Taalmonument – praag.co.za

Leon Lemmer: Afrikaans in taalhistoriese perspektief

Daar is mense wat kamerade bewonder wat dood en verwoesting deur sabotasie en moord met behulp van bv plofstof, landmyne en AK47-gewere gesaai het. Die oogmerk was glo geregtigheid. Ek vind dit onmoontlik om waardering vir sulke mense te hê. Diesulkes het eerder liggaamlik as geestelik gefunksioneer. Ek verkies woordenaars bo moordenaars. Ek is geneig om hoë agting vir eg geestelike prestasies te hê, soos skrywers wat boeke van buitengewone kulturele waarde gelewer het, bv James Boswell se The life of Samuel Johnson (1791). As ‘n mens aan hedendaagse skrywers dink en by Engels bly, is daar bv Simon Sebag Montefiore (Jerusalem, the biography, 2011), Charles Murray (The bell curve, 1994) en Peter Watson (Ideas, a history, 2005). Anders as Boswell het die laasgenoemdes talle boeke geskryf wat buitengewone substansie het. Soms loop skryfprestasie in ‘n familie. Harold Nicolson en Vita Sackville-West het albei ‘n besonder verdienstelike literêre nalatenskap, wat deur hulle seun Nigel voortgesit is. Sy werk word op sy beurt deur sy seun Adam voortgesit. ‘n Soortgelyke geval is Evelyn Waugh, sy seun Auberon en dié se seun Alexander.

Maar ek skryf vandag oor Nicholas Ostler (gebore in 1952) se monumentale boek, Empires of the word: A language history of the world (London: HarperCollins, 2005, 640p; Amazon Kindle $6,83). Ostler het hierdie werk opgevolg met boeke oor bv Latyn (2007) en Engels (2010). Dit lyk asof hy heelwat simpatie met gekoloniseerde inheemses het; moontlik weens sy blootstelling aan ‘n linkse leermeester soos Noam Chomsky. Ostler se boek bestryk die hele aardbol en al die prominentste tale vanaf die vroegste taalrekords tot aan die begin van hierdie eeu. “This book traces the history of those languages which, in the part of human history that we know, have spread most widely” (Kindle 146). “The task of this book is to chart some of the histories of the language traditions that have come to be most populous, ones that have spread themselves in the historic period over vast areas of the inhabited world” (206).

In die boek is daar interessante inligting, bv in 1560 skryf Fray Tomás ná die Spanjaarde se besetting van Peru in 1532: “Once when I asked a chieftain in a certain province if he was a Christian, he said ‘I am not yet quite one, but I am making a beginning.’ I asked him what he knew of being Christian, and he said: ‘I know how to swear to God, and play cards a bit, and I am beginning to steal'” (5763).

In Indië het ‘n mismoedige (en bevooroordeelde) sendeling D MacKinnon in 1801 geskryf: “I could not discover one particle of classical taste, of the knowledge of mathematical truth, or of genuine moral or religious principle in any class nor in any individual of the human species born and educated in Hindostan or even in all Asia. The dark races appeared and do appear to me, buried in darkness, moving like mere mechanism and utterly void of those sentiments which dignify and ennoble our species and entitle us to claim kindred with the Gods. All my speculations were at last reduced to two simple propositions. (1) That the natives of India cannot be illuminated by their own languages, nor by the Books now existing in those languages. (2) That therefore they must be enlightened by the acquisition of other languages & by reading Books capable of forming their taste & of teaching them useful & solid knowledge as well as genuine moral and religious principles … I compiled a Grammar of the English language … published in 1791” (8606). Moontlik is dít een van die hedendaagse resultate: “English is universal in South Asia as the lingua franca of the educated” (8668).

Daar word beweer dat daar hier en daar foute in Ostler se boek ingesluip het, wat verstaan- en verskoonbaar is as ‘n mens die omvang en aard van hierdie navorsingsprojek in ag neem. ‘n Mens dink onwillekeurig aan Robert Browning se woorde: “A man’s reach should exceed his grasp.” Dit is ‘n onbegonne taak om die inhoud van hierdie boek in hierdie rubriek weer te gee. Al wat ek gaan doen, is om die aandag op enkele aspekte te vestig; veral met verwysing na Afrikaans.

Taal help ons om te dink en gee ons toegang tot inligting wat ons tot kennis kan verwerk en dan tot ons voordeel kan aanwend (8). Soos Ludwig Wittgenstein dit gestel het: “The limits of my language are the limits of my world” (281). Taal stel ons in staat om die verlede te leer ken – “the readiest medium for preserving a group’s history” (171) – en ons sodoende in ons kulturele kontinuum te plaas. Taal is uiteraard ‘n inherente deel van ons identiteit (17); “it necessarily defines a community” (180). “Every language defines a community, the people who speak it and can understand one another. A language acts not just as a means of communication among them but a banner of their distinct identity, often to the despair of national governments trying to forge a single identity for all their different language communities” (352). Dink aan die ANC-regering wat by voorkeur handel asof Engels die nasionale en enigste amptelike taal is.

“It cannot be a matter of indifference which language we speak, or which languages our ancestors spoke. Language frame, analyse and colour our views of the world. ‘I have three hearts,’ claimed Ennius, an early master poet in Latin, on the strength of his fluency in Latin, Greek and Oscan” (361). “In some sense … when one language replaces another, a people’s view of the world must also be changing” (281). “English is not seen everywhere as a neutral medium of access to wealth and global culture” (9398). Soms word Engels beskou “as the global bully’s language of choice” (9406)

Wanneer Engels, soos tans, aan Afrikaanssprekendes opgedring word, gaan dit om meer as bloot die gebruik van ‘n ander taal. Dit gaan om die opdringing van ‘n ander kultuur, ‘n ander geestesingesteldheid, ‘n ander lewens- en wêreldbeskouing. “For the world’s leading lingua franca [English], the whole concept of a language community begins to break down” (493). Deesdae kan enigeen ‘n Engelssprekende wees. Engelssprekendheid dui nie meer op ‘n spesifieke identiteit en kultuurgroep nie. Die internasionale prominensie van Engels is deel van die globalisering van die mens se leef- en denkwêreld. By implikasie word die identiteit, nasionaliteit, kultuur/volkseie van gemeenskappe weens die Engels-oorheersing verwater. Om kosmopolitaans te wees, is om wêreldburgers te wees (585).

“The fundamental question of this book is to ask how – in what circumstances and with what dynamics – language communities have come to flourish in the past, as well as how some of them have declined and even met their ends. The most straightforward way in which a language can come to flourish could be called the Farmer’s Approach. All the community needs to do is stay united, and grow its population. This is Organic Growth … How have languages that follow such a policy been able to defend themselves from foreign communities, which might be tempted to invade and disrupt their steady growth? The disruption would come, by its nature, from language communities following a less placid path: they may be called the Merger and Acquisition languages (M&A), by analogy with the offensive players in the modern business world. If Organic Growth is the strategy of farmers, this alternative could rather be called the Hunter’s Way. Such change, resulting from direct contact between communities, is sometimes characterised as one of three types: Migration, where a language community moves bodily, bringing a new language with it; Diffusion, where speakers do not actually move in large numbers but where speakers of one community come to assimilate their language to that of another with whom they are in contact; and Infiltration, which is a mixture of the former two. The progress of English into North America and Austalia is a case of Migration; into India and Scandinavia, of Diffusion; and into South Africa, of Infiltration. It is only, for example, through Diffusion or Infiltration that a language can become a lingua franca [verkeers- of gebruikstaal], a language of wider communication: for this, a language must have been taken up by people who did not speak it natively” (372). Die lingua franca kan dus iets anders as die moedertaal of daaglikse omgangstaal/”vernacular” van die spreker wees.

