Na haar man se dood in 1998 woon die outeur in ‘n woonstel in Pietersburg, waar sy “die eerste keer die gedagte kry om hierdie boek te skryf” (224). Daarna is sy na ‘n aftree-oord in Tzaneen. In 2011 het sy in haar 80ste jaar Angola besoek. “Wat ‘n onvergeetlike ervaring, terug op die ou paaie. Alles is verskriklik verwaarloos, wat eers spogplase en pragtige huise was, is tot op die grond verwoes. Op Monguavolo, die spogplaas van weleer, is net bosse om murasies. Een van Pappie se werkers, nou ‘n ou man, wys vir ons waar die twee grafte teen die rantjie lê. Netjies opgemaak en skoon. Caconda, die ou swart man, sê vir ons: ‘Senhora, voor my patrâo (baas) weg is, het hy vir my gesê: “Caconda, as ek weg is, moet jy vir my en my amigo Tappe (Pappie se jare lange vriend) se rusplekke mooi oppas.” Hy sê: ‘Senhora, ek kom maak altyd skoon, en elke Kersfees en Paasfees kom sit ek blomme op my patrâo se graf.’ Die plek is skoongeskoffel, en niemand het geweet ons kom nie” (229-230).

“Ek wil dit graag net een keer weer gaan sien – hierdie ou plase in Angola – want ons almal se spore lê nog daar, toegewaai onder stof en grond, oorgroei met struik en bos, maar dis daar, die jare kan dit nie uitwis nie” (230). Sy besoek “die ou familieplaas, Gaingongo. Daar waar baie jare se Prinsloo-spore lê, eerste babaspoortjies tot ou spore, daar waar ook ons familiegrafte lê … Op my ouers en sussie (Maria, 1930-1949) se grafte tel ek ‘n paar mooi klippies op wat later op my kleinboet Peet se kis tot rus sou kom – iets van sy geliefdes van ‘n ver land naby hom. Toe ons terug is by die huis, vertel ek hom alles, en met die foto’s in ons hande kan ons stil saam huil. ‘n Laaste afskeid … Peet Prinsloo is op 30 Augustus 2015 op Tzaneen oorlede … Dis nog net ek wat oor is van ons Prinsloos” (230-231), behalwe drie van haar vier kinders wat in Angola gebore is.

Op die agterkant van die boek staan dat die outeur nou in Okahandja, Namibië, woon. Dit is seker die naaste wat sy kon kom aan ‘n omgewing waarin herinneringe aan die Boerepioniers van Angola gestimuleer word. Angola (1975), Rhodesië (1980), Suidwes-Afrika (1990) en Suid-Afrika (1994) het agtereenvolgend ten prooi van terroriste geval. In Angola en Zimbabwe is die blankes se plase sonder vergoeding onteiën. In Suid-Afrika en Namibië word daar fluks gevorder om dieselfde te doen. Die blankes maai al hoe minder, of glad nie, waar hulle gesaai het. Die swartes maai al hoe meer waar hulle nie gesaai het nie. Só lyk nie-rassige geregtigheid in Afrika.

Die eerste sin in die inleiding tot FW de Klerk se outobiografie lui: “The new South Africa was born on 10 May 1994, the day that Nelson Mandela was inaugurated as president of South Africa” (The last trek – A new beginning, London: Macmillan, 1998, p xv). De Klerk noem dat Fidel Castro, die Kubaanse staatshoof (1976-2008), hierdie geleentheid in Pretoria bygewoon het (xvii). Dit toon hoe ver Suid-Afrika “gevorder” het. Jubelend het ons deel van die probleem geword.

Leon Lemmer: Die uitdagings van saamleef in Afrika

Toe daar destyds oor die ondergang van blanke politieke mag gekonkel is, eufemisties ons oorgang na demokrasie genoem, is die volgende boek van ‘n teoloog gepubliseer: Attie van Niekerk, Sáám in Afrika (Kaapstad: Tafelberg, 1992, 119p). Hierdie teks is op Praag (8.04.2017) bespreek. Van twee teoloë, Pieter van Niekerk en Chris Jones, het onlangs ‘n soortgelyke boek verskyn: Saam in Suid-Afrika (Kaapstad: Lux Verbi, 2017, 207p, R200). Let daarop dat Lux Verbi deesdae deel van Naspers se Media24-groep is. ‘n Mens kan met reg verwag dat ‘n nuwe boek oor plaaslike pogings om saambestaan houdbaar te maak, getuienis sou lewer van die duidelik waarneembare agteruitgang oor die afgelope meer as twee dekades, maar dit is eintlik glad nie die geval nie: “Ons land lê nie in sak en as nie” (p 194). Die uitgangspunt is veel eerder dat ons almal mense is en hande moet vat en dan sal alles wonderlik wees. Myns insiens kan bv onderlinge verskille tussen mense en groepe sodanige utopie onbereikbaar maak.

Om mense te motiveer om die boek te koop, is die voorwoord en die laaste “hartroerende” storie (20) deur Ivor Price geskryf; iemand wat myns insiens kwalik as ‘n rolmodel of gesaghebbende orakel beskou kan word. In die voorwoord noem Price die boek ‘n “kragtoer” (7) en ‘n “woordlafenis” (5). Sonder om ‘n poging tot oorspronklikheid aan te wend, verwys hy na oogklappe, Madiba-magic, braaivleisvure, die “rassemanie” op sosiale media (5), “die nare werklikhede van die verlede” (6) [en die hede?] en vra dan die retoriese vraag: “Was die struggle* en die bloedvergieting dan alles verniet?” (5). Price se “hartroerende” storie is dat die Price-gesin in Junie 1990 toegang tot verblyf in ‘n tradisioneel blanke gastehuis geweier is. Die fout wat hulle gemaak het, was om te dink dat apartheid met FW de Klerk se toespraak op 2 Februarie 1990 afgeskaf is terwyl De Klerk dit eers in 1991 mandaatloos gedoen het. [* Die Afrikaanse woordelys en spelreëls, 2017, p 505, erken die Struggle en Strugglepoësie as Afrikaanse woorde.]

Agterop word die inhoud van die boek soos volg verwoord: “Saam in Suid-Afrika praat kaalvuis oor die sensitiewe onderwerp van ras en rassisme – en die realiteit daarvan in ons land. Samestellers Chris Jones en Pieter van Niekerk gee vir die leser ‘n eerlike blik op hoe Suid-Afrikaners van verskillende rasse saam leef, en ook hoe ons mekaar se andersheid kan vier én versoening kan bring.” Daar word tereg dikwels na verskille by mense verwys maar die ooreenkomste kry voorkeur. Die teks het dit by uitstek teen rassisme by blankes en hoe hulle hulleself moet hervorm om die genesing van ander mense se beweerde apartheidspyn moontlik te maak. Die waarheid is dat van blankes verwag word om herhaaldelik verskoning te vra, maar dikwels word aangevoer dat dit nie goed genoeg is nie. Sommige swartes eien hulle die reg toe om blankes nie te vergewe nie. Swartes mag maar onbepaald voortgaan om hulle griewe te koester. Van blankes word daar onvoorwaardelike welwillendheid en opofferings geëis

Daar word van die myns insiens valse veronderstelling uitgegaan dat enersyds bruin en swart mense en andersyds Asiate en swart mense beter rasverhoudings as blankes handhaaf. Dit is heel moontlik dat blankes se rasverhoudings prominent is omdat blankes vir veroordeling geteiken word. “Dit is veral wit mense wat na swart en bruin landgenote se verhale van seerkry en vernedering moet luister” (16). “Ons [blankes] is in hierdie opsig bewus van ons historiese bevoorregting” (20; ook 41) of bevoordeling (36). Daardie “ander mense” moet glo nie nie-blankes genoem word nie: “Die gebruik van die woord nie-blanke word negatief geweeg. Dit kan beteken dat swart, bruin en Indiërmense die negatief van blank is” (199).

Van Niekerk en Jones is eerder die samestellers as die outeurs van die teks omdat talle ander mense se bydraes in die boek opgeneem is. Ná hulle inleiding spreek die samestellers in Afdeling 1 “gedagtes oor rassisme” uit (19). Afdeling 2 bestaan uit vertellings deur 16 verskillende mense. “Die doel om na mense se stories te luister, is nie net om dieper insig te verkry nie, maar ook om tot transformasie by te dra” (72). Dit gaan dus nie om ‘n realistiese waardering van die verlede nie, maar om verandering van die hede, al kan dit bevraagteken word of transformasie (altyd) verbetering is. “Die keuse van deelnemers was lukraak, persone wat ons ken of van gehoor het, is genader” (17). Hier onder blyk dit dat hierdie vertellers veel eerder met voorbedagte rade uitgesoek is. Die samestellers het uiteraard gedikteer wat hulle in die boek ingesluit wil hê en wat uitgesluit moet word. In Afdeling 3 word “remedies”, oftewel medisyne, vir rassisme aangebied. Die medisyne is maar flou en onoortuigend. Ook hier was die samestellers aangewese op ‘n aantal mense wat om insette gevra is. Eintlik wek die hele boek die indruk dat dit glad nie ‘n diepgaande, akademies-wetenskaplike besinning oor die onderwerp is nie. Die aanslag is sonder ‘n skerp fokus en van populêre aard en word myns insiens met die oog op onkritiese konsumpsie aangebied.

In die samestellers se hoofstukke is daar 13 verwysings na Bybelverse. Pleks van verder te spekuleer oor wat elk van die samestellers bygedra het, volstaan ek met die gedagte dat dit seker Van Niekerk is wat hierdie enkele versverwysings ingesluit het. Ek sê dit omdat dit myns insiens ‘n kenmerk van Jones se geskrifte is dat hy hom nie beswaar met wat in die Bybel staan nie. Myns insiens vind hy die grondslag vir sy oortuigings by voorkeur in homself. Dit word dus ‘n Jones-evangelie, ‘n “evangelie van inklusiwiteit” (14). “‘n Kerkgebou op Sondagoggende met net wit of slegs swart gesigte, kan tog nie volwaardig kerk wees nie. Die kerk as geloofsgemeenskap het tog geen ruimte vir rasseskeiding nie” (14). Dus, die Boere/Afrikaners het tradisioneel “tog” verkeerd kerk gehou. By ‘n vorige geleentheid het ek, na aanleiding van hulle opmerkings oor veral homoseksualiteit, na Jones en André Bartlett as voorbeelde van ontbybelde teoloë verwys.

Daar is ‘n onmiskenbare soeke na aktualiteit en selfs sensasie in die boek. Die eerste sin van die Inleiding lui: “Dit is asof die sluimerende rassisme na 1994 se reënboogdroom met ‘n groot knal oopgebars het” (8) en “Tog lyk dit of daar ‘n toename in veral kru vorms van rassisme te bespeur is” (10). Later word egter gesê: “Rassisme kom vandag redelik verskuil voor” (31). As ons tans ‘n opbloei van rassisme beleef, is een van die redes daarvoor dalk ‘n stelling soos die volgende komende van die samestellers: “Die regstellende, demografies verteenwoordigende rasseformule van 80-9-9-2 lyk op die oog af geregverdig” (12). Daarna volg hierdie kwalifisering, wat blankes grootliks uitsluit: “Maar dit word ‘n berekende slaanstok teen minderhede, van wie sommige self onder apartheid gely het” (12). Polities byderwetse retoriek kom dwarsdeur die boek voor. Verskille, soos kleur, word nie ontken nie. Andersheid moet glo gevier word (17). ‘n “Nuwe kleurryke identiteit” (8) word vir ons in die vooruitsig gestel. Rasse-integrasie en -assimilasie, insluitende rasvermenging, word (onvoorwaardelik) aangemoedig. Op hierdie manier sal die andersheid mettertyd verminder. Die samestellers probeer om hierdie pil soos volg te versuiker: “Gasvrye optrede vra nie van ons om ons identiteit prys te gee nie, maar juis om dit te verruim” (66). Rasse-integrasie en assimilasie skuil hier onder die mooi woord “gasvryheid.”

Die omarming van ‘n “reënboognasie” (8) word van Desmond Tutu oorgeneem, wat dit op sy onoorspronklike manier uit die Amerikaanse burgerregteliteratuur ontleen het. ‘n Ander teoloog wat deur die samestellers as navolgenswaardig geag word, is Allan Boesak: “Alhoewel die meeste mens dink dat rassisme eers ‘n relatief onlangse verskynsel is, kom dit eintlik al sedert die begintyd van slawerny af. Volgens die teoloog en aktivis Allan Boesak is dit deur wit Protestantse Christene as deel van hul sogenaamde kapitalistiese revolusie teologies ontwikkel, gemotiveer en begrond” (25). Dit is skokkend hoe onkrities die samestellers hier met Boesak se anti-blanke gesindheid omgaan. Voorheen was slawerny kenmerkend van baie volke. Die Arabiere was/is by uitstek bekend as slawehandelaars en -besitters. Soos by Boesak het dit egter die gebruik geword om net blankes vir slawerny te blameer. Boesak gaan verder. Volgens bostaande aanhaling beskuldig hy uitsluitlik blanke protestante vir die teologiese regverdiging van slawerny en rassisme.

Boesak en die NG Sendingkerk se verdoeming van apartheid as kettery in 1982, asook die Belydenis van Belhar wat in 1986 daaruit gevolg het, word as versoeningsmaneuvers voorgestel. Ons is glo veronderstel “om te weet vir wie Jesus die grootste deernis het” (42). Daar word beweer dat “die benadeeldes weens apartheid arm bly” (49). Die selfkoesterende vertolking “dat God in enige situasie van onreg die God van die onderdrukte is” (30), word sonder meer onderskryf. Bruines en swartes word dus by wyse van spreke God se witbroodjies. Die Verenigende Gereformeerde Kerk, wat uit die NG Sendingkerk ontstaan het, is egter self nie vry te pleit van rassisme nie. Daar bestaan “die vermoede onder wit predikante … dat hulle minder beroep word” (31).

“Dit is lofwaardig dat diversiteit en pluraliteit wyd erken word, terselfdertyd ook die regte van verskillende groepe en dié van minderheidsgroepe” (31). Dit is verbasend dat die samestellers skynbaar onbewus daarvan is dat in ooreenstemming met die wense van die ANC net individuele regte in die nuwe Suid-Afrika erken word. Daar bestaan vir bv die blanke minderheid in Suid-Afrika, anders as vir die swart minderheid in Amerika, geen minderheids- of enige ander groepregte nie. Blankes moet deesdae alle groepregte ontbeer omdat by uitstek Nelson Mandela hoogs militant teen “bedompige groepsdenke” (66) gekant was. Die verswelgende swart meerderheid kan egter weens hulle getalle en die huidige politieke opset enige groepregte vir hulleself afdwing. In hierdie konteks kan Joseph Barndt aangehaal word: “Racism goes beyond prejudice. It is backed up by power. Racism is the power to enforce one’s prejudices … It victimizes entire racial or ethnic groups for the purpose of maintaining the benefits and privileges of another group” (33). Dink bv aan die ANC-regering se regstellende aksie en swart ekonomiese bemagtiging. “Wit dominansie lei tot wit arrogansie” (36). En swart dominansie? Nee, dit word nie deur die samestellers te berde gebring nie.

In die Suid-Afrika van weleer was die gangbare opvatting by blankes dat die ANC/UDF ‘n immorele, terroristiese entiteit is. Weens bv propaganda is daar in die nuwe Suid-Afrika die geykte opvatting dat die ANC moreel die hoë grond beklee. Diegene wat voor die ANC aan die bewind was, was/is gruwelik sleg. Die samestellers stem klaarblyklik hiermee saam. Hulle maak melding van “die ANC-regering wat sy morele kompas begin [!] verloor” (52). Die gewaande uitmuntende moraliteit van die ANC is glo veral deur die ikoniese Nelson Mandela verpersoonlik. Soos in die geval van bv Tutu en Boesak het die samestellers vir Mandela uitsluitlik onkritiese verering. In die eerste hoofstuk beweer hulle: “Rassiste word nie gebore nie, maar gevorm” (22); dus, rassisme is ‘n “stuk boosheid” (23) wat glo aangeleer word (15). Later blyk dit dat Mandela die bron van hierdie uitlating is. In die Mandela-outobiografie staan: “No one is born hating another person because of the colour of his skin, or his background, or his religion. People must learn to hate” (136). Maar ‘n mens moet insgelyks leer om lief te hê, asook baie ander dinge, soos dié wat jou veiligheid bedreig en jou identiteit aantas.

“Swart bewussyn volgens Steve Biko is op soek na ware menslikheid. Dit is ‘n ingesteldheid en leefwyse – in verset teen wit oorheersing. Dit is daarop gemik om die wit gemeenskap uit sy meerderwaardigheidskompleks te help en die liberale establishment uit te daag om hul vermeende rol as mondstuk vir die onderdrukte te heroorweeg. Dit is ook ontwerp as ‘n ewe openhartige kritiek teen die swart gemeenskap se passiwiteit wat swart mense in die loop van die geskiedenis in die rol van ‘toeskouers’ geplaas het” (37-38). Hier word opstand, swart broederskap en die uitsluiting van blankes bepleit. Is dit “ware menslikheid”? Geen kritiek word deur die samestellers op swart bewussyn gelewer nie, al voldoen dit uitdruklik nie aan hulle dogmas van nie-rassigheid en inklusiwiteit nie. As swartes die reg het om teen blanke oorheersing in opstand te kom, het blankes sekerlik ook die reg om hulle teen swart oorheersing te verset, maar die samestellers noem dit nie.

Die enigste definisie van rassisme wat aangebied word, is dié van Hans Opschoor en Theo Witvliet: “The specific ideology which organises and regulates the exploitation and dependence on a specific ‘race’ on the basis of the assumed cultural and/or biological inferiority of that ‘race’. In this way actual differences in power are maintained and intensified” (23). Die woord “ras” word tussen aanhalingstekens geplaas, eerstens omdat geen ras glo suiwer is nie; dus dat daar nie ‘n “diskrete, geografies afgebakende genepoel” is nie (27). Tweedens word aanvaar: “Ons het dieselfde (een) gemeenskaplike oorsprong” (26), wat impliseer dat “ons almal aan dieselfde ras behoort” (27). Maar die NP- en die ANC-regering sou nie vier rasgroepe (wit, bruin, swart en Asiaat) kon onderskei het as daar nie verskille in bv “velkleur, liggaamvorm, haartipe en gesigskenmerke” (26) was nie. Naas hierdie liggaamlike verskille is daar duidelike verskille in “etnisiteit of liewer identiteit” (28), dus maniere van dink en doen, oftewel leefwyse, bv taal, godsdiens, gewoontes, ens. Maar dan gebruik hierdie twee teoloë ‘n religieuse argument om hulle standpunt te probeer afdwing. “Vanuit ‘n geloofsperspektief moet ons onthou dat ons elkeen deur God geskep is. Ons het dieselfde herkoms … Ons is eintlik so eners. Ons deel, ten spyte van verskille, ‘n groot stuk gemeenskaplike mensheid” (59). Eendersheid en gelykheid word dus hiermee tot by God teruggevoer, maar die hier en nou toon dat my ouers en grootouers in baie opsigte baie anders as dié van bv Mandela en Tutu is en daarom ook my kinders en kleinkinders.

Volgens die aangehaalde definisie is die blote erkenning van kulturele en biologiese verskille nie rassisme nie. Politieke mag kan egter wel rassisties beoefen word. In ‘n land waarin ‘n groep demografies 80+% verteenwoordiging het en daarby dwaaslik toegelaat is om in (feitlik algehele) beheer van die politieke en ander lotgevalle van die hele bevolking te kom, is rassisme jeens die minderheidsgroepe ‘n wesenlike gevaar. Die samestellers verkies egter om in hierdie opsig nie die onverkwiklike hede raak te sien nie, maar eerder terug te kyk: “Ongelukkig word Suid-Afrika se geskiedenis deur rassisme gekenmerk” (22). Daar was glo “skokkende ongeregtigheid” tydens die blanke politieke bewind (25). Dit is egter ‘n onbegonne taak om die verlede te verander. Dit is die hede wat ingrypend reggetrek moet word. “Die nadeel van ‘n ideologie [bv swart mag] is dat dit kan funksioneer om ‘n bestaande orde in stand te hou” (24); selfs wanneer daardie orde chaoties en katastrofaal is.

Daar word verwys na “die Huntley-tese” (50) na aanleiding van die Suid-Afrikaner, Brandon Huntley wat in Kanada om vlugtelingstatus aansoek gedoen het omdat “die ANC-regering daarin gefaal het om die wit minderheid teen die geweldmisdaad wat deur swart mense gepleeg word te beskerm” (50). Dit lyk vir my feitelik korrek. Dink bv aan die vlaag plaasmoorde. In die meeste gevalle is dit swartes wat blankes wreedaardig vermoor. Hoe plooi die samestellers hierdie verskynsel sodat die beeld van swartes nie swakker as dié van blankes lyk nie? Deur aan te voer “dat swart en arm mense disproporsioneel die grootste slagoffers van geweldsmisdaad is” (51). Dit hef egter nie Huntley se argument op dat blankes van owerheidsweë onvoldoende beskerm word nie.

Die onderwerp van die derde hoofstuk is “‘n waardegedrewe samelewing” (54). Uit my perspektief het ek gedink aan toewyding, deursettingsvermoë, meriete/verdienste, harde werk, persoonlike verantwoordelikheid, voorkeur aan verpligtinge bo regte, eerder eie inspanning as parasitering, ens. Die samestellers het ‘n heeltemal ander en daarby ‘n politiek-gedrewe invalshoek. Die waardes wat hulle koester is: “nierassigheid, vrede, geregtigheid, waarheid maar boweal hoop” (56). Later word die volgende gelys: “medemenslikheid, integriteit, menswaardigheid, versoening en respek” (67). Die samestellers noem na aanleiding van wat hulle bevind het “dat sekere verskille tussen mense van verskillende identiteite permanent is (57-58). Sodanige verskille het seker gekom om te bly, maar daarna volg hierdie omstrede stellings: “Een identiteit sal egter nooit ‘n ander verswelg of opslurp nie. Ons sal moet leer om met mekaar saam te leef en dat saamloop, saamleef en blootstelling aan ander nie jou unieke waarde as mens hoef aan te tas nie” (58). Wat hulle hiermee beweer, is dat rasse-integrasie en -assimilasie nie (juis) gevare inhou nie, dus dat dit ‘n goeie ding is; dat verswelging eintlik ‘n illusie is; dat Afrikanisering nie bv Afrikaners of Afrikaans (noemenswaardige) skade sal berokken nie. Let op hoe mooi word dit ingeklee: “Die uitdaging vir ons is om só te leef dat ons insluit, dat ons ten spyte van verskille nie diskrimineer nie. Ons moet die beste, die positiewe, die verhewe in ander soek en probeer ontgin” (58). “Ons etiek moet ten diepste ‘n etiek van ‘vreemde feestelikheid’ wees, waar almal welkom is” (67). Die samestellers se siening van identiteit neig om ‘n ontkenning van onderskeibare identiteite te wees: “Ons ontvang ook menslikheid, ons identiteit van ánder” (68). Op die vlak van die algemeen-menslike is daar nie erkenning van bv kulturele groeps-, bv Afrikaner-, identiteit nie.

Die samestellers spesialiseer by voorkeur in eensydigheid. “In Kaapstad is daar twee merkwaardige museums, die een is die Distrik 6 Museum” (65). Die ander een is die Holocaust Museum (66). Die eerste een vertel glo ‘n “tragiese verhaal van waansin” (65). Die ander een handel glo “oor dieselfde saak” (66), dus apartheid word (ongekwalifiseerd) met naziïsme vergelyk, selfs gelykgestel: “Dat sekere mense nie die reg het om in sekere sosiale ruimtes te woon nie. Daar is vir mense gesê dat hulle elders hoort. Hierdie elders is gewoonlik nie ‘n goeie plek nie. Dit word soms ruimtes van die dood” (66). “Nie ‘n goeie plek nie”: Oor die algemeen is beter huisvesting as in Distrik 6 elders in die Kaapse metropool voorsien. “Ruimtes van die dood”: Dit is ‘n skandalige insinuasie. Is daar naasteby ‘n ooreenstemmende getal dooies weens enersyds naziisme en andersyds rassesegregasie/apartheid? Is die manier waarop die slagoffers in die twee kontekste gedood is (ongeveer) dieselfde? Behoort daar waardering te wees vir teoloë wat so ‘n uiterste gebrek aan genuanseerdheid openbaar ten einde mense tot hulle standpunt oor te haal? Is dit hoe hulle hulle eie ideaal van waarheid (56) koester?

