FW de Klerk – Bladsy 2

Leon Lemmer: ‘Afskeid van ‘n volk: Op soek na ‘n toekoms’?

Philip Spies was adjunkdirekteur: toekomsnavorsing by die Buro vir Ekonomiese Ondersoek en direkteur van die Instituut vir Toekomsnavorsing aan die Universiteit Stellenbosch (US). Op LitNet het hy hom uitgespreek teen Russel Botman se Hoop-projek. Pieter Kapp vestig bv die aandag op “die opvallende afwesigheid in die Hoop-projek [van] kultuurgerigte projekte” en “die mees opvallende afwesigheid is dat die rol van Afrikaans as onderrigmedium doelbewus verkleineer word in die projek. Die beeld word steeds geskep van Afrikaans as ‘n struikelblok eerder as ‘n geleentheid” (Pieter Kapp, Maties en Afrikaans: ‘n Besondere verhouding, 1911-2011, Pretoria: Protea Boekhuis, 2013, p 217-218). Spies is ook gekant teen die taalbeleid wat die US-raad op 22 Junie 2016 aanvaar het. Hy is bv ‘n voorstander van moedertaalonderrig en ‘n derde Afrikaanse taalbeweging. Spies is die voorsitter van die loodskomitee van Gelyke Kanse, wat die US-taalbeleid in die hof gaan betwis. Aan sy pro-Afrikaansgesindheid hoef ‘n mens nie te twyfel nie.

My verbintenis met die Afrikanervolk is ononderhandelbaar. Daar kan geen sprake wees dat ek daarvan afskeid gaan neem nie. Spies is op twee maniere op soek na ‘n toekoms: deur die omstandighede in die land te verander én deur die Afrikaner te verander. – Leon Lemmer

Op LitNet blyk dit egter ook dat hy Jeremy Vearey (Praag 26.05.2018) se toespraak tydens die US-Konvokasie-byeenkoms in November 2018 geniet het, dat hy hom daarvan weerhou om Wim de Villiers se uitsprake oor Afrikaans te veroordeel en dat hy saamstem met die hibridiese oorsprong van Afrikaans. Sy ingesteldheid is om Afrikaans meer kreools voor te stel as wat dit is, inklusiwiteit vir Afrikaans te bepleit en niks teen Kaaps of sterk ten gunste van taalsuiwerheid te skryf nie. Hoewel alles nie wit of swart is nie, moet ‘n mens myns insiens liewer nie twee here probeer dien nie. As ‘n mens te hard probeer om gematig en ewewigtig te wees, word Afrikanerskap verdun en die beste belange van Afrikaans nie gedien nie. Wat egter duidelik is, is dat Spies ‘n meer behoudende en dus ‘n beter gesindheid as bv Anton van Niekerk teenoor Afrikaners en Afrikaans het. Dit is opvallend dat dosente soos Spies, wat met die ekonomiese werklikheid van die nuwe Suid-Afrika gekonfonteer word, ongeneë is om soos Van Niekerk met studeerkamer-gekraamde utopiese droombeelde van hierdie droewe land vorendag te kom. Spies skryf: “Die land is vinnig besig om agteruit te boer en … hierdie agteruitgang [het] reeds in die 1990’s begin” (boek genoem in die volgende paragraaf, p 184).

Die volgende boek van Spies is pas gepubliseer: Afskeid van ‘n volk: Op soek na ‘n toekoms (Tygervallei: Naledi, 2019, 239p, R240). ‘n Mens kan sinies oor toekomsnavorsing wees omdat die toekoms nog nie bestaan nie en dus nie geken kan word nie. Maar dit is moontlik om op grond van wat oor die hede en verlede bekend is, met toekomsprognoses eerder as -voorspellings vorendag te kom (p xi). “Toekomsvrae vereis ‘n prognose-benadering en nie ‘n voorspel-benadering nie” (11). Die strategie van die ANC word soos volg verwoord:

“Die homogenisering van Suid-Afrikaners is ‘n toekomsvisioen wat die skep van ‘n nuwe, brawe nasionale orde veronderstel: eers ‘n stelselmatige proses van kultuur- en taalsuiwering en dan die ontwerp en skep van een taal en een kultuur vir ‘n Suid-Afrikaanse nasie” (x).

Sedert 1994 homogeniseer die ANC “deur te fokus op magsentralisasie, een beskouing van sake, een party, een taal, een kultuur” (103). Die aktualiteit van die boek vir Afrikaners en Afrikaans behoort duidelik te wees. Die outeur is goed ingelig en wat hy te sê het, word duidelik oorgedra. Daar is egter ruimte vir verbetering in sy gebruik van voorsetsels. Verder word daar oor “diktatorskap” geskryf (85, 86, 94, 95) – eers op bladsy 238 word dit “diktatuur” – en van “fyke” (151, 152) pleks van “fuike”. Dit is eienaardig dat hierdie foute nie tydens die redigering reggemaak is nie.

Die eerste hoofstuk begin met ‘n reël uit C Louis Leipoldt se gedig “Vrede-aand”, wat oor die Anglo-Boere-oorlog handel: “Ons het ons nasie in die see gesink” (1). Wat in 1899 tot 1902 gebeur het, is in 1990 tot 1994 herhaal, met dié wesenlike verskil dat Afrikaners in eersgenoemde geval die oorlog verloor het terwyl in laasgenoemde geval ‘n klein groepie Afrikaanssprekende politici verraad ten koste van die Afrikanerdom, blanke bevolking en Westerse beskawing gepleeg het. “Wat voorheen ondenkbaar was, het daarmee die nuwe normaal geword: ‘n Swart regering het oorgeneem, met ‘n swart president … ‘n Afrikanerland het in 1994 binne die bestek van ‘n dag in ‘n Afrikaland verander” (5). Om van apartheid afskeid te neem, was volgens Spies ‘n goeie besluit (5). “Wie kon in die duister van 1984 dink dat [dit] sal gebeur wat in 1994 gebeur het?” (178). Hy verwys ook na die “uitnemende Grondwet” (99). “In Februarie 2018 [Cyril Ramaphosa se verkiesing tot president] het Suid-Afrika skielik in die rigting van nuwe moontlikhede in die politiek gekantel wat mense hoop gee” (179). Spies streef na ‘n “inklusiewe, volhoubare Nuwe Suid-Afrika” (6) en is klaarblyklik optimisties (“moenie ophou om te droom” nie – 180), wat seker goed is as afdoende redes daarvoor gevind kan word. Ydele hoop kan blyk “die brandstof vir optimisme” te wees (238). Dit lyk vir my asof Spies die moeras probeer dreineer terwyl hy “reeds tot by [sy] heupe tussen die krokodille staan” (204).

Dwarsdeur die boek is daar dinge waarmee ek graag saamstem, maar daar is ‘n neiging tot oorgematigheid of weifeling, wat veroorsaak dat wat hy bereik weens ambivalensie ongedaan gemaak word. Spies is ten gunste van “jukskeibrekende denke” (9) maar hy weerhou hom van radikaliteit. Hy wil die land hervorm en Afrikaners “omvorm” (9), maar sonder om te erken dat die land op ‘n fundamenteel dwase grondslag funksioneer en die ANC inherent boos is. In die Kaapse idioom skryf hy tereg, “Afrikaners het ‘onder hulle-se kooie ingeduik'” (7). Dus, sonder die broodnodige verset het Afrikaners grootliks uit die openbare oog verdwyn. Maar dan ook: “Min wil vandag ‘n Afrikaner genoem word” – hulle het liewer deel van “die nuwe ‘ons'” geword (7). Tog is daar steeds baie Afrikaners wat kompromisloos teen die huidige opset gekant is. Hy verwys na Nelson Mandela wat “verklaar het dat oorheersing van een groep oor ‘n ander ‘nooit weer sal gebeur nie'” (8). Sonder om te sê dat Mandela gelieg het, skryf Spies bloot dat rassediskriminasie steeds bestaan.

Hierbo word met “Afrikaners” (vanselfsprekend) blankes bedoel. Soos met Afrikaans wil Spies die begrip “Afrikaners” meer inklusief maak. Albei het glo ‘n “hibriede oorsprong” (16), pleks van die geringe graad van kreolisering en verbastering in gedagte te hou. Hy streef na ‘n “ras-ontkoppelde Afrikaner-identiteit” (27). “Swartes verwys graag na mede-swartes as hulle “broers en “susters”. Spies verwys na bruin Afrikaanstaliges as “neefs en niggies” (27; ook 230). In die konteks van Afrikanisering word Afrikaners ‘n eiesoortige “Afrikastam” genoem (16, 17), terwyl die Afrikanerdom veel meer as dit, naamlik ‘n Afrikanervolk of -nasie, was en behoort te wees. “‘n Nasie [is] ‘n identifiseerbare samelewing volgens kultuur, taal, waardes, gewoontes en etniese karakter” (82). Die “paradys geskep uit volkswil” wat in die vorige eeu plaaslik tot stand gekom het, was volgens Spies ‘n “skynparadys” omdat dit deur “insmelting en homogenisering” tot niet gegaan het (19).

Soms kom Spies op ‘n voortreflike manier met die waarheid vorendag. “Afrikaner-Ekonomiese Bemagtiging (AEB) was die voorloper van SEB (Swart Ekonomiese Bemagtiging). Die verskil is egter dat AEB binne twintig jaar vrugte afgewerp het omdat Afrikaner-selfhelp deel van AEB was, terwyl SEB sover hoofsaaklik die regerende elite wat naby die staatskas lewe, bevoordeel het” (23).

Hy rol hierdie pêrel uit: “Die Britte was absolute meesters in stylvolle neersien en subtiele neerhalendheid op alle mense” (39). Engelssprekende blankes is gewoonlik net Engels magtig. “Waarom sal [sulke] Engelssprekendes enige ander taal praat want die ‘minderes’ (dit wil sê almal wat anders is as hulle) moet hulle mos tegemoet kom?” (162). Ook die volgende waarheid: “Die apartheidsorde het ná 1948 die Afrikaners (en ook die meeste [blanke] Engelssprekendes) se geskiedkundige beskouings en praktyke afgerond en geïnstitusionaliseer tot hulle logiese konsekwensies” (42).

Afrikaans is op pad na ontheemding, “aangevuur vanuit eie geledere” (25). Oor die waarheid van hierdie uitspraak kan daar geen twyfel wees nie. Dit is ‘n groepie blanke Afrikaanssprekende politici wat gruwelik versuim het om die status van Afrikaans in die Grondwet te verskans. Dit is Willie Esterhuyse wat besware teen vyf Afrikaanse universiteite geopper het. Dit is Chris Brink en Wim de Villiers wat hulle vir ‘n Engelse eerder as ‘n Afrikaanse US beywer, ens. Diesulkes verkies die “reeds gevestigde ontsnappingsroete van Anglisasie” (21).

Tydens apartheid is uitsprake deur internasionale organisasies soos die Verenigde Nasies en Unesco gebruik om die opset in Suid-Afrika te kritiseer. Noudat die blankes/Afrikaners ‘n polities magtelose minderheid is, kan daardie uitsprake teen die huidige bewind gebruik word, maar dit word glad nie in afdoende mate ontgin nie. In 2002 het Unesco ‘n “Universal Declaration on Cultural Diversity” uitgereik waarin staan: “Kulturele diversiteit verbreed die strekwydte van keuses vir almal … om ‘n meer bevredigende intellektuele, emosionele, morele en spirituele bestaan te verseker” (157). Desnieteenstaande pleeg die ANC-regering ongebreidelde kulturele homogenisering, bv afrikanisering en verengelsing.

In 2007 was daar die volgende Unesco-uitspraak: “Om kultuur sentraal te plaas in ontwikkelingsbeleid is ‘n noodsaaklike belegging vir die toekoms … die uiteenlopendheid van ‘n samelewing [moet] in ag geneem … word” (27). Die ANC-regering is egter uitsluitlik op die bevordering van die belange van swartes ingestel. Kosmopolitisering en afrikanisering het geestelike en liggaamlike blanke (insluitende Afrikaner-) diaspora/verstrooides tot gevolg. “Binnelandse diskriminasie en groter buitelandse geleenthede [het] Afrikaans-wees gewoon te duur gemaak” (28); vandaar die grootskaalse emigrasie.

“Akademiese studies van kulturele verskille, soos volkekunde, het in onguns verval weens die rol daarvan in die apartheidsbestel – en dit ten spyte daarvan dat internasionale ontwikkelingsagentskappe, soos Unesco, kultuur as sleutel-instrument vir beplanning propageer” (173). Russel Botman was byna gek van verontwaardiging toe daar bewyse ontdek is dat die eertydse departement volkekunde aan die US instrumente gehad het wat akademies-wetenskaplik verskille by mense kon vasstel (Praag 29.04.2013). Sodanige kennis het nie gestrook met Botman se polities gebaseerde geloof in mense se gelykheid en eendersheid nie. In die wetenskap behoort daar egter ruimte te wees om sowel ooreenkomste as verskille by mense na te vors en die resultate vryelik bekend te maak.

Vir die blankes wat in Suid-Afrika aangebly het, het “die samelewing … ‘n bron, nie ‘n tuiste nie,” geword (29). ‘n “Nuwe soort Afrikaans-wees” ontstaan “waarin wit, bruin en swart Afrikaanssprekendes hande vat en saamspeel” (29). Spies argumenteer “dat kulturele ontwikkeling ‘n basis vir die ontwikkeling van ‘n nuwe, meer insluitende Suid-Afrikaanse gemeenskap kan word … Die betekenis en belang daarvan lê egter ver anderkant die idee van ‘n geslote wit Afrikanervolk” (30). Net soos die ou Suid-Afrika kwalik in die nuwe Suid-Afrika herkenbaar is, sal Spies se getransformeerde Afrikaner en inklusiewe Afrikaans myns insiens, indien nog enigsins ‘n herkenbare Afrikaner en Afrikaans, nie ‘n gesogte of aanvaarbare Afrikanerskap en Afrikaans wees nie. “Hoe pas jy aan sonder om in elk geval van die aanpassing te sterf?” (48).

Soos Willem (Wimpie) de Klerk (1928-2009), een van die oorverligte wysneuse wat nie meer die gevolge van sy gedrag hoef te trotseer nie, dit reeds in 1994 gestel het:

“Vroeër het ons die Afrikakultuur probeer verwesters. Ons uitgangspunt was Eurosentries. Nou is ons in die proses waar Afrosentrisme voorop gaan staan. My stelling is dus dat die skep van ‘n nuwe kultuur vir Suid-Afrika, Afrikanisering van ons kultuur beteken … Nou moet [Westerse kultuur] ‘n Afrikakultuur word met Westerse tradisies daarin saamgevoeg … ‘n Europees-getinte Afrosentriese kultuur” (aangehaal deur Attie van Niekerk, Anderkant die reënboog, Kaapstad: Tafelberg, 1996, p 4).

Westerse kultuur word dus niks meer nie as ‘n (oppervlakkige) pigmentasie/tint van die oorheersende afrikanisering. Willem de Klerk en sy broer, FW, het nog nooit verskoning gevra vir die klaarblyklik onherstelbare skade wat hulle Afrikaners en Afrikaans aangedoen het nie.

Die toegewings waarin die De Klerks en diesulkes gespesialiseer het, het “uiteindelik geen dividende opgelewer” nie (Spies 46). “Reeds in 1979 skryf Arnheim ‘n toekomsprognose hieroor: ‘Is Suid-Afrika dan uiteindelik verdoem tot rewolusie? Sekerlik as die huidige beleid van wit toegewings vir swartes voortgesit word, of verskerp word. Slegs twee alternatiewe bly oor: swart oorheersing of wit oorheersing” (46; vertaal uit MTW Arnheim, South Africa after Vorster, Cape Town: Howard Timmins, p 183 – Praag 17.02.2018). “Die belofte van ‘n beter lewe vir almal was ‘n hersenskim” (53). Wanneer die ANC van “almal” of “the people” praat, het hy in elk geval gewoonlik net swartes in gedagte. Suid-Afrika is ‘n skyndemokrasie waarin die ANC se eiebelang, veral dié van die topkaders, oorheersend is (88).

“Met transformasie in die Nuwe Suid-Afrika se groepdominerende politieke konteks word bedoel die Afrikanisering van alle aspekte van die sosiale orde in die land, die stelselmatige oordrag van alle bates wat nog onder ‘n wit minderheid funksioneer na die swart meerderheid, en die verengelsing van gemeenskapsinstellings. Soos apartheidsimplementering in die 1950’s word transformasie deurgevoer tot sy logiese konsekwensies, en dit is om die dominante politieke groep mateloos te bevoordeel” (84). Met ander woorde, dit is nag vir Afrikaners en Afrikaans. Myns insiens kan die prognose van ‘n toekomskundige nie werklik iets hieraan verander nie, want dit sou die verandering/transformasie van die wesenlike aard van swartwees noodsaak. In ‘n verswelgende meerderheid is die uitlewing van swartwees uiteraard meer skadelik vir blankes as wanneer swartes ‘n minderheid is. “Met ‘meerderheidsoppermagtigheid’ word bedoel dat die meerderheid so dominant is dat dit onafhanklik besluite deurvoer, afgesien van die standpunte, waardes en regte van minderhede” (88). In 2012 het Jacob Zuma dit soos volg in die parlement geformuleer:

“Ons het meer regte omdat ons die meerderheid is. Julle het minder regte omdat julle die minderheid is … dit is hoe ‘n demokrasie werk” (91).