Taal is eers net gepraat en later, in sommige gevalle, gerekordeer. Vir die skepping van taalrekords is taaltegnologie nodig, bv ‘n simboolstelsel, soos ‘n alfabet, en rekorderingsmateriaal, soos papier en ink. Taalrekords is inligtingsdraers wat dit moontlik maak om baie meer oor die verlede te wete te kom as wanneer bloot op nie-linguistiese argeologiese materiaal gesteun moet word. Met behulp van taal en taalrekords kan kultuur vinniger en oor ‘n groter area versprei word. “Cultural dominance was almost wholly a matter of having been the leaders in a shared language technology” (1109). Dink aan die groot kulturele invloed wat Brittanje, veral voorheen, en Amerika tans vanweë inligtingsmassamedia uitoefen. Ostler lys die volgende tegnologiese elemente wat taalverspreiding aanvanklik moontlik gemaak het: “the ship, the shoe, the wheel, the road, the horse, and writing” (3962).

Hoekom het Hollands aan die Kaap Afrikaans geword? “It is a commonplace of historical linguistics that related languages diverge when contact ceases between groups” (214). Voorheen was dit baie moeiliker as tans om groot afstande te oorbrug. Hollands sou met verloop van tyd in elk geval aan die Kaap veranderings ondergaan het vanweë die relatiewe isolasie van sy sprekers. Die ontstaan van Afrikaans kan dus nie sonder meer aan die aanwesigheid van Khoi toegeskryf word soos polities byderwetse Afrikaanstaalkundiges sedert 1994 so graag doen nie.

“The language of trade is, after all, perforce that of the customer, rather than that of the merchant” (1364). Byvoorbeeld: “In 1666, after three generations of French colonial presence [in Canada] … [the] minister for the colonies … complained that Frenchmen who wanted to trade – mostly for furs – still had to communicate in the natives’ language” (7117). As dit so is, het die Hollanders aan die Kaap in hulle onderhandelings vir bv vee Khoi probeer praat eerder as wat die Khoi-Khoin Hollands probeer praat het. Hierdie verskynsel verswak die argument van die polities byderwetse Afrikaanstaalkundiges wat beweer dat die oorsprong van Afrikaans by Khoi te vinde is. Ostler skryf later: “Trade is usually accounted the first factor that set English on the road to becoming a world language” en oor vroeë Arabiese handelaars aan die ooskus van Afrika (Kenia, Tanzanië) skryf hy: “Swahili, the major Bantu language, shows heavy signs of Arabic influence” (1847; ook 9199). Die beïnvloeding is dus eerder van die taal van die handelaars na dié van die inheemses as andersom.

Die vroegste taalrekords is in Mesopotamië op kleitablette aangebring. In antieke Egipte, daarenteen, is paripus (‘n grassoort) as skryfmateriaal gebruik. Min paripusrekords het bewaar gebly omdat papirus nie so ‘n duursame materiaal soos klei is nie. Papirus is hoogs vlambaar terwyl vuur veroorsaak dat kleirekords, net soos bakstene, sterker en gevolglik duursamer word (577). Die latere skryfmateriaal papier is ook hoogs brandbaar. Ek het al gedink dat in ‘n land soos Suid-Afrika, waar die afbrand van bv biblioteke neig om ‘n nasionale sport te word en maklik draagbare items soos boeke gesteel word, dit oorweeg kan word om terug te gaan na klei as skryfmateriaal, in die vorm van swaar tablette, omdat dit in daardie opsigte in ons misdadige milieu ‘n meer geskikte rekordmateriaal as papier kan wees

Daar is ‘n teorie dat Oosterlinge, bv Chinese, eerste om die suidpunt van Afrika gevaar het en dat sulke skipbreuklinge die eerste San/Boesmans was. Ostler verwys egter na “the first circumnavigation of Africa (on behalf of the Egyptian pharoah)” (585). Maar die Fenisiese seevaarders het blykbaar nie verder suid as Gaboen gevorder nie (1345). Ek wonder dus hoeveel waarheid in die stelling oor die Egiptiese farao se omseiling van die Kaap steek. As dit waar sou wees, kon dit nuwe stukrag aan die slagspreuk, “Afrika vir die Afrikane,” gee. In Nelson Mandela se outobiografie word die piramides en ander prestasies van die antieke Egiptenare aan die gevorderdheid van Afrikane toegeskryf.* Mandela vergeet gerieflikheidshalwe dat Egipte en Suid-Afrika tradisioneel nie as (tipiese) Afrikalande beskou is nie. Egipte is geografies deel van Afrika, maar kultureel is dit veel eerder ‘n Midde-Oosterse land. Suid-Afrika is geografies deel van Afrika, maar voorheen was dit beskawings- of kultuurgewys in prominente opsigte ‘n Europese land.

[* Mandela skryf: “As a student, I had fantasized about visiting Egypt, the cradle of African civilization, the treasure chest of so much beauty in art and design, about seeing the pyramids and the sphinx … I flew to Cairo. I spent the whole morning of my first day in Cairo at the museum, looking at art, examining artifacts … it is important for African nationalists to be armed with evidence to refute the fictitious claims of whites that Africans are without a civilized past that compares with that of the West. In a single morning, I discovered that Egyptians were creating great works of art and architecture when whites were still living in caves” (Long walk to freedom, London: Abacus, 1995, p 353). Mandela beweer dat Afrika lank gelede beskawingsgewys meer ontwikkeld as die Westerse lande was. Wat hy nie verduidelik nie, is waarom Afrika sedertdien so ver agter geraak het. Hiervoor sou hy ongetwyfeld vir blankes (kolonialisme, imperialisme, slawerny, rassesegregasie, apartheid) die skuld gegee het en nie vir swart Afrikane nie.]

Egipte is in 641 deur Moslems, dus Arabiese sprekers, verower (2810). Die inheemse Egiptiese taal, Kopties, is daarna net in hulle eiesoortige christelike godsdiens gebruik (2818). “Ultimately, Egyptian [Coptic] could not sustain itself when it ceased to be a majority language in its one and only environment, the land of Egypt. The language, like the pharaonic religion, had been a symbol of Egyptian identity. Egyptian could survive a government speaking a foreign language [Greek], as long as its religion was based in Egypt. It could not survive a foreign [Arab] government and a truly cosmopolitan religion [Islam], for its speakers had nothing national left as a focus for their identity. They might as well become Arab Muslims, just like all the rest” (2826).

Die toepassing van hierdie gebeure op Suid-Afrika, Afrikaners en Afrikaans is ontstellend. Afrikaners is nie meer in die meerderheid onder die kiesers nie. Daarby het baie Afrikaners sedert 1994 afvallig van die Afrikaanse kerkgenootskappe geword, onder meer omdat hierdie Kerke al hoe meer met die linkse, humanistiese Wêreldraad van Kerke assosieer en die leerstellings van alle religieuse gelowe postmodern toenemend in dieselfde mate as waar beskou word; dus dat hulle almal ‘n geldige weg tot saligheid of die hemel is. Sonder beduidende politieke mag en sonder ‘n eiesoortige godsdiens kan sowel die Afrikaners as Afrikaans tot identiteitloosheid en ondergang gedoem wees. Des te meer omdat die al hoe groter meerderheid Afrikaanssprekers bruin mense, dus nie-Afrikaners, is en daar by die bruines, soos in die geval van rasvermenging, skynbaar geen algemene of sterk weerstand teen taalvermenging en toenemende verengelsing is nie.