Die eerste verteller in Afdeling 2 is Winnie Nel, ‘n onderwyseres en die dogter van Winnie Rust wat in Wellington vermoor is omdat “ek die [bruin] aangeklaagde moordenaar in my ma se lewe gebring het” (77). Hierdie moord het Nel nie uit haar politieke verligtheid geskok nie. “Op my eiland van wit bevoorregting het ek salig onbewus van die onreg in ons land grootgeword” (73). “In die tagtigerjare het my wit gewete wakker geword … Ek het aande teatraal op my kamervloer geween en om vergifnis gepleit vir ons wit sondes. Sondae het ek vir ure saam met my bruin broers en susters gekerk … Alles van die bruin kultuur was vir my aantreklik” (74-75). “Ek het geweet dat ons geskiedenis my altyd in die beskuldigdebank sou sit. Vir ‘n hoogs sensitiewe mens is dit aaklig om gedurig skuldig te voel … dit is baie erg om heeltyd sleg te voel oor my voorregte” (75).

Die tweede verteller is Stefaans Coetzee, wat in Desember 1996 ‘n bom in ‘n winkel in Worcester laat ontplof het. “Ek wou soveel as moontlik swart mense doodmaak” (80). Hy het langer as 18 jaar tronkstraf uitgedien. Coetzee het in die tronk tot ander insigte gekom en begin met ‘n proses van verskoningvra. “As jy jou huishulp, tuinhulp of aan wie ook al om verskoning gevra het, goed en wel, maar indien jy nagelaat het om dit te doen, het versoening nie plaasgevind nie. Dan het jy probeer om aan te beweeg sonder om die pyn van die verlede te erken of te probeer genees” (84). Hiervolgens lyk dit asof onreg net deur die blankes, bv weens apartheid, gepleeg is en net blankes om verskoning moet vra. Swart bomplanters is egter in die meerderheid. “Swart mense loop steeds na 23 jaar se demokrasie met wonde rond. ‘n Mens sien dit in die wreedheid van onder andere plaasmoorde” (83-84). Dit is ‘n bedenklike redenasie. Apartheid, dus blankes, kry hiermee die skuld vir plaasmoorde en nie die moordenaars nie.

Die derde verteller is Jesse Steyl, ‘n sielkundestudent aan die Universiteit Stellenbosch. Sy het (geslags)verhoudings met vroue oor die kleurgrens heen. Sy is teen rassediskriminasie gekant en bepleit geslagsgelykheid. Taal is volgens haar “ook ‘n rasse-aangeleentheid” (89). “Baie gesinne en gemeenskappe leef egter steeds met die gevolge van apartheid en die talle informele nedersettings oor die hele land is getuienis hiervan” (91). Apartheid, dus blankes, kry die skuld vir hierdie ellende; nie diegene in ellende nie. Ellende in die res van Afrika en die wêreld kan egter nie aan apartheid toegedig word nie. Sy raak die volgende veralgemening kwyt: “Die grootste probleem ten opsigte van rassisme is dat wit mense dink alle swart mense is sleg” (92).”Mense het nog nie vorentoe beweeg nie” (91).

Die vierde verteller is Danai Tembo van Zimbabwe wat ‘n doktorale student aan die universiteit in Port Elizabeth is en voorheen ‘n private skool in Pietermaritzburg bygewoon het. Toe sy na Suid-Afrika gekom het, was sy senuweeagtig. “Al wat ek van Suid-Afrika geweet het, was dat dit gewelddadig is” (96). “Die wêreld bestaan uit verskillende rasse” (97). Sy ontken dus nie, soos die samestellers, die werklikheid van rasse nie. Haar ondervinding plaaslik het nie “al die aaklige dinge bevestig … wat ek oor apartheid gehoor het” nie (98). Hier is dus ‘n geval van ‘n swarte wat in die buiteland gebore is en wat die plaaslike blankes nie slegsê nie.

Die vyfde verteller is Sandile Ngobeni, wat in Soweto gebore is en ‘n ingeskrewe doktorale student in teologie aan die Universiteit Stellenbosch (US) is. Hy is ‘n politieke aktivis en ‘n EFF-lid. Hy woon in Pretoria en is die skakelbeampte van die Kommissie vir Geslagsgelykheid. Volgens Ngobeni wil die studente hê dat die US moet verander, maar dat die universiteit se reaksie is om die studente te intimideer. “Dit is uiters naïef om te dink dat hierdie universiteit op lang termyn as ‘n eksklusiewe wit universiteit sal oorleef … Die US is en was altyd vir wit bevoorregting gereserveer. As swart studente het ons altyd soos buitelanders in ons eie land gevoel en die US behandel ons soos buitestanders” (101-102). Die US pas glo “die kruuste vorm van regstellende aksie toe … ten gunste van die Afrikaanssprekende bevolking. Wat ons hier sien, is die fortifikasie van die laermentaliteit … Die verstokte konserwatiewes is nou in beheer” (103).

Wat aan die US plaasvind, is dat swart studente “in die rekenaarlaboratoriums slaap” en in daardie “badkamers moet regkom” (102). “Wat die US dwingend benodig, is transformasie en kragdadige leierskap … Die begin van die transformasie moet die ontbinding van die universiteitsraad wees … Die US behoort die baken van hoop in die land te wees” (104). Hoewel Hermann Giliomee nie by die naam genoem word nie, word hy van “rassisme” beskuldig (105), blykbaar omdat hy vir die behoud van Afrikaans as voertaal in die bres tree. Watter doel dien Afrikaans aan die US? “Om die universiteit as ‘n leliewit instelling te behou” (106). As dit is hoe Ngobeni met die werklikheid omgaan, het ek maar min moed dat hy ooit sy doktorale proefskrif suksesvol sal voltooi.

Die sesde verteller is Leslie van Rooi, ‘n teoloog verbonde aan die US. Hy dink dat “geskeidenheid”/apartheid “abnormaal is” (107). Dit het die slagoffers “diep seer en kwaad gelaat” (110); “ongelooflik seer” (113). Daar is ‘n “beheptheid met ras” (113). Die blankes se optrede was “neerhalend en rassisties … Daarom moet hulle skuld bely en regstel … Ons het ‘n diep verdeelde geskiedenis, gebou op die fondamente van sterk rassistiese oortuigings en bevestig met ‘n opvoeding, lewensverstaan en christelike sous wat ons nog meer in die rat van veroordeelde en veroordelende verskillendheid laat vasval het” (111). “Ons kontak met ‘die ander’ is gewoon net te min … Daardie gevoel van geskeidenheid wyl ons eintlik één is” (115). Ons moet “eenvoudig meer moeite doen om vriende te maak met mense wat anders as ons is” (116). Dit is “noodsaaklik dat ons mekaar as gelykes moet behandel en beleef” (116). “Ons was weinig ‘n gelyke land” (118). Ons het “in ons lewe geen ander werklikheid beleef anders as ‘n erg verdeelde en rassistiese realiteit nie” (118). “Ons geskiedenis is sleg en donker” (118). Wie is hierdie slegte mense? Die blankes.

Die sewende verteller is Shahieda Abrahams, ‘n sielkundige en omroeper van Kaapstad. Sy sal die gespreksleier wees by die bekendstelling van die boek op 14 September in Stellenbosch (LitNet 22 Augustus). Wat maak haar in hierdie konteks so gesog? Sy is ‘n Moslemvrou en “My dogter is met ‘n wit Afrikaanssprekende jongman getroud” (122). Hy het ‘n “Christelike Afrikaneragtergrond” (123). “Sekere lede van albei families was bekommerd dat die kultuurverskille onoorkombaar sou wees en tot onmin in die huwelik sou kon lei. Mense praat nie graag oor verskille wat moontlik uit die samesyn van mense van verskillende rasse en gelowe kan spruit nie. ‘n Mens het in ons geval die gevoel gekry dat familielede gewonder het oor byvoorbeeld hoe hul kleinkinders gaan lyk en die taal wat hulle gaan praat” (124). “Baie keer verlang ‘n mens dat die jonger geslag nie onder die invloed van die ouer geslag rassiste moet deurloop nie” (126). As iemand skepties oor so ‘n huwelik is, hoef dit myns insiens nie op rassisme te dui nie. Om ‘n sukses van ‘n huwelik binne dieselfde kultuurverband te maak, is moeilik genoeg. Om in twee opsigte (ras en godsdiens) oor die tou te trap, kan problematies wees.

Oor die verlede skryf Abrahams: “Ons is deur die apartheidsregering gedwing om van Rondebosch na die Kaapse Vlakte te trek. Ek het deur baie traumatiese ondervindinge gedurende die apartheidsjare gegaan. Dit was ‘n baie hartseer tyd” (120). “Die onregverdigheid en hartseer van apartheid het my geleer om nooit onregverdig teenoor mense op te tree nie, om mense nooit te onderskat nie en om mense nooit volgens die kleur van hulle vel of volgens hulle geloof te beoordeel en te verstoot nie. My Moslemwees stel my in staat om ‘n oopheid te hê om kennis rakende ander godsdienste te soek” (121). “In my familie en in my gemeenskap sukkel mense nog steeds om dié wat anders as hulle is te aanvaar” (122).

“‘n Hoofrede waarom rassisme so bly voortleef is die jare van rassistiese ondervindinge en die gevoelens wat daarmee gepaard gegaan het. Sekere mense het baie trauma gedurende die apartheidsjare deurgemaak en vind dit nog steeds moeilik om dit te verwerk en te vergewe. Daar is nog baie woede en seer gevoelens sowel as arrogante houdings wat onder baie Suid-Afrikaners voortleef. Alhoewel die tyd aangeloop het, het die siel van heelwat mense nog nie herstel nie. Daar is verskillende soorte pyn waarmee Suid-Afrikaners nog sukkel. Die pyn is nie net verbonde aan die ondervindinge van apartheid nie, maar ook aan die verandering wat deur die nuwe bedeling meegebring is” (126). Met ander woorde, daar is ‘n diversiteit van pyn. “Suid-Afrika het nie net van ‘n aaklige na ‘n wonderlike situasie verander nie. Met die nuwe bedeling het daar nuwe uitdagings gekom en Suid-Afrikaners sukkel nog steeds om hierby aan te pas … Baie bruin mense dink hulle is die vergete mense, hulle het in die ou bedeling gesukkel en nou word hulle weer in die nuwe bedeling oor die hoof gesien. Baie wit mense voel dat dit sinloos vir hulle kinders is om verder te studeer, want hulle sal in elk geval nie werk in Suid-Afrika kry nie” (127). “Eers wanneer mense verkies om ‘soort by soort’ te wil hou sonder om rassisties te wees, sonder om te dink hulle is beter as ander, sonder om ander te onderdruk, verdien hulle om gerespekteer te word” (130).

Die agste verteller is Jean Oosthuizen, ‘n joernalis wat hom graag oor veral godsdienstige sake uitlaat en dikwels ‘n lansie vir homoseksuele breek (bv sy opmerking oor “mense van ander seksuele oriëntasies” – 141). Hy verwys na “die ‘terroris’ Mandela” (134). Die aanhalingstekens openbaar sy politieke gesindheid. Daarvolgens moet sekere historiese feite oor Mandela liefs verswyg word, maar nie oor blankes nie. “Ons Afrikaners … [moet] die lieg in onsself … blus” (140). “Veral wit Suid-Afrikaners [sal] nog baie moet leer van ander mense se wonde en letsels” (139). Hy verwys na “die pyn, leed en vernedering wat swart Suid-Afrikaners onder apartheid moes verduur” (136). Soms is daar tekens van insig by Oosthuizen: “Rassisme dui nie noodwendig op die haat van een ras teenoor ‘n ander nie” (140) en “Veral middeljarige wit Afrikaanse mans [moontlik eerder: die meerderheid blankes] … voel uitverkoop en verraai deur die vorige regime en onwelkom in die nuwe Suid-Afrika omdat hul kundigheid nie na waarde geskat word nie” [eintlik: omdat daar blatant rassisties teen blankes gediskrimineer word] (140).

Braaivleisvure is glo die teelaarde vir “rassistiese taal, stereotipering en vooroordele” (142; ook 145). “Ja, die Grondwet verseker vryheid van spraak, maar dit beskerm Suid-Afrikaners ook teen haatspraak, aanhitsing tot geweld, rassisme en seksisme” (144-145). Myns insiens is haatspraak deur blankes in die praktyk strafbaar maar swartes word in hierdie opsig nie eintlik aan bande gelê nie. Verder, dit is darem gewetenloos van die ANC om hom aan te matig om voorskrifte oor “aanhitsing tot geweld” uit te reik.

Die negende verteller is Jan Grobbelaar, ‘n NG-predikant op De Doorns. In sy jeug was hy ‘n behoudende Afrikaner maar sy dosent in sendingwetenskap op Stellenbosch, die ANC-aktivis Nico Smith, het sy studente verplig om besoeke aan plakkerskampe mee te maak, wat veroorsaak het dat Grobbelaar ‘n U-draai in die politiek gemaak het. “Kruispad was my Damaskus-ervaring” (152). “Tydens my diensplig is ek geïndoktrineer met die mite van die rooi gevaar en dat die ‘ander’ ons vyande was. Hulle was ‘n bedreiging vir ons voortbestaan as wit mense in ons eie land waarvoor ons al met so baie sweet en bloed betaal het” (149). Die “mite” het werklikheid geword met ‘n ANC-regering wat talle kommunistiese kenmerke openbaar. Die voortbestaan van blankes word inderdaad deur die “ander” bedreig. Dit is nou daardie “ander” wat beweer dat hulle met “baie sweet en bloed” hulle land teruggeneem het.

Grobbelaar het dit wys geag om sy vertelling soos volg af te sluit: “‘n Paar maande terug het ek besluit om op die kis in ons sitkamer die paar boeke wat ek oor Nelson Mandela het, uit te stal. Hoekom? Ek stap elke dag vele kere daar verby. Elke keer kyk ek in Nelson Mandela se gesig vas. Dit laat my onthou. Dit inspireer my. Dit gee my hoop. Mag almal wat in ons sitkamer kom dit raaksien. Onthou. Geïnspireer word. En hoop skep vir die toekoms” (162). Is dit gepas dat ‘n predikant sy amp ten behoewe van politiek misbruik? ‘n Moontlike antwoord is: Ja, mense soos Desmond Tutu en Allan Boesak doen dit en die son van politieke byderwetsheid en geregtigheid bly helder op hulle skyn. Wat onthou Grobbelaar? Hy het heel moontlik ‘n selektiewe geheue. Is bv David James Smith se boek, Young Mandela (London: Weidenfeld & Nicolson, 2010, 340p) deel van sy Mandela-versameling?

Die tiende verteller is Karlien van Wyk, wat ‘n NG-dominee in die Welgemoed-gemeente in Bellville is. Sy is die dogter van Jan Grobbelaar. Haar vertelling dien as regverdiging van haar pa se politieke verligtheid. Sy val weg met hierdie sin: “Die laaste paar maande het ek met meer as een gesin kontak gehad wat ‘n kind van ‘n ander ras aangeneem het” (154). Dan volg die onvermydelike: “Ons is almal mense met dieselfde behoeftes en ons is almal wonderlik deur God geskep” (155). Daarna volg darem hierdie kwalifisering: dat “ander kulture en rasse vir my wel anders is” (155). “Verskillende rasse verkies dikwels om apart van mekaar te leef” (160). Maar dan trap sy weer in ‘n gat met die opmerking dat “ongemaklikheid” oor mense se andersheid ‘n “vorm van rassisme” is (155). Die soort teologiese opleiding wat deesdae op Stellenbosch aangebied word en daarby by voorkeur in Engels, het haar op dieselfde politieke pad as haar pa aangehelp, bv ‘n “healing of memories”-kamp. “Ek was geskok om te hoor van die seer wat my medeklasmaats ervaar het” (159). “Ek het die Belydenis van Belhar onderteken” (160).

Die elfde verteller is Esther von Waltsleben, ‘n vryskut-aktrise en regisseur, wat in haar “Drama Studio” ook drama-afrigting aanbied. “Mense is mense” (165). “Ek glo dat alle mense gelyk is. Om mense van ‘n ander kultuur of kleur as minderwaardig, heidens of barbaars te sien, is onkundig. Dit frustreer my dat mense steeds dink dat iets so toevallig soos waar jy gebore is en watter kleur jou vel is, jou status bepaal” (164). “Die arrogansie van die Afrikaner wat dink hy is beter as ander het al keer op keer soos ‘n visgraat in my keel vasgesteek … Hoe durf jy dink net omdat ek dieselfde kleur vel as jy het, voel ek soos jy? Wat ‘n arrogante en eiegeregtige aanname om te maak” (166). “Rassiste groepeer mense en maak die aanname dat ‘hulle almal so is’ eerder as om mense as individue te erken of ‘n kans te gun” (170). “In plaas van kleurblind wees, moet ons kleur raaksien en die diversiteit van al die pragtige mense van ons land erken” (171).

Weens onvrugbaarheid het sy en haar man besluit om ‘n kind aan te neem. Dit blyk toe “as ons ‘n wit babatjie wil aanneem, ons tot ag jaar gaan wag. As ons oop is vir ‘n swart babatjie, kan ons binne drie maande ouers wees” (167). Soos sy sê: “Mense is mense,” dus behoort bloot ‘n verskil in velkleur mos nie ‘n probleem te wees nie. Genetiese faktore, dus oorerwing (buiten velkleur), word in hierdie geledere geïgnoreer. Alles wat goed is kan mos aangeleer word. Tog het haar man hierdie klein genetiese verskilletjie nie sonder meer aanvaar nie: “Hier sien ek hoe hy worstel” (167). Maar sy polities verligte vrou het hom gehelp om hierdie probleempie te oorkom. Daar was “in daardie tyd toe skielik ook ‘n geleentheid … om ‘n wit babatjie aan te neem” (167). Toe was haar man “die een wat sonder enige twyfel nee gesê het” (167). “Die skaapmentaliteit van die mens tesame met ‘n ingebore vrees vir die onbekende het niks gedoen om die rassevure te blus nie … dit is tyd om stil te bly en te luister” (170). Danksy bv die aanneming van ‘n swart babatjie kan hierdie egpaar nou daarop aanspraak maak dat hulle “medemenslike mense [is] wat die Afrikakonsep van ubuntu nastreef” (172).

Die twaalfde verteller is Jan-Hendrik Opperman, ‘n onderwyser op Stellenbosch en die eggenoot van Von Waltsleben. Apartheid se “onsigbare muur … is oor die jare deur ‘n stelselmatige en sistemiese indoktrinasie opgerig” (165). “Daar gaan altyd verskille tussen mense wees” (171), maar dan vervolg hy met ooreenkomste: “Almal wil veilig wees, kos hê, liefde gee en ontvang” (171). In vergelyking met sy vrou het hy min te sê en hy formuleer sy standpunt sonder venyn. Dalk het hy geleer om “stil te bly.” Hy is ongetwyfeld die minder verligte element in die huis. ‘n Mens kan maar net hoop namate die baba groter word, hy die uitdagings sal kan hanteer.

Die dertiende verteller is Wouter Wessels, ‘n lid van die Vrystaatse provinsiale wetgewer en onderleier van die VF Plus in daardie provinsie. Hy karakteriseer ons onverkwiklike situasie soos volg: “Die staatskas ervaar enorme druk en staatskuld neem drasties toe. Hierdie tekort beteken dat die regering al hoe minder geld het om in maatskaplike behoeftes van die al hoe meer verarmde bevolking te voldoen en dat daar nie geld is om in infrastruktuurontwikkeling te belê nie. Belasting en tariewe verhoog buitensporig in ‘n poging van die regering om sy inkomste te verhoog. Dit skep ‘n bose kringloop waardeur die middelklas verarm, besighede gesluit en werkloosheid toeneem” (174). Hierdie situasie skep die moontlikheid van ‘n revolusie deur die gepeupel. Dit kan nie ingevolge “sondebokpolitiek” (175) goedsmoeds aan apartheid en dus die blankes toegedig word nie. Die ondoeltreffende, korrupte ANC-regering moet myns insiens die hoofverantwoordelik aanvaar vir die ellende waarin die land verval het.

Wessels verwys tereg na Jacob Zuma se leuen waarvolgens die blankes die grond in Suid-Afrika gesteel het (176) en Julius Malema se rassistiese opmerking: “We are not calling for the slaughtering of whites, at least nor for now” (177). Daar is baie ander leuens, bv: “Die ‘lieg’ dat Afrikaans ‘n rassistiese taal is. Die ‘lieg’ dat wittes alles wat hulle het, gesteel het en nie verdien nie, … Die ‘lieg’ dat regstellende aksie en swart ekonomiese bemagtiging tot voordeel van almal is en dit regverdigbaar is om teen bruines, wittes en Indiërs op grond van ras te diskrimineer” (177), ens. Wessels het dit teen “kosmetiese nasiebou” en “kunsmatige nasietrots,” asook dat “almal slegs Suid-Afrikaners” is en almal maar na ‘n enkele taal, naamlik Engels, kan oorskakel (178). Volgens hom is dit verkeerd om van alle blankes te verwag dat hulle om verskoning moet vra “vir die foute van die verlede” (178). “Ons verskille ten opsigte van onder andere kultuur, taal en godsdiens moenie geïgnoreer word nie, maar eerder bestuur word” (179). “Die enigste manier om werklik toekomsgerig te wees, is om rasgebaseerde wetgewing en kwotas uit te faseer en die klem op meriete en gelykheid te plaas” (180). Maar meriete impliseer juis ongelykheid.

Die veertiende verteller is Pieter van Niekerk, die medesamesteller van die boek. Hy word ‘n “voetsoolteoloog” en ‘n “kampvegter vir die menswaardigheid van die geringstes in die samelewing” genoem (181). Hy veg dus selektief – nie om menswaardigheid vir almal nie. Sy verligtheid blyk uit die feit dat hy ‘n ANC-leier as “comrade” aangespreek het, wat aanstoot aan lede van ‘n NG kerkraad gegee het (185). As sendeling wou hy nie as “meneer” of “eerwaarde” aangespreek wees nie, maar as “doktor” (186), wat myns insiens afkeuringswaardig is.

Die vyftiende verteller is Desmond Tutu. By die samestellers is die waardering vir Tutu so (ongekwalifiseerd) groot dat Tutu nie eens ‘n oorspronlike bydrae tot die boek gelewer het nie. ‘n Fragment is hergepubliseer uit een van sy boeke. Tutu vertel van die moeite wat hy gedoen het om sy kinders vry van die “breinspoeling” van Bantoe-onderwys te hou deur hulle in Swaziland te laat skoolgaan (187). Hy beweer dat hy by ‘n restaurant op die Suid-Afrikaanse platteland na ‘n venster beduie is waar hy kon sê wat hy wou koop. “Tot vandag toe onthou ek hoe seer ek gemaak is” (189).

In Afdeling 3 stel die samestellers “remedies” vir rassisme voor. Die goue reël is: “Alles wat julle wil hê dat die mense aan julle moet doen, moet julle ook aan hulle doen” (Matt 7:12) (196). In hierdie verband verkies die samestellers om “veral ons wit mense” aan te spreek (196). Ons mag nie “meerderwaardig en paternalisties” optree nie, want “niemand is beter as ‘n ander nie” (197). In sekere opsigte is laasgenoemde sinsnede myns insiens dikwels nie waar nie. Party mense is geestelik, bv intellektueel, beter toegerus as ander; dus slimmer. Ander mense is dalk ligaamlik beter, bv kan beter hardloop. Afrikaanssprekendes word aangemoedig om ‘n “inheemse Afrikataal” aan te leer (198), maar daar word nie voorspraak vir die aanleer van Afrikaans gedoen nie. Dit is in ooreenstemming met die nieu-US-gewoonte. Die samestellers voel ook positief daaroor om aandele vir plaaswerkers in boerderye te gee (200). “Ryk en arm leerders” moet “gelyke geleenthede kry” (201) en hulle beveel aan dat “ekstra klasse gratis aan die leerders wat sukkel” gegee word (200). Daar kan gesprekke oor bv “dekolonisasie, wit bevoorregting en swart bewustheid op kampusse” gehou word (202). Divine Robertson van die US se Fakulteit Teologie het tot hierdie gevolgtrekking gekom: “dat dit letterlik net ons velkleur is wat verskil” (203-204).