Wat die nuwe Suid-Afrika nie is nie, blyk uit die volgende woorde van die Amerikaanse digter, Walt Whitman (1819-1892): “Die grootsheid en rykdom van ‘n land is gesetel daarin dat dit ‘n veilige tuiste en ‘n goeie lewe vir vrye, selfversorgde, vlytige burgers bied … ‘n land waarin vaardige mense ‘n gemeenskap bou” (107). Spies onderskryf “die reg om welvarend te word as vergoeding vir vlytigheid” (102). Die ANC-regering matig hom egter die reg aan om blankes se besittings sonder vergoeding te onteien; dus te steel. Ook: “Die regering tap die grootste deel van sy inkomste uit die bronne van minder as tien persent van die bevolking. Dié tiende het ekonomiese mag, maar weinig politieke mag” (103). Is dit (Afrika)geregtigheid? Die mense wat inkomstebelasting betaal, is minder as dié wat maatskaplike toelaes ontvang (96). “In die geval van Sassa se kindertoelae kan dit voordelig raak om meer kinders in die wêreld te bring” (126). Dit help die ANC om meer stemme van die kiesers te kry. Die politieke mag is gesetel in die gepeupel wat ‘n finansiële las vir die staat is en nie in diegene wat ‘n ekonomiese bate is nie.

Wat in Suid-Afrika “demokrasie” genoem word, is gebaseer op een mens, een stem van gelyke waarde. Dit is ‘n hoogs ongewenste regeringstelsel, maar dit is wat aan Suid-Afrika opgedring is en waarin glad te veel (nie-denkende) mense berus. Spies verwys na die afhanklikheidsindroom by die begunstigdes, die bakhandstaners, van staatstoelaes. “Hulle staan bakhand vir Sassa-uitbetalings, vir enige los werkies, vir verniet huise en vir verniet dienste. Deur hulle getalle-oorwig in die politiek stel hulle onvolhoubare politieke eise aan die fiskus,” die staatskas (188). “Bakhandmense se vermoë om te ontvang is veel groter as hulle vermoë om te produseer, want hulle leef in ‘n afhanklikheidskultuur. Vir die volhoubaarheid van ‘n samelewing se ontwikkeling moet daar ‘n wisselwerking [balans] wees tussen ontvang en gee … ontwikkeling is die produk van ontwikkelde mense wat die begeerte en vermoë tot selfverbetering en gemeenskapsverbetering het” (149).

“Hoe meer huise gebou word, hoe groter gaan die vraag na huise word en hoe groter die tekort aan huise. Hoe beter die voorsiening van opvoedkundige dienste, mediese dienste en gemeenskapsdienste in stedelike gebiede is, hoe groter gaan die behoefte [aan] en eise daarvoor word, omdat dit mense gaan naderlok totdat die stede dit nie meer kan hanteer nie. Waar die korttermyn-oplossing in beter dienslewering lê, lê die langtermyn-oplossing vir die behuisings- en diensteprobleme van Suid-Afrikaanse stede in die ontwikkeling van die platteland en by die ontwikkeling van ons buurlande” (220).

Maar die inkommers kom nie net uit die buurlande nie. Hulle kom in groot getalle uit bv Somalië in Noord-Afrika. Dit maak van Suid-Afrika se inkommerprobleem onder meer ‘n Afrika-ontwikkelingsprobleem. Inkommers kom egter ook uit Indië, Pakistan en Bangladesj, wat dit nie net ‘n Indiese subkontinent-ontwikkelingsprobleem maak nie, maar ook daardie lande se oorbevolkingsprobleem. Kortom, dit is nag solank Suid-Afrika met ‘n ondoeltreffende regering sit wat ondoeltreffende grensbeheer toepas en twyfelagtige (bv korrupte) immigrasiebeamptes en -amptenare het.

Desnieteenstaande bak Spies ydele mooi broodjies soos: “Die grootste uitdaging is om gemeenskapsontwikkeling aan die gang te kry – om beter gemeenskappe te bou, om aan die ongeveer ses-en-twintig miljoen armoediges in die land hoop te gee dat dit binne hulle bereik is, en veral binne hulle eie vermoë om self hulle algemene lewensomstandighede te verbeter. Dit is nodig dat daar ‘n gees van selfvertroue, optimisme, selftrots en selfsorg in al die land se gemeenskappe ontstaan. Hulle moet bevry word van hulle afhanklikheidsindroom en ‘n gevoel van minderwaardigheid wat negatiewe reaksies oproep” (105). Ek wil vir Spies dieselfde vraag vra as dié wat ‘n hengelaar gevra het toe hy ‘n meermin gevang het: Hoe?

Voor die “eerste demokratiese verkiesing” in 1994 het Nelson Mandela beweer die land se grootste bate is sy mense; klaarblyklik omdat hy wou hê die meeste kiesers moet vir die ANC stem. ‘n Beter formulering is: “Vaardige mense [is] ‘n land se grootste bate … Vaardige mense is ‘n bate vir ‘n samelewing en onvaardiges ‘n las” (108). “‘n Land se ontwikkeling en die volhoubaarheid van sy samelewing [hang] in ‘n groter mate van die vermoëns en karakter van sy mense af … as van die omvang van sy natuurbronne en die grootte van sy ekonomie” (107). “In die een-en-twintigste eeu word ‘n gemeenskap se vooruitgang nie meer deur die grootte van sy natuurbronne bepaal nie, maar deur die gehalte van sy mense en die goeie ordening van sy samelewing” (122). In albei gevalle skiet die nuwe Suid-Afrika ver tekort. “Die gehalte van mense – hulle opleiding, karakter, kultuur en toewyding – [gaan] ‘n land se toekoms … bepaal” (144). Dus, in die opsigte wat saakmaak, is mense nie gelyk en eenders nie. Nogeens: “Ons toekoms gaan gebou word op die gehalte van ons mense en samelewing” (146). “Suid-Afrika moet ‘n land word [dus, dit is nog nie so nie] waarin vaardige en toegewyde mense ‘n lewenskragtige samelewing kan bou” (147).

Oor “die instroming van arm Afrikane na Suid-Afrika” skryf Spies: “Die enigste [!] oplossing vir hierdie instromingsprobleem is ruimtelik-gebalanseerde ekonomiese ontwikkeling” (126). Totdat daar geen lewensruimte oor is vir diegene wat hier hoort nie? Dink aan die bestaande tekort aan grond vir behuising en landbou, asook watertekorte. Dalk is doeltreffende grensbeheer met Trump-mure en geëlektrifiseerde heinings wat gepatroleer word eerder nodig (Praag 29.12.2018). Die enigste muur waarna Spies verwys – behalwe heel teen die einde (218) – is:

“Die skrif is … aan die muur vir Afrikaans” (164).

Al het Nelson Mandela beweer dat hy teen sowel wit as swart oorheersing baklei het, het ons sedert 1994 in toenemende mate politieke swart oorheersing. “‘n Oorheerser-samelewing is een waarin of die politieke of die ekonomiese bestel dominant is in die reël van mense se lewens en strewes” (158). In so ‘n samelewing is daar ‘n lingua franca, dus ‘n transkulturele gebruikstaal (158). In Suid-Afrika het die ANC besluit dat Engels hierdie funksie moet vervul en hy kom daarmee weg sonder dat sterk teenstand gebied word. Nie-Engelssprekendes, bv Afrikaners, word daarmee “ondergeskiktes in die ‘huis’ van die gebruikstaal” (159). Volgens die Sapir-Whorf-hipotese is bv Engels as algemene gebruikstaal gevaarlik omdat “die struktuur van ‘n taal mense se denke en die kultuur wat die taal onderhou, beïnvloed” (159); “dat die struktuur van ‘n taal mense se denke en kenmerkende gedrag beïnvloed” (172). Byvoorbeeld, hanskakies soos Chris Brink en Wim de Villiers dink en handel nie soos Afrikaners nie. Afrikaners wat Engels goedskiks as gebruikstaal aanvaar, doen dit op die gevaar af dat hulle hanskakies word. Op die lange duur sal Engels dan dié kultuurtaal van Suid-Afrika word (160).

Spies skryf oor die Universiteit Stellenbosch: “Uiteindelik het die universiteit ook deel gevorm van die apartheidspolitiek van sy diensgemeenskap, waaroor hy vandag sy kop in skaamte laat sak” (160). Dit is hanskakies soos Chris Brink en Wim de Villiers wat hieroor skuldig voel en hiervoor verskoning vra. Waaroor hulle veel eerder skaam moet wees, is dat Jan Marais se stigtingsvoorwaarde, dat Afrikaans nie ‘n mindere plek as Engels aan die US mag beklee nie, skromelik geminag word. Spies beweer nie sonder oordrywing nie: Afrikaans was ‘n “afgeforseerde lingua franca van die wit Afrikanerstaat” (161). Waarom word dieselfde nooit van die ANC se beheptheid met Engels as eintlik die enigste amptelike Alfred Milner-afgeforseerde taal gesê nie? Spies erken: “Afrikaanse universiteite het reeds boedel oorgegee en is stelselmatig besig met [kulturele] seppuku terwyl hulle vir boetedoening besig is met kulturele sterilisasie en verengelsing” (229). Hierdie universiteite probeer hulle van hulle “volkskuld” suiwer (21). Seppuku is ‘n “Japanese kulturele selfmoord deur buikoopsnyding, ook bekend as hara-kiri” (21).

Afrikaans word geëtiketteer as ‘n “kreoolse boorlingspreektaal” (161). “Afrikaans was en is nie ‘n eksklusiewe wit-bestting nie. Dit is die pasgemaakte produk van ‘n kreolisering waardeur wit-, bruin-, Asiër- en swartmense se praat-met-mekaar deurlopend aangepas is sodat hulle mekaar se doen en late kon verstaan” (167). Naas Afrikaners praat mense van ander etnisiteite ook Afrikaans, maar dit impliseer nie dat die aard van Afrikaans dermate deur hulle beïnvloed is dat Afrikaans in wesenlike mate gekreoliseer is nie. Byvoorbeeld, Fanagalo is voorheen op ‘n uitgebreide skaal gepraat maar het weinig invloed op Afrikaans uitgeoefen.

“Afrikaans het as gevolg van mense se kulturele behoeftes gevorm en het deur politiek ‘n sekere status in Suid-Afrika gekry” (161). “Vandag is Afrikaans ‘n verleentheid vir voormalige Afrikaanse sake- en onderriginstellings wat daaruit gebaat het” (161). Koos Bekker se Naspers is die prominentste voorbeeld hiervan. Hy wou nie eens toelaat dat ‘n geskiedenis van Naspers se eerste eeu gepubliseer word nie. Die nuwe benaming, “Naspers”, was vir Bekker ook te naby aan die vorige benaming,”Nasionale Pers”.

“Engels staan … nou weer, soos voorheen, bo aan die maatskaplike hiërargie van Suid-Afrika” (162). “Sedert die 1800’s was die koloniale taal Engels bo aan hierdie hiërargie wat aan Engelssprekendes die selfvoldane status van afgerondheid en algehele meerderwaardigheid verleen het” (162-163).

“Ná 1948 het Afrikaans ‘n verhoogde status geniet vanweë die land se politiek, maar ná 1994 is dit van die politieke troon gestoot. Op die oomblik staan Afrikaans miskien nog tweede in die land se taalhiërargie, maar dit sal vir seker nie so bly nie. As inheemse taal gaan dit in die nabye toekoms in presies dieselfde posisie wees as al die ander inheemse tale van Suid-Afrika … volgens … die elite [het] slegs die koloniale taal Engels administratiewe, geregtelike en kommersiële waarde” (163). Afrikaans “staan in ‘n kruisvuur binne die persepsie-doodsakker van illegimiteit en oudedoosheid – soos gehoor kan word as sommige van die cool jongergeslag-Afrikaanssprekers ontsnap met terugsluk-Afrikaans en Engelse invoegings in gesprekke en voordragte … In die ervaring van hierdie skrywer is dit alreeds die geval by sommige van die jongergeslag-predikante van die NG Kerk wat graag vir effek heelwat Engels in hulle bediening gebruik [ook 232]. So ook by die cool kunste-gemeenskap” (164). Sommige van hierdie predikante het hulle opleiding aan die erg verengelste en kultuurmarxistiese US-fakulteit teologie ontvang. Sulke predikante sal nie weerstand bied teen die hereniging van die NG Kerk en die Verenigende Gereformeerde Kerk (VGK) nie. As dit gebeur, sal Afrikaans as kerktaal ernstig benadeel word.

Later skryf Spies:

“Taaldissipline is vandag vir vele sprekers nie meer (in die nuwe jargon gestel) ‘n issue [kwessie] nie. Veral die jonger geslag Afrikaanssprekendes in die kunste praat tweetalig, bokspringend soos losgelate kalwers, ‘n geradbraakte mengsel van Engels en Afrikaans. Afrikaanssprekendes se kommunikasie in die sosiale media is hoofsaaklik in Engels. Afrikaanse koerante is ook stelselmatig besig om taaldissipline heeltemal oorboord te gooi” (229). “Indien hierdie selfgeskepte proses van taalerosie voortduur, sal Afrikaans as hoëvlak-gebruikstaal binne twintig jaar verdwyn. Dit sal ten beste eindig waar dit aan die einde van die negentiende eeu begin het – ‘n kreoolse gebruikstaal wat deur minderwaardige sprekers gepraat word, en daarom nie good form is om dit in ‘goeie’ geselskap te gebruik nie” (164).

Dit is kenmerkend van die bruin elite dat wanneer hulle in die openbaar is of iets moet skryf, hulle Engels verkies. Hulle kom bv as Afrikaanssprekende eerstejaar-studente by die universiteit aan maar beskou hulleself spoedig as eintlik Engelssprekend. Die polities byderwetse gewoonte bestaan, ook by Spies, om vir onderrig in Afrikaans by die US ten bate van bruin studente te pleit. Dit het meer sin om eerder die behoefte aan onderrig in Afrikaans by Afrikanerstudente voorop te stel, omdat hulle in baie groter mate as bruines Afrikaanslojaal is.

Spies is bewus van die taalerosie-verskynsel, veral wat die toenemende gebruik van Engelse woorde in die Afrikaanse spreektaal betref. Van Afrikaners en bruin mense kan nie sonder meer beweer word, “ons praat dieselfde taal” (168), nie. Tog bepleit Spies ‘n inklusiewe Afrikaans, dus die insluiting van die brouseltaal Kaaps by Afrikaans, wat die dood in die pot vir ‘n egte, eerbare, waardige, ordentlike Afrikaans sal wees. So ‘n inklusiewe Afrikaans sal die gebrek aan selfrespek van Afrikaanssprekers bevestig, asook hulle minderwaardigheid in vergelyking met Engels. Engels is ‘n eiesoortige taal uit eie reg terwyl dit nie van geradbraakte Afrikaans gesê kan word nie. Gebrek aan respek vir jou moedertaal weerspieël ‘n gebrek aan selfrespek, bv as jy toelaat dat jy oordonder word met retoriese propaganda wat ongegronde skuldgevoelens by jou wek. “Die wit minderheid is vandag ‘n sagte teiken omdat hulle skuldig voel” (188). “Die waarde van ‘n land as tuiste vir mense word bepaal deur die respek van daardie land vir hulle taal en kultuur” (164). By die ANC-regering is daar bitter min tekens van respek vir Afrikaners en Afrikaans. Die huidige stand van sake is “dat Engels die verhewe taal is en ander tale net as spreektale aanvaarbaar is” (164).

Die voorkeur vir die koloniale taal (Engels) bo ‘n kultuur- en moedertaal (bv Afrikaans) by onderrig en opvoeding, word ‘n dwase benadering genoem (166).

“Een van die belangrikste redes waarom Benede-Sahara-Afrika vandag so sukkel om op dreef te kom, is omdat onderrig en opvoeding by hierdie volke hoofsaaklik deur middel van ‘n (koloniale) tweede taal geskied … Kennis-inheemding deur middel van moedertaalonderrig was saam met politieke bemagtiging die grondslag van die opkoms van ‘n nuwe geslag goed opgeleide wit Afrikaanssprekendes wat vanaf die 1950’s groot sukses behaal het in die sakewêreld en die professies. Toegewyde Afrikaanse onderwysers en lektore [dosente] het die stand en status van wit Afrikaanssprekendes gelykgestel met dié van hulle wit Engelssprekende landgenote” (167).

Sedert 1994 is Afrikaners polities ontmagtig en doen die ANC-regering alles in sy vermoë om met die hartlike samewerking van bv hanskakies, Afrikaans as onderrigmedium te onderdruk. Die oorlewingskanse van Afrikaans lyk gevolglik nie belowend nie.

FW de Klerk het polities aan swart mag oorgegee. Spies doen dieselfde met Afrikaans: “Afrikaans se toekomstige lewenskrag hang nou [sedert 1994] af van hoe dit aanvaar en ontwikkel gaan word deur bruin- en swartmense. Die rede hiervoor is demografie” (169). Dus, kwantiteit seëvier oor kwaliteit. Hy gaan verder: “‘n Mens moet begrip hê vir die dilemma wat veroorsaak het dat voormalige Afrikaanse universiteite almal nou na Engels-onderrig oorskakel … Afrikaans dra ‘n swaar politieke las as die administratiewe taal van apartheid [as ‘n mens ANC-propaganda sluk]. Akademiese verengelsing is dus (in al sy kilheid) goeie korporatiewe strategie” (169). Spies is heeltemal te tegemoedkomend jeens ‘n hanskakie soos Wim de Villiers.