“Interbreeding soon blurred the borders, linguistic and cultural” (9304). Die grootste moontlike mate van ras- en taalsuiwerheid is vir sowel die identiteitsbehoud as voortbestaan van Afrikaners en Afrikaans noodsaaklik. Desnieteenstaande word rasvermenging in die Afrikaanse hoofstroom-inligtingsmedia as voortreflik byderwets voorgestel, terwyl taalsuiwerheid deesdae glad nie meer deur Afrikaanstaalkundiges gepropageer word nie. Oor Sanskrit is gesê: “Man’s one true embellishment is language kept perfected … eternal [is] the refinement of fine language” (3672). Die blanke grondwetlike onderhandelaars het in 1990/94 ‘n dwase strategie gevolg, wat die ondergang van blanke politieke mag tot gevolg gehad het. Tans volg die Afrikaanstaalkundiges insgelyks ‘n dwase strategie, wat die ondergang van sowel ‘n onderskeibare Afrikanerdom as ‘n onderskeibare Afrikaans tot gevolg kan/gaan hê. Sedert die Anglo-Boere-oorlog hou Afrikaners nie daarvan om Engeland (of Brittanje) na te volg nie, maar daardie land stel tog hierdie navolgenswaardige voorbeeld: “England was not just a government. It was a nation, increasing felt to have a distinctive character, and a part to play in the world, and hence needing a distinctive, and distinct, voice” (8048).

Wat kenmerkend van Chinees is (in sy hedendaagse vorm veral as Mandarin bekend), is “the maintenance of a distinct centre of identity and loyalty within the language community” (2913). Vir Afrikaans beteken taalidentiteit onder meer dat dit duidelik van Engels onderskeibaar moet wees. By Kaaps is dit glad nie die geval nie. Kaaps het ‘n verdere probleem. Van Koiné, ‘n gebruiksvariëteit van antieke Grieks, word gesê: “For all its utility, it had no class” (4406). Afrikaans moet respek afdwing, eerbaar wees, as daar lojaliteit teenoor Afrikaans verwag word. Vir die mengeltaal Kaaps, daarenteen, kan daar kwalik redes vir respektabelheid opgediep word.

“If the community lost its identity, or its distinguished customs, the language would disappear” (5119). Dít is wesenlike gevare waaraan Afrikaners en Afrikaans sedert 1994 blootgestel word. Vir ons is daar die voortreflike voorbeeld van die Baske (in Noordoos-Spanje en Suidwes-Frankryk) en hulle eiesoortige taal, wat hulle nie agtereenvolgens deur die Romeine (en Latyn), die Wesgote/”Visigoths” (en Goties), die Moslems (en Arabies), of die Spanjaarde (met Spaans) laat onderploeg het nie: Baskies “has survived everything else that history has thrown at it in the last two thousand years. It is a special case, par excellence, of European language history, since it pre-dates all the Indo-European languages” (5233). As Baskies ‘n uitsondering op die reël is, kan en behoort Afrikaners te verseker dat Afrikaans ook so ‘n uitsondering blyk te wees. Op die oomblik is daar glad te min tekens van verset en dryfkrag onder Afrikaners en is Afrikaans besig om saam met die Afrikanerdom te taan. Maar soos ‘n optimistiese Catullus (84-54 vC) dit gestel het: “Suns can set en can come back again” (5698).

Die papheid van veldtogte ten bate van Afrikaans kan toegeskryf word aan die kruipsug wat so kenmerkend van Afrikaansinstansies soos die Afrikaanse Taalraad (ATR), die Afrikaanse Taal- en Kultuurvereniging (ATKV) en die Afrikaanse Taalmuseum en -monument (ATM) geword het. Die Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns en die Federasie van Afrikaanse Kultuurverenigings (FAK) is sterker pro-Afrikaner en pro-Afrikaans gesind, maar by hulle is daar ook ruimte vir verbetering. Ostler verwys na die Académie Française, wat sedert 1635 bestaan en spesifiek daarop ingestel is om oor die belange van die Franse taal te waak: Volgens sy statuut “to render it pure, eloquent and capable of treating the arts and sciences” (7047). Hierdie instituut is gekant teen bv (1) die gebruik van Engelse woorde in Frans, (2) die vervrouliking van terminologie om bv feministe te behaag en (3) die bevordering van taalvariëteite omdat daar wyslik uitdruklik voorkeur aan Standaardfrans gegee word (Wikipedia).

Aan al drie die pasgenoemde euwels ly die ATR, ATKV en ATM in erge mate, terwyl die SA Akademie en FAK baie duideliker en sterker teen hierdie euwels behoort te stry. Die Académie Française het ook die amptelike Franse woordeboek onder sy vleuels. Nie net die Afrikaanse woordelys en spelreëls (AWS) nie, maar ook die Woordeboek van die Afrikaanse Taal (WAT) behoort onder die SA Akademie te ressorteer; des te meer omdat die WAT ter wille van politieke gewin openlik taalverarmende sensuur ten koste van Afrikaans toepas. Soos in die geval van die WAT word daar deesdae op die tipies vermetele ANC-manier van die Nasionale Afrikaanse Letterkundige Museum en Navorsingsentrum (NALN) verwag om meer take te verrig, ten spyte van verminderde owerheidsubsidiëring. Soos by die WAT moet swart taalbelange deesdae ook geakkommodeer word. Dit is die onverkwiklike werklikheid by iedere Afrikaansinstansie wat van owerheidsubsidie afhanklik is. Die verbroude grondwetlike onderhandelings van 1990/94 werp ‘n skadu nie net oor die toekoms van Suid-Afrika se blankes nie, maar ook oor die heil en voortbestaan van Afrikaans. Ten bate van albei is daadwerklike optrede dringend nodig.

Kritiese besinning oor die nuwe direksie van die Afrikaanse Taalmuseum en -monument

Op 19 Februarie het Jacques van der Elst, die uitvoerende hoof op die Afrikaanse Taalraad (ATR), op die ATR-webtuiste die nuwe direksie van die Afrikaanse Taalmuseum en -monument (ATM) aangekondig: “In ‘n onverklaarbare stap het die Minister van Kuns en Kultuur ‘n Engels-dosent van die Tshwane Universiteit vir Tegnologie benoem om die leiding te neem as voorsitter van die Raad van die Afrikaanse Taalmuseum en Afrikaanse Taalmonument in die Paarl. Hy is prof Mashudu C Mashigo [soms Mashige gespel, bv op die ATM-webwerf] wat op die oomblik waarnemende dekaan is vir Onderwys en Opleiding by die Tshwane Universiteit vir Tegnologie en ‘n doktorsgraad in Engelse letterkunde het.”

Die ander benoemde raadslede is: Wannie Carstens, M A B Nyamende, Steward van Wyk, Elvis Saal, Janis Grobbelaar en Donovan Lawrence. Die minister van kuns en kultuur, Nathi Mthethwa, benoem dié raadslede omdat die ATM finansieel afhanklik van ‘n staatsubsidie is. Die ANC-regering is gevolglik in die posisie om ruim misbruik van sy mag te maak en sy ideologiese voorkeure in ruil vir belastingsgeld aan sulke instansies op te dring. Dit gebeur bv ook aan al die plaaslike universiteite. By universiteite is die sondebok Blade Nzimande, die minister van hoër onderwys. Nzimande is egter nie verantwoordelik vir die ATM-vergryp soos verkeerdelik berig is in die Netwerk24-berig van 22 Februarie nie. Hieronder volg ‘n paragraaf oor elk van die ATM-raadslede. Ek vul Van der Elst se verklaring aan uit internetbronne, insluitende die genoemde Netwerk24-berig.

Uit Mashudu Mashigo se geskrifte blyk sy pro-swart- en anti-apartheid- (wat dalk kan verbreed tot anti-blanke- en veral anti-Afrikaner-) gesindheid. Hy dui die tale wat hy magtig is aan as Engels en vyf Afrika-tale; nie Afrikaans nie. ‘n Vraag wat hom voordoen, is: Op grond waarvan is Mashigo as voorsitter van die ATM-raad benoem? Nog ‘n vraag is: Gaan die voertaal van die ATM-raad voortaan Engels wees? Dat dit geen hersenskim is nie, blyk uit die feit dat Mashigo se eerste kommunikasie met sy mede-raadslede in Engels was. Net ‘n grootliks merietelose regering soos die ANC kan so ‘n verregaande sotlikheid bewimpel. By die ANC is daar geen werklike sensitiwiteit vir die Afrikaner en Afrikaans nie. Dit bring mee dat die ANC se periodieke oproepe om versoening van skynheilige valsheid drup.