Die samestellers sluit die boek af deur na die volgende mening van Willem de Klerk te verwys: “Ondanks alles het hy steeds geglo dat daar eendag ‘n breë Suid-Afrikanisme sal wees waar kleur nie die bepalende faktor is nie” (205). Die blanke lesers word hier heel moontlik doelbewus in die duister gehou oor wat hierdie Suid-Afrikanisme behels. Volgens Willem de Klerk is verwestering “nie meer die bestemming van die swart mense nie; ‘n oorwegend Afrikakultuur is die bestemming van die wit mense!* By die nasionale kongres van die Suid-Afrikaanse Vereniging vir Kultuurgeskiedenis op Wellington, in Julie 1994, sê hy (sy beklemtoning): ‘Vroeër het ons die Afrikakultuur probeer verwesters. Ons uitgangspunt was Eurosentrisme. Nou is ons in die proses waar Afrosentrisme voorop gaan staan. My stelling is dus dat die skep van ‘n nuwe kultuur vir Suid-Afrika, afrikanisering van ons kultuur beteken. Vroeër was die Westerse kultuur die model, met so ‘n paar teksture van Afrika bygevoeg. Nou moet dit ‘n Afrikakultuur word met Westerse tradisies daarin saamgevoeg … ‘n Europees-getinte Afrosentriese kultuur ‘” (Attie van Niekerk, Anderkant die reënboog, Kaapstad: Tafelberg, 1996, p 3-4). Kortom, Afrikanerkultuur en -identiteit is (grootliks) in sy swernoot. Willem sê nie of hy in sy noppies is met wat sy broer, FW de Klerk, vermag het nie, maar daar is destyds algemeen aanvaar dat Willem selfs meer verlig as FW was. [* Dinge word omgedop. Dit laat my dink aan die stelling dat die blanke regering nie tuislande vir die swartes moes geskep het nie maar eerder een vir die blankes of Afrikaners.]

Kortom, ek dink ons kan Pieter van Niekerk en Chris Jones nie daarvan beskuldig dat hulle die verskynsel van rassisme objektief en ewewigtig aanbied nie; dalk selfs nie eens eerbaar nie.

Leon Lemmer: Politieke oorverligtheid en ware verligtheid

In sy outobiografie skryf FW de Klerk: “The tensions within the [National] Party were reflected in a growing debate in the Afrikaans newspapers which strongly advocated reform and campaigned for a new approach. Already, during 1966, my brother, Dr Willem de Klerk, who was then a professor at the University of Potchefstroom, made a speech that sparked off a major national debate. In his speech he divided the white population, but more specifically the Afrikaners, into three groups: the verligtes or enlightened group, who were inclined to over-hasty and ill-considered change; the verkramptes, literally the cramped people, who opposed every form of change; and then the positive, balanced group who accepted the necessity of change, but who wanted to promote ordered and goal-oriented change. The speech was seized on by the media and the last category very quickly disappeared from the debate. Only the verligtes and the verkramptes remained. The verligtes were regarded as being good and progressive and the verkramptes were seen as being antiquated and unacceptable. The newspapers had a field day hanging the two labels around the necks of leading politicians” (The last trek – a new beginning: the autobiography, Londen: Macmillan, 1998, p 79).

Die Afrikaanse gedrukte of hoofstroom-koerante (deesdae is sodanige koerante uitsluitlik dié van Naspers/Media24) het destyds politieke hervorming fanaties bepleit; dermate dat hulle, soos die Engelstalige koerante, die publiek op groot skaal oor die verloop van die grondwetlike onderhandelings en die soort samelewingsopset waaroor ooreengekom is, mislei het. Ek het al by verskeie geleentheid ‘n oproep gedoen dat oudredakteurs soos Ton Vosloo en Hennie van Deventer die publiek eerlik moet inlig oor die politiek-ideologiese kartelvorming waaroor hulle in die geheim ooreengekom het. Ná aftrede lewer hierdie oudredakteurs graag kommentaar oor ‘n groot verskeidenheid onderwerpe ten einde ‘n bietjie langer te probeer baai in die gloed van hulle eertydse aansien of belangrikheid. Maar die verskaffing van inligting oor die genoemde kartelkonkelry word soos gif vermy. Hulle aanvaar nie openlik mede-verantwoordelikheid vir die negatiewe gevolge van die 1990/94-ramp nie.

Dit was baie maande ná die aanvang van Jacob Zuma se presidentskap dat in die Afrikaanse en ander koerante begin is om Zuma en die ANC-regering daadwerklik te kritiseer. Tydens die Nelson Mandela-era (1994-1999) het dit ten alle koste om die bevordering van versoening gegaan. Kritiek op swart politici en sommige van hulle se terroristiese verlede is (feitlik) nooit gepubliseer nie. In die Thabo Mbeki-era (1999-2008) is gepubliseerde kritiek grootliks tot twee sake (MIV en Zimbabwe) beperk. Dat polities “korrekte” sensuur steeds springlewendig op Netwerk24 is, weet diegene wat daar kommentaar probeer lewer wat nie byderwets genoeg is nie.

Soos FW de Klerk tereg aandui, is broer Willem se drievoudige onderskeid spoedig tot twee verskraal. Voortaan was jy óf verlig óf verkramp. Daardie twee terme dien dus as etikettering en stereotipering. In die nuwe Suid-Afrika is feitlik net verligtheid in die pers en in die openbaar aanvaarbaar. In die praktyk beteken verligtheid dat voorkeur aan die belange van swartes bo dié van blankes gegee word. Verkramptes word oordrewe gekarakteriseer as diegene “who opposed every [!] form of change.”

Die rede waarom FW de Klerk die derde moontlikheid noem, is omdat hy homself aanvanklik tussen hierdie twee uiterstes geposisioneer het. Hy maak dus daarop aanspraak dat hy positief en gebalanseerd is. Maar hy het nie daarin geslaag “to promote ordered and goal-oriented change” nie. Die jare 1990/94 en daarna was chaoties en die roemlose oorgawe aan swart mag kon uit die oogpunt van die blankes en Westerse beskawing kwalik ‘n trotse of eerbare doel gewees het. FW de Klerk het dus in die ongunstige sin van die woord ‘n verligte geword, dus iemand “who inclined to over-hasty and ill-considered change.” Erger, hy was nie net tot radikale verandering geneig nie; hy het dit gekonkretiseer tot ons onverkwiklike, revolusionêr-veranderde, daaglikse werklikheid. Die blankes wat hierdie politieke veranderings aan ons opgedring het en die blankes wat ons huidige onbehaaglike situasie aanprys, noem ek oorverligtes.

Sedert 1966 word verligtheid in Suid-Afrika feitlik net in hierdie politieke sin gebruik. Dit is uiters beperkend. Willem de Klerk het nie die term of die begrip “verligtheid” uitgevind nie. In die konteks van Europa word die betitelling “Enlightenment” of “Aufkläring” reeds lank gebruik om ‘n bepaalde periode of geestesstroming te karakteriseer. Die blote begrip “verligting” in die sin van bv enersyds die liggaamlike of emosionele ontslae raking van iets en andersyds die geestelike bevryding of verheldering danksy nuwe idees, is seker baie ouer as die benaming van daardie era. In die geestelike konteks lei hierdie ontlading, hierdie lig wat blink nuwe idees versprei waar daar duisternis was, tot ‘n tydelike maar redelik stabiele of geykte verstekstandpunt, wat Thomas S Kuhn (1922-1996) ‘n paradigma genoem het (The structure of scientific revolutions, 1962/1970, 219p).

Oor die natuurwetenskappe skryf Kuhn: “In the early stages of the development of any science different men confronting the same range of phenomena, but not usually all the same particular phenomena, describe and interpret them in different ways. What is surprising … is that such initial divergences should ever largely disappear. For they do disappear to a very considerable extent and then apparently once and for all. Furthermore, their disappearance is usually caused by the triumph of one of the pre-paradigm schools, which, because of its own characteristic beliefs and preconceptions, emphasized only some special part of the too sizable and inchoate pool of information” (p 17).

Die skeppingsparadigma is in die natuurwetenskappe met dié van die oerknal en biologiese evolusie vervang. Hierdie nuwe paradigmas slaag egter nie daarin om alles bevredigend te verklaar nie, bv die oorsaak van die oerknal en die oorgang van nie-lewe tot lewe. Waarom dan hierdie paradigmaverskuiwing, hierdie redelik algemene aanvaarding van ‘n nuwe paradigma? Kuhn antwoord: “To be accepted as a paradigm, a theory must seem better than its competitors, but it need not, and in fact never does, explain all the facts with which it can be confronted” (17-18).

In die politiek sou ‘n mens kon sê dat Suid-Afrika tydens die Britse koloniale bewind, asook in die twee Boere-republieke, en daarna tot in die begin van die jare negentig rassesegregasie as politieke paradigma gehad het. In die 1980’s het ernstige vermurwing egter intree. FW de Klerk roem daarop dat hy op 2 Februarie 1990 die paradigmaskuif (p 162, 166) na rasse-integrasie gemaak het; ‘n absolute breuk met feitlik ons hele voorafgaande geskiedenis. Daarom is sy ingrypende koersverandering ‘n toonbeeld eerder van revolusie as evolusie. In hierdie proses is verkramptheid, wat in rassesegregasie vergestalt is, met verligtheid, wat in rasse-integrasie uitdrukking vind, vervang. Terselfdertyd is die blanke politieke bewind met ‘n swart regering vervang.

Die verligtheids- of integrasieparadigma is soortgelyk aan die verkramptheids- of apartheidsparadigma deurdat net sekere verskynsels in ag geneem word. Die verkramptes gee voorkeur aan die belange van blankes terwyl die verligtes die belange van swartes voorop stel. Albei benaderings ly aan selfopgelegde beperkings. Om die probleem te probeer oplos, is eerder ‘n kwalitatiewe as ‘n kwantitatiewe benadering die beste. Wat oënskynlik verkieslik is, is nie om die (skynbaar) beste belang van die meerderheid inwoners na te jaag nie, maar eerder om sorg te dra dat Suid-Afrika ‘n voorpoedige en vooruitstrewende land is. Tydens rassesegregasie was Suid-Afrika ongetwyfeld ‘n doeltreffender, ordeliker, korrupsievryer, meer beskaafde, ens, samelewing.

Die Europese Verligting was kenmerkend van die 18de eeu en word soms die “Age of Reason” genoem ten einde dit te onderskei van die Romantiek van die 19de eeu waarin sterk op die gevoel en intuïsie gesteun is. Hierdie verligting/verheldering van die gees is moontlik gemaak deur op die mens se verstandelike vermoëns te steun. Die gebruik van die mens se rede/verstand het insig moontlik gemaak. Die ideaal was die volle verstaan van ‘n situasie en uiteindelik van die (sintuiglike) werklikheid in sy geheel. Hierin speel wetenskaplike kennis ‘n deurslaggewende rol.

Ek het duidelikheidshalwe ‘n skerper veralgemenende onderskeid tussen die Verligting en die Romantiek gemaak as wat streng gesproke geregverdig kan word, want sowel die rede as emosie speel ‘n rol in iedere mens se lewe. Die onderskeid is dus meer ‘n kwessie van oorwig of waar die klem geplaas word. By ‘n verligte mens speel die rede die dominante rol. Die volle rasionele verstaan van die werklikheid bly die ideaal en is nog nie (naasteby) bereik nie. Die beperkinge waaraan die mens se rede onderhewig is, behoort liefs ruiterlik erken te word.

Willem de Klerk het die twee terme, verlig en verkramp, gekies nie om bloot twee politieke standpunte te onderskei nie, dus feitelike inligting oor te dra nie, maar ook om mense emosioneel ten gunste van verligtheid (waaraan hy voorkeur gegee het) en teen verkramptheid te beïnvloed. Soos die mens het hierdie terme dus sowel ‘n rasionele as ‘n emosionele dimensie.

Die punt waarby ek wil uitkom, is dat bv polities regses, reg(s)denkendes of behoudendes, wat in die nuwe Suid-Afrika as verkramptes verguis word, ingevolge ‘n breër vertolking van verligtheid (dus verligtheid as rasionaliteit) veel meer verlig/verhelder kan wees as diegene wat ek hier bo as polities oorverlig gekarakteriseer het. Dit word deesdae in blanke geledere algemeen erken dat regses veel meer realisties die aard van die nuwe Suid-Afrika voorspel het as die linkse oorverligtes. Dit kan myns insiens aan die klinies-rasionele benadering van regses toegeskryf word omdat hulle hulle nie laat mislei het deur emosionele argumente oor benadeling, uitbuiting, onreg, ongeregtigheid, skuldgevoelens, verskoningvraery, immoraliteit, ens, nie; ook nie deur irrasionele argumente oor bv gelykheid en eendersheid waar ongelykheid en verskille (bv in geletterdheid) wesenlike hiërargieë daarstel nie.

Onderskrywing van my breër vertolking van verligtheid is te kry in die geskrifte van die Duitse filosoof, Immanuel Kant (1724-1804), wat algemeen beskou word as een van die begraafdste en invloedrykste filosowe. In sy 1784-essay, “What is enlightenment?” (die volledige vertaalde teks is op die internet beskikbaar), bied Kant ‘n heldere verduideliking van hierdie begrip. Sy opstel is net drie bladsye lank. In die eerste paragraaf som Kant die kern van sy betoog soos volg op:

“Enlightenment is man’s release from his self-incurred tutelage. Tutelage is man’s inability to make use of his understanding without direction from another. Self-incurred is this tutelage when its cause lies not in lack of reason but in lack of resolution and courage to use it without direction from another. Sapare aude! ‘Have courage to use your own reason! – that is the motto of enlightenment.”

Dus, ‘n mens moet ontslae raak van die voogdyskap of onmondigheid waarmee jy jouself kan opsaal. Jy moet die moed hê om self dinge te probeer verstaan pleks van sonder meer die menings van andere te aanvaar en hulle na te volg. Waarteen Kant dit dus het, is geestelike, spesifiek intellektuele, luiheid. Moenie ‘n slaafse navolger wees nie. Dink vir jouself. Gebruik jou verstand. Jou intellek is die beste middel wat jy het om dinge te verstaan. Om self te dink, beteken nie dat jy nie van ander standpunte kennis moet neem nie. Neem verkieslik kennis van talle standpunte maar besluit dan so onafhanklik en rasioneel moontlik self wat jou standpunt is. (Terloops, dít is die kern van akademiese vryheid, wat in die nuwe Suid-Afrika in groot mate nie meer aan ons universiteite bestaan of geduld word nie.)

In sy tweede paragraaf brei Kant uit op bostaande eerste paragraaf: “Laziness and cowardice are the reasons why so great a portion of mankind, after nature has long since discharged them from external direction (naturaliter maiorennes), nevertheless remains under lifelong tutelage, and why it is so easy for others to set themselves up as their guardians. It is so easy not to be of age. If I have a book which understands for me, a pastor who has a conscience for me, a physician who decides my diet, and so forth, I need not trouble myself. I need not think, if I can only pay – others will easily undertake the irksome work for me.”

Toegepas op ons huidige situasie kan ‘n mens sê: Moenie toelaat dat bv Max du Preez vir jou voorskryf wat om van Afrikaners of Afrikaans te dink nie, net so min as wat Leopold Scholtz jou mening oor bv Donald Trump behoort te bepaal. Moenie toelaat dat propaganda van die politici en die hoofstroom-inligtingsmedia jou breinspoel nie. Alle lees- en kykstof moet rasioneel-krities benader word; ook Leon Lemmer se rubrieke. Intellektuele vermoëns verskil maar hulle hoef enersyds nie agteruit te gaan nie of andersyds staties te wees nie. Elkeen kan ‘n poging aanwend om sy intellektuele vernuf deurlopend te verbeter.

Kant skryf: “If we are asked, ‘Do we now live in an enlightened age?’ the answer is, ‘No,’ but we do live in an age of enlightenment … the obstacles to general enlightenment or the release from self-imposed tutelage are gradually being reduced … Men work themselves gradually out of barbarity if only intentional artifices are not made to hold them in it.” Realistiese vertroue in rasionaliteit, dus in verligting of verheldering in die breë sin, is die grondslag vir ‘n sinvolle benadering tot die werklikheid, insluitende ons huidige onverkwiklike politieke werklikheid.

Leon Lemmer: Kruipsug by die hoëpriesters van Afrikaans

CJ Langenhoven (1873-1932) het ‘n deurslaggewende rol in die 1925-erkenning van Afrikaans as amptelike taal gespeel. Deesdae sou hy as ‘n taalbul bekend gestaan het. Oor Afrikaans het Langenhoven geskryf: “Hij is die enigste witmanstaal wat nie onmiddellik oor die see kom nie” (JC Kannemeyer, Langenhoven: ‘n Lewe, Kaapstad: Tafelberg, 1995, p 269). Let op die “hij” – nie “sij” nie. Afrikaans is “ons kostelikste roem, ons hoogste besitting: die één enigste witmanstaal wat in Suid-Afrika gemaak is en nie oor die seewater klaar gekom het nie, wat die spore van lief en leed dra van alles wat ons vadere hier deurleef en deurworstel en deurtriomfeer het; die één band wat ons as nasie aanmekaar heg; die uitgedrukte siel van ons volk” (331-332). Vir vollediger inligting kyk: “CJ Langenhoven oor Afrikaans: ‘My pêrel van grote waarde'” (Praag 16.05.2015).

Deesdae word Langenhoven verguis omdat hy Afrikaans ‘n witmanstaal (of witmenstaal) genoem het. Dit is egter ‘n feit dat Afrikaans die taal van blanke Afrikaanssprekendes is en nie soos bv Engels klaargemaak oor die see gekom het nie. Langenhoven het nie gesê Afrikaans is uitsluitlik die taal van wit mense nie, al is dit die waarheid dat hoofsaaklik blankes aan Afrikaans beslag gegee het. ‘n Hedendaagse neiging is dat sodra blankes en veral Afrikaners op prestasies of eiendomsreg aanspraak maak, ‘n koor van protes opklink, bv dat die toekoms van Afrikaans om kwantitatiewe redes by bruin sprekers berus. Daar is selfs taalkundiges wat die ontstaan van Afrikaans aan Khoi-beïnvloeding toeskryf eerder as aan die natuurlike vervorming wat Nederlands waarskynlik mettertyd plaaslik grootliks vry van beïnvloeding deur inheemse tale sou ondergaan het. In die huidige politieke klimaat moet daar blykbaar goeie (en net goeie) invloed aan die inheemses en die slawe toegeskryf en hulle benadeling deur blankes beklemtoon word.

Dit is bekend dat Langenhoven rede gehad het om nie baie beïndruk met sy enigste kind, Engela (1901-1975), te wees nie. Anders as Langenhoven was Engela “‘n vrou sonder ‘n missie” (217-218). Engela en haar gesin wou nie in die skaduwee van hulle Langenhoven-verbintenis loop en deel van bv Sarah Goldblatt (1889-1975) se “Langenhoven-industrie” wees nie (43). Willemien Brümmer (gebore in 1974) is Engela se enigste kleindogter (672). Brümmer is ‘n joernalis wat bekend is vir haar politieke byderwetsheid, wat dikwels in smartvraatberigte uiting vind. Dit is dalk die onvanpaste nagloed van Langenhoven wat aanleiding tot haar bespreking van die jongste uitgawe van die Afrikaanse woordelys en spelreëls (Kaapstad: Pharos, 2017, xxxiv, 757p, R450) gegee het (Die Burger, 5 Augustus, p 11). In hierdie proses bevorder sy agterkleinkind kwalik ‘n positiewe beeld van Langenhoven se nalatenskap.

Brümmer begin haar bespreking op ‘n feministiese noot: “Vir die eerste keer in ‘n 100 jaar het Afrikaans haar borstrok uitgetrek en word sy nou amptelik in al haar kleurryke en verleidelike variëteite opgeneem in die bybel van Standaardafrikaans, die Afrikaanse woordelys en spelreëls (AWS).” Dit is myns insiens ongewens om ‘n artikel oor Afrikaans met verwysing na vroue-onderklere te begin, des te meer omdat Afrikaans nie vroulik is nie. Met die woord “borstrok” gee Brümmer valslik te kenne dat Afrikaans ‘n eeu lank ingeperk is; dat die “kleurryke en verleidelike” variëteite van Afrikaans nou vir die eerste keer in Standaardafrikaans toegelaat word. Onderliggend is daar die gewilde maar valse insinuasie dat Standaardafrikaans, soos Afrikaners, (minstens) ‘n eeu lank benepe was. Volgens die HAT beteken “benepe”: benoud, beklemd, bekrompe, kleinsielig. Vergelyk bv Brümmer se ongunstige uitbeelding van Afrikaners in haar drama, Braai (2014).

Die waarheid is dat Standaardafrikaans, soos enige ander standaardtaal, nog altyd uit sy variëteite saamgestel is. ‘n Standaardtaal kom nie van nêrens nie. Wat uit die jongste AWS blyk, is dat die lede van die Taalkommissie van die Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns polities byderwets in groter mate as voorheen woorde uit bv Namibiese Afrikaans en Oranjerivierafrikaans in Standaardafrikaans opgeneem het. Ooreenkomstig haar linkse politieke ingesteldheid noem Brümmer hierdie variëteite “susters” van Standaardafrikaans. Eintlik is hulle maar net voedingsbronne. Daar is nog ‘n “suster,” by uitstek ‘n bruin suster, want Brümmer voeg by: “en natuurlik Kaaps.”

Soos talle van die huidige hoëpriesters van Afrikaans stel Brümmer Kaaps sonder meer gunstig voor. Dit is glo een van Afrikaans se “kleurryke en verleidelike variëteite.” Kaaps kan Afrikaanssprekers egter tot die onnodige en oorvloedige gebruik van bv Engelse woorde verlei. Taalsuiwerheid is blykbaar deel van die borstrok waarvan maar ontslae geraak kan word. Waarom het die Afrikaans-indoenas nie die elementêre moed om te sê dat die Engelsbesoedeling van Kaaps verwerplik is nie? Omdat die voortbestaan van Afrikaans van bruin mense afhanklik is? Dan soveel te meer moet Afrikaans so duidelik moontlik van Engels onderskei word.

“Die AWS was baie jare lank die domein van wit mans.” Brümmer noem dit ‘n “slang in die gras,” sonder om te erken dat daardie mans uitstekende werk gedoen het. ‘n Ander slang is glo die term “Standaardafrikaans.” Die polities byderwetse voorsitter van die Taalkommissie, Gerhard van Huyssteen, verkies die term “Algemene Afrikaans,” ‘n frase wat in vaagheid uitmunt, maar dit voldoen aan sy politiek-gemotiveerde vereiste van inklusiwiteit. Sowel algemeenheid as inklusiwiteit druis egter in teen die tradisionele en noodsaaklike normerende rol van die AWS. Maar ons lewe in ‘n tyd waarin norme misken word en wanorde toeneem. Die benaming “Standaardafrikaans” sê presies wat bedoel word. Die beswaar daarteen is polities gemotiveerd. Norme bevorder ordelikheid maar doen glo inbreuk op vryheid. Norme, eintlik enige vorm van gesag, mag deesdae nie meer deur blankes uitgeoefen word nie. Maar dwarsoor die wêreld stel blankes navolgingswaardige voorbeelde op talle terreine en in baie opsigte.

Dit was feitelik korrek toe voorheen van Algemeen-beskaafde Afrikaans gepraat is, juis omdat die spreektaal van die opperklas wêreldwyd grootliks die standaardtaal bepaal. Maar in die nuwe Suid-Afrika is dit deesdae taboe omdat blankes en veral Afrikaners polities byderwets nie as maatstaf aanvaarbaar is nie. Deesdae word teen die feite in gepoog om almal feitlik in alle opsigte gelyk en eenders te verklaar. Hiërargieë is uit. Voorheen het Christo van Rensburg tereg geskryf: “Standaardafrikaans [is] eintlik ‘n dialek wat bokant Afrikaans se dialekte [of variëteite] staan” (So kry ons Afrikaans, Pretoria: Lapa Uitgewers, 2012, p 117) en “‘n bodialektiese standaardtaal … dwing … dialekte altyd meer en meer na die standaardtaal” (125). Maar dit sal nie gebeur as bv Kaaps pleks van Standaardafrikaans deurlopend en ongekwalifiseerd verheerlik word nie.