Omdat hy die politieke propaganda wat teen Afrikaans versprei word, sluk, kom Spies tot dieselfde absurde gevolgtrekking as instansies soos die Afrikaanse Taalraad (ATR) en die Afrikaanse Taal- en Kultuurvereniging ATKV), wat veronderstel is om Afrikaans te bevorder maar dikwels eerder die teenoorgestelde doen: Pleks van Afrikaans as sodanig te bevorder, moet Afrikaans, volgens diesulkes, (slegs) saam met die plaaslike inheemse tale bevorder word. “Afrikaans kan net gesuiwer word van hierdie verlede as Afrikaanssprekendes dié wantroue kan aanspreek deur uit te reik na ander kulture in Suid-Afrika – onder meer deur te help om ander inheemse tale ook tot kennistale te ontwikkel. Die toekoms van Afrikaans-onderrig lê nie in grondwetlike regte nie, maar in Afrikaanssprekendes se agting vir ander en hulle diensbaarheid vir ander kulture” (171), selfs al is daar by swartes (amptelik/openlik) min tekens van agting vir hulle eie tale. Dus, net soos agter die beweerde behoeftes van bruin studente geskuil word wanneer voorbrand vir onderrig in Afrikaans gemaak word, moet Afrikaans in breër verband bevorder word deur terselfdertyd swart tale te bevorder. My standpunt is dat daar kompromisloos uit eie reg vir Afrikaner- en Afrikaansbelange geveg kan en moet word.

Sonder om op grond van ras te diskrimineer, het universiteite in die nuwe Suid-Afrika die reg om in Afrikaans te doseer. Daarmee word die hooggeprese diversiteit van sowel ras/etnisiteit as taal bevorder, as studente kan kies of hulle in Afrikaans of Engels wil studeer. Maar sodanige keuse word nie meer aan enige universiteit vreedsaam geduld nie. Die swartes eis ‘n enkele onderrigtaal, Engels, die koloniale taal. “Wat ons deur die taalstryd in Suid-Afrika ervaar, is ‘n neo-koloniale beweging” (170). Daarmee word taaldiversiteit omvergewerp en Afrikaanssprekendes benadeel. Brian O’Connell het as rektor van die University of the Western Cape die nuut verwerfde Engelse eentaligheid van die inrigting met ‘n drogredenasie probeer regverdig deur te beweer dat die swartes erkentlik en dankbaar is dat Afrikaanssprekende studente hulle hierdie opoffering van Engelseentaligheid laat welgeval. Hierdie beleid word “kultuursanitering” genoem, “bedoelende die byeenbring van verskillende rasse wat hulle kulturele bagasie by die huis moet los” (173). In die praktyk beteken dit egter dat dit die nie-swartes is wat hulle kultuur moet opoffer. Vandaar die gesanik oor bv die eurosentriese aard van leerplanne en die noodsaaklikheid van afrikanisering.

Die wiel het gedraai. “Weg van die apartheidsgeskiedenis wat vandag Afrikaans polities onaanvaarbaar gemaak het, lê ‘n toekoms waarin dit nie meer die taal van die onderdrukker gaan wees nie, maar die taal van die onderdrukte. Die meeste Afrikaanssprekendes lewe vandag van die maatskaplike en ekonomiese potskraapsels van die land” (174). “Toe deure is ‘n maklike uitweg om verskille te bestuur, want dit is dan nie nodig om jou moeg te maak met andersoortiges nie. ‘n Oop deur vereis verdraagsaamheid, begrip, empatie – en veral om te leer van ander se manier van dinge doen” (176-177). “By Suid-Afrikaners moet ‘n nuwe bewustheid ontstaan van mekaar se menswees – van mekaar se waardes, taal, kulturele praktyke en kulturele verskille” (177). Dit klink mooi, maar in die praktyk is dit net die blankes wat verskoning moet vra en aanpas en veral nooit moeg mag raak om goed te doen nie, al dien dit as aansporing om hulle verder te veroordeel. “‘n Suksesvolle, ontwikkelde Suid-Afrika sal altyd ‘n onverklaarbare, onvoorspelbare wonderwerk wees” (178). Die Suid-Afrika van weleer was ‘n wonderwerk en nie onverklaarbaar nie, want dit was te danke aan blanke kundigheid, harde werk, deursettingsvermoë, toewyding, ens. Ná verloop van ‘n kwarteeu is die nuwe Suid-Afrika volgens (feitlik) alle aanduidings gewoon nie ‘n wonderwerk nie, maar ‘n groter wordende ramp en tragedie.

In die voorlaaste hoofstuk skryf Spies: Die primêre hindernis is dat die land op die oomblik geen samelewing het nie” (186), om van ‘n nasie nie te praat nie.

“Miskien kan Suid-Afrika eendag, ver in die toekoms, ‘n nasie word, maar vir eers is dit onwaarskynlik … Suid-Afrika is nie ‘n nasie nie, maar sy mense kan wel ‘n span word” (201). “Suid-Afrikaners kan gewoon maar net nie met mekaar klaarkom nie” (186).

Dit is weens die groot etnies-kulturele verskille. Die oplossing is nie om daardie verskille te onderdruk, dus die samelewing te homogeniseer soos tans nie, maar juis om ruimte vir die uitlewing van iedere etniese groep se kultuur te skep. Op hierdie manier kan van die bevolking (‘n klomp mense) nie ‘n nasie nie maar wel ‘n funksionerende samelewing gemaak word (182). Maatskaplike patologie is prominent. “Maatskaplike patalogie is ‘n begrip wat verwys na toestande in die bevolking wat disorganisasie en verbrokkeling in gemeenskappe veroorsaak. Armoede, kriminaliteit en korrupsie is tipiese voorbeelde hiervan” (187). Die tragedie is dat dit hoofsaaklik voorkom by die ras-/etniese groepe wat tans polities in beheer van Suid-Afrika is. Terselfdertyd is “demografiese proporsionaliteit” egter tot die kern van die ANC se beleid verhef. Spies noem hierdie gehamer op demografie tereg “rassisties” (187).

Spies dink dat politici “op die kort termyn ingestel is. Politici is inderwaarheid die vyande van Suid-Afrika se toekoms” (189). In die politiek gaan dit “oor die behoud van die vermoë om finansieel voordelige politieke posisies te behou … Ingeoefende professionele politici sal altyd hulle eie belange voorop stel in al hulle optredes en besluite” (190). Ek is dit roerend met hom eens, maar wat hy nie verreken nie, is ‘n spesifieke kenmerk van die oorgrote meerderheid plaaslike politici en kiesers. As toekomskundige behoort dit hom te bekommer dat swartes in groter mate as blankes eerder op die hier en nou as die toekoms ingestel is.

Ek haal vervolgens aan uit Attie van Niekerk se boek, Anderkant die reënboog (Kaapstad: Tafelberg, 1996):

“Afrika se gerigtheid op die verlede, die afwesigheid van ‘n toekomsvisie en die gevolglike gebrekkige toekomsbeplanning, die houding dat tyd nie gemors kan word nie omdat tyd eintlik net bestaan as iets gebeur, is reeds dekades gelede … beskryf. Hierdie gerigtheid op die verlede [bv slawerny, kolonialisme, imperialisme, rassediskriminasie, apartheid] waarin Afrika vasgevang is, word dikwels as een van die redes genoem waarom ontwikkeling in Afrika nie slaag nie. Daarteenoor beroem die Weste hom op toekomsgerigtheid en beplanning” (p 42). “Dit is die gees van die moderne Weste. Begrip van die natuurlike orde moet lei tot beheer oor die natuur – ook beheer oor ons menslike natuur [bv voortplanting] – en dit moet vooruitgang meebring” (58). “Beheer en vooruitgang is nie die dryfvere van die Afrikabeskawing nie” (59). (Praag 8.04.2017).

Suid-Afrika “benodig transformerende leierskap” (Spies 191). Ek sou eerder sê “hertransformerende leierskap. “Die politiek van die land word gekenmerk deur selfdienstigheid en is ver verwyder van die kiesers” (197). “Politici verkies om eerder diens aan hulle party te lewer as aan die mense wat hulle moet dien … Sulke politici is die vyande van Suid-Afrika se toekoms, want hulle ondersteun die vervreemding van Suid-Afrikaners … Toekomsgerigte [her]transformerende leierskap is dringend nodig” (198). “Méér aandag moet [ge]gee [word] aan die belange van diegene wat gedurende ‘n vernuwingsproses kan verloor” (199). Sedert 1994 word daar egter eerder gepoog om te verseker dat veral die blankes al hoe meer verloor en die swartes al hoe buitensporiger baat.

Samevattend skryf Spies: “Suid-Afrika se toekoms word bedreig deur ongelykheid, armoede en ‘n gebrek aan samehorigheid” (209). “Suid-Afrikaners se vryheidstryd is vandag ‘n ontwikkelingstryd. Volhoubare ontwikkeling is net moontlik in Suid-Afrika deur die moeilike roete van samelewingsbou te volg. Dit vereis dat alle Suid-Afrikaners oor grense heen hande vat en daaraan deelneem – en dat die bouwerk met geduld, aanpasbaarheid, respek, nederigheid en baie hoop en moed aangepak moet word. Die beginsel is dat mense die begeerte moet hê om iets positiefs te doen, en ook geleenthede moet kry om dit te doen, sonder bevoordeling of beperkings” (210).

“Elke mens en elke vereniging, instelling en onderneming in Suid-Afrika kan ‘n bydrae maak om die land weg te stuur van die dreigende afgrond waarheen dit op pad is. Rasse-diskriminasie en demografiese proporsionaliteit behoort in hierdie benadering geen hindernis te wees nie” (211); bedoelende dat sulke verskynsel glad nie geduld moet word nie. Maar dan skryf Spies ook: “Omvattende deelname aan ‘n ontwikkelingspel kan uiteindelik dié suiwerste uitdrukking van demokrasie word” (209), terwyl ek dink dat die soort demokrasie wat ons tans het, heeltemal ongeskik vir ‘n land soos Suid-Afrika is. “Minderheidsgroepe [sal] altyd aan meerderheidsdominansie onderworpe wees” (235).

Die laaste hoofstuk het as opskrif: “Afrikanertoekoms in hierdie onsekere land.” “‘n Wit Afrikaner-identiteit [het] vir sommige mense erg onfatsoenlik geraak” (224). Dink aan ‘n geval soos Anton van Niekerk. Blanke Afrikaners “verwys na ‘n klein minderheidsgroep wat sy eie kultuur en taal afsonderlik wil handhaaf in ‘n Afrika-land … Dit [is] te danke aan wilskrag, selfrespek en deursettingsvermoë,” asook harde werk (225). Spies dink dat 1994 “die einde van ‘n toekomsdroom vir ‘n Afrikanervolk” was (226). “Die Afrikanervolkstaat met eie organisasies, simbole en kerk was van meet af teen heersende wêreldtendense en ander binnelandse politieke strominge opgestel. Veral ook nadat dit geformaliseer is in die beleid van apartheid/afsonderlike ontwikkeling wat dit ten doel had om die volkstaat teen ‘n getalle-oorwig te beskerm” (226-227).

“Kan die Afrikaner-identiteit in die toekoms oorleef op slegs eienskappe soos diensbaarheid, taal en kulturele bande, etos en beginsels? Op die oomblik is dit te betwyfel, want dit sal beteken dat wit Afrikaners na ‘n ander soort Afrikanerskap moet strewe” (227). “Met ‘etos’ word bedoel die fundamentele sentimente wat die waardes, oortuigings, gebruike en praktyke in die samelewing bepaal en rig” (97). Weens veranderde omstandighede sedert 1994 moet ons as Afrikaners verander en/of die opset aanpas waaronder ons sonder ons toedoen beland het. Spies plaas myns insiens te veel klem op Afrikaner-verandering, bv dat Afrikanerskap inklusief, dus nie eksklusief blank nie, moet wees en dat Afrikaans op ‘n soortgelyke manier inklusief moet wees. Daarmee kan Afrikanerskap en Afrikaans uitgehol word tot verskynsels wat skaars as die ware jakob herkenbaar sou wees en nie die moeite werd sou wees om na te streef en voor op te offer nie. Die alternatief is om die huidige omstandighede met bv die Afrikaner se historiese kragdadigheid te verander sodat die lewe soos vóór 1990 weer leefbaar word. Dit is die strategie waaraan ek voorkeur gee.

Volgens Spies “is die ou Afrikanerkultuur saam met die Afrikaner se wit-identiteit … aan die verkrummel” (228). ‘n Ewewigtige balans moet glo gevind word tussen “enersyds die liefde, uitlewing en beskerming van ‘n eie [uitgeholde/afgewaterde?] identiteit en andersyds waardering en respek vir die insluitende identiteit van Suid-Afrikanerskap” (227-228). “‘n Mens sien [egter] eerder ‘n splitsing in Afrikanergeledere tussen diegene wat weerstand bied om ‘n afsonderlike identiteit te behou [die ware Afrikaners] en diegene wat alles van hulle identiteit weggegooi het en aangename, inskiklike mense geword het” (228), soos die hanskakies, hensoppers en kruipsugtiges.

“Taal is ‘n integrale element van kultuur … As jy ‘n taal doodmaak, dan sterf die kultuur daarmee saam” (228). ‘n Mens sou dink dat Spies, na aanleiding van wat hy hier bo oor geradbraakte Afrikaans geskryf het, sterk ten gunste van suiwer(der) Afrikaans, dus Afrikaans ontdaan van onnodige Engelse woorde, na vore sou tree. Maar dit is nie die geval nie. Dit is Afrikaners as blankes wat glo Afrikaans as ‘n “wit-taal” beskou, wat veroordeel word, terwyl hulle heel moontlik slegs hulle afkeer van veral die brouseltaal Kaaps geopenbaar het. “Terwyl wit Afrikaners besig is om al hierdie dinge met Afrikaans te pleeg [!], lééf ander Afrikaanssprekendes die taal soos hulle dit reeds vir byna vier eeue gedoen het” (229). In hierdie eienaardige eierdans gee Spies skynbaar voorkeur aan die “Afrikaans” van nie-blankes bo dié van blankes. Kaaps word spesifiek genoem (229). “Afrikaans het nog nooit in hierdie gemeenskappe stilgestaan en wag vir uitsprake van taalkundiges nie. Dit [Afrikaans] is nie vir hulle in ‘n akademiese hok vasgekeer nie, net ‘n immerwordende praktiese taal soos dinge wat hulle ervaar uitdrukking kry in woorde” (229-230).

Spies vra tereg: “Kan daar sonder ‘n land, sonder geloof, sonder ‘n taal, sonder ‘n kultuur, sonder grond, en sonder ras-identiteit nog so iets soos ‘n Afrikaner wees? Sal dit dan nie net ontheemde, nihilistiese, wit lywe van voormalige Afrikaners wees wat soos zombies in Suid-Afrika voortbestaan nie?” (232-233). Om so ‘n situasie te vermy, is ‘n “herontdekking van die betekenis van Afrikaner-wees” nodig (233). “Dit is wesenlik nie-rassig” (233). Dít is die kern van Spies se verdunning van Afrikanerskap; eintlik die doodbloei daarvan: “‘n Nuwe Afrikanerskap en ‘n Nuwe Afrikaanse identiteit … wat ras-ontkoppel is” (234). Sy ideaal is ‘n “ontwikkelende Suid-Afrikaanse samelewing waarin elke kultuur en taal nie onder die dominansie van ‘n ander kultuur en taal staan nie, omdat daar onderlinge respek, erkenning en begrip vir mekaar is” (234). Maar in die geval van Afrikanerkultuur en Afrikaans sal daardie saligheid klaarblyklik eers betree kan word nadat Afrikanerkultuur uitgehol en Afrikaans bv tot ‘n brouseltaal soos Kaaps getransformeer is. “Passiewe onderdaanskap en die afbreking van jou taal en kultuur is nie ‘n keuse vir eerbare mense met selfrespek nie” (238). Juistement. Spies moet blanke Afrikaners dus nie voor so ‘n skynkeuse probeer stel nie.

“Afrikanerskap kan net gehandhaaf word en gedy indien dit werklik betekenis vir almal in die land inhou, dit wil sê, ‘n bate is vir die Suid-Afrikaanse samelewing in sy geheel” (235). Maar dit is reeds sedert 1652 die geval, al word dit om politikeke redes nie deur die nie-blankes en hulle blanke meelopers erken nie. Die titel van Spies se boek is: Afskeid van ‘n volk: Op soek na ‘n toekoms. My verbintenis met die Afrikanervolk is ononderhandelbaar. Daar kan geen sprake wees dat ek daarvan afskeid gaan neem nie. Spies is op twee maniere op soek na ‘n toekoms: deur die omstandighede in die land te verander én deur die Afrikaner te verander. In hierdie proses wil hy die Afrikaner in so ‘n mate transformeer dat hy in ‘n te groot mate ont-Afrikaner word. Die prys vir (onbevredigende) oorlewing is te hoog.