Wannie Carstens het sy status as raadslid behou. Die rede is nie ver te soek nie. Hy het in sowel die ATM- as ATR-raad gedien. Sy uitgangspunt is polities en nie-taalkundig. Hy strewe daarna om versoening in die nuwe Suid-Afrika te bevorder; nie om in die eerste plek en kompromisloos die heil van Afrikaans te bevorder nie. Hy is ‘n Afrikaans-dosent aan die Noordwes-Universiteit in Potchefstroom. Carstens is die enigste blanke Afrikaanssprekende man in die ATM-raad, heel moontlik weens sy Damaskus-ingesteldheid. Dit veroorsaak dat hy die rol van nie-wittes in Afrikaans oorbeklemtoon en dié van Afrikaners (asook Nederlanders, Duitsers, Franse, ens) verswyg of onderbeklemtoon. Sy jongste uitlatings (Die Burger, 3 deser, p 6) is sorgwekkend. “Ons moenie vergeet dat Afrikaans baie foute in die verlede gemaak het nie. Ons sit met ‘n gemeenskap wat sy vertroue verloor het in die taal.” Het Afrikaans foute gemaak, of sekere mense? Maar let op Carstens se invalshoek: nie wat in en met Afrikaans tot stand gebring is nie, maar watter foute begaan is. Hy fokus ook nie op diegene wat Afrikaansgetrou is nie, maar op “‘n gemeenskap” (klaarblyklik die bruines) waarvan die opperlaag uitmunt in dislojaliteit teenoor Afrikaans. “Die dae van kragdadigheid is verby.” Carstens sou sonder gewetenswroeging ingepas het by die Nasionale Party se onderhandelingspan deur toe te gee aan elemente wat geweld, dreigemente van geweld en verswelging gebruik het om hulle doel te bereik. Ons kan dankbaar wees dat die leiding by die Slag van Bloedrivier nie aan Carstens toevertrou is nie. Daar is geen heil in ruggraatloosheid nie; sekerlik nie in taalsake nie.

Abner Nyamende is ‘n afgetrede dosent in Afrika-tale aan die Universiteit Kaapstad. Daar is niks wat daarop dui dat hy ‘n bydrae tot die heil van Afrikaans kan lewer of selfs dat hy Afrikaans goedgesind is nie. Dit is heel moontlik dat die twee swart swartes in die ATM-raad, Mashigo en Nyamende, sal veroorsaak dat die ander vyf raadslede (wat almal Afrikaanssprekend of ten minste Afrikaansmagtig is) welwillend en gelate (dus nie-kragdadig en versoenend) sal aanvaar (ooreenkomstig die algemene gebruik in die nuwe Suid-Afrika) dat daar voortaan op raadsvlak in Engels oor die Afrikaanse Taalmuseun en die Afrikaanse Taalmonument geskryf en gepraat gaan word.

Steward van Wyk is ‘n bruin Afrikaans-dosent in letterkunde aan die Universiteit van Wes-Kaapland (UWK). Aan die UWK is hy bekeer tot die Jakes Gerwel-tradisie waarvolgens Afrikaans ingevolge ANC-politiek benader en gedoseer word. Soos by Carstens, kry politiek by Van Wyk voorkeur bo Afrikaans. Dit blyk duidelik uit sy magisterverhandeling (1992) oor Elsa Joubert se roman, Die swerfjare van Poppie Nongena, en sy doktorale proefskrif (1999) getiteld: Adam Small: apartheid en skrywerskap. Ooreenkomstig die huidige mode beskou Van Wyk homself nie as bruin nie maar as swart en is sy navorsingsbelangstelling “swart Afrikaanse skryfwerk”. Geen ewewigtige benadering van Afrikaans, veral Standaardafrikaans, kan myns insiens van Van Wyk verwag word nie.

Elvis Saal is ‘n bruin Afrikaans-dosent in taalkunde aan die Universiteit van Suid-Afrika (Unisa). Sy doktorale proefskrif handel oor tienertaal en MIV. By hom gaan dit eerder om die mengeltaal Kaaps en slang/sleng, oftewel informele omgangstaal, as om die bevordering van ‘n ordentlike taal soos Standaardafrikaans.

Myns insiens dank Janis Grobbelaar haar aanstelling in die ATM-raad aan twee dinge: haar radikaal linkse politiek en die ANC-gebruik dat daar vroue-verteenwoordiging in alles denkbaar moet wees. Sy is sekerlik nie benoem op grond van haar taal- of letterkundige kennis nie. Die naaste wat Grobbelaar aan Afrikanerskap gekom het, was toe sy in ‘n Afrikaanssprekende blanke gesin gebore is. Sy is ‘n dosent in sosiologie, ‘n vak wat baie ruimte vir linkse politieke propaganda bied. Toe sy in die jare sewentig ‘n dosent aan die UWK was en daar gepoog is om haar tydelike aanstelling te verleng of om haar permanent aan te stel, is daar tereg in die UWK-senaat betoog dat ‘n dosent vergoed word om klasse aan te bied; nie om hulle te ontwrig soos sy tydens die 1976-kampusonluste gedoen het nie. Daarna was sy dosent aan Unisa en tans is sy aan die Universiteit Pretoria verbonde. Vir die 1994-verkiesing is sy as ANC-kameraad weke lank toegelaat om as amptenaar van die sogenaamde Onafhanklike Verkiesingskommissie (OVK) diens te doen. In 1996-1998 het haar voorliefde vir ANC-politiek bo akademiese werk weer geblyk toe sy twee jaar lank gesekondeer is om voltyds vir die sogenaamde Waarheids- en Versoeningskommissie (WVK) te werk. Sy was van die vroegste aanstellings wat Desmond Tutu en sy mede-kornuite gedoen het, wat ‘n aanduiding gee van hoe hoog sy in radikaal linkse politieke kringe aangeslaan word. Een van die maniere waarop sy haar ANC-spore verdien het, is die bydrae wat sy as mede-outeur tot die bundel, Vir volk en vaderland: a guide to the white right (1989), gelewer het. Die teks handel oor “the nature of white rightwing Afrikanerdom”. Op die internet is daar talle voorbeelde van linkse elemente wat Grobbelaar lof toeswaai. In Van der Elst se teks staan: “Grobbelaar wat kundigheid vermeld op die terrein van Afrikanernasionalisme, ras, klas, etnisiteit, die Suid-Afrikaanse demokratiese oorgang, menseregte, sosiale geregtigheid, en die SA Waarheids- en Versoeningskommissie.” Haar WVK-agtergrond het sy telkens in plaaslike en oorsese toesprake en publikasies gebruik. Wat duidelik behoort te wees, is dat Grobbelaar om linkse politieke redes in die ATM-raad aangestel is en sekerlik nie om Afrikaans en veral nie Afrikaners in enige positiewe opsig te dien nie.

Donovan Lawrence is ‘n bruin Afrikaans-dosent in taalkunde. Hy was voorheen aan die Universiteit Johannesburg verbonde, maar tans het hy ‘n pos in die Skool vir Opvoedkunde aan die Universiteit Witwatersrand (Wits).

Om klaarblyke redes het ek oor die twee blanke Afrikaanssprekendes (ek sal hulle nie Afrikaners noem nie) in die ATM-raad meer volledig as oor die ander raadslede geskryf. Opsommend kan van die sewe ATM-raadslede gesê word: 6 mans, 1 vrou; 2 wittes, 2 swartes, 3 bruines; 5 Afrikaanssprekendes, 2 nie-Afrikaanssprekendes; 4 Afrikaans-taal- of letterkundiges, 2 nie-Afrikaans-taal- of letterkundiges, 1 sosioloog. Bowenal: Daar is nie ‘n enkele raadslid wat ongekwalifiseerd vir Standaardafrikaans en Afrikaners in die bres sal tree nie. Die benoeming van die nuwe ATM-raad kan ‘n misdaad teen die mensdom en spesifiek ‘n misdaad teen Afrikaners en Afrikaans genoem word. Afrikaners en Afrikaans verdien beter as dit. Mense soos Van der Elst en Carstens behoort nou in te sien dat hulle kruip- en paaibeleid te midde van ANC-boosheid in die ATM, ATR en die SA Akademie vir Wetenskap en Kuns die posisie van Afrikaners en Afrikaans net verder versleg het.