Deesdae munt Van Rensburg uit in die toepassing van politieke oorverligtheid op Afrikaans. Volgens hom het Afrikaans al voor 1652 aan die Kaap ontstaan, danksy die omgang van die vindingryke Khoi-Khoin met Seemansnederlands. En Ernst Kotzé beweer dat Kaaps die bakermatvorm van Afrikaans is (Praag 11 Februarie). Sommige Afrikaanstaalkundiges dring aan op die herstandaardisering van Afrikaans. Daar word beweer dat die soort Afrikaans wat nie-wittes praat tradisioneel dermate uit Standaardafrikaans geweer is dat (ingrypende) herstandaardisering moet plaasvind.

Ons het in 1990/94 ‘n roem- en mandaatlose politieke revolusie beleef. Nou moet blykbaar op ‘n soortgelyke ingrypende manier met Standaardafrikaans gehandel word. Voorheen het blankes besluit oor wat eerbare of ordentlike Afrikaans is. Nou is dit die beurt van die nie-wittes om die kitaar te slaan. Die blanke De Klerk-kornuite kruip agterna, buig agteroor om eerder linkse politiek as die heil van Afrikaans ter wille te wees. Brümmer haal aan wat Van Rensburg oor die doel van hierdie herstandaardisering van Afrikaans te sê het: “sodat sy dialekte – die manier van praat in die Kaap, die manier van praat van die Griekwas, die manier van praat in die Karoo – ook in beginsel weerspieël word en nie vanweë politieke oorwegings uitgehou word nie.” Die teenoorgestelde is nou waar: Politieke oorwegings pleks van taaloorwegings gee deesdae (deurslaggewend) aanleiding tot insluiting in Standaardafrikaans; én uitsluiting – dink aan die talle “rassistiese” Afrikaanse woorde wat deurlopend geïdentifiseer en in die ban gedoen word. Dit verarm die seggingskrag van Afrikaans.

By die allernoodsaaklikste voorbehoud oor Kaaps kom die Afrikaans-indoenas nie uit nie. Woorde en uitdrukkings in Kaaps kan waar nodig of wenslik in Standaardafrikaans opgeneem word, maar myns insiens slegs as hulle met die taaleie versoenbaar is; dus (verkieslik net) in soverre hulle nie Engels is nie. Wat hard en duidelik gesê moet word – en ek wag reeds lank en skynbaar tevergeefs dat een of verkieslik meer van die Afrikaanshoëpriesters dit doen – is dat Kaaps in soverre dit Engels is suiwer taalkundig (dus nie-polities) vir Afrikaansgetroues verwerplik is; dat die gebruik en voortbestaan van Kaaps in sy huidige Engelsbesoedelde toestand nie bevorderlik vir die toekoms van Afrikaans is nie. Polities byderwets klink geen sodanige beswaar teen Kaaps op nie.

Die gevolg is dat instansies soos die Afrikaanse Taalraad (ATR), die Afrikaanse Taal- en Kultuurvereniging (ATKV) en die Afrikaanse Taalmuseum en -monument (ATM) voortgaan om by uitstek Kaaps te bevorder en nie Standaardafrikaans nie. Wat Afrikaans betref word die kwessie van taalsuiwerheid soos gif vermy. Daarmee dra die ATR, ATKV en ATM met oorgawe by tot die sabotering van die toekoms van Afrikaans as ‘n taal wat duidelik van Engels onderskeibaar is. Die gesindheid by hierdie drie instansies is sodanig dat die lojaalste ondersteuners van Afrikaans, te wete die regse of nie-verloopte Afrikaners, vervreem word.

‘n Vollediger weergawe van Brümmer se teks is op Netwerk24 (4 Augustus) gepubliseer. Daaruit blyk dat van haar politiek-geïnspireerde gif uit die berig in Die Burger gelaat is, bv “‘n eeu waarin veral die donkerder dialekte van Afrikaans vir ‘n lang tyd in ballingskap was.” “Ballingskap” is ‘n toespeling op bv ANC-kamerade wat tydens apartheid in die buiteland vertoef het. “‘n Groot keerpunt in die geskiedenis van die AWS het in 1991 gekom met die onkeerbare vernuwing wat in Suid-Afrika en wêreldwyd voortgestu het.” Dus, die oneerlike omverwerping van die blanke bewind in Suid-Afrika is blykbaar ongekwalifiseerd goed, maar daar word by implikasie darem erken dat die AWS deur politiek op sleeptou geneem is. Langenhoven was ongekwalifiseerd ten gunste van die blanke bewind en ‘n groot ondersteuner van Barry Hertzog. Brümmer, daarenteen, wek die indruk dat sy (ongekwalifiseerd) ten gunste van swart oorheersing en die (slaafse) navolging van internasionale neigings is.

Die feministiese Brümmer skryf: “Die achilleshiel van die AWS was dat dit baie jare lank die domein van die spreekwoordelike grysskoen-wit mans was.” Ingesluit by hierdie mans, wat skynbaar deur Brümmer geminag word, is haar oupagrootjie, JC Langenhoven. “Die ander slang in die klitsgras was natuurlik die woordjie ‘Standaardafrikaans’ wat vir baie in ons wye en droewe land ‘n vloekwoord geword het.” Dit is uitsluitlik in nie-Afrikanergeledere, waarby Brümmer haar klaarblyklik skaar, dat Standaardafrikaans ‘n vloekwoord kan wees. “Vloekwoord” is myns insiens in elk geval ‘n hoogs oordrewe etikettering. Brümmer verwys ook (smalend) na die “taalbulle” en “heilige koeie wat bly bulk.” Die voortreflike voorbeeld wat Langenhoven as een van die eerste Afrikaanse taalbulle gestel het, dien myns insiens steeds as inspirasie vir diegene wat die moed het om hulle vir die heil van Afrikaans te beywer en wat ‘n gesonde afkeer het van diegene wat weens vlakheid en opportunistiese linksheid die teenoorgestelde doen.

Die leuse, “Eendrag maak mag,” het ontstaan toe Nederlandse gebiede eeue gelede staatkundig saamgevoeg is. Hierdie frase is voor in die Statebybel gepubliseer en het op hierdie manier algemene inslag in Suid-Afrika gevind. Anders as in die geval van Engels word die variëteite van Afrikaans in die nuwe Suid-Afrika voortdurend beklemtoon pleks van uit te gaan van die standpunt dat eendrag ook wat Afrikaans betref bemagtigend kan wees. Vir diegene wat erns met die voortbestaan van Afrikaans maak, behoort Standaardafrikaans die enigste vorm van Afrikaans te wees wat aktief bevorder word. In sodanige saamstaan sal daar optimale krag wees. Die Afrikaans-indoenas besing egter nie net die voortreflikheid van Afrikaansvariëteite – Brümmer se “kleurryke en verleidelike variëteite” – nie; hulle verswak selfs die fokus op Afrikaans in sy geheel deur eerder die wenslikheid van meertaligheid te bepleit pleks van die ononderhandelbare noodsaaklikheid van Afrikaans.

Wat hierdie mense gerus moet besef, is dat meertaligheid Afrikaans kan uitsluit. Een van die besonge helde in (oor)verligte Afrikaansgeledere is die oud-Robbeneiland-prisonier, Neville Alexander (1936-2012), wat in sy persoonlike hoedanigheid Afrikaansdislojaal was. Hy het geskryf: “I have no doubt that the generations born in the 2020s and after will be completely trilingual, in that all children, besides being fluent in their home language, will – if this language is not English – also learn English and another important South African language, usually from the Nguni or the Sotho cluster” (Thoughts on the new South Africa, Auckland Park: Jacana, 2013, p 163). Afrikaans word nie eens genoem nie. Dit toon meertaligheid hoef nie Afrikaans in te sluit nie. Waarom volhard die hoëpriesters van Afrikaans dan met hulle pleidooie vir meertaligheid terwyl hulle hulle tyd en arbeid liewer aan die bevordering van Afrikaans behoort toe te wy?

‘n Ander bedenklike neiging by die Afrikaanshoës is om Afrikaans by voorkeur as ‘n Afrikataal voor te stel. Die Europese, bv Nederlandse, wortels van Afrikaans word dikwels verswyg en die Khoi- en slawe-invloed op Afrikaans word om opportunistiese politieke redes (oor)beklemtoon. Wat het dit vir diesulkes in die sak gebring? Onlangs het die ANC-regering dit onomwonde gestel dat hy “voorheen gemarginaliseerde amptelike Afrikatale” wil bevorder (Netwerk24, 7 Julie). Daardie bewoording is sorgvuldig gekies om Afrikaans doelbewus uit te sluit. Die ANC sal ongetwyfeld voortgaan om Afrikaans sover moontlik te benadeel. Geen kruipery deur Afrikaanshoëpriesters sal ‘n duit verskil hieraan maak nie. Waarom dan nie eerder wegbreek van politieke byderwetsheid en Afrikaans suiwer as voortreflike taal (dus nie-polities) bevorder nie?

Ek kyk nie televisie nie en op RSG luister ek feitlik net die nuusbulletins. Jare lank het ek die gehalte van Afrikaans op RSG probeer verbeter deur teksboodskappe oor taalfoute aan RSG te stuur, bv stappe neem pleks van doen, op komitees dien pleks van in, en die laakbare neiging om voorletters Engels pleks van Afrikaans uit te spreek. In Engels sal Van der Merwe se voorletters sekerlik nie Afrikaans uitgespreek word nie. Die neiging om voorletters Engels uit te spreek in Afrikaanse nuusbulletins dui op ‘n gebrekkige aanvoeling vir Afrikaans by sommige omroepers. My kommentaar is feitlik deurgaans deur RSG geïgnoreer, gevolglik het ek onlangs besluit om nie verder lugtyd en dus geld hierop te mors nie.

RSG se gesindheid jeens Afrikaans blyk duidelik uit die titel van die Sondagprogram, “Die tale wat ons praat.” Meertaligheid word geïmpliseer. RSG se voorliefde vir Afrikaansvariëteite blyk ook duidelik uit hierdie program. Die ATKV adverteer graag sy polities byderwetse benadering tot Afrikaans in ‘n advertensie wat hierdie program voorafgaan. Hierdie advertensie het al dermate geradbraakte Afrikaans ingesluit dat ek dit liewer nie wou hoor nie. Tans word gesê: “Dit maak nie saak hoe jou Afrikaans klink nie,” waarmee geradbraakte Kaaps weer eens by implikasie goedgepraat word. Dus, mors maar met Afrikaans, die ATKV hou in elk geval daarvan.

Diegene in die voorste gestoeltes van Afrikaans moet in belang van die heil van Afrikaans dringend besin oor die weg wat hulle ingeslaan het. Politiek-gemotiveerde oogmerke soos versoening en meertaligheid sal moet plek maak vir voorkeur aan Afrikaans. Wat Afrikaans betref behoort evolueerende Standaardafrikaans pleks van bv Kaaps ondersteun te word. Standaardafrikaans is die enigste vorm van Afrikaans wat doeltreffende verskansing teen verswelging deur Engels kan bied. Ek beskou Kaaps eerder as ‘n mengeltaal as ‘n Afrikaansvariant. Dit is ‘n erflating van pro-Britse en anti-Afrikanersentiment onder bruin mense. Kaaps stel aan Afrikaanssprekendes ‘n bedenklike voorbeeld van taalgebruik. Die verheerliking van Kaaps deur verskeie vooraanstaande taalkundiges dien as aanmoediging vir Afrikaanssprekers om ewe loslit, dus sonder borstrok, hulle taal met onnodige Engels te besoedel.

Die Afrikaans-indoenas sal ook dringend hulle aanvoeling vir taaleie-Afrikaans moet verbeter. In die jongste AWS word ‘n woord soos “kompleks” (p i, v) pleks van ingewikkeld en “konsep” (p x) pleks van begrip (p xix) redaksioneel gebruik. Ter wille van die behoud van Afrikaans moet hy op so ‘n manier gebruik word dat hy so duidelik moontlik van Engels onderskei word.

FW de Klerk en sy onderhandelaars het weens ‘n dwase strategie die politieke mag aan swartes oorgegee en wel op so ‘n manier dat nóg Afrikaans nóg die blankes afdoende beskerm word. Die strategie wat die hoëpriesters van Afrikaans sedertdien volg, gaan insgelyks katastrofiese gevolge vir Afrikaans hê as hulle voortgaan om vir meertaligheid pleks van Afrikaans en vir Kaaps pleks van Standaardafrikaans te veg. Hulle benadeel ook die regmatige aanspraak van Afrikaners op Afrikaansmediumonderrig deur paternalisties slegs van sodanige behoefte by bruin mense gewag te maak.

Ontwikkelde bruines het hulle in baie (selfs die meeste) gevalle as dislojaal teenoor Afrikaans bewys. In die Gelyke Kanse-hofsaak, wat handel oor die status van Afrikaans aan die Universiteit Stellenbosch, is aangevoer dat “slegs 37% van bruin studente aansoek gedoen het om in Afrikaans onderrig te ontvang” (Netwerk24, 17 Augustus). By Afrikaanssprekende blankes is daar in groter mate Afrikaansgetrouheid as by bruines. Afrikaners se behoefte aan en reg op Afrikaans behoort beklemtoon te word. As die hoëpriesters van Afrikaans hulle nie die verwyt op die hals wil haal dat hulle soos De Klerk die oorlewingskanse van Afrikaans beduiwel het nie, sal hulle dringend hulle huidige dwase strategie moet verander.

Leon Lemmer: Karel Schoeman as Nederlander wat Afrikaans skryf

Karel Schoeman (26.10.1939-1.05.2017) se dood het heelwat publisiteit gekry en daar is toe ook oor sy literêre nalatenskap besin. Omdat hy by voorkeur in Afrikaans gepubliseer het, was daar oningeligtes wat hom ‘n Afrikaner genoem het. Ek bespreek sy twee jongste boeke deur veral op sy siening van Afrikaans en Afrikanerskap te fokus. Ek bied dus geen omvattende bespreking van hierdie boeke nie. Die oudsportredakteur, Gert van der Westhuizen, wat dink dat sportkwotas die beste uitvinding sedert die ontdekking van moedersmelk is, roem daarop dat hy hierdie twee boeke in ‘n sportbelaaide naweek kafgedraf het (Netwerk24, 25 Julie). Hy het dalk die talle aanhalings in bv Duits en Frans oorgeslaan. Dit is onwaarskynlik dat hy diepsinnig met die twee tekste omgegaan het.

Afskeid van Europa

In die herfs van 2011 en 2013 het Schoeman sy laaste besoeke aan Europa gebring. Hy doen verslag hieroor in Afskeid van Europa: Aantekeninge (Pretoria: Protea Boekhuis, 2017, 267p, R250). “Ek kan ervaring net hanteer … as ek dit in woorde kan uitdruk. Ek kon hierdie beplande besoek aan Europa nie anders sien nie as in die vorm van ‘n boek” (p 68). “Watter sin het die beleefde uiteindelik as dit nie tot kuns omgewerk kan word nie” (57). Schoeman hou as ‘t ware notule met die oog op “die instandhouding van die herinnering” (100). “Ek wil getuienis aflê tot die laaste” (118).

In Europa vind hy “dit moeilik om enige kerk, kafee of boekwinkel onbesoek te laat” (144). Daar word dikwels na verkleurde, vallende en dooie blare verwys, “de herfst van de eenzame” (151); ook na nie-Europeërs wat hulle veral sedert die Tweede Wêreldoorlog op groot skaal in Europa tuisgemaak het. “Dit is buitelandse bedelaars, indringers by die feesmaal, donker skadu’s in die sonskyn, swygende, verwytende swart gestaltes” (159). Aan die einde van sy voorwoord word Simone de Beauvoir (1908-1986) soos volg aangehaal: “Beskawing is wat oorbly wanneer alles verder vergete is” (10). Hierdie aanhaling kan deesdae kwalik met gemak op Suid-Afrika van toepassing gemaak word. Daar is selfs wydverspreide kommer oor die toekoms van die Europese beskawing en selfs van alle blankes.

Schoeman het jare lank in Europa gewoon en sy oriëntasie is sterk Europees. Naas Suid-Afrikaanse burgerskap was hy ook ‘n Nederlandse burger (42). Oor Nederland skryf hy: “Ek ken die land te goed om dit deur vreemde oë te kan betrag” (29). “Die verlede leef nog voort in harte en in geeste, soos ek in die nuwe en sogenaamd vernieude Suid-Afrika daagliks nog op talle gebiede ervaar … Ou vooroordele, griewe, wrok en onverdraagsaamheid word steeds gekoester, oorgedra, oorgeërf en bestendig” (45). Die oorverligte Van der Westhuizen gebruik hierdie aanhaling as ‘n stok om nie-verloopte Afrikaners mee by te kom. Ook by Schoeman is daar anti-Afrikanersentiment, bv: “Dit was eers toe ek op my oudag begin terugblik op my laaste besoeke aan Wene, op my ervaring van die stad en die implikasies daarvan, en oor die onderwerp begin lees, dat ek besef het hoe armlik die onversetlike Afrikanergemeenskap waarin ek self grootgeword het in vergelyking was” (180). Daarmee vind hy aansluiting by Van der Westhuizen.

“Die val van die Muur in Duitsland en die einde van die apartheidsbewind in Suid-Afrika is seker die twee grootste wonderwerke wat ek in my eie leeftyd mog meemaak; dog opnuut moet ek oorweeg dat nuwe wette en grondwette slegs ‘n ruimte kan skep waarin dit moontlik is vir verandering om plaas te vind, en hoogstens uiterlike konformisme kan afdwing. In baie harte en geeste leef die verlede nog en woeker verder, en ek vermoed dat dit in die oënskynlik herenigde Duitsland nie minder die geval is as in die reënboognasie van Suid-Afrikaanse propaganda nie” (108). Oor getuienis skryf Schoeman: “Dit is ‘n belangrike begrip wanneer mens met die middele tot jou beskikking, jou lewe, woorde of geskrifte, protes teen onreg wil aanteken: getúig” (118).

“In die negentiende eeu was huwelike tussen Hollandssprekende vroue en Engelssprekende mans, dikwels Skotte, sover ek weet nie ongebruiklik in Suid-Afrika nie. Ná die Boereoorlog het dit miskien om politieke redes verminder; en onthou ek nie uit die vyftigerjare ‘n vlaag paniek ten opsigte van Portugese immigrante nie, en tydskrifartikels met opskrifte soos ‘My dogter wil trou met ‘n Portugees’? Miskien was dit dus omtrent die middel van die twintigste eeu dat die agteruitgang op hierdie gebied plaasgevind het, danksy die toenemende rigiditeit van die blanke samelewing gedurende die apartheidsbewind met sy opgesweepte krete oor die ‘Afrikanervolk’, die ‘volkstradisie’, die ‘volkseie’ en die ‘volksvreemde'” (180-181).

“In ‘n situasie soortgelyk aan dié in ‘n meertalige en meerkulturele Europese en veral Sentraal-Europese opset sou my neiging om my by die Nederlandse of algemeen-Europese kultuur aan te sluit, en my onwlligheid of onvermoë om my met die politiek of godsdiens van die Afrikaanssprekende en toenemend ook met sy kultuur te identifiseer vanselfsprekend gewees het. Dit sou as ‘n kwessie van keuse of van omstandighede beskou gewees het en nouliks aandag getrek het; dog in Suid-Afrika en onder Afrikaners, moes ek vasstel, het dit algemene onbegrip, irritasie en by geleentheid vyandigheid opgeroep, en kon dit slegs hanteer word deur dit toe te skryf aan ‘n opsetlike poging aan mý kant om ‘ánders’ te wees. Waarskynlik is dit as ‘volksvreemd’ beskou, en selfs ‘volksvyandig'” (181).

“As gevolg van eksterne boikotte en kritiek, interne sensuur, onsekerheid, angs en vrees het die isolasie van die Afrikaner al hoe meer volstrek geraak, en die selfingenomenheid binne daardie klein, afgeslote wêreldjie al hoe intenser, ‘n ontwikkeling waarby die Afrikaanse kultuur en Afrikaanstalige letterkunde geensins gebaat het nie. Die kragdadige wyse waarop die kunsmatige skeidings in die Suid-Afrikaanse samelewing onlangs deurbreek is, en die feit dat Afrikaanssprekendes na alle dele van die aardryk versprei begin raak, het vermoedelik gehelp om die isolasie te beëindig” (181). “Sélf kan ek egter net dankbaar wees vir die jeug en agtergrond wat ek mog geniet” (182). Sekerlik ook ‘n geval van selfingenomenheid.

Schoeman verwys na twee soorte Jode: “Jode wat hulle skaam omdat hulle Jode is” en “dié wat daarop trots is en bang is dat mense sal dink dat hulle hul skaam” (193). By Afrikaners kan dieselfde twee soorte onderskei word. Sonder dat ek ooit skuldig gevoel of verskoning gevra het, kry ek dit moeiteloos en sonder ‘n plaende gewete reg om heeltemal skaamteloos ‘n Afrikaner te wees; maar met die bewustheid dat Afrikaners, soos enige ander etniese of kultuurgroep, nie volmaak is nie.

Dit is baie duidelik dat Schoeman hartstogtelik graag wil hê dat die tradisionele Europa behoue moet bly; dat Europa in hierdie opsig wal teen die “mondialisering van die onverskilligheid” moet gooi (111). Hy kon by blanke Europeërs ‘n “groter bewustheid van eie identiteit … vasstel, van die eie verlede en die eie prestasies, en ‘n neiging tot selfbevestiging in ‘n wêreld waar grense vervaag en afstande besig is om uitgewis te word; sonder chauvinisme, maar met ‘n groeiende gevoel van selfwaardering, as ‘t ware as verklaring teenoor die buitewêreld: hier is óns, dit is óns, dit is óns s’n. Of is dit eerder juis onder druk, dwang of bedreiging van hierdie uitwendige faktore dat hierdie verskynsel ontwikkel, in ‘n soort selfbehoud?” (89). My standpunt is dat ons as blankes ín Afrika maar nie ván Afrika is nie. Ons as Afrikaners en wesenlik as Europeërs moet ons veel meer geredelik en militant teen bv Afrikanisering verset en soos die Europeërs sê: Hier is óns, dit is óns, dit is óns s’n.

Schoeman was sy lewe lank eerder ‘n Nederlander as ‘n Afrikaanssprekende blanke; Afrikaner sal ek hom nie noem nie en hy sou self ook glad nie daartoe geneë gewees het nie. “Dit toenemend Nederlandse woorde is wat spontaan by my opkom wanneer ek Afrikaans praat of skryf” (90). “Die taal waarin ek hierdie aantekeninge opskryf, die enigste taal wat ek kán skryf [Afrikaans], is my tweede taal, en ek meen dat dit reg en goed is so, en het dit altyd slegs as voordeel ervaar” (91). “Ek is in Suid-Afrika gebore in ‘n gesin van Nederlandse herkoms en met Nederlands as my eerste taal, alhoewel Afrikaans en Engels ook op daaglikse basis gebruik is, en nog gedurende my kinderjare het passiewe kennis van Duits bygekom. Toe ek op hoërskool begin skryf, was dit op vanselfsprekende wyse eers in Nederlands en later Engels, en ek was op universiteit voordat ek effens verras ontdek dat die enigste taal waarin ek kán skryf Afrikaans is, my tweede taal” (180).

Wat Schoeman tydens sy laaste besoeke aan Europa gedoen het, noem hy “flaneren,” dus “rondslenteren” (98); afgelei van “flânerie” wat “toekyk” of “gadeslaan” beteken (98). “Flaneer” is “doelloos rondslenter” (100) maar by Schoeman dien dit ‘n doel: die dokumentering, dus konkretisering in woorde, van wat hy ervaar. “Nooit sedert my vroeë kinderjare, dink ek, het ek so suiwer in die oomblik geleef en so suiwer die huidige oomblik beleef soos met hierdie besoek toe ek soos ek gemeen het vir die laaste keer kyk en luister, en dit genoeg was en meer as genoeg om net te kyk en te luister en te beleef, sonder begeerte om dit wat beleef word aan die hand van herinnering of verwagting af te skaal of in die perspektief van vooraf of agterna te wil plaas. Genoeg, ten slotte, om net te wéés, om hiér te wees” (43). “Om daar te wéés … om die plek te sién, te erváár” (235).