Vir my is daar drie oorlewingsmoontlikhede. Die eerste is om te emigreer; om Afrika agter te laat. As ek alleen gaan, sal ek my Afrikanerskap en Afrikaanswees onverminderd behou. As my bestaande nageslag my vergesel, sal hulle ook hulle Afrikanerskap en Afrikaanswees behou, maar die middeljariges in groter mate as die jongeres. By my toekomstige geslagte sal hulle Afrikanerskap en Afrikaanswees egter toenemend uitgedoof wees.

Die tweede moontlikheid is om my vir ‘n Afrikanertuisland in Suid-Afrika of elders te beywer. Dit moet groter as ‘n posseël wees en ook aan baie ander vereistes voldoen, soos die Suid-Afrika van weleer aan daardie vereiste voldoen het. Hierdie problematiese onderwerp het ek reeds dikwels aangeroer (bv Praag 24.09.2016). ‘n Afrikanertuisland is ‘n moontlikheid wat Spies glad nie ernstig oorweeg nie.

Die derde moontlikheid is om, anders as Spies, eerder die land reg te trek as om die wese van Afrikanerskap en Afrikaanswees deur kastrasie te skend. Byvoorbeeld, as die eienaars hulle sake-onderneming verkwansel deur aandele daarin te verkoop, sorg hulle dikwels dat hulle beheer oor minstens 51% daarvan behou. Dit is die minimum resultaat wat die 1990/94-onderhandelinge vir die blankes moes opgelewer het. Die meerderheid blanke kiesers was bereid om die politieke mag te deel maar het vanselfsprekend begeer om in beheer te bly. Die onderhandelinge is uitermate verbrou. Die minimum waarop nou aangedring moet word, is dat die blankes (desnoods saam met die bruin mense en Asiërs) 50% van die politieke mag moet hê. Dit sal ‘n meer ewewigtige situasie skep, wat ‘n voorspoediger land tot gevolg kan hê. Nêrens verdoem Spies demokrasie in die vorm wat dit plaaslik aangeneem het nie. Een mens, een stem van gelyke waarde het chaotiese gevolge vir Suid-Afrika en gaan die voortgesette agteruitgang van die land verseker. Rassediskriminasie, gedwonge integrasie en tweedeklas-burgerskap in hulle huidige aggressiewe vorme moet verbode wees.

Van die kernveranderings wat aangebring moet word, is dat iedere etniese groep toegelaat én aangemoedig moet word om sy kultuur uit te lewe. Dit sal bv eie woongebiede en eie skole en universiteite tot gevolg hê, wat in 1992 plegtig deur FW de Klerk belowe is, maar waarvan niks tereg gekom het nie. Van owerheidsweë behoort ook alles moontlik gedoen te word om die voortbestaan van Afrikaans te bevorder. Sulke veranderings sal die nuwe Suid-Afrika meer leefbaar vir Afrikaners maak. Spies en andere kan nou aan my dieselfde vraag vra as wat ek aan hom gestel het: Hoe? Wat kan Afrikaners doen om Suid-Afrika reg te trek? Dit is natuurlik iets wat in 1990/94 gedoen moes gewees het. Dit is nou oneindig moeiliker om die situasie te verbeter omdat elemente wat geensins daarop geregtig was nie ‘n kwarteeu lank baie meer ontvang het as wat hulle verdien.

My kort antwoord is dat nagegaan moet word wat groepe wat veranderings in ‘n land begeer het, voorheen alles gedoen het om suksesvol te wees. In hierdie verband moet die geskiedenis van bv die ANC en ander kommunistiese groepe ook nagegaan word en noukeurig gelet word op wat hulle gedoen het om sukses te behaal. Wat die ANC homself tydens sy “bevrydingstryd” veroorloof het, kan Afrikaners hulle ook veroorloof, hoewel Afrikaners hulle in sommige opsigte daarvan sal weerhou om moreel so laag soos die ANC te daal. Uit daardie suksesvolle metodes en strategieë sal Afrikaners dus ‘n keuse moet maak en hulle waar nodig moet aanpas en met eie metodes en strategieë aanvul. Maar sodanige kennis sal niks oplewer sonder bekwame leierskap en sterk gemotiveerde volgelinge nie. Die huidige apatie sal plek moet maak vir die kragdadigheid wat so kenmerkend van Afrikaners was. Dít is die soort oudedoosheid wat moet herlewe. Dan sal die Afrikanerdom en Afrikaans ook kragtig en pragtig herlewe.

Leon Lemmer: Die SAUK/SABC: Onafhanklik van die regering of lakei?

Wynand Harmse was die uitvoerende hoof van die Suid-Afrikaanse Uitsaaikorporasie (SAUK) van Mei 1988 tot September 1994, dus toe Suid-Afrika getransformeer is van ‘n Europees-Westerse land tot nog ‘n Afrika-land. Harmse het in 1963, toe hy 23 jaar oud was, met ‘n B.Com-graad by die SAUK in diens getree, was op 29-jarige ouderdom die hoof van die finansiële afdeling en het daarna deur die range tot bo gevorder. Die volgende boek van hom is onlangs gepubliseer: SAUK, 1936-1995: Steeds sleutelspeler of bedreigde spesie? (Tygervallei: Naledi, 2018, xx + 446p, R350). Die outeur het uitmuntende navorsing gedoen en die resultaat het in ‘n goed geformuleerde en deeglik gesistematiseerde teks neerslag gevind. Ek was aan die begin skepties oor Harmse se politieke aanslag omdat hy deurgaans van die “vryheidsverkiesing van 1994” (bv p xiii) praat, terwyl blankes daardie gebeurtenis eerder as onderploeging of verslawing ervaar. Hy het myns insiens met te groot oorgawe aan transformasie meegewerk, onder meer omdat hy aanvanklik nie die omvang van die 1990/94-ramp besef het nie: “Dit was transformasie in groter maat as wat voorsien kon word” (406) en “Ek het die omvang van veranderinge wat sou plaasvind ver onderskat” (432). Ter versagting moet genoem word dat die tsoenamie van swart mag die SAUK gouer as die res van die land getref het. Sedert Junie 1993 sit die SABC met ‘n raad wat deur ANC-kornuite oorheers word.

Wat ook ‘n verligte aanslag aan die boek verleen, is die voorwoord deur Ton Vosloo. Hy wou die manuskrip ter insae hê voordat hy tot die skryf van die voorwoord ingewillig het. Dit is verstaanbaar omdat Naspers met sy M-Net subskripsiediens in 1985 in direkte mededinging met die SAUK getree het. Vosloo skryf: “Ek het in die tagtigs die bedreiging van ‘n [swart/ANC-] oorname sien kom en vir die destydse minister en latere staatspresident, FW de Klerk, ernstig versoek dat die regering die SAUK dringend moet laat privatiseer. My pleidooi het op dowe ore geval, want ek vermoed FW en sy span het toe nog geglo hulle kan polities die hef in die hande hou en die SAUK sou hulle ter wille wees” (xviii). Dit is nog ‘n voorbeeld van ernstige onbegrip by De Klerk. In 1996 is ses radiostreekdienste (Hoëveld, Goeie Hoop, Port Natal, Oranje, Jakaranda en Algoa) geprivatiseer. Harmse skryf: “Vir my was dit jammer en ‘n skok dat die staat [die ANC-regering] die reuse-opbrengs van ‘n paar honderd miljoen rand (in vandag se geld gelyk aan miljarde) met die verkoop van die streekradiostasies vir homself toegeëien het” (166). Dit is kenmerkend van die ANC: Hy maai graag waar hy nie gesaai het nie.

Harmse vestig die aandag daarop dat “SAUK” ingevolge die 1999-uitsaaiwet steeds ‘n geldige benaming is. Slegs die drie televisiekanale dra die naam SABC1, SABC2 en SABC3 (xix). Maar die getransformeerde SABC-raad het besluit dat daar net ‘n enkele gebruiksnaam vir hierdie organisasie sal wees, naamlik SABC (405), soortgelyk aan die Poskantoor wat deesdae uitsluitlik “Post Office” heet. Sedert die aanvang van transformasie verkies ek en baie ander behoudende mense om van die SABC te praat om uitdrukking aan die grondige (ideologiese) verskil tussen die ou en die nuwe instansie te gee, al word daar tans voor iedere nuusbulletin beweer dat die korporasie onafhanklik en onpartydig is. Soos in die geval van die Afrikaner-Broederbond vind ons by die SAUK aanvanklik onderskrywing van apartheid/afsonderlike ontwikkeling en in die jare tagtig en negentig medewerking aan grondwetlike verandering: “Die SAUK verander sy deuntjie wat apartheid betref en in lyn met verligte politieke sieninge van sekere NP-leiers word hervorming in terme van diskriminerende wette asook een of ander vorm van magsdeling as onvermydelik verkondig” (126-127). Harmse skryf: “Ek kan hierdie verhaal eerstehands vertel – as laaste verteenwoordiger van die ou bedeling en as iemand wat sentraal gestaan het in die proses van verandering” (4).

Ek skryf saaklik oor die algemene geskiedenis van die SAUK en by uitstek oor politieke aangeleenthede. Radiodienste het in 1924 in Suid-Afrika met drie stasies begin: agtereenvolgend in Johannesburg, Kaapstad en Durban. By radio-uitsendings gaan dit om die verspreiding van inligting, onder meer ter opvoeding, kennisverryking en vermaak van die luisteraars. In 1936 het die SAUK as openbare uitsaaier met die Uitsaaiwet tot stand gekom en is die African Broadcasting Company se infrastruktuur oorgeneem. Die SAUK is volledig deur sy raad beheer en was veronderstel om onafhanklik en vry van partypolitieke beheer te funksioneer. Die eerste 25 jaar was daar geen verhoging van luisteraars se lisensiegeld nie (42). In daardie kwarteeu het die SAUK nooit ‘n verlies getoon nie en ook geen finansieringshulp van die regering ontvang nie (61).

Die Afrikaanse diens het op 27 Oktober 1937 begin (40) en daarna is aparte dienste vir Engels en Afrikaans ingestel. Harmse noem hulle die SAUK se twee kultuurdienste. “Oor al die dekades was die SAUK fyn daarop ingestel om Afrikaans op gelyke vlak met Engels te behandel. Taalgebruik en uitspraak is beskou as van kardinale belang” (49). In 1950 is weens finansiële nood met Springbokradio, ‘n tweetalige handelsdiens (dus inkomste gegenereer uit advertensies) begin. Mediumgolf is vir stedelike en kortgolf vir plattelandse gebiede gebruik, wat sedert 1950 ook Suidwes-Afrika/Namibië ingesluit het. Gedurende die Tweede Wêreldoorlog was die SAUK sterk op die heruitsending van buitelandse berigte, veral dié van die British Broadcasting Corporation (BBC), aangewese. In 1949 het ‘n verbintenis met Radio Nederland begin (57). Gedurende die Tweede Wêreldoorlog kon veral weens BBC-dekking kwalik van politieke neutraliteit gepraat word omdat blanke Suid-Afrikaners sterk verdeeld oor deelname aan die oorlog was. “Duitse musiek is gou-gou oor die lug verban” (45). “Met ‘n terugblik op die gebeure blyk dit dat die SAUK agteroor gebuig het om generaal Smuts ter wille te wees” (47). Plaaslike inhoud het hierna sterk gegroei, insluitende die instelling van volwaardige eie nuusdienste in 1950. Dit is “opgevolg deur ‘n eie parlementêre nuusdiens in 1952 en instelling van ‘n daaglikse verslag … oor gebeure/debatte in die parlement. Die volgende jaar, 1953, is die ‘politiek tromp-op aangedurf’ met politieke debatte, op SAUK-inisiatief, voor die algemene verkiesing van daardie jaar” (303). Gideon Roos het dit “‘n moediger beleid” genoem. “Maar steeds het die SAUK neutraliteit met ‘n passie nagejaag” (303).

Tot 1980 was daar ‘n redelik gelykop verteenwoordiging van Afrikaans- en Engelssprekendes in die SAUK-raad, maar daarna was die raadslede tot 1993 oorwegend Afrikaanssprekend (224). Van 1936 tot 1948 was René Caprara die uitvoerende hoof maar daarna neem Afrikaners die leisels oor, bv Gideon Roos (1948-1961). Roos het gepleit vir “standaardisering van beskaafde uitspraak en taalgebruik” (50). “Sy Engels en Afrikaans het albei na sy moedertaal geklink” (62). Ek onthou sy welluidende stem: dié ideale radiostem. Een van Roos se opvolgers, Douglas Fuchs (1966-1975), “was deur en deur ‘n taal- en kultuurmens en onverbiddelik wat taalsuiwerheid en uitspraak betref” (232). Harmse skryf: “Die hedendaagse taalgebruik sou destyds onaanvaarbaar gewees het” (50). ‘n Belangrike kulturele mylpaal in die Roos-era was die stigting van die Nasionale Simfonie-orkes in 1954 (42). Die Suid-Afrikaanse Musiekregte-Organisasie (SAMRO) het in 1961 tot stand gekom met Roos as die eerste voorsitter (219).

“In 1960 verskyn BHF-FM (Baie hoë frekwensie-frekwensie modulasie) op die toneel en vernuwe die radiomedium in Suid-Afrika tot in sy kern” (66). Voor FM-radio was daar nie frekwensie vir uitsendings in swart tale beskikbaar nie (61). In 1952 is ‘n redifusiediens per kabel na swart woongebiede in Johannesburg ingestel (59). In 1960 begin Radio Zulu, Xhosa, Sesotho en Lebowa met FM-uitsendings, wat spoedig deur ander swart tale gevolg is (81-82). Naas FM het die beskikbaarwording van transistor-, draagbare, batterykrag-radios teen die einde van die jare vyftig hierdie deurbraak moontlik gemaak (77). Die Johannesburgse redifusiediens is in 1967 gestaak (82). Die radiodienste aan swartes het dertig jaar lank onder die bestuur van blanke amptenare gefunksioneer (82). “Die regering het vir ses jaar bygedra tot die finansiering van bedryfsverliese [van radiodienste aan swartes] … Ná 1967 was dié dienste – as groep – finansieel selfversorgend” (85). Sedert 1964 het die skoolradiodiens ‘n belangrike rol in veral swart onderwys gespeel (83). In 1969 het Suidwes-Afrika FM-radiodienste in sy inheemse tale gekry, “bykomend tot die bestaande een-kanaal kortgolfdiens in Afrikaans en Engels” (68). Dit is op versoek van die Suid-Afrikaanse regering gedoen (89). “Die verhoogde lisensiegeld betaal … nie net vir die nuwe FM-skema en die instelling van talle nuwe programdienste nie, maar ook vir die verhoging van plaaslike inhoud in die algemeen” (71). “Die SAUK kon al die uitbreidings gedurende die sestigerjare doen en al die nuwe dienste instel sonder om een enkele jaar ‘n bedryfsverlies te toon” (76). “Suid-Afrika (lees die SAUK) was die eerste ter wêreld wat ‘n FM-netwerk op landswye grondslag ingestel het” (77).

“Teen 1965 word – op versoek van die regering en vir hul rekening – ‘n volwaardige, uitgebreide buitelandse radiodiens oor kragtige kortgolfsenders na Afrika en sekere ander lande, veral in Europa, ingestel (67). Die staat het vir hierdie buitelandse beeldbou betaal, want “die SAUK-mandaat maak slegs vir binnelandse dienste voorsiening” (88). “Bykomend tot nuus en die vergoeiliking van Suid-Afrika se politiek, word die mooi van ons land en sy mense in verskeie Afrika- en Europese tale aan miljoene mense buite ons land se grense vertel” (67). In sommige kringe is die SAUK beskou as ‘n “lakei van die regerende NP en stut vir apartheid” (73). Kontrasteer hierdie “vergoeiliking” van apartheid/afsonderlike ontwikkeling met die 1990/94-oorgangsjare toe die uitsaaikorporasie alles moontlik gedoen het om rustigheid in die land te bewerkstellig en staatkundige verandering ondersteun het. Byvoorbeeld, halssnoermoorde is nie toegelaat vir uitsending nie (342). Daar is dermate agteroor geleun dat die kontras tussen wat FW de Klerk valslik aan die blankes belowe het (magsdeling en nie magsoorgawe nie, eie woongebiede, eie skole, niemand sal sy werk verloor nie, ens) en wat hulle uiteindelik ontvang het, opsetlik en hoogs oneties verswyg is: “Die groot ongelukkigheid met die SAUK is dat beloftes, versekeringe en waarborge wat die NP en die staatspresident by name aan die kiesers gegee het, nie deur die SAUK aan die groot klok gehang word nie” (374). Tydens die grondwetlike onderhandelinge is daar van toegewing tot toegewing na magsoorgawe gestrompel, maar ons is ‘n dieet van NP-skyndeurbrake deur die SAUK en die koerante gevoer. Ter wille van die vrede mag ons nie toe al besef het dat ons as blankes uit ons toekoms verneuk word nie. Voor dit, in die jare sewentig tydens die oorlog in Angola, is ons op ‘n soortgelyke manier deur die SAUK en die koerante grootliks in die duister gehou oor die militêre bedrywighede van die Suid-Afrikaanse weermag. Beperkende wetgewing word graag voorgehou as rede vir die onvermoë van die massa-media om ons oor sulke belangrike aangeleenthede in te lig.