Van der Elst leun steeds agteroor om die ANC ter wille te wees. Hy het dit net teen die voorsitter: “Hoewel die samestelling van die raad redelik gebalanseerd lyk met kundigheid op die gebied van Afrikaans, is dit onverklaarbaar waarom die Minister juis prof Mashigo aanstel om leiding te neem van die raad van ‘n suiwer Afrikaanse instelling … Is dit in hierdie geval nie maar weer ‘n politiek gemotiveerde aanstelling nie? Kundigheid en geskiktheid vir ‘n pos moet vir seker die vernaamste norme vir ‘n aanstelling wees.” Maar Van der Elst behoort na meer as twee dekades tog te weet dat “kundigheid en geskiktheid vir ‘n pos” vir die ANC op geen vlak en op geen gebied “die vernaamste norme vir ‘n aanstelling” is nie. Die uitlewing van swart mag en die moedswillige belediging en versmaaiing van blankes en veral Afrikaners geniet by die ANC baie hoër voorkeur.

Die Afrikaanse Taalmuseum en die Taalmonument is in die Paarl omdat die Genootskap van Regte Afrikaners (GRA) in 1875 daar gestig is. Dit is waarom regte Afrikaners elke jaar op 14 Augustus steeds Afrikaansdag vier. Wat sou die lede van die GRA van die samestelling van die huidige ATM-raad dink? Sou hulle hoegenaamd kon verstaan dat net twee van die sewe lede wit is? Minstens een van dié twee is boonop die Afrikanersaak glad nie goedgesind nie. Dat daar drie bruines in die raad van sewe dien, sal op grond van die propaganda wat Carstens versprei, seker geredelik deur hom aanvaar word. Dit is die wrange vrugte van sy oordrywing van die rol wat die Khoi-San en die slawe in die ontstaan van Afrikaans gespeel het. In werklikheid is daar ‘n reuse verskil tussen ‘n mate van aandadigheid aan die ontstaan van ‘n taal en die ontwikkeling of uitbouing tot amptelike erkenning en verdere konsolidering van daardie taal.

Die Afrikaanse Taalmuseum en die Taalmonument is van die allerheiligste plekke van die Afrikaner en Afrikaans. Die nuwe ATM-raadsopset is heiligskennis. Die klippe behoort dit uit te roep. Behalwe die enkele berig op die ATR-webwerf en die een op Netwerk24 was daar (sover ek weet) nog geen berig hieroor in enige Afrikaanse koerant nie. Waar is al die Broeders heen? Dood, of in die boesem van die ANC? Waar is die reaksie van die DA, wat soos Antjie Krog smeek om so swart moontlik te wees? Is daar nog lewe in die VF+? Adriaan Basson, die redakteur van Beeld, het dit hopelik op sy gewete dat hy die laaste Afrikaanse kampus, dié in Potchefstroom, vernietig het. Hy sal nie behae daarin hê om ‘n lawaai oor die samestelling van die nuwe ATM-raad op te skop nie; ook nie die redakteur van Die Burger, Bun Booyens jr, nie. Booyens skryf eerder weekliks oor ligte, substansielose Engelse liedjies en in sy rubrieke durf hy beuselagtige onderwerpe aan soos: “Hoe beland ‘n grassnyer in ‘n mangat?” (Die Burger, 28 Februarie, p 14).

Ten spyte van die koms van die nuwe Suid-Afrika was die samestelling van die ATM-raad voorheen darem meer Afrikaans-geöriënteerd. Maar selfs toe is buitensporig agteroor geleun om nie-wittes te akkommodeer. Polities korrek is gepoog om ook niks te doen wat die vermoede sou bevestig dat Afrikaans die taal van Afrikaners is nie. In ‘n omvattende artikel oor die Taalmonument het ek genoem dat die geskiedenis van Afrikaans doelbewus misleidend op die inligtingspanele in die besoekersentrum uitgebeeld word (Praag 31.08.2014). Die byeenkomste wat by die Taalmonument aangebied is, was meesal daarop gemik om nie-wittes te lok. Die nuwe ATM-raad sal hierdie neiging na verwagting baie versterk. Die ATM sal vorentoe selfs nog minder eg Afrikaans wees, om van pro-Afrikaner nie te praat nie. Die suile van die Taalmonument simboliseer al hoe meer ‘n ten hemele geroep na uitkoms vir Afrikaans en die Afrikaner.

Ek gaan ‘n aanduiding gee van die soort byeenkoms wat onder die vorige ATM-raad beslag gekry het. Dié opvoering sal eersdaags plaasvind. Kyk hoeveel blyke van (ordentlike) Afrikaans daarin te vinde is. My aanvoeling is dat dit ‘n bespotting is van die Afrikaans wat ek ken. Ek haal vervolgens aan uit Die Burger (By, 28 Februarie, p 3).

“Die bekroonde Afrikaaps-span tree op Vrydag 13 Maart op as deel van die Tuinteater Piekniekreeks by die Afrikaanse Taalmonument in die Paarl. Dié piekniekreeks word ten bate van die Laat ons Lees!-voorleesprojek vir kinders aangebied. Afrikaaps is ‘n Afro-futuristiese hip-hop-konsep wat die invloed naspeur van die inheemse bevolking aan die Kaap op die ontstaan van Afrikaans. Die ensemble Die Argitekbekke verteenwoordig ‘n samesmelting van musikale genres. In ware hip-hop-styl sluit dié vertoning ‘glitches’, ‘scratches’, ‘beats’ en rym in, terwyl ‘n verskeidenheid tradisionele Kaapse style soos ghoema ook ingewerk word … Die Afrikaaps-span sluit in die jazz-musikant Kyle Shepherd (as musiekregisseur), die streektaal-spesialis-rymkletser en digter Jitsvinger en die sielvolle sangeres Blaq Pearl. Die vertoning begin om 19:30 in die Tuinteater op die grasperk reg aan die voet van die Taalmonument.”

Wat met die ATM gebeur, is soortgelyk aan wat met ander Afrikaans-instansies gebeur sodra hulle om finansiële redes aan die ideologiese giere van die swart regering uitgelewer word. Die Woordeboek van die Afrikaanse Taal (WAT) in Stellenbosch se owerheidsubsidie is in die nuwe Suid-Afrika in reële terme drasties ingekort, terwyl daar terselfdertyd van hierdie instansie verwag word om meer as voorheen te doen. Die fokus van die WAT is verwater ten behoewe van ander tale. Tans verkondig die WAT teen wil en dank dat hy veeltaligheid bevorder deur steun aan al tien die ander amptelike tale te verleen. Woordeboekmakers word nie net vir sommige van hierdie tale opgelei nie, maar selfs ook vir tale in die res van Afrika. Die werk ten behoewe van Afrikaans ly ongetwyfeld daaronder. Baie tyd en energie moet noodgedwonge aan fondsinsameling bestee word om die ANC se aalmoessubsidie aan te vul. Die weersinwekkendste feit is dat die WAT teruggekrabbel het van sy ideaal om ‘n werklik omvattende Afrikaanse woordeboek te wees. Dit is algemeen bekend dat politiek en seks die twee onderwerpe is wat by uitstek die taalkundige skeppingsvermoë van mense prikkel. Om die ANC te paai, is jare gelede reeds aangekondig dat “rassistiese” woorde en enige uitdrukkings wat dalk aanstoot kan gee, gesensor word.