Hierdie ingesteldheid van Schoeman word ontologies-eksistensialisties soos volg deur die filosoof, Simon Critchley (gebore in 1960), verwoord: “Wonder in the face of being, in the face of the very fact that there is being” (42). In hierdie konteks skryf Schoeman: “Die lewe is daar om beleef te word, ervaar te word. Die lewe is daar om aanvaar te word, en aanvaarding is die sin van die lewe, as mens dan ‘n sin moet soek” (103); of soos die eksistensialiste sou sê: Ons weet nie wat die sin van die lewe is nie. Elke mens behoort dus self sin aan sy lewe te gee. Dan word hierdie stelling van JC Bloem (1887-1966) bewaarheid: “Dat het een daaglijks wonder is, te leven” (246).

By Schoeman is daar ook nog ‘n ander soort flanering: “‘n ronddwaal in leesstof … ‘Flaneer op papier’ of ‘literêre flânerie'” (135). Dit is wat Schoeman feitlik sy hele lewe lank gedoen het. Byvoorbeeld, terwyl hy as bibliotekaris in die Suid-Afrikaanse Biblioteek in Kaapstad gewerk het, het hy veral in daardie biblioteek se historiese versamelings geflaneer. Piet Westra was toe die hoof van hierdie biblioteek. Hy het aan my genoem dat hy altyd ‘n stapel publiseerbare navorsingsbydraes van Schoeman gehad het. Met elke uitgawe van Die Kwartaalblad het Westra probeer om ‘n bietjie daarvan af te werk, maar daar het deurlopend nuwe bydraes op die hopie bygekom.

Schoeman vestig die aandag op ‘n wesenlike verskil tussen Europa en die nuwe Suid-Afrika: “Wié sou in ‘n hedendaagse Suid-Afrikaanse stad in veiligheid kán flaneer?” (100). “Die Europese stad bied die besoeker, soos gesê, die moontlikheid van flaneer, wat in Suid-Afrika ondoenlik is” (208). Schoeman het hom “opnuut oor die afstand, in alle betekennise van die woord, tussen Europa en Afrika verwonder” (234; ook 247). Myns insiens is daar so baie wat ons as blankes/Afrikaners deesdae moet ontbeer. Daar is so baie van ons weggeneem. Maar dan moet ons alewig aanhoor dat dit ons is wat die inheemses besteel het.

Ek onthou hoe ons in my jeug saans ongesteurd die winkelvensters in die middestad van Kaapstad of aan Voortrekkerweg van Goodwood tot Bellville gaan kyk het. Deesdae verseker bv bedelaars en misdadigers dat jy so ‘n projek nie sal aanpak nie; nie eens sal oorweeg nie. Ons omstandighede in Afrika werk beperkend in op blankes se ervarings- en ontwikkelingsmoontlikhede; dus op hulle lewenskwaliteit, maar niemand vra vir blankes om verskoning daaroor nie. Behalwe in die saligheid van jou eie tuiste (“ons almal was met tere gevoelens aan ons liewe woning geheg” – 134) is dit seker nog net in die ongerepte natuur wat ‘n mens die werklikheid vry van die nuwe Suid-Afrika kan ervaar; maar ook daar moet jy op jou pasoppens wees. Vir baie Suid-Afrikaanse blankes bestaan die “uitgaanslewe” (196) van weleer veral saans nie meer nie.

In hierdie konteks is daar aanhalings wat ek kan gebruik/misbruik. As Afrikaners soek ons vastigheid: “Van trapklip na trapklip moet mens deur die lewe spring” (105). In Suid-Afrika het die donker in 1994 op die blankes toegesak maar “ons staan en verheug oor die enkele ligstrepe op die vloer” (203). Die nuwe Suid-Afrika is ‘n vreemde werklikheid. Wat ons daagliks eerstehands ervaar, is “the physical destruction of the cultural stratum from which I come” (224). “Die werklikheid is so erg dat dit nie beskryf kan word nie” (224).

Schoeman sluit sy boek soos volg af: “Onlangs nog het ‘n Suid-Afrikaanse korrespondent wat vir ‘n vakansie Europa toe is spontaan vir my geskryf, ‘Dis lekker om terug te wees tussen my eie mense’ en het ek besef dat daar vir mý nie so ‘n gevoel bestaan nie. Ek is verlangend om weer in my eie huis te kom en in my eie bed te slaap, maar anders is daar niks nie: dit maak nie bly, dit maak nie seer nie. Die land is bekend, maar nie meer geliefd nie, die ruimte waarin my lewe hom vir sewentig jaar met onderbrekings afgespeel het, het onvermydelik bloot hierdeur vertroud geraak soos geen ander plek dit ooit kan wees nie, maar niks meer nie … Suid-Afrika, sy dit Unie of Republiek, was vir my egter nog altyd ‘n onwesenlike agglomeraat van vroeëre staatkundige entiteite en volksgroepe wat nooit die geleentheid of begeerte gehad het om werklik eenheid te probeer ontwikkel nie, en waarskynlik ook nie tot so iets in staat is nie” (247).

Om hierdie rede kan daar myns insiens (potensieel) ‘n Afrikanernasie bestaan maar nie ‘n Suid-Afrikaanse nasie nie. “Ewe min was Suid-Afrikanerskap vir my iets meer as ‘n begrip wat mens invul wanneer jou nasionaliteit in ‘n vorm verlang word … Ek kan in Amsterdam kom of Berlyn, ek kan by ‘n straat in Wene af stap waar ek nooit eerder was nie, en daar onmiddellik tuis voel op ‘n manier waarop ek dit in Suid-Afrika nie buite die mure van my eie huis is nie, en miskien ook nooit werklik wás nie” (248).

Slot van die dag

Schoeman se ander boek sou aanvanklik “Die einde van die dag” geheet het (247) maar die teks is gepubliseer onder die titel, Slot van die dag: Gedagtes (Pretoria: Protea Boekhuis, 2017, 184p, R250). Die titel is ontleen aan Uys Krige (1910-1987) se gedig “Tram-ode” (p 6). In die woorde van Boerneef (IW van der Merwe, 1897-1967) was dit in Schoeman se lewe ‘n geval van “die najaar is nou op sy herfsste” (p 5). In ‘n diepe persoonlike verband het Schoeman hom in sy laaste jare al hoe meer van Afrikaans gedistansieer, bv “begin Afrikaans vir my al hoe meer vreemd raak … dat mens met die ouderdom makliker in die taal van jou jeug verval” (7). “Vir my is dit asof mens (ek?) jou vlotter en vinniger in Nederlands kan uitdruk, en meer genuanseerd” (8).

Afrikaans word vir Schoeman al hoe meer onaanvaarbaar omdat hy Afrikaners en Afrikaans skynbaar met die agterlikheid van Afrika assosieer. Hy skryf dat die fout dalk by hom lê “wat die Afrikaanse letterkunde steeds volgens Westerse standaarde probeer beoordeel het … Moet mens nie maar die feit aanvaar dat Afrikaans ondanks sy herkoms ‘n Afrika-taal is nie, en sy letterkunde ‘n letterkunde van Afrika of Suider-Afrika …?” (107). Dit is die soort resultaat wat Afrikaanse taalkundiges behaal met hulle aandrang dat Afrikaans eerder ‘n Afrikataal as wesenlik ‘n taal van Europese oorsprong is.

Maar: “Ek sou nie in Nederlands oor Suid-Afrika kan skryf soos ek veral in my fiksie gedoen het nie; dit het ek meer as vyftig jaar gelede reeds proefondervindelik vasgestel. Maar oor myself miskien wel” (8). “Waar ek nou op my oudag nadink oor my moedertaal [Nederlands], noudat ek dit nooit meer hoor of praat nie, besef ek dat dit meer as ooit ‘n soort geheimtaal of persoonlike kode geword het, iets vir myself alleen, wat verweef is met my herinnerings, maar ondeelbaar met en ontoeganklik vir enigiemand anders, iets baie persoonlik wat vir my in die omstandighede as ‘t ware geborgenheid bied” (8-9). “Wanneer ek ‘n seldsame e-pos in Nederlands skryf of ontvang, ‘n Nederlandse boek lees sonder dat ek daaroor moet nadink of bewustelik na ‘n ander taal moet ‘oorskakel’, of op YouTube na Nederlands luister, is hierdie vanselfsprekende taal vir my soos ‘n kosbare sjibbolet, of soos die olyftakkie wat Noag se duif teruggebring het na die ark. Êrens is daar land” (9-10). Nederland is Schoeman se hartsland en Nederlands is sy hartstaal.

Waarom was Schoeman ‘n skrywer? “In laaste instansie soek ek net iets om te doen wat ten minste sinvol lýk … Skryf as terapie, as gewoontevormende of verslawende werksaamheid, as kompulsie” (11). “Om ‘n boek te skryf is nie, volgens my, genoeg om sin aan die lewe te gee nie, maar dit kan sin of ‘n skyn daarvan aan ‘n individuele bestaan verleen, of in elk geval ‘n voorlopige doel verskaf. Blindelings gaan jy dus aan, dankbaar, al is dit nie besonder geesdriftig nie, met die oë op die onmiddellike doel gevestig, en stel geen ongemaklike vrae oor dit waarmee jy besig is nie. So ploeter ek nog altyd in die wêreld van die VOC [Vereenighde Oostindische Compagnie] en Nederlandse kolonialisme aan die Kaap, omdat dit vertroud is en ek die situasie en die bronne ken en die werk dus geen onvervulbare eise aan my stel nie. Die sin van my lewe. Al daardie geskiedenisboeke wat ek oor die jare geskryf het sodat mense nie sal vergeet nie, nie kán, nie mág vergeet nie: ek het so pas getel en vasgestel dat daar 18 van hulle hier op my rakke staan, en dis maar net die werk van die laaste jare, want ek besit nie ál my boeke nie. Wie is daardeur geraak, wie het daaruit geleer? Wie lees dit? Wie wil herinner of gewaarsku word, wie wil leer? Beter miskien om maar te vergeet. Makliker om te vergeet” (96-97).

“Skryf en lees was altyd dit waarmee ek my besig gehou het, maar lees doen ek moeiliker, want tensy die onderwerp van die boek my werklik interesseer, vind ek dat my aandag maklik afdwaal en ek verveeld raak. Ten beste werk dit nog wanneer ek die waan kan volhou dat die leeswerk in feite navorsing is vir ‘n beplande boek waarvoor ek aantekeninge en fotokopieë maak en lêers saamstel, alhoewel ek weet dat die boek na alle waarskynlikheid nooit geskryf sal word nie” (13).

“Vroeër het die woorde in mý ervaring as ‘t ware vanself gekom, vanself uitgetuimel, al was die proses desondanks nooit moeiteloos, nooit pynloos nie. Deesdae wil hulle nie meer altyd kom nie, maar moet hulle as ‘t ware geháál word, en wil hulle nie meer reg lê nie, sodat daar eindeloos aan hulle rondgeskuif en andersins getorring moet word. En nie net dit nie, maar dikwels is dit ook nie eens meer die régte woorde nie, en moet dié doelbewus gesóék word, nie noodwendig met welslae nie … ek moet maar troos put uit die wete dat ek eens wél kon skrywe, die geknakte suile en verstrooide marmerblokke van die bouwerke van weleer omring my nog op my oudag” (13).

“Ek lees dus min, maar mis dit nie, nog minder die skryfwerk en navorsing van weleer … ten slotte het ek ook reeds genoeg geskryf, en te veel” (14). “Daar is niks meer om te begeer, geen opstaan, eet, werk, beplan meer nodig nie … [maar] Die Lewe op sigself blý ‘n wonder” (15). “Zingeving helpt je gezond oud worden” (29) maar Schoeman is verby daardie stadium: “Ek glo nie dat die lewe sin het nie” (145). “Verby is verby, en dit is nie my gewoonte om na my vroeëre boeke te kyk nie, veral nie die romans, wat teenswoordig soos die werk van ‘n vreemdeling oorkom” (32). Hy verskaf hierdie terugflits: “Betreklik gou het ek my … bevry van die begeerte om ‘n Skrywer te wees of deel van die kloustrofobiese Afrikaanse Letterkunde uit te maak” (50).

Schoeman het sy latere jare aan die skryf van nie-fiksie gewy, gegrond op veral historiese navorsing. Hierin het die era van die Hollandse bewind aan die Kaap ‘n groot rol gespeel. “Die VOC, Nederland en die Kaap in die sewentiende en agtiende eeu is vanweë die oorvloedige dokumentasie ‘n bykans onuitputlike tema, en alhoewel ek self nie meer my eerste geesdrif en belangstelling besit nie, was dit tot onlangs nog ‘n ontdekkingstog vol opwinding om dit nader te ondersoek” (44). Hy verkies om homself eerder as ‘n Nederlander te beskou en hy distansieer hom openlik van Afrikaners. Sy isolasie is vererger deur sy homoseksualiteit en sy lidmaatskap van die Rooms-Katolieke Kerk. Hy besit “geen Afrikaanstalige Bybelvertaling” nie (17).

Vir die Britse koloniale bewind plaaslik en elders, trouens vir die hele Engelssprekende wêreld, was daar by Schoeman skynbaar ook min aangetrokkenheid. Hy het bv ‘n tyd lank in Skotland gewoon maar hy wou “hierna nooit weer boeke oor Skotland … lees of selfs na foto’s van die land … kyk nie, en nou nog, veertig jaar later, skaars bereid voel om daaroor te skryf” (115). “Ek het van Suid-Afrika afskeid geneem om my vir die laaste jare by wyse van spreke in Boerneef se kroskerm terug te trek” (92). “My eie voorkeure en neigings is nou eenmaal antisosiaal van aard” (87).

Schoeman bly “hunkerend soos altyd na Europa” (21). Hy verwys na sy “haas kompulsiewe besoeke aan Europa” (47). Vir hom bly die afstand tussen Europa en Afrika letterlik en figuurlik groot. Hy verwys na “die verveelde jong swart studente … wat ‘n eie werklikheid bewoon waarvan blankes, en veral bejaarde blankes, klaarblyklik geen deel uitmaak nie” (20). Schoeman het in sy laaste jare in ‘n aftree-oord gewoon. Die geëlektrifiseerde heining “wat as veiligheidsmaatreël bedoel is” lyk vir hom “eerder soos ‘n angstige poging om die werklikhede van die Nuwe Suid-Afrika op ‘n afstand te hou” (23). Later laat hy hom meer realisties uit: “Daar kom ‘n keerpunt wanneer sekerheid belangriker is as elegansie” (25). Dit is vir hom “asof die fondamente van die ganse lánd en die lewe hier vrees geword het … Hierdie land, sou ek sinies wil byvoeg, waar die donker slegs deur die gloed van brandende universiteitsgeboue verlig word” (24). Die Suid-Afrikaanse werklikheid het myns insiens sedert 1990/94 radikaal verander eerder as verbeter, bv: “In Bloemfontein … het ek … agtereenvolgens gewerk in wat destyds die Verwoerdgebou en die CR Swartgebou geheet het, tans Oliver Tambo House en die Fidel Castro-gebou onderskeidelik” (103).

Besoeke aan Nederland het hom opnuut laat besef dat hy tydens apartheid kultureel skade gely het, omdat “ek so lank nie voeling gehad het met wat in die wêreld gebeur nie” (39). “In Suid-Afrika het Kultuur destyds nog van Londen gekom. Vandag kom dit van die VSA” (101). “In 1976 sou ek ewe goed na Nederland kon teruggekeer het, in plaas van na Suid-Afrika, juis besig om hom gewelddadig van die ou apartheidstaat, waar ek nie tuis gevoel het nie, in ‘n nuwe nasie te omskep, waar ek ewe min tuis sou voel” (95). “Hier sit ek dus in die aftakelende en ongeliefde land waar ek gebore is, in droogte en hitte, en hiér sal ek hopelik ook sterwe. Dit is goed so; bowenal die sterwe” (96).

“Ek eindig my lewe dus tussen die restante in ‘n ou Afrikaanse wêreld wat vir my persoonlik volkome vreemd is, in ‘n aftreeoord waar die inwoners byna uitsluitlik Afrikaans, en die menings, houdings, verhoudings en bestuurstyl ewe goed tradisioneel is. Sedert die tagtigerjare het hier min verander; en dit, my tydgenote, is trouens die generasie wat tot onlangs nog met volle oortuiging die apartheidsbewind in stand gehou het” (103). “Klein Apartheidsoord sou ek die enklave agter die geëlektrifiseerde heining waar ek my eie lewe slyt, soms met dieselfde wrangheid wil doop wanneer ek sekere uitsprake hoor, sekere houdings of instellings waarneem wat hier nog altyd gangbaar is, ondanks al die Skriflesing en gebed, die Bybelstudie, die ornamentele kruise teen die mure” (104). Ek vra my af: Waarom het Schoeman hom dan nie eerder gevestig in ‘n kudde waar hy meer tuis sou voel nie? Hy was blykbaar nêrens werklik tuis nie, behalwe miskien toe hy saam met sy ma gewoon het.

“Wat my hinder van die blanke wêreld wat ek in die loop van my beperkte kom en gaan rondom my waarneem, sy dit in aftreeoord of stad of op die platteland, is egter nie die feit dat ‘n ouer generasie beperkte bereidwilligheid tot verandering toon nie, want oor die algemene onaanpasbaarheid van ouer mense het ek reeds geskryf” (104). Dan kom ons by die ander teksgedeelte wat guns in Gert van der Westhuizen se oë gevind het: “Wat my verontrus, is wat vir my eerder lyk soos die onwil van ‘n beduidende deel van die blanke bevolking op breër vlak om aan te pas of die huidige werklikheid te aanvaar, en ‘n wydverspreide houding, vandag nog steeds, van wat ek slegs met die Engelse woord resentment kan aandui” (104).

Volgens Pharos se omvattende Engels-Afrikaanse woordeboek (2005, p 1302), beteken “resentment” onder meer: gegriefdheid, gekrenktheid, gebelgdheid, wrewel, teensin, weersin en afkeer. “Resentment” lyk vir my na ‘n bruikbare opsomming van hoe Afrikaners oor die nuwe Suid-Afrika voel en selfs behoort te voel. Hierdie weersin, ens, word nie deur Van der Westhuizen gedeel nie, vandaar sy lofsang vir bv sportkwotas. Maar Schoeman het, anders as Van der Westhuizen, ‘n gesonde afkeer van die nuwe Suid-Afrika gehad, soos hy hier bo uitdruklik erken het. Van ‘n toegewyde aanhanger van Europese beskawing kan ‘n mens kwalik entoesiasme vir die nuwe Suid-Afrika verwag. Waarom dan verontrus oor Afrikaners se houding wees? – hoewel ek moet toegee: daar kan graadverskille in houding wees.

Maar Schoeman probeer voorts om in sy verligte rat te bly en sy verkrampte rat te vergeet. Hy voel “die morele verpligting om my terugblikkend en opsommend nogmaals uitdruklik te distansieer van die hele verderflike apartheidsbeleid waaronder ek grootgeword het en waarby ek as blanke so dikwels self mog baat, dikwels ten koste van andere. En nie minder nie van die argaïese restante daarvan wat ek nog altyd van tyd tot tyd in my daaglikse omgewing aangetref het en steeds aantref. Ek wil my lewe nie in ‘n gees van verbittering eindig nie, dog dit is moeilik om sonder verbittering dít te sien en te hoor wat ek so gereeld te sien en te hore kry” (104-105).

“‘Waarom haten de Afrikaners de zwarten toch zo?’ het my moeder in later jare meermale retories uitgeroep. Dit was hier in dieselfde Bloemfontein, omstreeks 1980, in ‘n bestel wat lankal reeds ondergegaan het; maar ondanks die dramatiese veranderings in wetgewing moet mens jou dikwels afvra hoeveel daar intussen in die harte van individuele mense verander het. Wantroue, wrok, vrees – en ja, háát is na mý gevoel ook nie te sterk om dit uit te druk nie” (105). “Wrok” en “haat” is egter twee van die betekenisse van “resentment” wat ek hier bo doelbewus weggelaat het omdat ek hulle in hierdie konteks as meesal oordrewe beskou. Dink bv aan diegene wat ‘n gesonde standpunt oor immigrasie huldig. Hulle verlang dat slegs mense wat ‘n bate vir die land sal wees hulle hier mag vestig. Maar dan word hulle goedsmoeds van haat teen inkommers beskuldig.

Maar Schoeman kom nogeens in oordrewe trant terug na dieselfde tema. “Dit is die mees duiselingwekkende ervaring van alle wat nog vir my oorgebly het, die seldsame kere wanneer dit nog voorkom, in getemperde vorm. Verontwaardiging oor onreg, wat ek in hierdie nuwe Suid-Afrikaanse werklikheid nog gereeld teëkom, soos outoritêre optrede of bestuur byvoorbeeld, waar dit nog voorkom as oorblyfsel van ‘n uitgediende verlede; maar in hierdie konteks gaan dit gewoonlik nog altyd om veronregting van swart deur wit, en wel deur blanke Christene, die onbillike loon, die uitbuiting, die onbedagsaamheid, die sorgeloosheid, die onverantwoordelikheid; alles op klein, alledaagse, huislike skaal; maar om daardie rede nie minder onregverdig nie. Of die ingewortelde vooroordele: swart mense steel, hul tasse moet deursoek word; swart mense moenie bederf word of te veel betaal word nie. Nog altyd” (174-175). Schoeman wend egter geen poging aan om ewewigtigheidshalwe ‘n inventaris op te stel van onaanvaarbare gedrag by swartes nie. Sy kritiek is ook nie teen plaaslike blankes in die algemeen gerig nie maar spesifiek teen Afrikaners.

“In die konteks van die samehorigheid wat die Afrikaners in elk geval tot baie onlangs nog gekenmerk het, is dit skynbaar moeilik vir lede van die literêre establishment om te glo dat ek my wérklik en eerlik nie as ‘een van ons’ beskou nie, en dit trouens ook nie wil wees nie, en die feit dat ek doelgerig vir my ‘n eie ruimte afgebaken en die integriteit daarvan bewaar het, kan die maklikste as affektasie of aanstellery afgemaak word, ‘n doelbewuste poging om ánders te wees en interessant te lyk. Ek is oud, onaanpasbaar, onvergenoeg, nie meer in voeling, nie meer ontvanklik nie, en ek wil dit trouens ook nie wees nie. Ek het boeke geskryf in Afrikaans, niks meer nie, en ek voel my by die Afrikaanse letterkunde en sy voortbrengsels minder betrokke as by bepaalde landskappe waarvoor ek geneentheid voel” (53). Later verwys hy weer na sy geneentheid. “Dit is asof Suid-Afrika in alles, feitlik alles weerklink, hierdie land waar ek nie tuis voel en waarvoor ek geen geneentheid voel nie, veral nóú nie meer nie, maar waarmee ek tog onontkombaar verbonde bly” (169).

Afrikaners ly glo aan “kulturele kondisionering” (127) wat vir Schoeman onaanvaarbaar, moontlik selfs afstootlik, is. Afrikaners se waardestel is “miskien meer geskik … vir ‘n landelike samelewing in die negentiende eeu as ‘n moderne staat in die 21ste eeu” (128). Met ander woorde, synde in Afrika is Afrikaners agterlik. Alles in ag genome lyk dit vir my asof dit ‘n redelike vertolking van Schoeman se standpunt is. Later skryf hy “dat hierdie mense [Afrikaners] en ek net in die mees létterlike sin dieselfde taal praat” (166).

Leon Lemmer: Om die Afrikanervolk aan kant te maak

MER (Maria Elizabeth Rothmann, 28.08.1875-7.09.1975) is dikwels geloof vir haar eenvoud en opregtheid, sowel in haar skryfwerk as in haar lewe. Ek gaan nie haar lewensverhaal vertel nie maar eerder skryf oor haar politiek. Met die oog hierop verwys ek agtereenvolgend na drie bronne: haar outobiografie (1972), ‘n huldigingsbundel (1975) en Jaap Steyn se MER-biografie (2004).