“Die amptelike instellingsdatum van televisie in Suid-Afrika is 5 Januarie 1976 nadat die eerste toetsuitsending op 5 Mei 1975 begin het” (95). Naas ouditiewe word oudio-visuele inligting voortaan deur die SAUK versprei. Hoewel monochroom-televisie voor die Tweede Wêreldoorlog op beperkte skaal in enkele Westerse lande ingestel is, het kleurtelevisie eers in die jare vyftig sy beslag gekry. Die Amerikaanse NTSC-stelsel het egter gebreke gehad en die Franse Secam-stelsel het ongunstig met die Duitse PAL-stelsel vergelyk. Daar is tereg op laasgenoemde vir Suid-Afrika besluit. Onwikkelingswerk aan die PAL-stelsel was egter nog aan die gang toe die NP-regering in 1971 goedkeuring vir die plaaslike instelling van televisie gegee het. Daar was bedenkinge oor die negatiewe invloed wat televisie op bv kykers se waardes, Afrikaanse koerante en Afrikanerkultuur kon hê. Maar sulke oorwegings het geen groot vertraging by die instelling van televisie veroorsaak nie. Harmse dink dat die ietwat laat instelling van televisie in Suid-Afrika eerder ten goede was. Hy reken dat, veral tegnies gesproke, dit “uiters twee jaar vroeër” suksesvol kon gebeur het (103, 105). Dieselfde sendernetwerk as vir die FM-radiosenders is na aanpassing vir televisie gebruik (109).

Ter beskerming van die gedrukte en ouditiewe inligtingsmedia is geen advertensies in die eerste twee jaar op televisie toegelaat nie Die regering het die SAUK vir hierdie verlies aan inkomste vergoed (116). Hierna kon advertensie aanvanklik 5,75% van die inhoud beslaan. In 1983 is dit tot 6,5% verhoog en in 1986 tot 8% (117). Radiolisensies is teen die einde van die jare sewentig afgeskaf, of eintlik geïntegreer met televisie-lisensiegeld. “Die rasionaal daaragter was dat daar weinig nie-televisie huishoudings was wat wel hul radiolisensiegeld betaal het” (202). Dit is veral swartes wat nagelaat het om vir radio- en televisielisensies te betaal. Harmse verwys na die “absurde vlak van roofkyk en die lae vlak van lisensiegeld … Dit is só erg dat herbesinning oor die praktiese en morele [!] regverdiging van lisensiegeld in Suid-Afrika nodig is” (203). Dit is ‘n geykte verskynsel: veral nie-swartes het vir radio- en televisiediens betaal terwyl veral swartes dit gratis ontvang. Is dit nie ‘n geval van swartes wat veral blankes uitbuit nie? Behoort dit nie gesê te word nie? ‘n Mens vra jou ook af: Waarom word die televisiestelle van roofkykers, dus misdadigers, nie summier gekonfiskeer nie?

In die jare tagtig is uitsaaidienste danksy deurbrake in digitale en satelliettegnologie – van 1986 af (132), met ‘n verdere kontrak vir 10 jaar in 1992 (154) – aansienlik verbeter. Ylbevolkte plattelandse gebiede het by uitstek hierby gebaat. Die koste van infrastruktuur het skerp verminder (201). Rekenarisering het ook drastiese verbeterings meegebring (132). “Die SAUK se monopolie kom tot ‘n einde met die koms van M-Net en Radio 702” (141). Radio 702 “het sedert 1980 vanaf Botswana uitgesaai, kon die digbewoonde Gauteng bereik en was ‘n handige medium vir die verbanne ANC” (140). TV2 (vir die Ngunitale) en TV3 (vir die Sothotale) word in 1982 ingestel. Wat radio betref, het nuwe streekdienste (Algoa, Jakaranda en Oranje) beslag gekry, asook Radio Lotus vir Indiërs in 1983 en Radio Metro vir jong stedelike swartes in 1986 (130). Radio 2000 vervang Springbokradio in 1985 (131).

In 1987 word “voor geldnood geswig” deur “advertensies ook op die twee kultuurradiodienste in Afrikaans en Engels te plaas” (133; ook 196). “Daar is selfs vir die eerste keer in die geskiedenis van die SAUK bedryfsverliese vir vier agtereenvolgende jare getoon, grotendeels die gevolg van kapitaaluitbreidings en ‘n skerp inkrimping in advertensiebesteding in die land weens ekonomiese omstandighede” (130). Oor die koms van M-Net in 1985 skryf Harmse: “Daar was veral drie terreine wat vroeg reeds verraai het watter mededingingstryd sou voorlê: die koste van uitsaairegte vir sport; die beskikbaarheid van films (in welke geval subskripsiekanale voorrang geniet) en derdens die aankoop van populêre programreekse in die buiteland” (139). “Die nuusbeleid aan die einde van die tagtigs: ‘geen lugtyd aan rewolusionêres en terroriste nie’ en ‘debatte slegs tussen partye wat in die parlement verteenwoordig is.’ (Daardeur is die verteenwoordigers van die meerderheid se monde gesnoer.)” (140).

Oor die jare negentig, ná FW de Klerk se rampspoedige toespraak op 2 Februarie 1990, skryf Harmse: “Skielik word terroriste en rewolusionêres gewone Suid-Afrikaanse burgers en die SAUK hanteer hulle daarvolgens” (146). Die misdade van die ANC-kamerade word hulle nie toegereken nie. Desnieteenstaande is daar diegene wat skynbaar steeds nie verstaan waarom Suid-Afrika sedertdien uitmunt in misdadigheid en gewelddadigheid nie. Harmse verwys na “vandag se manier van eise stel,” waarvolgens daar “getoi-toi, gestaak en gebrand” word (161). “Die vyf jaar vanaf 1990 tot 1995 het omstandighede meegebring wat die wese van die SAUK verander het. Skielik het die NP-regering nie meer die volle sê in die land nie; ook nie oor die SAUK nie, al is die raad oorheersend NP” (146). “Die ANC erken nie die NP-aangestelde raad nie en die SAUK is heel bo op die ANC se prioriteitslys” (147). Skielik is daar sprake van allerhande “uitdagings” waarvoor die SAUK te staan gekom het. “Politiek was die grootste buite-invloed op die SAUK [in die jare negentig] en het die organisasie nie net in sy wese verander nie – ‘n nuwe organisasie [die SABC] is oor ‘n tydperk van ‘n paar jaar geskep” (176). Daar word ingestel “‘n ANC-beheerde raad terwyl die NP-regering nog aan bewind is” en “Afrikaans verloor sy gelyke status met Engels en word inderwaarheid skerp afgeskaal” (176).

“Die verhoudinge tussen die regering en SAUK was, om die minste te sê, uiters stram” (151; ook 358). “Die verhouding met die Nasionale Party versleg drasties gedurende die jare 1991 tot 1993/4. Ek dink dat die regering op die SAUK gereken het as bondgenoot” (373-374). Hierin het Harmse met sy transformasie- (om nie te sê nie: ANC-) gedienstigheid heel moontlik ‘n (groot) rol gespeel, bv die linkse CNN word uitgekies vir seinherleiding snags (154). Gelukkig bied die internet en sosiale media deesdae ‘n teenvoeter hiervoor (163). Harmse het sedert 1993 met ‘n raad gesit wat deur ANC-kornuite oorheers is. “‘n Mens kan nie weghardloop van werklikhede van die lewe nie en in die proses bly terug verlang na die ou dae nie” (174). Maar ‘n mens kan ook te veel deur sulke omstandighede gekondisioneer word. Oor kykNET vra Harmse: “Is hierdie programkanaal nie die vergestalting van ‘n puik en verantwoordelike televisiediens wat waarde toevoeg tot geestelike groei en kennisuitbreiding, van taal- en kultuurverryking in die gemeenskap wat bedien word nie?” (175). Wat taal betref, behoort iedere behoudende Afrikaner myns insiens te besef dat die geradbraakte Afrikaans wat op Afrikaanse televisie en radio geduld word, baie ver verwyderd is van Gideon Roos se Afrikaans.

Naas die christelike religie word lugtyd aan ander godsdienste toegestaan (157). Van 1991 af word die buitelandse radiodienste “‘n suiwer Afrikadiens” wat in sewe tale uitsaai (157). “Die programaanslag, veral wat die politiek betref, word verander in lyn met hervormingsbeleid en ‘n nuwe gesindheid. Die diens se naam verander na Channel Africa” (157). In 1994 is dit die swanesang van die Nasionale Simfonie-orkes (157). In plaas van Westerse klassieke musiek word inheemse musiek bevorder (158). In 1990 is die SAUK as assosiaatlid tot die European Broadcasting Union hertoegelaat en in 1992 word die korporasie deel van wat sedert 2006 as die African Broadcasting Union (158, 220) bekend staan. In 1993 het Okosa (Onafhanklike Kommunikasie-Owerheid van Suid-Afrika) tot stand gekom, wat standaarde neerlê en lisensies onderhewig aan voorwaardes toeken (165). Van 1995 af ressorteer seinverspreiding onder ‘n onafhanklike instansie, Sentech (167). Tabak- en rookadvertensies word kort na die ANC-bewindsoorname verbied (159). In 1998 kom ‘n “privaat oop TV-kanaal”, e.tv, tot stand (166). In die jare negentig begin talle private gemeenskapradiostasies uitsaai (166).

Die SAUK-voorsitterskap van twee akademici, Wynand Mouton (1980-1985) en Christo Viljoen (1989-1993), word uitgebeeld as minder suksesvol. In die geval van Mouton omdat hy nie sterk ideologies ingestel was nie en dit saamgeval het met Steve de Villiers as uitvoerende hoof (1981-1983), wat “nie die sterkste leier op topvlak” was nie (127). “Ek dink dat beide Mouton en De Villiers nie werklik ingepas het in wat die hoë-druk politieke omgewing gevra het nie” (326). Die aanvanklike probleem met Viljoen was dat daar blykbaar aan hom belowe is dat hy die uitvoerende voorsitter sou word, maar dit is nie gestand gedoen nie (356). Volgens Harmse se vertelling was Riaan (Koedoe) Eksteen as uitvoerende hoof heel suksesvol (1984-1988). Dit het deels saamgeval met die voorsitterskap van Brand Fourie (1985-1989). Ek onthou nog hoe teleurgesteld ek was met Eksteen en Fourie, twee oud-amptenare van die Departement van Buitelandse sake, se aanstelling deur die minister van buitelandse sake, Pik Botha. Daarmee is selfs die skyn van politieke neutraliteit nie meer by die SAUK gehandhaaf nie: “Die SAUK moes self inligting uit sy eie nuusbronne asook al die nuusbulletins daagliks aanstuur na die betrokke eenheid by die president se kantoor. Riaan Eksteen skep intern ‘n eenheid by sy kantoor hiervoor” (337).

Ná Eksteen het Harmse die uitvoerende hoof geword. Onder sy leiding is die SAUK geherstruktureer tot sake-eenhede (148). Soos die ANC is Harmse ‘n ondersteuner van feminisme, in die sin dat vroue oral en op elke vlak teenwoordig behoort te wees. By die ANC spruit hierdie manie heel moontlik uit die tradisionele opset in landelike swart geledere dat vroue die werk doen. Toe die instelling van televisie in 1971, ná ondersoek deur ‘n kommissie, deur die regering goedgekeur is, kursiveer Harmse die volgende sin: “En nie een vrou nie” (94). “Dit [is] jammer dat die vrouegeslag vir so lank misken is” (226). Een van Harmse se eerste skuiwe was “om swart mense in beheer te stel van hul eie programkanale; dus om wit programhoofde te vervang. Dit was Mei 1988 en ek het dit gedoen sonder om die raad te konsulteer … Opleiding en ‘n mentorprogram het gevolg” (134) – tipies nuwe Suid-Afrika maar by die SAUK reeds in 1988. “Wat die posisie van swart mense betref, was die algemene siening, selfs gedurende die middel tagtigerjare, dat hulle nog nie geskik was vir bestuursposte nie; eintlik nie die DNS daarvoor gehad het nie. Dit het ná my aanstelling as DG [direkteur-generaal] verander” (227). “Bevorderings is infaseer” (154), dus die aanstelling en bevordering van swartes in plaas van blankes. “Die regering se hulp met kapitaal en aanvanklike verliese” is gevra (135).

Soos hier bo aangetoon: Elke keer as uitsaaidienste aan swartes ter sprake kom, is daar die kwessie van betaling en dan subsidieer die regering hierdie parasitering. By die instelling van televisiediens is gevra: “Hoeveel swart huishoudings gaan TV-stelle koop?” (135). Ook hier is daar ‘n alternatiewe roete. Waar ek woon, is daar ‘n tak van seker die bekendste meubelwinkel. Keer op keer word ingebreek en al die televisiestelle (en net die televisiestelle) word gesteel. “TV2 en 3 was van die begin af ‘n groot sukses” (137), onder meer omdat elektrisiteitsvoorsiening in swart woonbuurtes versnel is. Dit is bekend dat ook vir elektrisiteit dikwels nie betaal word nie – die betalers subsidieer die nie-betalers. Hoeveel besitters van televisiestelle betaal jaarliks vir televisielisensies? Onlangs is berig dat 1,8 miljoen mense vir hulle lisensies betaal terwyl na raming 12,2 miljoen dit nie doen nie. Niemand vra verskoning vir hierdie skandalige, immorele toedrag van sake nie. “Ná Februarie 1990 was dit [televisie] die belangrikste medium waardeur swart mense hul vryheidshelde kon leer ken” (138).

“Adverteerders het die nuwe medium aangegryp en die dienste [vir swartes] was, gouer as verwag, finansieel selfversorgend in terme van direkte koste (dws sonder senderkoste en oorhoofse koste). Ongelukkig was roofkyk onder swart mense astronomies hoog weens veral twee redes: bekostigbaarheid en aktiewe aanmoediging uit politieke kringe [spesifiek die ANC/UDF] om nie lisensiegeld te betaal nie; nes die opstokery om nie vir munisipale dienste te betaal nie. Sodoende het daar ‘n klimaat ontwikkel dat sekere dienste ‘n reg is wat gratis voorsien moes word. Vandag pluk ons land [veral die nie-swartes] nog die [bitter] vrugte daarvan” (138). Nie ‘n enkele roofkyk-misdadiger word vervolg nie. In die geval van die nie-betalers vir munisipale dienste (insluitende elektrisiteit) is daar nie ‘n absolute verbod op betogings, geweldpleging en vandalisme nie. Om nie vir gerief (bv water en elektrisiteit) en vermaak (televisiediens) te betaal nie, het in ‘n onvervreembare mensreg ontaard – mits jy swart is. Dit kom neer op die uitbuiting van die ander bevolkingsgroepe deur die swartes.

Die geskiedenis van die getransformeerde SABC-raad is een van rampspoed. Blankes, bv tegniese kundiges, en selfs swartes wat uitstekende diens aan die SAUK gelewer het, is uit die diens gedryf (115, 406). Eie televisie-produksies kan tot 20 keer meer kos as aangekoopte oorsese materiaal (117). Televisieprogramme kan op sy beurt 20 keer meer as radioprogramme kos (121). Vir televisie is aanvanklik van oorklanking van buitelandse programme gebruik gemaak, maar dit is ná 1994 gestaak (112). Die doeltreffende sake-eenhede binne die SABC is ontbind: “Die nuwe bewindhebbers [het] nie die konsep [van sake-eenhede] aanvaarbaar vir ‘n openbare uitsaaier gevind … nie. Hul hoop was immers gevestig of finansiering uit die staatskas ter vervanging van ‘n groot deel van advertensie-inkomste” (173, 405). In werklikheid is staatsfinansiering “‘n groter onding as advertensies” (182). Daar is teruggekeer “tot naasteby die ou argaïese stukture en bestuurswyse” wat “om dit so sag as moontlik te stel, nie van die SAUK ‘n wenner gemaak [het] nie” (173). Die eerste swart voorsitter van die SABC-raad het die transformasie-milieu soos volg gekarakteriseer: “Ons [swartes] kyk deur ander lense [as blankes]. Ons vertrekpunt is anders” (404). By baie swartes is daar ‘n tradisie van grootskaalse finansiële afhanklikheid van die staat. Parasitering het in te baie gevalle ‘n leefwyse geword terwyl die SAUK, daarenteen, tradisioneel en trots finansieel onafhanklik van die staat bedryf is. Blankes en swartes dink verskillend en doen verskillend. Dit beteken dat blankes en swartes kultureel verskil. Velkleur is nie die deurslaggewende verskil nie maar kan ‘n aanduiding van kulturele verskille wees.

“Radio en televisie, oftewel die elektroniese media … [is] in werklikheid die enigste effektiewe wyse om swart verbruikers op massaskaal te bereik” (182). Desnieteenstaande hou die ANC-oorheersde SABC-raad nie van advertensie-afhanklikheid vir ‘n openbare uitsaaier nie. Die Britse openbare uitsaaier, die BBC, laat geen advertensies toe nie (197). Sowel drank- as tabakadvertensies is met wetgewing deur die ANC-regering verbied (195). Anders as in die geval van die BBC en soortgelyke instansies in Europa (212) sit die SABC opgesaal met die oorgrote meerderheid kykers wat nie televisielisensies betaal nie. Die kloutjie kan nie by die oor gebring word sonder finansiële bystand van die staat nie. Daarmee word die SABC uitgelewer aan ANC-politiek, maar hierteen is hierdie ANC-gedomineerde raad nie gekant nie omdat dit die enigste manier van oorlewing is en nie as polities riskant beskou word nie. Kontrasteer dit met: “Oor die periode van sestig jaar, van 1936 tot 1995/’96, was daar relatief geringe verliese oor net vier jaar gedurende die middel tagtigs” (200).