Die Afrikaanse Letterkundige en Navorsingsentrum (NALN) in Bloemfontein gee ‘n selfs duideliker aanduiding van wat vir die ATM voorlê. Die webwerf is blykbaar net in Engels. “Since 1996, NALN prioritised its focus on the so-called Black (including Brown/Coloured) Afrikaans authors, extending the database and collection of their works”; sonder twyfel ten koste van blanke skrywers. “In 1994 NALN also initiated the idea of a literary museum for Sesotho … Following on a gradual downscaling in priority and loss of capacity over the past 20 years … a drastic restructuring in 2007 resulted in the immediate loss of 50% of professional capacity left.” Dit is waarskynlik uitsluitlik of hoofsaaklik blanke kundiges wat die trekpas gekry het. “This leaves the museum with the challenges of conceptualising and developing a total new generation of exhibitions, displaying a new, re-written story-line of the Afrikaans literature from the perspective of the post-1994 democratic dispensation. An exciting challenge – yet, without much internal intellectual, professional and technical capacity left, and without any budget for this mammoth task.” PJ Nienaber (1910-1995), die stigter, eerste uitvoerende hoof en siel van die NALN, sou in sy graf omdraai as hy moet sien hoe sy geliefde NALN nou daar uitsien. In die nuwe Suid-Afrika mag onreg maar gepleeg word, mits dit blankes is wat veronreg word.

Wat dus aan die drie Afrikaans-instansies (ATM, WAT, NALN) gebeur, is die afskaling van die kernfunksies en -take waarvoor hulle in die lewe geroep is en die byvoeging van nuwe funksies en take met ‘n sterk ideologiese, pro-nie-wit, ANC-inslag. Dit sluit die linkse herskrywing van die geskiedenis in. Dit is die bekende verskynsel: breek af en ontaard wat Afrikaners tot stand gebring het, want die nuwe heersers kan dit nie op hulle eie ewenaar nie. Daar word van hierdie eens blanke instansies verwag om soortgelyke nie-wit en veral swart instansies tot stand te bring, maar sonder voldoende middele, soos geld en bekwame personeel. Sub-Sahara-Afrika het hom aan die eens Europese Suid-Afrika opgedring, met katastrofiese gevolge.

Die Taalmonument: liefde vir Afrikaans dring my

Op 14 Augustus, Afrikaansdag, is daar ‘n artikel deur Dan Roodt ter huldiging van ons moedertaal op Praag gepubliseer. Op dieselfde dag het ek Jan van Wijk se boek, Taalmonument: simbool van Afrikaans (Tokai: Historical Media, 2014, 96p, R199 in die boekwinkel, maar R120 by die monument) gekoop. Ek het hierdie boek sonder meer aangeskaf, want liefde vir Afrikaans dring my. Weens die beperkte oplaag en afset verskyn gedrukte boeke oor Afrikaans deesdae meesal alleenlik danksy ‘n ruim subsidie van die LW Hiemstra-trust. Dit geld ook hierdie publikasie.

Die boek is in groot (byna A4-) formaat met baie illustrasies, wat die produksiekoste opgestoot het. Ek het egter groot probleme met die bibliografiese afwerking van hierdie publikasie. Die newetitel wat hierbo genoem word, is op die rugkant van die boek en as deurlooptitel aan die bokant van die recto-bladsye, maar nie op die titelbladsy nie. “Die Taalmonument” is as deurlooptitel bo-aan die verso-bladsye gedruk, maar stem nie ooreenstem met die boektitel op die titelbladsy en op die omslag (voor-, rug- en agterkant) nie.

Die teks begin met ‘n bedanking, maar daar word nie aangedui dat dit deur Van Wijk is nie. Die voorwoord is deur Leoni Schmidt geskryf. In Van Wijk se teks is daar verwysings na ‘n redakteur, wat egter nêrens geïdentifiseer word nie. Ek vermoed dat Schmidt die redakteur is. Die indeks is ook hoogs onvolmaak. Daar is bv ‘n inskrywing vir sowel Hannes as JDP van der Merwe terwyl dit na dieselfde persoon verwys.

Maar laat ek dadelik byvoeg dat hierdie werk (soos ander publikasies van Historical Media) ‘n waardevolle boek is wat sekerlik sy prys werd en terselfdertyd kits-Africana is. Die outeur, Johan Carel (Jan) van Wijk (1926-2005), is die argitek van die Afrikaanse Taalmonument in die Paarl. Aan die einde van Van Wijk se teks, voor die bylaes, is daar die datum 2004 (p 69), wat blykbaar dui op wanneer die manuskrip voltooi is. In 2010 het Historical Media op sy webwerf ‘n artikel, “The Afrikaans language monument celebrates 35 years,” gebaseer op Van Wijk se teks gepubliseer. Maar die boek het eers vandeesmaand verskyn.

14 Augutus is Afrikaansdag omdat die Genootskap vir Regte Afrikaners (GRA) op daardie dag in 1875 aan huis van Gideon Malherbe in die Paarl gestig is om Afrikaans as bv skryf- en Bybeltaal te bevorder. Dit is ook waarom die Afrikaanse Taalmonument in die Paarl staan en nie elders in Suid-Afrika nie. Van Wijk se as word in ‘n rots agter ‘n gedenkplaat naby die monument bewaar. Die Taalmonument is sekerlik sy trotsste en hopelik blywendste skepping. ‘n Newe-projek van die Taalmonument was die restourasie van Malherbe se huis onder die leiding van ‘n ander argitek, Gideon Fagan. Die Afrikaanse Taalmuseum word daar gehuisves. ‘n Amfiteater is naby die monument teen ‘n ander hang van Paarlberg gebou. Die monument is op 10 Oktober 1975 ingewy, dus ‘n eeu na die stigting van die GRA.

Leoni Schmidt skryf in die voorwoord oor Van Wijk se poëtiese visie waarvolgens “die groei van Afrikaans as pilare in ‘n snelstygende boog” (p 6) uitgebeeld word. Daardie visualisering van “hoe kan Afrikaans ‘gesien’ word” (p 8), is die argitek se hooftriomf. Maar hy het ook op ‘n praktiese manier vergestalting aan sy visie gegee deur ‘n struktuur na te laat wat min onderhoud verg. Die Taalmonument is terselfdertyd ‘n uitstekende kunswerk. Schmidt is ‘n dosent in skone kuns, maar sy woon deesdae, soos so baie Afrikaners, in Nieu-Seeland.

Hennie van Coller, ‘n Afrikaans-dosent aan die Universiteit Vrystaat, noem in sy biografiese oorsig dat Van Wijk op skool met die werk van Afrikaanse skrywers soos Eugène Marais, Louis Leipoldt, die Hobsons, Sangiro en NP van Wyk Louw kennis gemaak het. Van 1944 af het Van Wijk argitektuur aan die Universiteit Pretoria studeer. Hy het in 1949 die inwyding van die Voortrekkermonument bygewoon. Anders as hierdie vierkantige struktuur het Van Wijk agtergekom dat “hy meer aanklank vind by soepel, sagter vorms as by reguitlynige hoekiges” (13). Van Wijk het in sy professionele lewe saam met bekende argitekte soos Norman Eaton, At Meiring en Daan Kesting gewerk. Oor Van Wijk se argitektoniese skeppings skryf Van Coller: “Funksionaliteit is deurentyd gepaar met skoonheid en in die beste ontwerpe word iets sigbaar van ‘n kunstenaarscredo, [bv] dat ontwerp en ruimte in harmonie moet wees” (p 14).

Reeds in 1942 is ‘n komitee gestig om geld vir die oprigting van die Taalmonument in te samel. “Die maak van ‘n monument vir ‘n lewende taal!” (p 17). In 1964 is twaalf argiteke uitgenooi om ontwerpe vir die monument voor te lê aan ‘n keurkomitee bestaande uit die Afrikaanse letterkundige WJ du P Erlank (die skrywer Eitemal, 1901-1984) en die argitekte AL (At) Meiring (1904-1979) en JDP (Hannes) van der Merwe (1924-2012). Die wenner sou R1 000 en die ander mededingers R500 elk as prysgeld ontvang. Elf ontwerpe is van tien argitekte ontvang en Van Wijk s’n is eenparig as die weninskrywing aangewys.