My beskeie deel

Die teks van MER se boek, My beskeie deel: ‘n outobiografiese vertelling (Kaapstad: Tafelberg, 1972, 3de druk 1976, 305p), is hoofsaaklik in die jare vyftig geskryf. Daar word egter min besonderhede oor die periode ná 1938 verskaf. Sy werp heelwat lig op die laaste kwart van die 19de eeu en tot by die opkoms van Afrikanernasionalisme in die era van Barry Hertzog. Oor die DF Malan- en apartheidsera is daar min inligting omdat haar lewensbeskrywing eintlik onvoltooid is. Maar daar is baie gegewens wat as rigsnoer en aanmoediging vir Afrikaners in ons huidige bedenklike situasie kan dien.

Soos haar ma en MER se oudste broer, Frits, wat ‘n Transvaalse burger was en die volle drie jaar van die Anglo-Boere-oorlog (ABO, 1899-1902) geveg het, was MER republikeins en nie-Engelsgesind; dus sterk “Boergesind” (p 129, 132): “Ons wat so sterk simpatie had met die strewe van die republieke [Oranje-Vrystaat en Transvaal] na volle onafhanklikheid” (99). “Ek dink daar was nooit, wat onse volksgevoel betref, ‘n afvalligheid by ons van die beginsels wat Frits uitgeleef het en vir ons ingeprent het deur woord en daad nie” (93). “Ek dink my definisie van sonde het gegroei uit ‘n onbewuste betragting van Frits: ‘Sonde is om eie voordeel uit ander se nadeel te haal'” (94); soos myns insiens die geval is met bv die ANC-regering se regstellende aksie en swart ekonomiese bemagtiging.

Oor die Engelse predikante in haar tuisdorp, Swellendam, skryf sy: “Hulle het ook maar die Engelsman se kenmerk gehad: wat hy nie wil sien nie, dit sien hy nie” (22). Maar daar was ook die Skotse Murrays: “‘n Merkwaardige familie wat besonder bygedra het tot die vorming van ons volk” (52). Destyds het MER ‘n afkeer gehad van “die dubbele lewe wat die groot gros Engelse mense in ons land gevoer het: die ‘Society’-verkeer” met mede-Engelse en hulle anderste verkeer met ander mense. MER het “een leefwyse” verkies: “‘n mens is soos jy is” (34). ‘n Mens moet nie “doenig … met die skyn” wees nie (35). Dink bv aan die oorverligtheid wat so baie plaaslike blankes, insluitende oud-Broederbonders, deesdae uitstraal.

Op skool was daar “gedwonge Engels en strafbare moedertaal” (36). Sommige van die Engelse onderwysers was Afrikaners vyandig gesind, bv “Dit het toe dikwels gebeur dat sy [Ellen Middelton] met skerp minagting van die Afrikaners se gewoontes, geskiedenis en taal gepraat het, en daardeur het sy ons kwaad berokken” (59). Sommige Afrikaanssprekendes het Engels as huistaal gehad en hulle kinders het Engelse name gekry (36). “Ook het goeie ouers na goeie onderwys vir hulle kinders gesoek wat loopbane toeganklik sou maak. En daarvoor was Engels onmisbaar” (37). Deesdae word dieselfde argument steeds gehoor.

“As daar ooit naby-gekom is aan die sterwensuur van die ou Patriotse strewe, dan was dit in daardie jaar toe Jameson sy planne vir die oorrompeling van Transvaal saam met sy gelykes gesmee het” (92). Die Jameson-inval (1896) en die ABO het ‘n kentering gebring en Afrikanernasionalisme aangewakker (36). “Ons het … die gees van ons voorouers in ons gevoel roer” (91). Die Jameson-inval het vir MER gewys dat “ek as kind van my volk my plig moes sien en aanvaar” (95). “My huistaal was nooit anders as Afrikaans nie, uit eie bodem gevorm, in die dieptes voedend” (92). Haar familie en vriende se leefwyse is “op die ou Patriotpatroon gevorm, en die gevoel waarmee ek mens geword het, dat ek tog by hulle en nêrens anders tuishoort, het my nooit verlaat nie. Hoe mooi en aanloklik en interessant die Engelse aanknopings was, dit het altyd aanknopings gebly en nooit vereenselwigings nie” (92).

In Paul Kruger se Zuid-Afrikaansche Republiek het MER eerstehands waargeneem ‘n “voortdurende verset teen magte wat onse natuurlike volksvorming aan bande wou lê, ‘n verset wat diep ingewortel was in die Afrikaanse volk en deur onse geskiedenis geloop het lank voor daar ‘n Groot Trek was … die verset het ten spyte van die Engelse oorwinning in die Tweede Vryheidsoorlog [ABO]* nooit opgehou nie; dit leef vandag nog voort. So iets is dan, lyk dit my nou, deel van die normale geestelike toerusting van ‘n gesonde volk” (110). Wat het sedert 1990/94 van daardie verset en eens gesonde Afrikanervolk geword? Tans leef ons ongetwyfeld in abnormale omstandighede. Vorentoe sal daar hopelik ‘n kentering kom. [* MER het beswaar teen die benaming “Boer War” omdat dit impliseer “die Boere was dié wat oorlog gemaak het, nie die Engelse nie” (131). Die eertydse benaming “Vryheidsoorlog” vir die ABO word deesdae vermy omdat mense, weens ANC-propaganda, geneig is om aan die sabotasie en terrorisme van die ANC en PAC as ‘n bevrydingsoorlog te dink; dus bevryding van bv blanke politieke beheer.]

Tydens die ABO was daar krygswet in die Kaapkolonie. Let op die ooreenkomste met die nuwe Suid-Afrika. “Daarin was vernedering, die uitvoer van minderwaardiges se bevele, die verduur van alles wat sulke vreemde oorheersers … sou uithaal om hulle heerskappy te toon sonder vrees vir nadelige gevolge vir hulleself. Mense se perde en vervoermiddels [deesdae bv plase en maatskappye] is gekommandeer, pryse deur die kopers vasgestel … Bewyse van ‘oortredings’ was onnodig – aanklagte was genoeg* … Dit was vir ons swaar om die vernedering te verdra; ons het gesug daaronder. Maar ons het vandag niks waaroor ons ons moet skaam nie” (140-141). [* Soos in die geval van die hedendaagse Menseregtekommissie?]

Terugskouend skryf MER: “Wat met ons volk gebeur het, het vir my, soos vir elke normale Afrikaner, altyd diep aangegaan. As ek nou terugkyk op my eie lewe en op wat ek van die voorgeslag weet, dan sien ek dit kon en kan nie anders nie: dit is ‘n kwessie van selfbehoud, van dood of lewe. En lewensbehoud is ‘n gesonde en basiese strewe by alles wat bestaan. Ook leef ‘n mens nie alleen in die eie persoon nie, maar deur en met jou groep of volk. Word die volk se lewensfunksies gekeer, kwyn die indiwidu ook … skaars het ons die lendene omgord om die Kompanie uit te daag, toe was die Engelse daar. Vir hulle was onse volksgees net so tot ewige las … hierdie Engelse volk is met die oortuiging gebore dat ander volke, ander tale, ander tradisies, sedes, gewoontes nie eintlik daarop aankom nie, en dat die enigste werklike bestaansreg, dié van die Engelse volk, tog eindelik deur almal erken moet word. Hulle kon nie, en kan vandag nog nie (in 1952) verstaan dat ons die saak nie so insien nie” (166). Sedertdien het die situasie toenemend vererger tot: Afrika (by uitstek of selfs uitsluitlik) vir swart Afrikane.

MER skryf: “Wat het die Afrikaners tog nie al onder die betowering van die vryheidsdroom beleef en verduur nie! Slagtersnek. Die Trek. Vegkop. Bloedrivier. Majuba. Rhodes. Jameson. Die Tweede Vryheidsoorlog. Vereeniging. Milner. Die goud- en diamantbase. Die Konsiliasie-politiek” (167) – deesdae transformasie en versoening genoem.

Enkele jare na die ABO het die Oranje-Vrystaat selfregering gekry. As minister van onderwys het Barry Hertzog “gelyke verpligting van die twee landstale in die skole” deurgevoer. Toe klink die beskuldiging op: Hertzog “wou Hollands vir die stomme Engelse kind die keel indruk” (168). Later het dieselfde beswaar teen Afrikaans in Soweto, Stellenbosch en elders opgeklink. MER sê: “Ek kan nie verstaan dat ‘n mens die hart se gevoel in ‘n vreemde taal wil beskryf nie … Daarvoor is die eie taal die beste” (263). Hertzog het gesê: “Ons moet ons nie beskou as iets anders as ‘n vrye volk nie” (174). MER voeg by: “Vryheid [is] onontbeerlik … vir die ontwikkeling van wat gesond is in die mens” (265).

MER is in 1975, die jaar waarin die Afrikaanse Taalmonument in die Paarl onthul is, tydens die hoogbloei van Afrikanernasionalisme oorlede. Daarom kon sy skryf: “As ek, ou mens, nou oor my jare terugdink, dan is daar nie baie wat ek eintlik anders wens nie” (51). Onder nasionalisme het sy verstaan “liefde vir die eie volk en ‘n begeerte om daarvan ‘n gesonde, intelligente en eerbare volk te maak” (229). Sy sou onmoontlik kon voorsien dat ‘n skrale 15 jaar later ‘n klein groepie Afrikaanssprekende blankes van 1990 af sou begin om hulle mandaadloos aan te matig om die ondergang van die Afrikanervolk te probeer bewerkstellig. Tot op hede het die klippe nog nie eens werklik begin om oor so ‘n slawementaliteit uit te roep nie.

MER loof die Afrikanerleiers van weleer wat hulle nie by die konsiliasiepolitiek laat betrek het nie as “koershouers; en koershouers in ‘n verwarring is onmisbaar” (179). “So was dit met Kruger en Steyn en Hertzog, met De Wet en De la Rey, met Beyers, met Danie Theron en Scheepers” (247). MER het duidelik onderskei tussen diegene wat rigting-houdend is en dié wat rigting-afwykend is (288). “Die politieke stryd [is] ‘n stryd om onse voortbestaan” (225). Hierin het Die Burger, anders as deesdae, ‘n leidende rol gespeel. “Die koerant … moet die hele volkslewe voed” (225). Daar was by MER ‘n afgestemdheid op Afrikaners: “Die hoogste lewensgeluk … is die omgang met mense by wie jy innig pas” (202). “Lewensvreugde [is] die teelstof vir die geestelike groei” (274).

MER 100

Ter herdenking van haar 100ste verjaardag en ter huldiging van MER is ‘n bundel met 12 essays gepubliseer: MER 100 (Kaapstad: Tafelberg, 1975, 116p). In die flapteks staan: “So word daar dan weer ‘n venster oopgemaak op die literêre bydrae van ‘n skryfster wat ‘n besondere aksent aan die Afrikaanse taal en die letterkunde gegee het.”

Hennie Aucamp noem MER ‘n “aristokraat van die gees” (p 1) en ‘n “vrou wat haar mense ‘n lang lewe lank geleer het om hul eiegoed raak te sien en lief te hê” (7). Haar ideaal was dat haar en andere se werk “bouwaarde” moet hê” (5). In haar outobiografie noem sy diegene waarvoor sy waardering het telkens “gewers”. In 1950 is daar ook ‘n boek van haar met die titel, Die gewers, gepubliseer. MER se ideale staan in skrille kontras met die absurde status wat afbrekers en ontvangers in die nuwe Suid-Afrika verwerf het.

Audrey Blignault wys daarop dat MER “ootmoedige werklikheidsdiens” gelewer (14) en “verhelderende stukrag” verleen het (19). Haar ideaal was “om eenvoudiger, eerliker, meer onvervals jouself te wees” (19).

Elize Botha haal MER soos volg aan: “Ek maar altyd wil keer dat toekomstige geslagte, onkundig omtrent die stoffasie waaruit hulle ontstaan het, iets waardevols sal verloor om hulle rigting te gee” (25). Daar is geen moontlikheid dat Afrikaners tydens die ANC-bewind in die staatskole waarheidsgetrou oor hulle en andere (bv swartes) se geskiedenis ingelig sal word nie. Daar is al voorgestel dat ouers hulle kinders oor ons geskiedenis moet inlig, maar hoeveel ouers doen dit of is in staat om dit doeltreffend te doen? Die skade wat die dwase 1990/94-magsoorgawe aangerig het, is ook in hierdie opsig onberekenbaar en dikwels seker onherstelbaar.

Alba Bouwer verwys na MER se skryfwerk wat (in die woorde van MER) “uit onse mense en uit onse eie bodem” gekom het (31). Vir MER was die Afrikaners ‘n “baanbrekersvolk” (30).”Die groot opbou van die volk” moet sy “houkrag” behou (31). Ons moet ons “aksente van die onbelangrike na die belangrike verskuiwe” (33). Hierin moet die Kerk ‘n “koersbepaler” wees (35). MER sê: “Dit lyk my tog asof daar nêrens groei kan wees sonder ordelikheid nie” (34). Deesdae kom bitter min van MER se gesonde idealisme tereg. In die nuwe Suid-Afrika het die Afrikaanse kerkgenootskappe skouspelagtig aan aanhang, aansien, gesag en koers ingeboet, al verkeer baie van die ampsbekleërs in die waan dat hulle nou op die regte spoor is.

MER het oor “vanslewe se mense” geskryf. Van hulle “moed, van hartversterkende geloof, en sommer van goedheid. Moontlik was hulle aangewers” (49). Gerrit Dekker haal MER soos volg aan: “Bewus en onbewus breek Engeland aan onse persoonlikheid, omdat hy sterk genoeg is daartoe” maar ons moet “sy vernietigingsmag weerstaan” (41). Insgelyks behoort Afrikaners hulle deesdae teen swart mag te verset.

Tol de Villiers skryf “dat ‘n mens ná ‘n besoek aan haar altyd voel of die Here jou ook vir ‘n wyle gelei het na waters waar rus is” (53). MER het “in besonderhede vertel hoe die Engelse in haar jonger dae die Afrikaner se trots op alles wat sy eie is probeer doodsmoor het” (57). MER het waargeneem “hoe openbare figure se woorde van hul dade kan verskil” (56); iets wat ons tot ons skade in oortreffende mate sedert 1990 ervaar het.

Ek kan die volgende stelling van MER beaam: “‘n Mens skryf omdat jy graag daardeur iets wil verduidelik, grotendeels aan jouself verduidelik” (73). LW Hiemstra skryf: MER se “hoë etiese opvattings het deurgeskyn waar sy betoog het dat sondes van die liggaam, soos dronkenskap byvoorbeeld, vergeefliker is as die sondes van die gees” (66). Sy was in die jare twintig en dertig intiem gemoeid met die armblanke-vraagstuk en sou die herverarming van Afrikaners in die nuwe Suid-Afrika sterk veroordeel het. Maar haar skerpste kritiek sou myns insiens wees op die buitengewone moeite wat van owerheidsweë en in die hoofstroominligtingsmedia gedoen word om Afrikaners se gees en hulle kultuur, bv Afrikaans, te probeer vernietig.

Hendrien Lambrechts bevestig dat MER wou “help om ‘n volk op te bou wat gesond is na liggaam en gees” (75, 78).

WEG Louw beskou die volgende aanhaling uit sy broer, NP van Wyk Louw, se toneelstuk, Die pluimsaad waai ver (in 1966 geskryf, in 1976 gepubliseer, p 25), as toepaslik op MER se lewe en skryfwerk. ‘n Jong Kolonialer wat na die Oranje-Vrystaat gegaan het om in die ABO te veg en president MT Steyn as ‘n “nuwe soort Afrikaner” ervaar het, sê: “Ek het gevoel: hier het die Afrikaner wýsheid geword en intellek; gelyk of bo die Engelse se bestes, beskaafd; méér as hulle Milners en ander. Want ook nog goed van hart bý die wysheid en verstand … Dis ‘n vreemde, nuwe ding. En dis hiervoor wat ek moes gaan veg” (84). Van MER sê WEG Louw: “Daar is nog maar één soos sy” (90).

Oor Recht Malan se vader het MER in 1970 geskryf: Nie lank na die ABO nie was hy as predikant op Swellendam “so ‘n hartversterking vir ons wat deur daardie oorlog volksgetrouheid geleer het en vasgehou het” (93).

Erika Theron vertel van die eredoktorsgraad wat die Universiteit Stellenbosch in 1950 aan MER toegeken het. MER het daaroor soos volg geskryf: “Die enigste ding van hierdie aand wat ek ooit geniet het was die graad op Stellenbosch, so by my mense” (116). MER sou nie glo dat dieselfde universiteit deesdae alles in sy vermoë doen om ‘n nie-Afrikaner- en ‘n nie-Afrikaanse inrigting te wees nie. Kommuniste en terroriste kry spreekbeurte en word vereer; nie Afrikaners nie. Daar is Afrikanerbloed aan die eikeblare, bv van Johannes Henoch Marais (8.09.1850-30.05.1915).

Die 100 jaar van MER

Uit die pen van die Afrikaner en gerekende biograaf, JC Steyn, is die volgende omvattende biografie gepubliseer, Die 100 jaar van MER (Kaapstad: Tafelberg, 2004, 608p). Daaruit verskaf ek inligting wat nie hier bo verskyn nie.

President MT Steyn het na aanleiding van die ABO gesê: “De taal van de veroveraar is in de mond van de veroverde de taal van slaven” (101-102). In die nuwe Suid-Afrika is dit geensins die geval dat die blankes of Afrikaners verower is nie; hulle is bloot blatant deur ‘n groepie Afrikaanssprekende blankes (‘n gemeenskappie van onheiliges) bedrieg. MER het destyds al verwys na “onse leiers [wat] gedurig maar oorgaan na die verleiers” (324); des te erger as daardie verleiers kommunistiese terroriste is. MER het gesê: “Hoe ons die k…..kwessie met ‘n partystelsel gaan behartig, weet ek nie. En dit is onse groot taak” (426) – ‘n taak waarin die NP-onderhandelaars skoupelagtig gefaal het. Afrikaners is myns insiens deesdae enersyds onder geen verpligting om die nuwe heersers se voorkeurtaal, te wete koloniale Engels, te aanvaar nie en is andersyds etnies en moreel gebonde om hulle kultuur, insluitende Afrikaans, te bevorder.

Die Afrikaanse koerant, Die Burger, is in 1915 gestig met as “hartverwarmende” strewe: “Het zal erkennen het bestaan van ‘n Afrikaner nationaliteit” (110). In 1925 is Hollands/Afrikaans as ‘n amptelike taal naas Engels erken. Toe is gesê dat die doel en ideaal van Die Burger “die opbou van ‘n Afrikaanse volksbewustheid en volkstrots” is (191). In 1964 het MER geskryf: “Die Burger … is deel van wat ons hoog ag, iets waaraan ons geheg is; iets met ‘n tradisie” (480). Hennie Aucamp het by geleentheid gesê: “Die Burger het nog altyd aristokrate van die gees getrek” (497). Van al hierdie voortreflike eienskappe het (feitlik) niks oorgebly nie; nie eens die koestering van Afrikaans nie. Die ANC-aktivis, Henry Jeffreys, het as redakteur (2006-2010) besluit dat die koerant nie meer Afrikaans sal bevorder nie. Geen redakteur ná hom het erns met die heil van Afrikaans gemaak nie; ook nie die Universiteit Stellenbosch wat in dieselfde tyd in dieselfde dampkring as Die Burger ontstaan het nie. MER onderskei handhawers en versmaders van Afrikaans (183). “Die gevaarlikste versmaders van die Afrikaanse taal is Afrikaanssprekendes” (184), volgens ‘n hoofartikel in Die Burger. Dit was in 1924 toe die Smuts-regering, soos die ANC-regering, “nie die taalbepaling van die Grondwet uitgevoer het nie” (184). Toe ‘n ooreenkoms destyds oor ‘n vlag aangegaan is, “nie een woord Afrikaans gepraat is nie” (190); soos deesdae feitlik daagliks in die parlement gebeur.

“Vir haar, sê MER, lyk die beleid van vashou aan die eie taal en kultuur natuurlik, reg en gesond. ‘Elke nasie bring volgens sy aard sy bydrae aan die mensdom, en as hy sy aard los, en ‘n ander s’n oorneem, is hy letterlik as nasie niks werd nie.’ So ‘n ‘vashou-beleid’ hoef nie haat en nyd af te gee nie. ‘Dit is nie sy natuurlike vrug nie, want die vashouer is te besig met homself om ‘n ander te hinder of te haat. Dit is die afneem-beleid [bv regstellende aksie, swart ekonomiese bemagtiging] wat haat meebring. As ons dan die vashou-beleid voorstaan, kom ons weer terug na die vraag wat ek eerste gestel het: Wat is nou eintlik hierdie Afrikanerskap, dat ek so baie waarde daaraan heg? En sonder om ‘n definisie daarvan te kan gee, kan ‘n mens net antwoord: Dit is iets waarsonder ek nie meer myself sal wees nie” (357).

MER het gesê: “Iets dwing jou gedurig om met verkeerde toestande te veg net soos jy nie kan rus nie as jou huis deurmekaar is” (173). Haar werk oor die armblanke-vraagstuk vir die Carnegie-kommissie en as maatskaplike werkster vir die ACVV was daarop toegespits om die Afrikanervolk ná die ABO-verwoesting aan kant te maak, dus in orde te kry, omdat die “volk se huishouding” deurmekaar was – MER was ‘n “volksaankantmaker” (234). Die politiek “is ‘n aankantmakery. Die land, die volk, is deurmekaar; dit moet in orde gestel word” (310; ook 339). In 1926 het sy geskryf: “Verloor ons die goeie Afrikaner-eienskappe, dan is ons soos die sout wat sy soutigheid verloor het, en ons kan ons deel nie bydra by die werk van volkbou in hierdie deurmekaar-bevolkte land nie” (193). In Amerika het sy kennis gemaak met blankes wat gedink het dat die swartes “maar Amerikaners moet word … Maar dit lyk my maar darem ‘n plan wat tog nie op wieletjies gaan loop nie” (373).

In 1937 het MER geskryf “nog nooit het sy ‘n dorp teëgekom wat net deur ‘nemers’ bewoon word en nie ook deur ‘gewers’ nie” (225). Onder “gewers” het sy veral die kulturele leiers in die gemeenskap verstaan. Maar sy was ook suiwer materieel teen parasitering gekant. Van haar seun en skoondogter het MER gesê: “Hulle is ‘vatters’, niks in hulle van gewers nie” (276). In hierdie sin is daar deesdae dorpe wat deur vatters/ontvangers/bakhandstaners oorbewoon word terwyl die gewers, diegene wat inkomste- en munisipale belasting en vir dienste (soos water, elektrisiteit en televisie) betaal, dikwels ‘n krimpende minderheid is. Dit is ‘n nie-volhoubare opset wat in geen suksesvolle en voorspoedige land aangetref word nie. MER: “Ons kan nie saamsmelt [deesdae nasiebou genoem] met elemente wat verderf in die pot bring nie” (303).

Na aanleiding van ‘n besoek wat sy aan Europa gebring het, het MER geskryf (en dit kan goedskiks op ons huidige juk van swart mag van toepassing gemaak word): “Om op een nasie ‘n ander se aard af te dwing, dit werk uiters skadelik en verwarrend; ook is dit skadebringend wanneer een nasie so gesteld is op sy eie aard dat hy, wanneer daartoe in mag, daardie aard op ‘n ander nasie wil afdwing. Om dit duideliker te stel, so ‘n afdwingery bring skade beide aan die afdwinger en aan die nasie waarop die vreemde aard afgedwing word” (330).

Opsommend het PA Joubert gesê MER se “meelewing met en bemoeienis ten behoewe van die Afrikaners, van jongs af tot in haar grysheid, haar vereenselwiging met alles wat sy as behorende tot Afrikaner-wees beskou, en aan die ander kant haar heftige afkeuring van alles wat na haar mening nie daarmee te rym is nie; haar opregte, nederige deurskouing van haar eie gemoed – soms selfs met ‘n byna kinderlike naïwiteit; die neerslag van dit alles in haar helder prosa as letterkunde – hierdie eienskappe het haar ‘n enige plek in die Afrikaanse skrywerswêreld laat beklee. Dit is goed dat daar so iemand was – iemand so heel besonders – wat vir haar tyd die beeld van die ‘ideale Afrikaner’ so goed kon boetseer [vorm/voorstel] én verpersoonlik” (524).