Die SABC-raadlede word, soos voorheen, deur die regering aangewys. Maar voorheen, anders as deesdae, is kundige en bekwame mense aangestel (213-214). Voor aanstelling behoort daar myns insiens van iedere raadslid vereis te word dat hy bewys lewer dat hy elke jaar sy televisielisensie betaal het; dat hy ‘n betaaltradisie het vir wat hy ontvang. Tydens die blanke politieke bewind het Afrikaans en Engels gelyke status by uitsendings gehad. Dit was ook op advertensies van toepassing (192). Die advertensies was dus in die taal van die betrokke diens (193). Die SAUK het toe baie moeite gedoen om adverteerders met hulle advertensies te help, veral in die geval van die swart tale (193). “Vandag is advertensies oorheersend in Engels, ongeag die taal van die kanaal. Dit is gewis kostebeparend vir adverteerders. Inheemse tale, insluitend Afrikaans, bly egter in die slag” (193). “Die SAUK het, na my oordeel baie meer as vandag, die vele tale en kulture van ons land uitgebou en versterk; en het mense trots gemaak op dit wat eie aan hul onderskeie kulture is” (253).

“Die SAUK [het] oor die eerste byna sestig jaar, tot 1993, onder Afrikanerbeheer gestaan” (221). René Caprara (1888-1977) was die eerste uitvoerende hoof (1936-1948) (227). Die Afrikanerdominansie dateer eintlik van 1 September 1948 af met Gideon Roos as Caprara se opvolger. Die top honderd SAUK-amptenare in die middel van die jare tagtig was 82% wit Afrikaanssprekendes, insluitende drie vroue (251). “Die SAUK het … vir twintig jaar lank onder voorsitterskap van die AB- [Afrikaner-Broederbond-] voorsitter gefunksioneer” (252), te wete PJ (Piet) Meyer (1959-1980). “Die meeste Afrikaanssprekendes in senior geledere was, na my wete, lede van die AB” (306). Nêrens erken of ontken Harmse sy AB-lidmaatskap nie. Die Afrikaner-gedomineerde SAUK en die NP bewind het dus feitlik gelyktydig begin en is omtrent saam beëindig.

[Die geskiedenis van ‘n ander belangrike instansie, die Universiteit van Suid-Afrika (Unisa), se bloeityd val saam met dié van die NP en SAUK. Die eerste voltydse Unisa-dosente is in 1946 aangestel. In 1947 is die eerste lesings versend, maar afstandstudie het eers in 1948 werklik op dreef gekom. Van die begin af was die dosente oorwegend Afrikaanssprekend en die interne administratiewe taal was Afrikaans. Van 1994 af, met die diensaanvaarding van Marinus Wiechers as rektor, word Unisa getransformeer. Van die dekane is verwag om om die beurt in Afrikaans en Engels sake in die senaat voor te dra. Voorheen was fakulteits-, senaats- en ander vergaderings feitlik uitsluitlik in Afrikaans. Besluite is van 1994 af dikwels eerder deur politieke as akademiese oorwegings gemotiveer. Die dosentekorps en administratiewe personeel het spoedig oorwegend swart en Engelssprekend geword. Akademiese standaarde en administratiewe doeltreffendheid is ingeboet. Onderrig het onbetaalbaar duur geword omdat finansiële dissipline verslap is. Onlangs is Afrikaans as onderrigmedium sonder meer afgeskaf.]

“Hoe kon ‘n klein minderheid hoop om op langtermyn ‘n dominante meerderheid onder ‘sy duim te hou’ en in die proses boonop hierdie meerderheid aan die agterspeen te laat suig[?]” (260). “Dit was spesifiek Afrikaner-nasionalisme wat ‘n wesenlike verskil gemaak het want dit het bygedra tot ‘n geloof dat wit mense die reg tot alleen-regeer het” (274). Harmse haal vir Willem de Klerk soos volg aan”oor die Afrikaner se oordrewe beheptheid met die reg tot alleen regeer:” “Dit is naïwiteit, ‘n vorm van onnoselheid, onrealisme en blindheid vir die werklikheid” (282). Dan vra Harmse: “Is daar iets om by te voeg?” (282). Ja, daar is. Dit is myns insiens ‘n wanvoorstelling omdat die einddoel van afsonderlike ontwikkeling juis was dat elke bevolkings- of kultuurgroep, ten minste wat eie sake betref, oor homself sou regeer in bv ‘n federasie of konfederasie van state. Die elementêre onnoselheid wat begaan is, is dat die Nasionale Party tuislande vir die swartes geskep het, maar nie vir die nie-swartes, veral die Afrikaners, nie. Dit is ook nie sonder meer evangelie dat die meerderheid oor minderhede moet regeer nie. Kwaliteit kan van groter belang as kwantiteit wees.

LF (Louis) Stofberg, ‘n KP-parlementslid, het destyds die aandag gevestig “op die ANC se gebrek aan gedrukte media … ‘Hulle wil die kassie hê en daarmee die land regeer.’ Nou-ja, hy was toe reg” (386). “De Klerk [het] ingewillig tot ‘n onderhandelde oorgangsraad” (386). “Die SAUK kry dus te doen met die nuwe Suid-Afrika lank voor die res van die land” (387). Die SAUK “is die eerste instansie in die land wat transformeer” (392). Daaroor skryf Harmse waaragtig: “Die SAUK was egter gelukkig om eerste te kon wees wat die nuwe Suid-Afrika se baadjie moes aantrek: Top mense uit die ANC en swart geledere was beskikbaar” (390). Hy het sy opvolger self gekies: die joernalis Zwelakhe Sisulu (392). Hy was voor sy aanstelling as uitvoerende hoof Harmse se “spesiale assistent”. Sisulu het dus eintlik ‘n jaarlange mentorprogram deurloop. Harmse het te ver “blackwards” geleun. Harmse se opvolger hoef nie ingevolge die ANC se ras- en geslagsgebaseerde beleid aangestel te word nie. Meriete behoort veel eerder deurslaggewend te wees.

Op ‘n sluwe wyse is “die groot veranderinge” teruggehou tot “ná my uittrede” (404). Die koloniale taal Engels het die taal van interne kommunikasie geword en ook die dominante uitsaaitaal. Harmse stel tereg die vraag: “Mik ons op een algemene kultuur met eie groepskultuur bloot as randsteen?” (439) – seker eerder randeier. “‘n Nuwe denkpatroon is gevestig: ‘n strewe na staatsubsidie” (405). Die finansiële afhanklikheid word spoedig “staatskas-sonder grense” (410). Die boekjaar 2016/17 is beskryf as “financial mismanagement of terrifying magnitudes … irregular expenditure continued unabated” (434). “Die golf van transformasie het … eenvoudig sy pad oopgeloop. En dit tot groot nadeel van die organisasie” (406). “Kaderontplooiing word gedoen ten koste van kundigheid” (406). “Afrikaners en hul taal was die groot verloorders in die politieke transformasieproses” (428). “Susann Kok van Johannesburg [het] in ‘n oogwink 80 000 handtekeninge vir ‘n versoekskrif versamel” in ‘n poging om te verseker dat Afrikaans gelyke status met Engels behou (395), maar tevergeefs. Het enige Afrikaansinstansie haar ooit hiervoor vereer? Sal Wim de Villiers se Universiteit Stellenbosch ‘n eredoktorsgraad aan Kok toeken uit erkentlikheid vir haar positiewe gesindheid jeens Afrikaans?

Omdat die SAUK die kragtigste meningsvormer in die land is, is dit tydens die grondwetlike onderhandelinge as ‘n vereiste gestel dat ‘n verteenwoordigende raad aangestel moet word “alvorens ‘n verkiesingsdatum gefinaliseer sou kon word” (396). Die onderhandelde oorgangsraad (Mei 1993) “het bestaan uit tien [spoedig nege] wit verteenwoordigers, twee bruin lede, een Indiër en twaalf swart verteenwoordigers” (225), met Ivy Matsepe-Casaburri as voorsitter vanaf Junie 1993 (222). Daar was agt vroue in die raad (226). “Geen swart persoon en geen vrou het ooit die voorreg gehad om tot 1993 lid van die topbestuur te wees nie” (231). Die SAUK was “op verre na die grootste kommunikasiemedium en meningsvormer in die land” (249). “Dit is die enigste medium waardeur ‘n boodskap in alle landstale en tot oral in die land kan uitkom” (300). Dit was vir die ANC gevolglik van die uiterste belang om so lank moontlik vóór die 1994-verkiesing beheer oor die SAUK te verkry. Weens toegewings het die ANC daarin geslaag.

Harmse wek soms ‘n uiters misleide indruk, bv wanneer hy oorgrens-aanvalle as vergrype klassifiseer (281). Wat was die alternatief? Om te wag totdat die terroriste die land binnedring en dood en verwoesting saai? Dit was verkieslik dat voorspringaksies uitgevoer word in die lande waarin die terroriste verblyf gekry het en hulle opgelei is. Harmse het lof vir FW de Klerk se fatale afskaling en spoedige ontbinding van die Staatsveiligheidsraad (282). Maar Harmse erken dat hy/die SAUK net so min soos De Klerk en sy groepie onderhandelaars “die einde van die pad” van transformasie geken het (322), wat geblyk het die verswelging van blankes deur swart mag te wees. “Politieke uitkomste is meesal nie voorspelbaar nie” (336), maar in hierdie geval dalk wel. Ander kere toon Harmse beter insig, bv: “Presteer en strewe het … deel van die Afrikaner se DNS geword … Maar vandag tel dit teen Afrikaners – en het uitgekring tot feitlik alle wit mense. Hul kundigheid (en ook hul werkywer) word in die buiteland letterlik opgeslurp, maar in hul eie land, gestrem deur gebrek aan kundigheid op talle terreine, word dit met passie waar ook al moontlik vermy; tot nadeel van alle Suid-Afrikaners” (285).

Harmse beskou Nelson Mandela sonder meer as ‘n ikoon (365, 400). Hy belig egter hoe hardkoppig en arrogant Mandela was. FW de Klerk wou Mandela in Gauteng vrylaat, maar Mandela het daarop aangedring “dat hy uit die Victor Verster gevangenis naby die Paarl … vrygelaat word” (365). Mandela het ook nie die gevangenis op die voorgestelde tyd verlaat nie, omdat hy besluit het “hy gaan saam met sy vrou Winnie uitstap” (366). Hy het ook nie tot by die regering se ampsmotor gestap en daarin vertrek nie. “Hy sou … verder stap totdat hy sal besluit wanneer hy in ‘n voertuig van sy eie mense sal klim. En sy bestemming is sy eie saak” (367). Die uitstappery het uiteindelik aangebreek: “Op daardie presiese oomblik het die toekoms van Suid-Afrika onherroeplik verander. En op daardie oomblik is die houvas wat die Nasionale Party op die SAUK gehad het, nie-amptelik en emosioneel verbreek” (367).

Kort voor Mandela se vrylating was Niël Barnard se raad aan hom: “Hou asseblief net die eerste paar toesprake beheersd” (Geheime revolusie, Kaapstad: Tafelberg, 2015, p 248). Op die Kaapstadse Parade op die dag van sy vrylating in sy eerste toespraak sê Mandela egter: “Now is the time to intensify the struggle on all fronts” (252). Willie Esterhuyse vertel hoe die arrogrante Mandela vir FW de Klerk geskakel het en geëis het om hom te spreek: “nie eers môre nie” (Eindstryd, Kaapstad: Tafelberg, 2012, p 346). De Kerk gee soos gebruiklik toe aan Mandela se versoek. “De Klerk vra my: ‘Dink jy PW sou gedoen het wat ek bereid is om te doen?’ Ek sê: ‘Nee, maar jy is gelukkig nie PW nie'” (346) – pleks van te sê: “Jy is ongelukkig nie PW nie.”

Die punt is: Van die begin af was dit sekerlik vir Mandela duidelik dat De Klerk ‘n swakkeling is wat gemanipuleer kon word. Daarom het Mandela en die ANC besluit dat De Klerk iemand is met wie onderhandelinge gevoer kon word – tot nadeel van die blankedom en Suid-Afrika. Harmse skryf: “Geoordeel aan die reaksie uit NP-regeringskringe (soos ek dit ervaar het), was dit waarskynlik NP-politici vir wie dit die grootste ontnugtering van almal moes gewees het oor wat besig was om te gebeur” (372).

In hierdie droewe land het die SAUK in die SABC ontaard en reeds sedert 1993 dieselfde weg gegaan as Eskom, die Suid-Afrikaanse Lugdiens, die regering, die staat en talle ander instansies waarop Afrikaners eens met reg trots was.

Leon Lemmer: Die Britse rol in die ondergang van blank Suid-Afrika

In my jongste rubriek toon ek aan hoe buitelandse (veral Westerse) inmenging die feitlik volledige Islamisering van Kosovo veroorsaak het, met die gepaardgaande ondergang van die Milosevic-bewind en die benadeling van die belange van die ortodoks-christelike Serwiërs. Die vraag wat ek daar in die midde lê, is of iets soortgelyks in 1990/94 in Suid-Afrika gebeur het, dus die ondergang van die blanke politieke bewind en die grootskaalse benadeling van die belange van blankes weens buitelandse (veral Westerse) inmenging. (Ek wou hierdie teks aanvanklik as ‘n reaksie op my rubriek publiseer, maar ag dit van soveel belang dat ek gevra het dat dit liewer onder ‘n eie opskrif gepubliseer behoort te word.)

In die Kosovo-geval was inmenging deur die Amerikaanse regering, veral dié van die oorlogsugtige derduiwel Madeleine Albright, van deurslaggewende aard. In die geval van Suid-Afrika kom hierdie twyfelagtige eer die Britse regering toe. “Robin Renwick roem daarop dat Brittanje, wat buitelandse regerings betref, die hoofrol in die myns insiens skandalige plaaslike revolusie gespeel het (Kindle 45). ‘Great admirer as I am of George Bush senior, he did not make anything like as strenuous an effort as Thatcher did to bombard [!] the South African government with demands for reform and the release of Mandela’ (1461)” (Praag 28.10.2017 – vir meer inligting oor Renwick: Praag 6.05.2018).

In die geval van Kosovo het die Amerikaanse en Britse regerings, afgesien van NAVO-lugaanvalle, wapens en opleiding aan die Moslem-terroriste verskaf. Renwick skryf: “Ná sy vrylating Mandela ‘needed some practical help from us. Not wanting to rely for his security only on the South African police, he asked us to provide training for his personal bodyguards, which we arranged for the SAS [British Special Air Service] to do’ (Kindle 1833)” (Praag 28.10.2017). ‘n Oud-MK-terroris en kommunis, Jeremy Vearey, wat sedertdien deur die ANC ryklik met hoë poste in die polisiemag beloon is, het pas ‘n boek gepubliseer wat interessante lig op hierdie SAS-opleiding werp: Jeremy vannie Elsies (Kaapstad: Tafelberg, 2018, R275; Amazon Kindle $23).

Toe Brittanje tussen Afrikaner-Suid-Afrika en die Sowjet-geïnspireerde ANC moes kies, het sy die ANC gekies.

Vearey is in 1990 danksy die goedertierenheid van FW de Klerk uit die Robbeneiland-gevangenis vrygelaat. Hy het ‘n lid van Nelson Mandela se persoonlike lyfwag geword, in diens van die ANC se Departement van Intelligensie en Sekuriteit (DIS). “My salaris sal direk deur die World University Service … betaal word … Ek word gepas toegerus met ‘n arsenaal op nabye bystand met ‘n Makarov-pistool [en] ‘n AK47-aanvalsgeweer” (Kindle 1627). “In November 1990 word ek … deur die ANC se DIS opgeroep om lyfwagopleiding onder die Britse Special Air Service (SAS) te doen” (1631). “Die opleiding begin in alle erns ‘n maand later in Zimbabwe … buite Harare” (1636).

“Net voor Kersfees [1990] sypel ons en ons Britse instrukteurs Suid-Afrika per Suid-Afrikaanse Lugdiens (SAL) binne en saam met ons ‘n arsenaal persoonlike FN Browning-9mm-pistole, Heckler & Koch se MP5-outomatiese masjiengewere, bokse ammunisie en ander toerusting. Dis ‘n angstige eerste vir my in baie opsigte. Nie net vlieg ek nou met ‘n Suid-Afrikaanse paspoort – sonder ‘n benul hoe die ANC dit bekom het – nie, maar die vlugte heen en weer is my eerste ooit. En dit met ‘n arsenaal wapens. Die SAS-soldate blyk geen probleme te hê om daarmee deur die doeane in albei lande te beweeg nie. Hoe word dit deur die ANC en Britse regering in die onsekere politieke klimaat van 1990 onder ‘n steeds vyandiggesinde apartheidsveiligheidsmag vermag? (1640). “Met ons aankoms by die destydse Jan Smuts-lughawe in Johannesburg wag daar geen Veiligheidspolisielede om ons te visenteer of ondervra nie. Inteendeel, ek kom agter dat die Britte onverstoord met die hulp van hul diplomatiese status saam met ons beweeg” (1645).