Tydens die ontwerp van die monument het twee Afrikaanse skrywers Van Wijk deurslaggewend beïnvloed. In 1964 het hy CJ Langenhoven (1873-1932) se vriendin, Sarah Goldblatt (1889-1975), in Mowbray, Kaapstad, besoek. Sy het Van Wijk se aandag gevestig op wat in Deel 10 van Langenhoven se Versamelde Werke staan. Dit is die teks van ‘n voordrag wat Langenhoven in 1924 gelewer het en waarin hy die groei van Afrikaans met “‘n snel stygende boog” met ‘n “punt … in die bloue lug” vergelyk het (p 28). Hierdie beeld het aan Van Wijk die idee gegee van “‘n struktuur wat laag begin en teen die skuins terrein opgroei na bo in ‘n meetkundige kromme” (p 28).

In 1965 het Van Wijk ‘n besoek aan NP van Wyk Louw (1906-1970) in Linden, Johannesburg, gebring. Sy aandag is gevestig op Louw se essay, “Laat ons nie roem nie” (1959), in sy bundel, Vernuwing in die prosa (1963). Daarin staan: “Afrikaans is die taal wat vir Wes-Europa en Afrika verbind; dit suig sy krag uit dié twee bronne; dit vorm ‘n brug tussen die groot helder Weste en die magiese Afrika” (p 154).

Die bouwerk het in 1972 begin en het drie jaar geduur. Die gebou en plaveisel is afgewerk met gehamerde granietbeton wat soos die omringende rotse lyk. Die geometriese aard van die bouwerk het groot uitdagings aan die bourekenaars, CP de Leeuw en Vennote, gestel. Van Wijk verwys na “‘n byna onmeetbare struktuur” (p 52). Die bouwerk was van so ‘n buitengewone aard dat ‘n onderhandelde boukontrak met ‘n enkele konsortium, Murray en Stewart in samewerking met die Paarlse bouers Holtzhausen en Hugo, aangegaan is. Kyk gerus na die video (of virtuele toer) op die webwerf van die Afrikaanse Taalmonument om duidelikheid oor die aard van die monument te kry.

Die simboliek vervat in die Taalmonument is onoortreflik. Die terrein is aan die suidelike hang van Paarlberg. Die monument is sigbaar van Du Toitskloof en ‘n deel van die Paarl, asook uit die rigting van Franschhoek en Kaapstad. Die weste- of linkerkant van die monument simboliseer Europese of Westerse en die ooste- of regterkant Afrika- en Oosterse invloed. Aan die linkerkant van die ingang is daar drie kolomme van afnemende hoogte wat die invloed van Europese tale (Nederlands, Duits, Frans, Engels, Portugees) op Afrikaans simboliseer; kolomme “wat groot begin en afwaarts kwyn en [by die “brug”] weer begin groei in ‘n nuwe taal – Afrikaans” (p 39). Aan die regterkant van die ingang is daar drie ronde koepels (soos hutte) van toenemende grootte wat die invloed van Afrika- tale (Khoi, San, Bantoetale) op Afrikaans uitbeeld. Tussen hierdie kolomme en koepels is daar ‘n alleenstaande kolom wat dui op die invloed wat Oosterse tale (Maleis, Arabies) op Afrikaans gehad het. Hierdie drie strome van invloed (Europees, Afrika, Oosters) kom bymekaar by die “brug” waarna Van Wyk Louw verwys het. By die brug begin die snel opstygende boog, soos gevisualiseer deur Langenhoven, voorgestel deur die hoofsuil, Afrikaans, wat in die “bloue lug” eindig. “Die punt [is] gerond soos ‘n plantwortel om die gedurige groeikrag te versinnebeeld” (p 77).

Van Wijk beklemtoon dat die getal en grootte van die kolomme en koepels nie gekwantifiseer moet word in ‘n spesifieke getal tale of vertolk moet word as aanduidend van die mate van hulle invloed nie. Hy skryf dat hulle “nie noodwendig in volgorde van belangrikheid of persentasiegewys [is] nie” (p 76); dit gaan om aanduidende simboliese voorstelling. Ook dat geeneen van hierdie items aan ‘n bepaalde taal toegewys moet word nie, selfs al sou daar die neiging wees om die grootste kolom (13,5 meter hoog) as verteenwoordigend van Nederlandse invloed te beskou. In ons era van politieke korrektheid waag niemand om dit te sê nie, maar wat vir my buitengewoon treffend is, is “die liggewende openinge aan die westekant” (p 37). Die Afrikaans-suil is ‘n uitgeholde toring soos ‘n skoorsteen. Daardie openinge laat lig in na binne oor die hele lengte van die Afrikaans-suil, vanaf die weste- of Europese kant en nie aan die ooste- of Afrika-kant nie.

Die hoof- of Afrikaans-suil (57 meter hoog) word aangevul en gebalansseer met ‘n korter en dikker Republiek-suil (26 meter hoog). Albei hierdie suile staan in dieselfde waterpoel; dus “in dieselfde aarde, water en son” (p 40) omdat hulle in dieselfde land ontstaan het en op dieselfde grond tot lewe gevoed word. Maar dit val op dat die enigste fontein vir die waterpoel aan die basis van die Afrikaans-suil is: “Afrikaans wat sy krag put uit wat reeds bereik is” (p 77). Die Republiek-suil is “korter, breër en lywiger as simbool van die betreklike jeug en groot groeipotensiaal van die Republiek” (p 85). Die Afrikaans-suil eindig in ‘n stomp punt (“nie meer as 1½ meter in deursnee … nie,” p 87) en dit is oop aan die bopunt omdat dit die voortgesette groei van Afrikaans simboliseer: “Die monument … moet ‘n wortelpunt bo-aan hê, om steeds groei te verbeeld” (p 33).

Die Republiek-suil, daarenteen is oop aan die oostekant. Hierin lees ek simboliek wat in ons polities korrekte era nie ge-uiter word nie. Die Republiek van Suid-Afrika het in 1961 onder ‘n blanke regering begin en tereg met baie hoop ‘n aanvang geneem. Sedert die politieke ramp van 1990/1994 is die blanke bewind deur swart mag vervang en het hoop vir wanhoop en groei vir agteruitgang en verval plek gemaak. Wat die Republiek-suil simboliseer, is oopheid vir invloed van Afrika se kant af. Dit het teenproduktief geblyk te wees vir sowel Europese beskawing as vir Afrikaans. Deesdae kan gesê word dat die Republiek-suil die RSA as gebroke en in sy groei gestuit voorstel.

Die Taalmonument staan, wat my betref, op heilige grond. In die nuwe Suid-Afrika kan ‘n mens egter nie met Afrikaans en Afrikaners te make hê sonder dat negatiewe aspekte aan ‘n mens opgedring word nie. Myns insiens is die monument as sodanig volmaak, in dié sin dat ek hom nie beter kan voorstel nie. Teen die regmatige erkenning van die (eintlik geringe) positiewe rol wat nie-wittes in die ontstaan en verdere geskiedenis van Afrikaans gespeel het, het ek nie beswaar nie. Die monument gee binne verhouding erkenning daaraan. Let ook daarop dat dit gedoen is tydens die hoogbloei van apartheid. Dit toon dat apartheid nie so ‘n eensydige anti-nie-wit era was as wat dit deesdae dikwels voorgestel word nie.