Daar is die moontlikheid dat die volgende staatshoof van die nuwe Suid-Afrika ‘n vrou kan wees. MER/TaMiem sal dit nie wees nie; nie net omdat sy dood is nie, maar ook omdat sy blank is. Blankheid is ‘n onoorkomelike hindernis vanweë die ANC se eiesoortige idee van nie-rassigheid, waarin daar heelwat valsheid en ook doodgewone rassisme is. ‘n Blanke staatshoof is vir die ANC in beginsel onaanvaarbaar. Maar MER sou myns insiens in daardie amp beter as enige van die ANC-kandidate gevaar het, uitgaande van die idealistiese veronderstelling dat Suid-Afrika steeds ‘n beskaafde, Westers-georiënteerde land is.

Leon Lemmer: ‘n Nuwe soort diversiteit: Plakkers onder brûe

In die Suid-Afrika van weleer het ek in die Hoëveld soms gesien hoe motoriste tydens ‘n haelbui inderhaas hulle motors vir skuiling onder brûe parkeer. Andersins het die brûe uitsluitlik hulle doel as oorweë gedien. Deesdae word brûe op ‘n onooglike en onhigiëniese manier as woonplekke deur (onwettige) plakkers misbruik, selfs wanneer daardie brûe in ‘n stad of deel van hoofweë is. Sulke plakkery is maar net nog ‘n manier waarop Suid-Afrika sedert 1994 beskawingsgewys van ‘n hoë tot ‘n lae vlak neergehaal is.

Onder-die-brug-plakkers is ‘n afsigtelike verskynsel wat soos baie ander nie deur die selftevrede skeppers van die bevryde, demokratiese Suid-Afrika voorsien is nie. Sean Christie is ‘n joernalis wat in 1980 in Zimbabwe gebore is. “My grandfather had been frightened off his farm by a powerful politician” (Kindle 3434). Christie se belangstelling is deur Kaapstad se onder-die-brug-plakkers geprikkel. Hy het maats met hulle gemaak en ‘n boek oor die resultate van sy ondersoekende joernalistiek geskryf, Under Nelson Mandela Boulevard: Life among the stowaways (Johannesburg: Jonathan Ball, 2016, 240p, R240; Amazon Kindle $13,10).

Die verwysing na Mandela in die boektitel het advertensiewaarde. Hierdie pad was voorheen as Kaapstad se Oostelike Snelweg bekend, maar soos in die geval van so baie dinge kon dit nie hoër of laer nie, ook hierdie pad moes na Mandela vernoem word. Die plakkers wat hulle onder hierdie oorweg tuisgemaak het, is hoofsaaklik onwettige (“undocumented” – 57) Tanzaniese immigrante wat sedert die vroeë jare negentig hierheen gekom het (743); veral ná die einde van die burgeroorlog in Mosambiek in 1992 toe hulle makliker onwettige toegang tot Suid-Afrika kon verkry (750). “The xenophobia that happened in Johannesburg pushed a lot of Tanzanian boys down here” (761); sekerlik nie ‘n geval dat Johannesburg se verlies Kaapstad se wins was nie.

“They were cooking, washing their clothes, soaping their bodies, smoking, gambling – an intimate communal diorama in the unlikeliest of settings” (46). Hulle doen daar feitlik enigiets behalwe werk. “They live under the forbidding bridges and in the freeway culverts in small tents constructed from plastic and wood” (581). Hulle is sowel dwelmgebruikers (“junkies” – 63) as dwelmhandelaars. Hulle is meesal werkloos, leef van diefstal en probeer om as verstekelinge (“sea-tramps” – 2348) toegang tot skepe te verkry; vandaar hulle plakkery digby Tafelbaai-hawe. Hulle verkies Westerse skepe wat verstekelinge (oor)menslik behandel; nie Oosterse (bv Chinese) skepe wat verstekelinge sonder om te skroom in die see gooi nie (794).

Hulle word die Beachboys genoem en het ‘n kenmerkende subkultuur (28). “Beachboys are seen as hard cases and accorded a level of respect usually reserved for seasoned soldiers and gangsters” (33). Baie van hulle is veroordeelde misdadigers/tronkvoëls. “If all people were Beachboys, the world would be hell” (2604). Die getal Beachboys is op 150 tot 300 geskat (2082). “There had been several female Beachboys … female stowaways are ‘very rare’ and … they would have to be ‘pure ghetto’ to survive in the Beachboy areas” (2360).

Ons het hier met ‘n tipiese nuwe Suid-Afrika-verskynsel te make. Tanzanië het destyds huisvesting en opleiding aan ANC-terroriste verskaf. Tanzanië is dus een van die lande waaraan die nuwe Suid-Afrika, volgens die redenasie van Desmond Tutu en soortgelykes, ‘n ereskuld moet betaal. Daar word van ons verwag om dankbaar vir die gewelddadige, kommunistiese, ondoeltreffende, korrupte, ens, nuwe Suid-Afrika te wees. Hierdie onder-die-brug-plakkers is een van die sigbare winste van die “bevrydingstryd”; ‘n nuwe soort diversiteit, inklusiwiteit, multikulturaliteit, versoening en verdraagsaamheid. Kortom, ons het hier onmiskenbaar met ‘n verlaging van beskaafde standaarde te make.

Die outeur verwys na K Sello Duiker (1974-2005) se boek, Thirteen cents (Cape Town: David Philip, 2000, 200p; Amazon Kindle $17,92), wat omtrent die enigste leesstof oor “our pavement experiences” in Kaapstad is (69). Duiker se boek handel oor die laagste vlak in die samelewing – daar waar rotte letterlik saakmaak. Blanke Kapenaars word uitgebeeld as “pederasts, hard-hearts, hedonists or impotent do-gooders” (81). Filantropie en welsynsaksies voldoen nooit aan al die eise wat sulke werksku leeglêers stel nie: “Cape Town’s Foreshore has a historical reputation for being inhumane and anti-human” (568).

As jongmens het Christie naby aan hierdie kultuur gekom met sy eie “drink and drug problem.” “I was arrested and put behind bars a few times, and moved from digs to digs, leaving behind broken relationships and unpaid bills” (87). In 2011 het hy met een van die Beachboys, Adam Bashili, bevriend geraak en hulle wedervaringe het aanleiding tot die skryf van hierdie boek gegee. Maar dit het Christie derduisende rande in “bystand” aan die Beachboys gekos. Vir Afrika se blankes is vriendskap oor die kleurgrens dikwels slegs ten duurste verkrygbaar.

Die getatoeëerde Moslem Tanzaniërs wat as “schemers” (318) die tradisionele Kaapstadse kultuur “verryk”, kom uit die krotbuurte van Dar es Salaam (“Bongomen” genoem – 2643) en Tanga (228); “an underworld on the rise, complete with its own laws and codes and comprising mostly foreign-born Africans” (581). Die plekke waar hulle onder die brûe woon, kan uitgeken word aan die swart roet aan die pilare wat deur hulle vure veroorsaak is en die graffiti wat hulle aangebring het (240). Die omgewing het sonder veel weerstand tot ‘n krotbuurt verval: “‘Semi-derelict’ is how city planners describe the land here; the road does crumble away fantastically, overlooked by warehouse windows that are shattered, boarded up, or painted white” (247).

Die Beachboys het hulle selfs op die parkeereilande gevestig en daar geslaap. Later is (groot) koste aangegaan om dit te voorkom: “Large rocks had been cemented into the traffic islands, like gaint teeth in a fossilised jawbone. It’s formally known as defensive architecture” (1799). Water word deur die Beachboys uit die besproeiingstelsel gesteel (333). Hulle hang graag uit op die Kaapse Parade. “After serving as the city’s social heart for centuries, the Parade, like much of the CBD [Central Business District], had started to deteriorate by the late eighties. In the early nineties it was possibly the most dangerous block in the city” (358).

Voorheen was die permanente inwoners van Suid-Afrika by uitstek Suid-Afrikaners, dus wettige inwoners. Sedert 1994 het sake drasties verander. Volgens die Vryheidshandves van 1955, wat deur die ANC onderskryf word, behoort die land aan almal wat hier woon; die wettiges en die onwettiges. Broers en susters uit swart Afrika word om etniese redes as immigrante verwelkom; nie omdat hulle (potensieel) ‘n bate vir die land is nie. “Under apartheid, the Aliens Control Act had made it nearly impossible for foreign-born Africans to enter South Africa in any capacity other than as migrant labourers contracted to the mines. Perhaps the most powerful embodiment of the apartheid government’s attitude to black foreigners … was the three-hundred-odd kilometers of fencing it had erected along parts of South Africa’s border with Zimbabwe and Mozambique” (1485).

“When the voltage was cut in 1990,* holes began to appear. With the country’s leadership preoccupied with the transfer of political power from white to black hands, the holes widened until eventually entire sections of fence were being carted off by metal thieves. Drawn by the relative wealth of South Africa’s cities and pushed by war, repression and poverty, northerly Africans poured into the country in great numbers, some through the border posts on tourist visas, which they overstayed, with many more bypassing the entry points altogether” (1492). “Foreign nationals detained for not being in possession of the correct documentation found that they could bribe their way back onto the streets with ease. Those who were deported had little difficulty re-entering the country within days … Most of the undocumented migrants who have entered the country since the nineties have not qualified for asylum” (1497). [* Een van FW de Klerk se “inisiatiewe”, wat meegebring het dat terroriste en wapens, asook ander misdadigers, Suid-Afrika vryelik binnegekom het.]

Suid-Afrika word tans deur elemente geregeer wat geen begrip het van wat dit van die blanke inwoners geverg het om ‘n ontwikkelde en voorspoedige land in Afrika te vestig nie. Weens bv ondoeltreffendheid en korrupsie verval die land al hoe meer in die hande van misdadigers en vreemdelinge wat afbreek pleks van opbou. In die ou Suid-Afrika is slegs mense wat ‘n bate vir die land kon wees as immigrante toegelaat. Christie vertel hoe die Beachboys gesondheidsdienste, soos die plaaslike hospitaalgeriewe, misbruik terwyl hulle geen wetlike reg daarop het nie. Dit is ‘n tipiese voorbeeld van Afrikanisering. Onwettige immigrante parasiteer op die welsynsdienste, staatstoelaes, onderwys, ens, op so ‘n massiewe wyse dat dit glad nie volhoubaar kan wees nie. Afrika se wins word Suid-Afrika se verlies. Suid-Afrika word stelselmatig verarm. Die “speelveld” met die res van Afrika word op hierdie manier gelyk gemaak. Die ANC-regering het hom al meermale ten gunste van die algehele afskaffing van grensbeheer uitgespreek; dat al die swart broers en susters in Afrika een groot gelukkige familie kan word sonder dat die koloniale grense hulle skei.

Ek gee nog ‘n voorbeeld van Afrikanisering. In die boek word vertel dat tydens ‘n presidentsverkiesing in Zambië kopdoeke, rompe en selfs fietse, waarskynklik op regeringskoste, aan kiesers uitgedeel is om hulle stemme te werf (1358). Dit hinder my dat in die nuwe Suid-Afrika bv kos en T-hemde deur politieke partye aan kiesers geskenk word; ‘n verskynsel wat onbekend in die ou Suid-Afrika was. Myns insiens is dit ‘n vanselfsprekende etiese vereiste dat stemme in geen opsig gekoop mag word nie, maar in Afrika se ontvangkultuur word dit anders beoordeel. Ons moet seker dankbaar wees dat die ANC-regering net grond en huise gratis uitdeel en darem nog nie (openlik) ook (luukse) motors nie.

Christie het saam met die Beachboy, Adam Bashili, Tanzanië besoek. Dit blyk dat daar steeds aparte woongebiede vir blankes, Asiate en swartes is (3133). Puttoilette kom algemeen voor (3523). Anders as in die nuwe Suid-Afrika sal die inwoners tevergeefs spoeltoilette eis. Op die strand van Dar es Salaam word “the free and the paying parts of the shoreline” onderskei (3287). Van die krotbuurte het die status van “mature slums” (4045). Christie het Bashili se ma, ouma en van sy ander familie en vriende besoek. Bashili se pa was ‘n Griekse matroos wat weggekom het. Dit moes heelwat van Christie geverg het om in hierdie armoedige omstandighede te reis, woon, eet, ens. Wat deurgaans opval, is dat enigeen wat na of van Suid-Afrika wil reis of hom hier wil vestig, dit maklik sonder dokumentasie of formaliteite kan doen.

Die belewing van die onder-die-brug-subkultuur op Kaapstad se strandgebied het die outeur met baie swart inkommers uit talle Afrika-lande in aanraking gebring; mense wat hulle sedert die jare negentig na willekeur in die nuwe Suid-Afrika gevestig het. Daarmee saam het dwelmgebruik en misdaad eksponensieel toegeneem. Danksy die toepassing van verskerpte internasionale sekuriteitsmaatreëls is dit deesdae vir voornemende verstekelinge baie moeiliker om ongemerk op skepe te kom. Die eens hoogs sigbare Beachboy-kolonie op die Kaapstadse strandgebied is ook in groot mate suksesvol opgeruim. Byvoorbeeld: “The traffic islands around Hertzog Boulevard have been fenced off, and a large part of the Nelson Mandela Boulevard underpass has been turned into a boomed parking lot. The dock-facing perimeter of the Culemborg industrial park has also been re-fenced” (4549). “The Passenger Rail Agency of South Africa, which owns the rail yards, has come under significant pressure to clear out the tents and keep them from being re-established … the Beachboys are slowly being pushed northwards, out of the old city suburbs and away from the port … Away from the sea all you have is the streets” (4554).

Wat ons deesdae dikwels moet aanhoor, is dat ons spreekwoordelik brûe moet bou en simbolies hande moet vat. Daarenteen blyk brûe letterlik ‘n manier te wees om die woningnood te verlig; ook by onwettige inkommers. Dit is ‘n heeltemal ander benadering as die tradisionele waaraan ons so lank gewoond was. Dit dui op ‘n verskil tussen die ou en die nuwe Suid-Afrika. ‘n Fundamentele vraag is: Is dit vir enige rasionele mens moontlik om trots op die nuwe Suid-Afrika te wees?

Leon Lemmer: Jonathan Jansen se akademiese mistastings

Ek het reeds oor hoofsaaklik nie-akademiese aspekte van Jonathan Jansen se jongste boek, As by fire: The end of the South African university (Cape Town: Tafelberg, 2017, xxiii, 287p, R280; Amazon Kindle $23,34), geskryf (Praag 15 Julie). In hierdie rubriek gaan dit oor die akademiese kern van die boek. Charles van Onselen noem Jansen “easily the country’s leading expert on education at all levels” (p i). Don Pinnock verwys na Jansen as “a brilliant insider” (p i).

Na aanleiding van die plaaslike studente-onrus in die vorige twee jaar het Jansen onderhoude met 11 rektore van Suid-Afrikaanse universiteite gevoer. In die geval van die tradisioneel blanke Engelse universiteite ontbreek die Universiteit Natal. Wat betref tradisioneel blanke Afrikaanse universiteite ontbreek die Universiteit Stellenbosch. Aan die begin van die boek word statistiek oor die 2014-studente-getalle aan die betrokke 11 universiteite plus dié van Jansen se Universiteit Vrystaat (UV) verskaf (xviii). Opvallend is dat die eertydse Randse Afrikaanse universiteit, tans die Universiteit Johannesburg, slegs 10,8% blanke studente het. Swartes het hierdie universiteit verswelg en verengels.

Selfs meer skandalig is dat 42,9% van die Universiteit Pretoria se studente blank is, maar dat daar desnieteenstaande besluit is om Afrikaans as onderrigmedium af te skaf. Johann van der Westhuizen spog oor sy medepligtigheid aan hierdie ernstige vergryp (Netwerk24, 15 Julie). Aan die Universiteit Stellenbosch is ‘n minderheid studente swart, gevolglik word geredeneer dat hierdie universiteit moet verengels. Aan die Universiteit Pretoria is ‘n minderheid studente blank, gevolglik word geredeneer dat hierdie universiteit moet verengels. Swartheid bepaal wat moet wees. Blankheid bepaal wat nie moet wees nie.

Die kern van die saak is dat omdat die nuwe Suid-Afrika myns insiens ‘n gemors is, die universiteite nie anders is nie. “What is happening in our higher education system reflects what is happening in our society more broadly” (84, 225). Ek sou graag wou hê dat universiteite beter as die res van die land moet wees; vaandeldraers van (Westerse/Europese) beskawing met kampusse waar wet en orde gehandhaaf word; veral in die geval van die eens blanke universiteite. Jansen beskryf die ideale universiteitsopset as “to provide a high-quality education in a secure environment” (238). Die uitgelese etiekkolos, Anton van Niekerk, redeneer dat ‘n universiteit nie ‘n (blanke of Afrikaner-) enklave in die nuwe Suid-Afrika mag wees nie. Suid-Afrikaners voel egter veral saans onveilig en daardie onveiligheid heers deesdae ook op die kampusse. Universiteite kan glad nie meer normaal funksioneer met klasse, eksamens, biblioteekbesoeke en byeenkomste saans soos in die goeie ou dae nie. In ‘n groot mate is die wantoestand die gevolg van transformasie, dus verandering, wat dikwels nie verbetering is nie.

Die enigste resensie van Jansen se boek wat ek onder oë gehad het, is dié van die Mandela-aanbidder, Herman Wasserman (Rapport, Weekliks, 9 Julie, p 12-13). Soos dit sy uiterste linksheid betaam, verwys hy na die Reitz-gebeure as “walglike dade” en “rassistiese bullebakkery.” Wasserman beskou die Jansen-boek as eensydig omdat die gesprekke uitsluitlik met rektore gevoer is en nie ook met linkse akademici en die opstandige studente nie. Wasserman se invalshoek is dat die studente hulle tot opstand, ontwrigting en vernietiging wend omdat hulle “onderrig so belangrik ag.” Hy dink dat die studente-onrus as ‘n “positiewe ontwikkeling” beskou kan word; dat hierdie studente dalk “‘n moeilike maar belangrike stryd om fundamentele grondwetlike regte” stry. By implikasie praat hy die Afrika-benadering goed waarvolgens verandering en vernuwing deur afbreking en vernietiging bewerkstellig word; al gee hy sagkens voor dat hy bekommerd oor die gewelddadige taktiek is.

Jansen is die ANC goedgesind. Tog is die kern van sy redenasie dat die ANC-regering die subsidiëring van universiteite in reële terme drasties ingekort het, gevolglik was daar ‘n skerp styging in klasgeld (2). Dit het aanleiding tot studente-onrus en -protes gegee, waarby ander sake ingesleep is, soos die inkontraktering van werkers, dekolonisering en die afskaffing van Afrikaans. “The roots of the campus crises lie outside the university … the government had failed to deliver on the promises of the liberation struggle and on the values of the Constitution. The students did not feel the benefits of democracy, equality, and dignity in their daily lives. Further, they endured continuous experiences of struggle from home to school and community to campus, and it affected them deeply. Their lives were a constant struggle just to survive economically, to be recognised culturally, and to be respected racially. They had had enough, and they were now very, very angry” (84-85). Daar is heelwat retoriese twak in hierdie laaste aanhaling, wat in elk geval glad nie R1 miljard skade aan universiteitseiendom (80, 237) regverdig nie. Maar hierdie misdadigers redeneer dat hulle nie opgehel moet word nie: “You can’t replace human beings but you can replace buildings” (86). ‘n Herwaardering van die waarde van geboue kan wenslik wees, want hulle is veronderstel om langer as mense te bestaan.

Die geykte strategie van die oproerige studente is soos volg: “The students would march; the march would turn violent, with attacks on property, threats to staff, and disruptions of classes; the management would then bring on additional security or call in the police to protect lives and property; and the students would then claim that it was the security and police that caused the violence in the first place. This claim was illogical and untrue, but it was the narrative reported on every campus to the outside world” (86-87). Wat Jansen as ANC-kornuit nie sê nie, is dat hierdie drogredenasie soos dié van die ANC is: dat apartheid die oorsaak was van die gewelddadigheid wat die ANC dekades lank met soveel oorgawe gepleeg het; “it’s the violence of the system” (87). ‘n Student het gesê: “Our fight is with the state and the state funding of higher education, and the police represent that” (87). Daar was ‘n “constant creation of incidents and episodes in order to mobilise students” (96-97). “The creation of lies would form part of what has been called catastrophising, which turns ‘commonplace negative events into nightmarish monsters'” (97). “Catastrophise” beteken “grossly exaggerate events or possibilities as unbearable ‘realities'” (165). Ook dit is eie aan die ANC se “bevrydingstrategie”, bv die Boipatong-slagting in 1992, wat gekenmerk is deur die ANC se “bogus claims and outright falsehoods” (96).

Daar word soms beweer dat die nuwe Suid-Afrika vreedsaam tot stand gekom het, wat ‘n inflame leuen is. Ander kere roem die ANC op sy gewelddadige geskiedenis, sy ikoniese “struggle”. Om hierdie rede is dit uiters moeilik om wet en orde in die nuwe Suid-Afrika te handhaaf. Die skandalige voorbeeld wat die ANC met geweld gestel het, word steeds deur die massa nageboots. As ‘n rektor genoodsaak voel om die polisie op die kampus te kry, moet hy deesdae eers ‘n hofinterdik verkry (88). ‘n Mens sou dink die polisie is veronderstel om teen misdaad op te tree waar dit ook al gebeur, maar dit is glad nie meer so nie; ‘n hof moet hulle eers magtig. Teen daardie tyd is (groot) skade reeds aangerig. “The police chiefs had made it very clear that they did not take orders from the university management” (95).

Wat glad nie prominent in Jansen se boek is nie, is die ruime mate waarin universiteite skuldig aan geldvermorsing is. Omdat die ANC-regering ‘n slegte voorbeeld stel met buitensporige vergoeding vir die bekleërs van topposte, doen universiteite dieselfde. Byvoorbeeld, daar is in werklikheid geen afdoende regverdiging vir die vergoeding van miljoene rande per jaar aan ‘n rektor nie. Jansen verwys na die rektor as “this most valuable and often well-paid resource” (xv). ‘n Rektor behoort myns insiens hoogstens dubbel die salaris (en verkieslik slegs die helfte meer) as ‘n professor te ontvang. Daar sal steeds akademies uitstekende applikante vir so ‘n pos wees; dikwels beter as sommige van die huidige bekleërs wat om veral nie-akademiese redes aangestel is.

Jacob Zuma is berug vir sy spandabelheid, maar hy het net een adjunk. Aan universiteite is daar ritse viserektore. Die rektor hoef nie ‘n ampswoning te hê nie. Hy ontvang (eerder as verdien) genoeg geld om self ‘n huis te bekostig. Hy en sy talle viserektore hoef nie eie ampsmotors te hê nie. Die universiteit kan volgens werklike behoefte ampsmotors aanskaf, maar dit hoef nie luukse motors te wees nie; eerder bloot doelmatige vervoermiddels. Die universiteitshoës behoort net wanneer werklik nodig te vlieg en dan ekonomiese klas en wanneer hulle op reis is ekonomiese (bv drie- pleks van vyfster-) huisvesting te gebruik. In die nie-akademiese sektor van die universiteit is groot geldvermorsing aan die orde van die dag. ‘n Universiteit is veronderstel om op onderrig en navorsing te konsentreer. Gimnasium/oefen-, sport- en woongeriewe in bv koshuise, asook spyseniering, skoonmaakdienste, ens, kan aan private inisiatief oorgelaat word. Administrasie is bloot ‘n noodsaaklike euwel. Desnieteenstaande is die administratiewe sektor toenemend veel groter as die akademiese sektor. In sommige gevalle is daar ritse registrateurs en talle direkteure wat beter as professore vergoed word.