Daardie aand het hierdie Mandela-lyfwagte in die Hotel Sandton Sun “gegradueer” met Mandela wat die swierige onthaal bywoon – klaarblyklik deur die Britse regering betaal. Mandela se “onthullings oor ons Britse gashere in sy toespraak beantwoord al my kwelvrae toe hy hulle as lede van hul land se geheimediens M16 bedank vir ons opleiding. Hy meld dat dit die gevolg was van ‘n onlangse ooreenkoms met eerste minister Margaret Thatcher gedurende sy eerste besoek aan Brittanje en dat dit op haar aandrang* geskied het. Hy beklemtoon dat dit die begin van vele ander geleenthede vir intelligensieopleiding deur M16 is” (1658). In 1993 het Vearey verdere opleiding deur M16 in Portsmouth in Brittanje ondergaan (1663, 1737). [* Mandela en/of Vearey lieg waarskynlik hier. Ek is geneig om eerder vir Renwick te glo, dus dat die Britse opleiding van sy lyfwagte op Mandela se versoek was (kyk hierbo).]

Dit is bekend dat FW de Klerk hom van sy voorganger, PW Botha, wou onderskei deur nie sekuriteitsbewus te wees nie. Dit het ANC-terroriste met hulle wapens in staat gestel om in 1990/94 op groot skaal die land binne te sypel. Heel moontlik vandaar De Klerk se kompliment aan homself dat hy deur sy mandaatlose magsoorgawe aan die ANC ‘n burgeroorlog verhoed het. Wat uit Vearey se boek afgelei kan word, is dat De Klerk reeds in 1990 in groot mate aan die ANC en Britse druk toegegee het en toegelaat het dat hulle met wapens en al vryelik die land binnekom. Die wapens wat na sy vrylating in 1990 aan Vearey uitgereik is, toon dat die De Klerk-regering aan die bewapening van ANC-lede meegewerk het. Vearey noem dat hulle almal “wettige vuurwapenlisensies” gehad het (1857). Sekerlik ook wettige paspoorte wat deur die ANC verskaf is (1645). De Klerk het die blanke kiesers jammerlik gefaal. Hoe is dit moontlik dat hy hulle steeds in die oë kan kyk?

Dan Roodt: Kan die jeug ons volk red?

Ek het so pas Lauren Southern se boek, Barbarians: How Baby Boomers, Immigrants, and Islam Screwed My Generation (Rebel Media, 2016, Kindle.) gelees. Daarin vertel sy van haar ontnugtering met die Kanadese universiteit waar sy aanvanklik ingeskryf het, net om agter te kom dat al haar dosente lede van die babagolfgeslag (Eng. baby boomer) was wat hul eie linkse politiek lesingsaal toe gebring het. Die res van haar teks bestaan uit ‘n aanklag teen daardie geslag wat haar toekoms as jongmens met hul kranksinnige marxistiese en postmodernistiese idees bederf het.

Die boek eindig met ‘n verwysing na die liedjie van die rockgroep Genesis waarna ons ook destyds geluister het, “Land of Confusion”, waarvan ek die eerste helfte hier aanhaal:

I must’ve dreamed a thousand dreams
Been haunted by a million screams
But i can hear the marching feet
They’re moving into the street.

Now did you read the news today
They say the danger’s gone away
But i can see the fire’s still alight
There burning into the night.

There’s too many men
Too many people
Making too many problems
And not much love to go round
Can’t you see
This is a land of confusion.

This is the world we live in
And these are the hands we’re given
Use them and let’s start trying
To make it a place worth living in.

Die liedjie eindig op die hoopvolle noot:

This is the world we live in
And these are the names we’re given
Stand up and let’s start showing
Just where our lives are going to.

Meer nog as Lauren se Kanada en veral natuurlik die ultraliberale en dekadente Toronto, verdien Suid-Afrika die benaming “land van verwarring”. Ons ware leiers uit die verlede word verguis terwyl Winnie Mandela, Bram Fischer en Joe Slovo opgehemel word.

Helde van die nuwe Suid-Afrika: Winnie en Nelson Mandela, Joe Slovo

Maar wat die geslagte betref, is Suid-Afrika ‘n bietjie meer ingewikkeld, want ek sien drie onlangse opeenvolgings van Afrikaners. Oorlede Chris Louw het met sy gelyknamige brief die “Boetman”-geslag gedefinieer, hulle wat moes gaan veg vir die bevoorregte geslag van Afrikaner-nasionaliste van die De Klerk-tipe wat toe sommer op ‘n dag besluit het om aan die ANC-SAKP oor te gee.

Die De Klerk-geslag (FW en sy broer Wimpie) het nog ander figure ook, soos byvoorbeeld Harald Pakendorf waaroor Leon Lemmer so pas geskryf het. Die verstommende argeloosheid waarmee hulle die kulturele en mediabates verkwis het wat ‘n vorige geslag Afrikaners opgebou het, spreek boekdele. Hulle is inderdaad ons “babagolwers” wat in die waan van hul “verligtheid” al verder na links geneig het en hul uiteindelik in die arms van die Marxiste-Leniniste van die ANC en SAKP gewerp het. Vandaar dus die geesdriftige “hulde” wat FW de Klerk vandeesweek aan Winnie Mandela gebring het.

Vir die babagolfgeslag was alles maklik, want hulle op die arbeid en strewe van ‘n vorige geslag geteer. Hulle het ‘n eerstewêreldstaat met ‘n bloeiende ekonomie, asook staatsondernemings soos Eskom, SAL, Transnet, Telkom, NOK en ander geërf. Daar was twee Afrikaanse mediagroepe: Naspers in die suide en Perskor in die noorde. Te danke aan Willem de Klerk en Harald Pakendorf se swak ideologiese keuses, is die grondslag van die verwydering tussen Afrikaanse media en Afrikaanse lesers gelê. Perskor is heeltemal tot niet, dog nie sonder dat sy aansienlike ooblywende kapitaal in die vorm van Dagbreektrust ook in linkse hande beland het nie.

Die babagolwers hoef kwalik vir enige werk aansoek te gedoen het. Hulle het gebaai in die oorvloed van die ou Suid-Afrika en die voorafgaande nasionalistiese beweging wat op die 1961-republiek uitgeloop het. Moontlik kon hulle hul nie voorstel dat iets anders moontlik was nie, selfs al waag hulle alles in hul roekelose politiek. Dat Suid-Afrika uiteindelik “net nog ‘n Afrikaland” kon word, met een verwoestende revolusie of staatsgreep na die ander, was miskien nooit deel van hul toekomsplan nie. Of miskien het hulle net nooit omgegee nie, want hulle toekoms was mos verseker, met hul pensioene en vakansiehuise in die Suid-Kaap.

Après nous, le déluge, in die woorde van Madame de Pompadour, kon hul slagspreuk gewees het. Die chaos wat sou volg, kan hulle nie skeel nie.

Die Boetmans, waartoe ek behoort, was die eerste geslag van onterfdes onder die nuwe bestel. As middeljarige blanke mans is ons gehoon en uitgerangeer. Maar die situasie van die derde geslag, ons kinders, is nog veel erger: die millenniërs ervaar die diskriminasie en onreg van die Afromarxistiese bestel in sy volle geweld en kan binne die afsienbare toekoms uitsien na ‘n Malema-bewind wanneer die tweede en finale fase van die revolusie sal aanbreek. Nie dat Ramaphosa nie reeds radikaal genoeg is nie, met sy grongrypplanne en verdere uitsluiting van Afrikaners uit die stelsel. Panyaza Lesufi is kennelik ook besig met sy eie “eindspel” sover dit Afrikaans as skooltaal betref, nadat die taal reeds aan die meeste universiteite die onderspit moes delf.

Hoe moet dit voel om vandag ‘n millenniër te wees, met die wete dat jou ouers en grootouers jou toekoms vir ‘n pot lensiesop verkwansel het? Eintlik is dit veel erger as wat dié spreuk uit die Ou Testament weergee, want van sop was daar nie veel sprake nie. Dit het meer om sadisme en perversie as enigiets anders gegaan. Die babagolwers het hul radelose verraad gepleeg omdat hulle kón. Hulle het hul eie oppermag deur oorgawe gedemonstreer. Soos Lauren Southern ook in haar boek verduidelik, het daardie geslag meer in seks en dwelms as in die toekoms van hul kinders belang gestel. Hulle was ‘n klomp ou hippies wat nog ‘n laaste dampie wou maak, veral die ideologiese dampie. “Swart bevryding”, iets wat saam met LSD en Woodstock in die sestigerjare ‘n modieuse slagspreuk geword het, het hulle bedwelm. Verder as dít kon hulle nie dink nie.

Vir die afgelope meer as honderd jaar is die etniese problematiek van Suid-Afrika deur baie slim mense hier en oorsee ontleed, maar op die ou end het die De Klerk-geslag die weermag, die polisie, die staat en ons erfenis van bykans 400 jaar op die roulettetafel gesmyt. Roelf Meyer wat as kroepier opgetree het, het die wiel ‘n vinnige draai gegee en daarmee is ons bankrot gelaat.

Indien die Boetmangeslag onterf is, is die millenniërs beroof. Daar word aan hulle vertel dat hulle maar “hul heil oorsee moet gaan soek”, dus moet emigreer. Vir die eerste keer in ‘n eeu mag hulle ook nie in Afrikaans studeer nie, bloot omdat ‘n minderheid radikale studente, hoofsaaklik volgelinge van Julius Malema, besluit het dat “Afrikaans moet ondergaan” (Afrikaans must fall).

Uit my onlangse gesprekke met jong Afrikaners het egter geblyk dat alles nie verlore is nie. Danksy die internet, YouTube en die snelle verspreiding van inligting, is hulle oë besig om oop te gaan. Dis nie net ons veterane wat die opwelling van nasionalisme in Europa en die VSA met belangstelling volg nie, maar ook ons kinders. Al mag hulle nie vrylik hul menings uitspreek nie, gegewe die krimpende spraakvryheid in Suid-Afrika en veral op die kampusse, voel hulle gebelg en verontreg vanweë die ou hippies se verraad.

Op ‘n manier het die Afrikaner in die geskiedenis teruggegly tot iewers net ná 1902. Pleks van Britse imperialisme, het ons nou te kampe met Bantoe-imperialisme. Die Bantoestamme, wat nog nooit in die geskiedenis die totale grondgebied van ons land beset het nie, is tans besig om dit vir hulle toe te eien, met Ramaphosa se grondgrypplan, wat ‘n tweede Zimbabwe gaan ontketen, ten minste ekonomies.

Die Britse Ryk op sy tyd was veel magtiger as vandag se Bantoe-imperium. In die negentiende eeu was dit net Paul Kruger en Napoleon wat dit gedurf het om teen Engeland op te staan. O ja, en Tsaar Nikolaas I van Rusland tydens die Krimoorlog, waarby Frankryk en Turkye ook betrokke was, aan Brittanje se kant.

Ek dink nie ons hoef ons vir altyd deur die Bantoe-imperium te laat oorheers nie. Soos in 1900, is feitlik die hele Westerse jeug aan ons kant wanneer dit kom by die lyding wat ons tans moet deurmaak. Ons moet meer uitwisseling en ontmoetings tussen die Afrikanerjeug en jong Europeërs en Amerikaners bewerkstellig. Met as inleiding Lauren Southern se kritiek op die dekadente oues, die babagolwers, kan hul opstand teen die vaders begin. Die verraderlike vaders van 1994 en selfs daarvoor, want Vorster het destyds insgelyks die arme Rhodesiërs uitverkoop; dit was ‘n voorspel tot ons eie ondergang.

Een punt wat reeds in die jeug se guns tel, is dat hulle oor geen lojaliteit teenoor die bestaande politieke partye, veral die DA, beskik nie. Toe ek ‘n paar jaar gelede begin het om die DA die “ANC Lite” te noem, het ek nooit gedink ek sou dit in die Naarpersmedia ook lees nie. Selfs in daardie geledere het die besef en die term nou posgevat!

Op 27 April 2018 — ironies genoeg, want dis vir geen Afrikaner ‘n vakansiedag om te vier nie — hou ons in Pretoria ‘n gesprek met en tussen jongmense, met as tema:

“Die jeug se rol in Afrikanerbevryding”

Enigeen wat belangstel om dit by te woon, kan ‘n e-pos stuur aan inlig[by]praag punt org. Ons beplan ook om ‘n Praagjeugbeweging van stapel te stuur en kan sommer die breë riglyne daarvan bespreek, nadat ons meer teoreties en polities oor die stand van die Afrikaanse jeug besin het.

FW de Klerk bring hulde aan Winnie Mandela

“Ek onthou Winnie Madikizela-Mandela as ‘n vreeslose mens met ‘n sterk persoonlikheid,” het FW de Klerk in ‘n verklaring gesê. “Sy het nooit gehuiwer om die waarheid te praat soos sy dit gesien het nie. Daarvoor het ek bewondering. Daar is ook die donker kant van haar reputasie en geskiedenis, waarop mens nie in ‘n tyd soos dié hoef in te gaan nie.”

“Ek onthou uit my eie ervaring, ‘n gemeenskaplike menslikheid,” het De Klerk voortgegaan. “Sy het byvoorbeeld die begrafnis van oorlede Marike, my eerste vrou, bygewoon. My vrou Elita en ek het ook besoek aan Winnie gebring nadat haar kleinkind in ‘n motorongeluk dood is, en sy het ons so warm ontvang. Daar was ‘n menslikheid aan haar wat groot waardering verdien.”

FW de Klerk het liries geraak as hy terugdink aan die Nelson-Mandela-sport-en-kultuurdag. “Ons het op dieselfde pawiljoen in Johannesburg gesit,” het De Klerk gesê. Winnie en ek het ‘n gesprek gevoer, waartydens sy haar diepe kommer uitgespreek het oor wat binne die ANC besig was om te gebeur. Sy het haar op my as ‘n sogenaamde vorige verdrukker beroep om te help om Suid-Afrika op die regte pad te hou.”

“My vrou Elita en ek wil graag ons opregte meegevoel aan Winnie se familie en vennote oordra,” het FW de Klerk afgesluit.

Leon Lemmer: Het Dawie de Villiers polities tot inkeer gekom?

Weens hulle leidende betrokkenheid kan en behoort FW de Klerk, Roelf Meyer, Leon Wessels en Pik Botha verantwoordelikheid vir die eerlose politieke magsoorgawe van 1994 te aanvaar. Sedertdien word hulle optrede egter gekenmerk deur hulle halsstarrige pogings tot die absolute regverdiging van hulle laakbare gedrag. ‘n Mens sou verwag dat hoe duideliker die katastofiese gevolge van sowel hulle dade as hulle versuim blyk, des te meer sou hulle geneig wees tot verootmoediging en erkenning van hulle rampspoedige aandadigheid. Die teenoorgestelde is eerder waar. Hulle soek erkenning en verering en gunstige publisiteit; uiteraard nie soseer van die blankes wat deur hulle ernstig benadeel is nie, maar van “die wêreld” en veral van die swartes wat buitensporig bevoordeel is. Wat hulle bereik het is van so ‘n aard dat hulle sedert hulle uittrede uit die politiek eerder uit die openbare oog moes verdwyn het deur alle vorme van aandag te vermy.

Dawie de Villiers (gebore in 1940) is een van die hoofargitekte van die nuwe Suid-Afrika. “Ek [het] ‘n sentrale rol gespeel in die oorgang” (Kindle 2863). Anders as sy vier bogenoemde oudkollegas het hy nie (in dieselfde mate) publisiteit bly soek nie. Dit het die vraag laat ontstaan of hy vanweë nawete en herbesinning moontlik tot politieke inkeer gekom het en deesdae dalk besef dat hulle drooggemaak het. Sy outobiografie is aan die begin van Maart gepubliseer: My lewensreis: Springbok, politikus, diplomaat (Kaapstad: Zebra Press, 2018, 296 p, R300; Amazon Kindle $20,52). Die publisering van ‘n outobiografie is vir die outeur ‘n riskante onderneming omdat dit in bv ‘n (pretensieuse) hagiografie kan ontaard. Hiervan is hierdie boek nie vry te pleit nie. Ek gaan my aandag egter tot politieke sake beperk.

Die eerste indrukke wat die boek wek, is dié van verligtheid en polities byderwetse berusting in ons lot. Op die voorkant word Nelson Mandela soos volg oor De Villiers aangehaal: “‘n Hoogs bekwame en ervare Suid-Afrikaner wat ‘n uitstekende bydrae tot harmonie in ons nasie gelewer het.” Soos Mandela en De Klerk kon De Villiers nie sy outobiografie op sy eie skryf nie. Hy het die hulp van Chris Schoeman as mede-outeur nodig gehad. Sowel Willie Esterhuyse as Leon Wessels het ‘n voorwoord geskryf. Onmiddellik weet die leser dat hy hom in die vaarwater van oorverligtheid bevind. Esterhuyse gebruik eers in die tweede paragraaf sy kenmerkende uitroepteken, gevolg deur vier ander. In sy bedankings verwys De Villiers na sy “veelsydige lewe” en “my ou maat Leon Wessels” (Kindle 138). Wessels beaam De Villiers se veelsydigheid en voeg “ruim gees” by (228). “Die hervormingsmantel het altyd gemaklik oor Dawie se skouers gehang” (211).

De Villiers is in Burgersdorp gebore. “Die dorp het destyds … ‘n belangrike rol gespeel in die stryd om die erkenning van Afrikaans, soos die Taalmonument op Burgerplein mense steeds vandag herinner” (260). Dit is ‘n misleidende formulering omdat daardie monument die Nederlandse taal gedenk. Nêrens in die boek wek De Villiers die indruk dat hy sterk oor Afrikaans voel of erken hy dat die huidige grondwetlike bedeling Afrikaans benadeel nie. Hy het in Afrikaans skoolgegaan en die Universiteit Stellenbosch (US) was Afrikaans toe hy daar studeer het. Later noem hy dat sy Engels nog gebrekkig was toe hy ambassadeur in Londen geword het: “My Engels was nie goed nie” (1807).