Toe ek nog gesukkel het om Van Wijk se teks te dateer, omdat die drie inleidende afdelings in die boek (bedanking, voorwoord en biografiese agtergrond) geen lig daarop werp nie, het ek reeds besef dat die teks in die nuwe Suid-Afrika geskryf is, want daar word verwys na bv die rol wat nie-wittes tydens die konstruksiewerk gespeel het en dat nie-wittes ook die inwyding bygewoon het. Dit is ietwat aan die die hare en in die gees van ons tyd bygesleep. Daar word ook genoem dat Van Wijk polities verlig was. Van Coller beweer Van Wijk was “‘n liberale nasionalis met die ruimheid van denke wat so ‘n lewenshouding kenmerk” (p 15). Iedere mens het ideologiese voorkeure. Wat van deurslaggewende belang is, is die briljante en voorbeeldige manier waarop Van Wijk Afrikaans danksy hierdie pragtige monument konkreet voorstel.

‘n Besoekersentrum is later naby die monument gebou. Argitektonies pas hierdie gebou suksesvol, dus nie-steurend, op die terrein. In dié sentrum is daar egter ses panele waarop aspekte van Afrikaans (bv sy ontstaan) hinderlik, naamlik doelbewus misleidend, uitgebeeld word. Hierdie panele het na aanleiding van die eentalig-getransformeerde University of the Western Cape se “Roots”-konferensie (‘n Engelse naam vir ‘n konferensie oor Afrikaans) in 2009 en die oud-sendingstasie Genadendal tot stand gekom. Dié panele bevat eintlik die enigste inligting oor Afrikaans wat potensieel vir alle monumentbesoekers uitgestal word. Vir verder inligting is besoekers aangewese op biljette, pamflette en boeke wat gratis of teen betaling beskikbaar is.

Die punt wat ek wil stel, is dat die bestaan en voortgesette uitstalling van hierdie inligtingspanele ‘n onvergeefbare skande is. Hulle moet in ‘n museumkonteks, soos dié van die Afrikaanse Taalmuseum, beoordeel word. Die professionele museumkundige, bv historiese, hoofvereiste waaraan hulle behoort te voldoen, is die waarheid. In werklikheid word die inligting, soos ek hierbo genoem het, doelbewus misleidend aangebied. By enigeen wat die panele lees en die bygaande illustrasies sien, word die indruk gewek dat Afrikaans hoofsaaklik vanweë nie-wittes ontstaan het en danksy hulle meelewing voortbestaan. Daarom word die rol van bv sendingstasies oorbeklemtoon. Natuurlik ook die rol van nie-wit indiwidue. Jy sien die foto van Christo van der Rheede en die primêr Engelssprekende Neville Alexander, wat albei hoogstens marginaal tot Afrikaans bygedra het. (In ooreenstemming met die monumentbestuur se gewoonte om die bydrae van bruines tot Afrikaans skromelik oor te beklemtoon, is pas aangekondig dat daar voortaan jaarliks ‘n Neville Alexander-gedenklesing aangebied gaan word.) Bykans onvermydelik is daar ‘n foto van Nelson Mandela, asof hy die heil van Afrikaans bevorder het. Jy soek tevergeefs na foto’s van ons groot Afrikaanse skrywers, letter- en taalkundiges. Waarom? Omdat hulle wit is. Selfs die rol van die Genootskap van Regte Afrikaners en bv CJ Langenhoven en NP van Wyk Louw, wat hoogs tersaaklik is, word onderbeklemtoon. Hier werk die euwel van politieke korrektheid oortyd.

Die momument as sodanig, soos hierbo gesê, is volmaak, maar die bedryf daarvan laat veel te wense oor. Geld is die kernprobleem van die Taalmonument. Die administrasie van die monument is vir befondsing op die Departement van Kuns en Kultuur aangewese. Die raadslede word deur die ANC-regering aangestel. Die visie vir Afrikaans is dat dit “so inklusief moontlik” voorgestel moet word. Die “diverse herkoms” van Afrikaans, “ander inheemse tale” en “veeltaligheid” word op die webwerf en in die brosjures oorbeklemtoon. Mandela-dag word spesiaal gevier. Daar word nie ‘n gesonde onderskeid gemaak tussen wat werklik met Afrikaans te make het en wat vir baie blanke Afrikaanssprekendes afstootlik is nie. Weens die huidige politieke bedeling word, soos in die geval van so baie dinge, ook die wesenlike aard van Afrikaans doelbewus skeef voorgestel.

Wanneer Afrikaans en Afrikaners afgekraak word, kan ‘n mens altyd reken op die hartlike samewerking van sommige mense uit ons eie etniese en kulturele geledere. In Johann Nell se roman, Sondag op ‘n voëlplaas (Kaapstad: Tafelberg, 2013), is daar sprake van heelwat seksuele ambivalensie. By die aanskoue van die Taalmonument (“Penisse van klip. Grys, hard, maar koud”, Kindle 2826), kom wat sy pa gesê het by die verteller op: “Supersirkus” (2821). Destyds het die verteller ‘n entjie met “die brandende fakkel” geloop. [Volgens Van Wijk was daar in aanloop tot die inwyding van die monument landswyd agt fakkellope. Aan een hiervan het Van Wijk self deelgeneem (p 59).] “Hier gaan dit nou stop. Die vlam gaan geblus word” (2826). Die verteller lees die inskripsie, “Genootskap van Regte Afrikaners, 1875-1975”, en wonder: “Wat is ‘n regte Afrikaner?” (2826). “Dit impliseer dat daar ook verkeerde Afrikaners is” (2830). Inderdaad! Hier sien Nell die lig, maar eers nadat hy heiligskennis ten koste van Afrikaans en die Taalmonument gepleeg het. Die hele tyd word kernwaardes van tradisionele of konserwatiewe Afrikaners deur Nell verdag gemaak. Vir sulke boeke is daar kommersieel ‘n uitgewer. Vir Van Wijk se boek sou daar nie ‘n uitgewer gewees het as dit nie was vir finansiële ondersteuning van die LW Hiemstra-trust nie. Dit verklaar heel moontlik waarom daar so ‘n lang tydsverloop voor publikasie was.

Sonja Loots is een van Rapport se rubriekskrywers. Haar buitengewone vermoë om (baie) lesers hartgrondig te irriteer, verseker blykbaar dat sy maar met haar rubriek kan voortgaan. Loots begin haar jongste rubriek (Rapport 24 deser) deur te vertel hoe sy as Afrikaans-dosent en beterweter kinders en ‘n student oor hulle geradbraakte Afrikaans aangespreek en gekorrigeer het. Sy noem dat sy die Taalmonument aan haar kinders (7 en 8 jaar oud) (uit)gewys het; dus nie noodwendig die monument besoek het nie. Dan volg hierdie afgesaagde poging om van die Taalmonument ‘n bespotting te maak: “‘Die taal is dan nog nie dood nie,’ skater die agtjarige, ‘Hoekom is daar nóú al ‘n monument?”’ Vir Nelson Mandela is talle monumente voor sy dood opgerig. Het Loots en haar kinders daardie monumente so snaaks gevind dat hulle daaroor geskater het? Of is dit maar weer haar gunstelingonderwerpe, Afrikaners en Afrikaans, wat Loots se lagspiere prikkel? (Praag 3 deser).

Vervolgens gaan Loots daartoe oor om uit eie reg met Afrikaans te mors. “‘Hy’s net uitgepass,’ kraai die sewejarige wat al baie daardie song oor Johnny gehoor het. Uit die mond van die suigeling kom daar weird Afrikaans … én skrale troos. Dis moeilik, maar ek gaan probeer om nie te veel te worrie nie. Dis eweseer hulle taal as ons s’n. Kom ons hoop hulle sort dit uit. Kom ons hoop maar alles is fine. Nie dood nie (nog nie). Net uitgepass.” Daar is geen aanduiding dat Loots die dood van Afrikaans sal betreur nie; eerder die teendeel. Sy herbevestig hierdie waarheid: die laakbaarste gesindheid jeens Afrikaners en Afrikaans word in eie geledere aangetref.