Jansen is die opruiende swart studente simpatiek gesind oor beweerde “cultural alienation” (xiii). Hy hou daarvan dat ‘n UV-koshuis nou die naam Beyers Naudé dra en nie meer dié van JBM Hertzog nie (x). So ‘n naamsverandering bevorder seker ‘n gevoel van insluiting by swartes maar dit vervreem die oorgrote meerderheid blankes. Aan die eens blanke universiteite is daar deesdae alewig die swartes se geweeklaag oor “not feeling at home” (66). Hulle kan maklik meer tuis voel deur eerder ‘n tradisioneel swart universiteit by te woon. Blanke studente het nie sodanige keuse nie. Aan die tradisioneel swart universiteite sal blankes kultureel hoogs ontuis voel. Aan die tradisioneel blanke universiteite, waar hulle histories hoort, word blankes weens transformasie doelbewus al hoe meer ontheem. ‘n Universiteit is in elk geval nie veronderstel om ‘n alternatiewe tuiste, dus soos ‘n ouerhuis, te wees nie. “A university is, after all, a place of exploration and growth – hence of turmoil and dislocation – rather than a place in which to feel ‘at home'” (69).

Jansen is polities links, pro-swart gesind en uiteraard so polities byderwets soos kan kom. “Some things were changed instantly when I started working there [as rector of Free State University] in 2009, such as the symbols in the university coat of arms, which represented the Boer Republic that birthed the University of the Orange Free State” (52-53). Watter reg het Jansen om hom aan te matig om die geskiedenis van die UV te misken? Hy het net so min reg daartoe as die misdadige studente wat Cecil Rhodes se rol aan die Universiteit Kaapstad misken.

Van die 12 rektore wie se menings in die boek weergegee word, is net twee blank. Oor die onderverteenwoordiging (merietegewys) van blanke rektore kla Jansen nie. Net een vrou is onder daardie 12 rektore en daaroor skryf Jansen ooreenkomstig die ANC se beleid: “There are too few women leaders of South African universities” (xvii).

Van die ontstellendste aspekte van die studente-onrus is die mate waarin nie net sommige dosente nie (141, 208) maar ook die universiteitsbestuur, insluitende die rektore (en ook die hoofstroominligtingsmedia) hulle polities byderwets aan die kant van die opruiende studente geskaar het, bv deur “legal and other material support” aan te bied (10). Dit kom neer op die beskerming van misdadigers en die aanmoediging van verdere oproer, wat sekerlik nie in die belang van universiteite is nie. Aan die Universiteit Pretoria “we gave them bottles of water and all of that” (61).

Wat die rektore deurgaans beklemtoon, is dat dit ‘n klein groepie studente is wat amok gemaak en skade aangerig het. Hulle is deur nie-studente ondersteun. Streng optrede deur die universiteitsbesture pleks van simpatie met die belhamels kon die orde baie gou herstel het. Soos van Jansen verwag kon word, beweer hy “right-wing whites from outside the university joined the fray” (11). In werklikheid het regse studente en ander regses geen groot rol in die onrus gespeel nie. In soverre hulle wel iets gedoen het, was dit om wet en orde te bepleit en die universiteite weer op dreef te probeer kry. Regses, anders as linkses, het ‘n positiewe bydrae gelewer en geen skade aangerig nie.

Swartes maak aanspraak op allerhande regte. Een daarvan is voltyse universiteitstudie. Die ANC-regering moedig hierdie dwaalleer aan deur daarop aan te dring dat die residensiële universiteite jaarliks eksponensieel meer studente moet toelaat. “University enrolments increased from 493 342 in 1994 to nearly 1 million (969 154) in 2014, with a targeted 1,6 million enrolments by 2030” (34). Die gevolg is dat al hoe meer studente druip teen groot koste vir die universiteit en die staat. “Almost half of the young people who enrol at our public higher education institutions leave the system without a qualification” (38-39). Strenger akademies gefundeerde keuring sal kostebesparings meebring en sodoende meer geld aan akademies verdienstelike studente beskikbaar maak.

Wat noodsaaklik is, is om met ‘n program van ingrypende skoolhervorming te begin om die akademiese gehalte van skoliere te verbeter. Dit moet oor dekades strek. Hoër toelatingsvereistes vir universitêre studie moet in elk geval ingestel word. Universiteite behoort slegs die akademies beste afgestudeerde skoliere toe te laat. Veel meer van hulle behoort verdere opleiding aan ander naskoolse inrigtings te ondergaan. Baie skoliere wat graad 12 geslaag het, is glad nie geskikte materiaal vir naskoolse onderrig nie; veral nie universitêre onderrig nie.

Daar moet nie impulsief volgens die begeertes van swartes gehandel word nie. Hulle maak verkeerdelik op “the right to be dominant” aanspraak (58, 64). Jansen skryf, “students … prefer universities” (36), maar daardie voorkeur behoort geïgnoreer te word. Wat in landsbelang is, moet eerder nagejaag word. In die Suid-Afrika van weleer was daar talle studente wat geskikte universiteitsmateriaal was maar dit nie kon bekostig om voltyds te studeer nie. In die vorige eeu het die Universiteit van Suid-Afrika (Unisa) aan hulle die geleentheid vir (deeltydse) afstandstudie tuis, dus in hulle woonplekke, aangebied. Toe was Unisa se opleiding van hoë akademiese gehalte en die studiegeld was hoogs bekostigbaar. Dit was so omdat die tradisionele Unisa-student op homself vir akademiese prestasie aangewese was. Hy het gedrukte lesings ontvang, moes voorgeskrewe boeke aankoop en kon aanvullende inligting van die universiteitsbiblioteek bestel. Mettertyd het Unisa se afstandsonderrig al hoe meer kontakonderrig geword omdat akademies swak studente toegelaat is en hulle, soos aan residensiële universiteite, nie die mas kon opkom nie

Aanvanklik was Unisa uitsluitlik in Pretoria gesetel. Die enigste mondelinge lesings wat aangebied is, was ‘n winterskool wat teen geen of min ekstra onkoste vir die universiteit in Pretoria beskikbaar was. Later is streekkantore gestig, lesings is in verskeie sentra aangebied en Unisa is al hoe meer geresidensialiseer. Byvoorbeeld, studente eis deesdae dat studieruimte op die hoofkampus en by die streekkantore aan hulle voorsien word. Akademies hulpbehoewende studente, dus diegene wat nooit tot universitêre studie toegelaat moes gewees het, het al hoe meer deurslaggewend die aard van Unisa bepaal. Dit het studie aan Unisa vir baie onbetaalbaar duur gemaak; ook omdat finansiële dissipline sedert 1994 verslap is. Transformasie het tot gevolg dat die akademiese gehalte van die onderrig en dus die akademiese aansien van die universiteit ernstig gekwyn het, bv Unisa “allowed students to write their examinations at home and without monitoring” (37). Administratiewe ondoeltreffendheid, die vrug van transformasie, bemoeilik ook studie aan Unisa. Kortom, Unisa-studente betaal deesdae baie meer vir akademies swakker kwalifikasies.

Twee dinge wat glad nie in Jansen se boek beklemtoon word nie, is die verbetering van skoolonderrig en die noodsaaklikheid van die hertransformasie van Unisa. Unisa moet weer ‘n egte nie-residensiële afstandsonderriguniversiteit word waar studentetoelating en -deurlating en die aanstelling en bevordering van dosente suiwer op grond van akademiese verdienste geskied. Tegnologiese uitvindings maak dit vir Unisa deesdae moontlik om baie makliker en goedkoper die afstand tussen dosent en student te oorbrug. Unisa se residensialisering is akademies (grootliks) ongewens en sekerlik koste-ondoeltreffend. Juis om sulke redes wend tradisioneel residensiële universiteite hulle toenemend tot afstandsonderrig. Op ‘n dwase manier het Unisa in die teenoorgestelde rigting ontwikkel.

‘n Mens staan verbaas oor die dom besluite wat soms aan universiteite geneem word wat die hele aard en aansien van so ‘n universiteit nadelig beïnvloed. Dink aan die besluit van die Afrikaanse Universiteit Stellenbosch om met klasse in Engels te begin, wat uitgeloop het op die onverkwiklike verengelsing van daardie universiteit. Insgelyks kon Unisa ‘n internasionaal gerekende akademiese sieraad gebly het as hy voortgegaan het om ‘n suiwere afstandsuniversiteit te bly. Destyds kon (feitlik) geen student beweer dat die voorreg van universitêre studie hom ontsê is nie. Dit was en is ‘n onvergeefbare fout om akademies gestremdes tot universitêre studie toe te laat, maar dit geskied in toenemende mate op aandrang van die ANC-regering. Dit is ‘n feit dat ‘n student te onnosel vir universitêre studie kan wees. Desnieteenstaande word toelating tot ‘n universiteit in die praktyk al hoe meer tot die status van ‘n onvervreembare mensereg verhef.

Let op hierdie eienaardige stelling van Jansen: “In the former white universities, independence and autonomy from external politics are fundamental commitments” (17). Dit is louter twak. In die ou Suid-Afrika het die Afrikaanse blanke universiteite hulle grootliks by die NP-regering geskaar. Die Engelse blanke universiteite was setels van weerstand teen die NP-regering en apartheid. In die nuwe Suid-Afrika is al die universiteite vloermatte of skoothondjies van die ANC-regering. Jansen spog met die verpligte 101-kursus in Jansenisme wat hy aan die UV ingestel het (43), maar dit is juis aanduidend van gedwonge ideologiese indoktrinasie, wat die teenoorgestelde van akademiese vryheid is. Op amptelike vlak word geen (noemenswaardige) weerstand teen toenemende regeringsinmenging in universitêre sake geopper nie, selfs nie toe Jacob Zuma wederegtelik aangekondig het dat klasgeld dieselfde vir 2016 sou bly en Blade Nzimande die verhoging vir 2017 tot 6% of 8% beperk het nie (xi, 46, 92).

Aan geen plaaslike universiteit word universitêre outonomie en akademiese vryheid daadwerklik gekoester nie. Dit is bv waarom die Universiteit Stellenbosch betreklik onlangs ingestem het dat regeringsverteenwoordigers in die US-raad van drie tot vyf vermeerder kon word. Kort daarna is die verengelsingsprogram van Wim de Villiers deur daardie Nzimande-gelaaide raad goedgekeur. Daarmee wil De Villiers die ANC verseker dat die US nie ‘n Afrikaanse universiteit is nie; dat dit ‘n polities byderwetse, bv Engelse, universiteit is. Die absurditeit is dat die staat persentasiegewys die universiteitsbegroting al hoe minder subsidieer terwyl die ANC nie net al hoe groter beheer oor universiteite wil uitoefen nie, maar die ANC oogluikend toegelaat word om dit te doen. In 1993/4, dus by die aanvang van die nuwe Suid-Afrika, het die staat 70% van Wits se uitgawes betaal. Teen 2013/4 is dit gehalveer tot 30% of 35% (29). Onderriggeld moes noodwendig skerp verhoog word. ‘n Mens kan redeneer dat die regering in die universiteitsraad teenwoordiging moet hê sodat hy bewus kan wees van hoe die owerheidsubsidie aangewend word. Maar dit beteken nie die regering moet stemgeregtigde verteenwoordigers daar hê nie; ‘n waarnemer of twee, sonder stemreg, is vir hierdie doel voldoende.

“The [black] students do not want to pay a fee increase; in fact, they want no fees at all” (23). Dit is wat gebeur as lede van ‘n bevolkingsgroep op alles geregtig voel. Die universiteite kan tans nie die toestroming van voornemende studente hanteer nie. Hoe chaoties sou dit nie wees as wat aangebied word gratis is nie? “Fee-free education … would have disastrous implications” (42). ‘n Rektor vra tereg: “Why would we want free university education [overall] when school education is not free?” (228). Die Nasionale Finansiële Hulpskema vir Studente is “massively funded” maar “poorly administered” (22). In minstens een geval het ‘n universiteit NSFAS- (National Student Financial Aid Scheme) fondse misbruik om sy personeel se salarisse te betaal (23, 179). “In 1991 the NSFAS funded 7 240 students to the tune of R21,4 million; by 2014 the scheme funded 409 475 students at a cost of R9 billion” (41).

Die rektore is dermate polities byderwets dat hulle met gemak sowel anti-blank as anti-Afrikaans en selfs openlik pro-ANC is. Prins Nevhutalu, die rektor van die Cape Peninsula University of Technology, het simpatie met ‘n mate van onderrig in Afrikaans op die Wellington-kampus: “Not for the Afrikaners, but for the very large coloured majority in the Western Cape who do not speak English … I’ve been a very fierce defender of Afrikaans at Wellington because we’re servicing the coloured community … I don’t like Afrikaans per se … I took a whole day to go and talk to SASCO [South African Students Congress], tried to tell them why these programmes are important. Not for Afrikaans’ sake, but for this country and for the ANC that cares about everybody [including whites?], not only about black Africans. We must also care for coloured people” (70-71). Oor die moontlike erkenning van die belange van blankes en veral Afrikaners swyg Nevhutalu.

Jansen is openlik pro-swart. “Strini Moodley was one of the heroes of my youth. A co-founder of the Black Consciousness Movement, alongside the legendary activist and intellectual Steve Biko, Moodley captured the mood of my generation when we were channelled as so-called coloured students towards our very own ethnic institution, the University of the Western Cape [UWC/UWK]” (78). Let op die byvoeglike naamwoorde waarmee Biko beskryf word. Wat Jansen hier kwytraak, is by nabaat. Toe hy in die jare sewentig ‘n UWK-student geword het, was hy sekerlik deeglik bewus van die verskil in etnisiteit en kultuur by bruines en swartes. Dit is eers later (bv in Amerika) dat Jansen, ‘n “so-called coloured,” weens wensdenkery en in ‘n poging tot selfbevoordeling sogenaamd swart geword het.

Vir my was seker die ontstellendste aspek van Jansen se boek die mate waarin die plaaslike universiteite nie-universiteite in die sin van welsynsinrigtings geword het. Dit is die soort ding wat te wagte is in ‘n land wat met ‘n sosialistiese regering sit wat hom in sommige opsigte ‘n haarbreedte van kommunisme bevind. Jansen verwys na “the growing welfarisation of the South African university” (172). Charles van Onselen het gewaarsku dat “government is in danger of confusing its welfare and educational responsibilities to the detriment of both” (172). Om hierdie rede is dit belangrik dat universiteite so onafhanklik moontlik van die ANC-regering moet funksioneer. Maar daar is geen beduidende teken dat enige plaaslike universiteit sy outonomie koester en hom daadwerklik teen die ANC se magsmisbruik en toenemende inmenging verset nie.

As rektor is Jansen uiters skuldig aan gedienstige kruipery by die ANC. Hy verskaf ‘n ellelange lys van die welsynspligte wat die UV vir sy studente verrig (180-181). Die meeste daarvan is nie-akademiese barmhartigheidsitems wat ‘n sterk basis kan vorm vir ‘n mosie van wantroue in enige rektor. Geen wonder dat universiteitsuitgawes eksponensieel styg nie. Maar dit bly selfs nie by barmhartigheidsdiens slegs aan studente nie. “Now disadvantaged communities are coming onto campus demanding services” (189). Welsynsprojekte, dus staatsverantwoordelikhede, tap die finansiële hulpbronne van universiteite leeg. Dit ry die bestaansrede van die universiteit in die wiele. Dit gaan by universiteite al hoe minder om die akademie (onderrig en navorsing) en al hoe meer om die “nutritional well-being” (193) van die studente, asook van hulle uitgebreide familie en selfs wyer as dit. “Welfarisation narrows the scope of the university’s ambitions for its academic project” (191). “The university’s ability to maintain a respectable academic standing is in jeopardy” (192).

Een van die sake wat feitlik nooit pertinent genoem word nie, is swart studente se verbondenheid aan hulle uitgebreide familie (173) wat hulle as studente kniehalter. Enersyds kom van hierdie studente as beliggaamde entiteite op die kampus aan en dan word daar van die universiteit verwag om in al hulle behoeftes te voorsien. Andersyds word wat sulke studente ontvang (bv geld) aan die uitgebreide familie gestuur om ellende tuis te verlig. Terselfdertyd word die akademiese funksionering van die student (bv om handboeke te koop) aan bande gelê. “It is not simply that students received bursaries and loans to enable them to study at university. It is no secret that some portion of this funding would be expatriated to the domestic economy to enable students’ family members to survive hardship at home” (190).

Suid-Afrika gaan gebuk onder ‘n “generous social welfare regime” (174) waarin daar toenemend baie meer ontvangers van staatstoelaes en stemgeregtigde kiesers as werkers en inkomstebelastingbetalers is. Hierdie “children of welfare families” beland op universiteitskampusse “expecting education [and] also a whole lot more” (174). Reeds op skool het hulle gewoond geword aan “being fed by the state [as] part and parcel of what those public institutions did” (175). “The ANC is regarded as the caring parent” (175). Die ANC hou hiervan want hy wil hierdie kiesers se steun behou en aan die politieke mag met sy buitensporige persoonlike voordele vir ANC-hoës vasklou. Let op watter bedenklike vertolking Jansen aan hierdie wantoestand gee: “Given the inequities resulting from the country’s racially segregated past, it is especially important to understand welfare as a matter of political rights [!] rather than acts of charity” (176). Met ander woorde, die blankes kry die skuld vir hierdie wantoestand. As Jansen werklik ‘n akademikus was, sou hy onderskei tussen spys- en drank- (SD-) studente en insig- en kennis- (IK-) studente. SD-studente hoort nie op universiteit nie. Hulle is by uitstek die molesmakers wat verhoed dat IK-studente ongesteurd kan studeer. Weens politieke byderwetsheid, oftewel ANC-kruipery, kry SD-studente in al hoe meer gevalle toelating bo IK-studente. Eufemisties word dit transformasie genoem.

Die ironie is dat sommige swart studente ‘n terugkeer na rassesegregasie verlang. “Residences were now under pressure to become exclusively black, thereby losing one of the most important [Jansenistic] functions of a residential education: bringing diverse students into the learning commons that a residence provides” (185). Aan die UV het Jansen met groot gedruis daarop geroem dat hy die koshuise vir blankes gedwing het om 50% swart te word. Daar is egter beweer dat hy nie rasse-integrasie aan twee swart koshuise opgedring het nie. Jansen regverdig soos volg sy gedienstige medewerking aan die transformasie van die universiteit as welsynsinrigting: “In the current climate, a demand of any kind that is not responded to could cue yet another potentially violent protest and continued campus shutdowns” (177). Dus, net soos die ANC met geweld en dreigemente van geweld sy sin gekry het deur die politieke mag te bekom, doen opruiende studente dieselfde om hulle wil op universiteite af te dwing.

“Why are students protesting, despite the hefty increase in social benefits and student aid?” (178). “It is not that funded students paid the fee increases themselves” (41). Studente se opgehoopte skuld wat miljoene rande bedra, word van tyd tot tyd summier deur die universiteite afgeskryf (111). Dit volg dikwels nadat eers uitstel en daarna afslag van skuld toegestaan is (118). Dit kom neer op diefstal. Die staat, dus die belastingbetalers, word ook op hierdie manier besteel: “The NSFAS has, in effect, given up on the crucial function of collecting loans made over the years, with the result that graduating students in general have simply stopped paying back the money” (179). Dit geskied in ‘n atmosfeer waarin by uitstek swartes hulle op alles geregtig voel; die vernietigende kultuur van “entitlement”. Pleks van betaal, het sulke studente onderrig en dalk ook huisvesting verniet gekry, terwyl dit van eerlike studente verwag word om meer op te dok om vir die versuim van hierdie misdadige studente te betaal.

“The university protests were often led by middle-class and fully funded students presuming to lead on behalf of their poorer classmates” (41). Dit was”an essentially black struggle” (61). Dit was “fundamentally a critique of post 1994 society” (45); dus nie uitsluitlik ontevredenheid met universiteite as sodanig nie. Daar is deurlopend met ontevrede studente onderhandel maar die resultaat was: “Reason is displaced by chaos” (127). “The protest movement had now entered a season of unreason” (127). “There was no intention to accept anything as a solution” (114). As daar ‘n kuur vir die studente se ontevredenheid sou wees, lê dit buite die rasionaliteit wat eie aan die Westerse of Europese tradisie is.

Moenie dink linkse elemente kan die probleme oplos nie. Xolela Mangcu en Christi van der Westhuizen, “two activist-intellectuals” (129), wil nie deur die protesteerders aangehoor word nie. Mangcu word daarvan beskuldig dat hy hom aan blankes uitverkoop het en aan Van der Westhuizen word gesê: “White people should be silent” (128). Volgens die uiters linkse Samantha Vice van Rhodes University moet die blankes nie net stil wees nie, hulle “should withdraw from the political space” (131). Dit lyk asof blankes daarvolgens glad nie aan die sentrale, provinsiale en plaaslike regering mag deelneem nie. Wat blankes glo in plaas daarvan moet doen, is “cultivate [their] guilt and shame” (131). Sizwe Mabizela, die rektor van Rhodes University, sê darem tereg stilte is “antithetical to what it means to be a university” (131).

Hoedanig is Jansen se “oplossing”? Hy bied dit in sy laaste hoofstuk aan. Daar is al gesê: Die kuns van regering is om van diegene wat het, te neem en dit te gee aan diegene wat nie het nie. Hierdie soort ubuntu is wat Jansen aanbied ter beëindiging van die studente-onrus. Diegene wat kan betaal, moet vir universitêre studie betaal en diegene wat nie kan betaal nie, hoef nie te betaal nie. Eintlik kom dit neer op ‘n voortsetting van die huidige onverkwiklike toestand. Dit is Jansen se soort leierskap (wat hyself so graag besing) in volle swang. Hy klou ook fanaties aan sy oortuiging dat die (swart) studente nie die skuld vir hulle skandelige gedrag moet kry nie. Ook nie die universiteite nie. Eintlik ook nie die ANC of ANC-regering nie. Die skuld moet in laaste instansie gepak word op waar dit deesdae meesal tot rus kom: apartheid en dus die blankes, veral die Afrikaners. “The great irony of this misguided violence is that the blame for the enduring and systemic effects of apartheid has been laid at the doors of the very institutions [the universities] that could have been harnessed to overcome them” (249).

In sy wysheid sonder Jansen eerder twee regte as twee verpligtinge uit: “The right to free higher education for the poor, and the right to education for everyone” (251). Ek sou eerder sê: Onderrig van hoë gehalte tot op die vlak van elkeen se vermoë. Die besonderhede van Jansen se voorgestelde befondsing is soos volg: “Government can and should instantly [!] provide fully funded education through grants for poor, first-degree, first generation students without any obligation to pay so that these graduates can contribute to lifting their families out of poverty without the burden of debt. It might be necessary even to enact laws that force the state to meet the standard of adequacy in such provision for all poor students. The rest of the financial arrangements for students should combine grants and loans for second-generation and second-degree students so that they do pay back a portion of their earnings to ensure a sustainable cycle of funding for successive generations of students in need of support. And the middle classes and wealthy must pay so as to relieve the burden on government coffers and enable the cross-subsidisation of students with financial need” (251-252).

Wat Jansen aanbied, is nog ‘n Afrika-“oplossing” vir ‘n Afrika-probleem. In werklikheid lê die kernoplossing nie in aangepaste subsidiëring nie. Die vereistes waaraan universiteite moet voldoen, is onderrig en navorsing van hoë gehalte. Daarvoor is studente en dosente van voortreflike akademiese gehalte nodig. Sodanige gehalte moet sonder inagname van ras en geslag bepaal word. Jansen hou hom blind vir al die -ismes wat die ANC beliggaam, bv kommunisme, sosialisme, rassisme en feminisme. Veral laasgenoemde twee vind uitdrukking in polities regverdigbare maar akademies onregverdigbare teikens en kwotas.

Naskrif: Die ego het geland. Jansen is terug in Suid-Afrika om die verkope van sy boek ‘n hupstoot te probeer gee. Leopold Scholtz skryf: “Jansen het hom al as ‘n ongeleide missiel met ‘n haat teen Afrikaans bewys. Ek was al by ‘n toespraak van hom waar hy iemand in die gehoor van die podium gevloek het toe dié op Afrikaans aangedring het. Ek dink nie hy hoef ernstig opgeneem te word nie” (Die Burger, 20 Julie, p 14). Wat ek nie begryp nie, is dat Scholtz redeneer dat daar ‘n veldtog teen Afrikaans gevoer word omdat daar so ‘n sterk gevoel teen rassediskriminasie is. Maar rassediskriminasie is skering en inslag van sowel plaaslike politieke byderwetsheid as die ANC se beleid. Jansen en sy mede-ANC-kornuite hou daarvan om teen blankes, veral Afrikaners, en Afrikaans te diskrimineer.