Sy nooienstoespraak in die parlement in 1973 is eentalig Afrikaans (3695) maar sy openingsrede by Kodesa in 1991 is eentalig Engels (3772) omdat De Klerk se Nasionale Party (NP) ingestem het dat die verrigtinge uitsluitlik in Engels sal wees. De Villiers se afskeidsrede in die parlement in 1997 is in sowel Afrikaans as Engels (3869). Hy het toe Afrikaans met die vorige bewindhebbers gepraat en Engels met die nuwe bewindhebbers. Hierdie drie toesprake en die taaltoestand waarin openbare skole en bv die US verval het, gee ‘n aanduiding van hoe Afrikaans agteruit geboer het weens die ooreenkomste wat tydens die grondwetlike onderhandelinge aangegaan is.

Die NP het soos volg met die ANC ooreengekom: “Die finale grondwet moes in pas wees met die beginsels wat in die tussentydse grondwet vervat is” (2569). Dit is nie gestand gedoen nie. De Villiers erken dat die NP die finale grondwet “uiteindelik teësinnig aanvaar” het (2574). Soos die gebruik in 1990/94 geword het, het die NP dus weer aan die ANC se eise toegegee. Die tussentydse of oorgangsgrondwet (1993) bepaal dat die status van Afrikaans nie ingekort mag word nie. Die ANC het die parlementêre meerderheid wat hy in die 1994-verkiesing behaal het, misbruik sodat die 1996-grondwet eerder bepaal dat die status van “die inheemse tale van ons mense” verhoog word (JC Steyn, Ons gaan ‘n taal maak, Centurion: Kraal Uitgewers, 2014, p 525-527). “Ons mense” en “inheemse tale” word sedertdien sodanig deur die ANC vertolk dat blankes en Afrikaans uitgesluit word en Engels in die praktyk eintlik die enigste amptelike taal geword het.

Tydens die Lancaster House-beraad (1979) het die Britse regering gesorg dat pleks van ‘n blanke bewind in Rhodesië ‘n swart bewind in 1980 in Zimbabwe aan die bewind gekom het. “Lancaster House het my oortuig dat ons uiteindelik dieselfde pad sal moet loop” (1095). Dit is heel moontlik met nawete geskryf, maar boesem by blankes sekerlik nie vertroue in in hierdie latere grondwetonderhandelaar nie. “Ek het my ook voorgeneem om voortaan uitgesproke en konsekwent die noodsaaklikheid van politieke veranderinge te bevorder” (1100), veranderinge wat geblyk het nie (altyd) verbeteringe te wees nie.

“John Vorster het geglo dat Suid-Afrika die VSA se sterkste bondgenoot in Afrika moet wees en daar het ‘n goeie [eerder dwase] verstandhouding tussen hom en veral die Amerikaanse minister van buitelandse sake, Henry Kissinger, ontwikkel. Vorster … het verhoudinge vergemaklik deur nie die bevryding van die laaste kolonies soos Mosambiek en Angola gedurende die 1970’s teen te staan nie en selfs ‘n bietjie [‘n erge eufemisme] druk op Rhodesië geplaas om wit minderheidsregering te laat vaar” (1470). Robert Mugabe het in 1980 aan die bewind gekom en aanvanklik “versoening met die wit ‘onderdrukkers’ gepredik” (1714).

In 1972 het De Villiers die politiek as NP-parlementslid vir Johannesburg-Wes betree. Hy was toe ‘n dosent aan die Randse Afrikaanse Universiteit. Die rektor, Gerrit Viljoen, het aan hom gesê: “Ons politiek het jong, verligte mense soos jy nodig. Ons het vernuwing nodig … nou is dit jou groot geleentheid om ‘n bydrae tot die Suid-Afrikaanse toekoms te maak” (1235). De Villiers erken: “My [verligte] sienings was voortydig” (1241) – moontlik as ‘n kompliment aan homself bedoel. “My siening was dat die Afrikaner ‘n sterk morele gewete het, maar dat dit aan die slaap geraak het” (1247). “Die morele gewete moes verder ontwaak; hy moes hom losmaak van hierdie Lasarus-doeke wat hom gebind het … Die skille het van jou oë geval … Namate ons mekaar leer ken het deur onderhandelinge, het ons ontdek hóé aan die slaap ons was” (1253). ‘n Alternatiewe siening is dat die NP-onderhandelaars tydens daardie onderhandelinge vas aan die slaap was en hulle by baie geleenthede met ‘n slap riem laat vang het. De Villiers is een van diegene wat verskoning vir apartheid gevra het: “At the plenary meeting of Codesa at Kempton Park, I used the opportunity to apologise on behalf of the National Party for the pain and sorrow caused to so many of our people” (3892). De Villiers het dit gedoen terwyl hy geweet het dat die meeste van sy kollegas in die kabinet en die oorgrote meerderheid NP-parlementslede nie met sy verskoningvraery saamstem nie.

“In die parlement het ek my van die begin geskaar by diegene wat Willem de Klerk (FW de Klerk se broer) later as ‘verligtes’ teenoor die ‘verkramptes’ beskryf het. Dié verdeling het soos ‘n verskuiwingslyn deur die party geloop” (1259). Willem het met jy pa, Jan, “baie keer vasgesit … oor sy verligte uitkyk” (1293). “Nadat hy [PW Botha] die Wet op Instromingsbeheer en die Wet op Gemengde Huwelike geskrap het en erken het dat Suid-Afrika een onverdeelde land met een burgerskap is, was apartheid morsdood” (1265). Hierna volg FW de Klerk se rampspoedige toespraak op 2 Februarie 1990, gevolg deur Kodesa. “Saam met Roelf Meyer en Leon Wessels was ek as leier van die NP-afvaardiging deurlopend by die veelparty-onderhandelinge in Kemptonpark betrokke” (1270). Hou in gedagte dat De Klerk en De Villiers Meyer en Wessels se seniors in die politiek was en al vier medeverantwoordelikheid vir hulle vergrype moet aanvaar. Die aanvaarding van die 1996-grondwet “was vir my persoonlik die hoogtepunt van my politieke loopbaan” (1270).

Toe De Klerk en De Villiers in 1973 hulle plekke as nuwe parlementslede ingeneem het, is in Rapport geskryf dat albei “‘n nuwe, verligte denke” verteenwoordig (1311). Die raad aan hulle was: “Moet nooit idees ondergeskik stel aan politieke gedienstigheid nie” (1316). Daarmee is vernuwing binne die NP bepleit; nie die ANC-gedienstigheid wat hulle latere politieke gedrag gekenmerk het nie. In 1974 het De Villiers “‘n pleidooi gelewer vir merietespanne” (1346). Die huidige resultaat hiervan is nie-meriete sportspanne gekies ingevolge raskwotas. Polities byderwets herhaal De Villiers deesdae nie sy pleidooi vir merietespanne nie. Teen die einde van 1973 voer onder andere De Klerk en De Villiers in Skotland samesprekings oor die afwenteling van politieke gesag van die sentrale regering na laer vlakke (1397), bv na die provinsiale en plaaslike vlak. Hiervan het bitter min tereg gekom omdat die ANC behep is met ‘n sterk sentrale regering, soos in kommunistiese lande. Daar was al sprake dat die ANC die provinsiale regerings wil afskaf omdat hy nie politieke beheer oor hulle almal het nie.

In 1976 het De Villiers en ander parlementslede Duitsland besoek en kennis met daardie federale regeringstelsel gemaak (1417). Aan die begin van die grondwetlike onderhandelinge was die NP ten gunste van federalisme maar die ANC was heftig daarteen gekant. Dit is een van baie opsigte waarin die ANC sy sin gekry het. In 1977 het De Villiers in die parlement gesê: “We have got to build a broad sense of patriotism that transcends colour” (1446). Hy voeg toe by: “Suid-Afrikaners moet bereid wees om baie prys te gee om die kosbaarste te behou. Suid-Afrika is spreekwoordelik weer besig met ‘n Groot Trek na ‘n nuwe toekoms en ons kan nie bekostig om onnodige bagasie soos uitgediende gebruike saam te neem nie. Wat ons nodig het vir oorlewing, is breë patriotisme wat oor die kleurgrense strek”(1446). Maar watter kosbaarhede moet behou word en wat is onnodige bagasie? Eiendomsreg? Afrikaans? Wet en orde? Doeltreffende landsbestuur? Geen rassediskriminasie? Nie-rommelstatus?

“Ek het van politieke kindsbeen af vanweë ‘n diepe sin vir geregtigheid ‘n ongemak gevoel met aspekte van die NP-beleid wat teen mense gediskrimineer het, tot hul nadeel” (2213). Hoogs eensydig skryf hy selfs van “hoe aaklig ons verlede was” (2828). Oor sy ambassadeurskap in Brittanje skryf De Villiers: “Die apartheidsbeleid in Suid-Afrika het dit moeilik gemaak om ‘n positiewe beeld van die land te bevorder” (1554). “Tydens Leon Wessels se besoek [aan Londen] het ek en hy baie oor die politiek gesels. Ek het vir hom gesê magsdeling is soos dood in die familie. Almal weet daarvan, maar niemand praat daaroor nie; maar dat dit onvermydelik is en dat Suid-Afrikaanse politici hulle maar daarop moet voorberei” (1668). Roelf Meyer het De Villiers as parlementslid vir Johannesburg-Wes opgevolg. “Dit was die begin van groot dinge vir hom” (1679).

PW Botha het hierna vir De Villiers as ‘n minister aangestel. Die De Villierse was al so lief vir Londen en die Britte dat:”Niemand wou toe terugkeer Suid-Afrika toe nie” (1760). Maar na minder as twee jaar moes hulle dit doen. De Villiers se twee jongste kinders is toe in ‘n Engelse laerskool in Pretoria geplaas (1814). As die De Villiers-egpaar egte Afrikaners was, sou hulle gretig van die geleentheid gebruik gemaak het om hulle kinders Afrikaanse skole te laat bywoon. Wat opval, is dat De Villiers se kinders en kleinkinders in groot mate verengels het. “In my Londen-dae het ek nog probeer om die regering se beleidsrigting te probeer verstaan en verdedig, maar die buitelandse blootstelling was ‘n invloed op my ontwikkeling en sekerlik ook my politieke denke” (1807).

De Villiers het die minister van handel en nywerheid en die parlementslid vir Piketberg geword. “My siening was dat entrepreneurstalent in die informele sektor gekoester moes word en nie vervolg word nie en dat niemand op grond van ras of kleur beperk moes word in sy ekonomiese deelname nie. Dit sou lei tot die herroeping van alle diskriminende wetgewing rakende Indiër-, bruin en swart sakelui om ‘n situasie te skep waar alle sakelui gelykwaardig was” (1882). Maar in die nuwe Suid-Afrika diskrimineer die ANC-regering deur sover moontlik net met nie-wit ondernemings sake te doen sodat daar in hierdie opsig van die (ekonomiese) gelykwaardigheid vir blankes geen sprake is nie.

Naas homself lys De Villiers die (oor)verligte Nattes as onder andere Piet Koornhof, Barend du Plessis, Pik Botha, Leon Wessels, Stoffel van der Merwe en Sam de Beer (1459, 1923). Roelf Meyer het later bygekom. FW de Klerk was aanvanklik nie een van hulle nie. Hy het moontlik eers opportunisties gekyk in watter rigting die wind waai. De Villiers skryf egter: “FW was nooit werklik in sy hart ‘n verkrampte nie” (2096). De Villiers noem hom “intelligent” en “pragmaties” (2096). Ook: “Hy was briljant. Hy was ‘n man wat wou versoen, hy wou almal saamvat” (2102) – oor die Rubicon en die afgrond met sy “kwantumsprong”? (2090). Van De Klerk se briljantheid is daar min tekens in die resultate van die onderhandelinge te bespeur. De Villiers skryf: “Vir die ‘nuwe Nattes’ was ‘n toekomstige meerderheidsregering eintlik onvermydelik” (1923). Maar dan moet dit voor die 1992-referendum uitdruklik aan die blanke kiesers gestel gewees het, dus dat dit gaan om oorgawe aan swart mag en nie om politieke magsdeling nie. Maar De Villiers klou vas aan die mite dat Kodesa oor magsdeling sou besin (2251).

“Met die steun van die verligtes het PW Botha dramatiese hervormings deurgevoer wat apartheid verder laat verkrummel en die politieke rigting verander het” (1929). “In Junie 1987 het ek tydens die tweede lesingsdebat oor die begroting in die parlement dit duidelik gestel dat die Nasionale Party aanvaar het dat die einde aangebreek het vir wit oorheersing” (1985). “Die NP se beleid was gefundeer in konsensus en die idee van magsdeling vir alle groepe, met groepsregte wat teen dominering beskerm word, was die enigste praktiese oplossing” (1990). Reeds in 1982 het PW Botha “‘n interpretasie van NP-beleid as ‘gesonde magsdeling’ goedgekeur” (2069). Van hierdie “enigste oplossing” het uiteindelik niks tereg gekom nie; nie van magsdeling nie en nog minder van die beoogde “gesonde” aard daarvan. Nelson Mandela wou, veral wat die blankes betref, niks van groepsregte weet nie en daar is deur die NP-onderhandelaars toegee dat net individuele regte erken word. Weens ongekwalifiseerde, algemene, volwassene-stemreg het slegs die swartes, vanweë hulle getalsoorwig, sedert 1994 die reg om alle ander groepe te oorheers. Dit is waarom Cyril Ramaphosa aan die blankes kan sê: Die ANC-regering gaan julle eiendom steel, sonder enige vergoeding, of julle nou daarvan hou of nie. In hierdie sin is daar geen magsdeling nie en weens die bevolkingsaanwas kan/gaan die swart oorheersing deurlopend in intensiteit toeneem.

Die Konserwatiewe Party “het mense bly dryf met die spook dat die Russe gaan oorvat en dat hulle maar net besig was om die ANC as ‘n front te gebruik” (2002). Hierdie konserwatiewes was nie ver verkeerd nie. Die “spook” in die sin van die rooi gevaar en die swart gevaar het in 1994 in die gestalte van die ANC, wat wesenlik kommunisties is, die politieke beheer in Suid-Afrika oorgeneem. Radikale ekonomiese transformasie en die ideaal van die nasionalisering van private eiendom ingevolge die Vryheidshandves van 1955 word al hoe meer ‘n (dreigende) werklikheid. Aanvanklik was De Klerk teen die deelname van kommuniste aan die onderhandelinge gekant, maar die ANC het aangedring op die insluiting van Joe Slovo en De Klerk het spoedig toegegee (2153).

“Ons [die NP] moes die inisiatief behou en die beste moontlike bedeling onderhandel” (2159). Daar word nie genoem vir wie hierdie bedeling die beste moet wees nie. Moontlik geld dit vir die swartes, maar sekerlik nie vir die land en vir die ander ras- of etniese groepe nie; sekerlik veral nie vir die blankes nie. “Aan die einde van sy toespraak [op 2.02.1990] het FW verwys na die regering se oorhoofse doelwitte wat vir alle redelike Suid-Afrikaners aanvaarbaar behoort te wees, onder meer [1] ‘n nuwe demokratiese grondwet, [2] algemene stemreg, [3] beskerming van minderhede sowel as van individuele regte, [4] vryheid van geloof en [5] ‘n gesonde ekonomie gegrond op bewese ekonomiese beginsels” (2164).

[1] Daar is uiteindelik op ‘n uiterste vorm van demokrasie ooreengekom waarin (soos in kommunistiese lande) eerder vir ‘n politieke party as vir kandidate in kiesafdelings gestem word. Die politieke partye besluit agterna op hulle suksesvolle kandidate. Anders as in bv Amerika kan kiesers nie eens stem vir wie hulle as staatshoof wil hê nie. Die meerderheidsparty besluit wie die staatshoof moet wees. Daardie mens is dus eerder die hoof van daardie party as die hoof van die land (en van al sy kiesers), gevolglik staan dit die staatshoof vry om bv die blankes aanstoot te gee deur valslik te beweer dat al die land se probleme in 1652 begin het.

[2] Algemene stemreg is ongewens in ‘n land waarin daar groot ongeletterdheid en oningeligtheid is en dus die wesenlike gevare van grootskaalse misleiding en intimidasie bestaan. Selfs misdadigers in tronke kan stem – iets wat bv in verskeie Amerikaanse state nie toegelaat word nie.

[3] Van die beskerming van minderheidsregte het, anders as in bv Amerika, eintlik niks tereg gekom nie. Die “wigte en teenwigte” (2353, 2479, 2507) wat hieroor sou waak, het geblyk fiktief te wees. Daar is gedienstig gebuig voor Nelson Mandela se vrees vir blanke minderheidsregte. Blankes mag bv nie enige vetoreg hê nie, want dit sou op die erkenning van hulle meerderwaardigheid neerkom.

[4] Vryheid van geloof is daar seker wel, maar vir die blankes sekerlik nie vryheid van uitdrukking nie. Swartes kan van blankes sê net wat hulle wil, maar blankes word nie eens toegelaat om geykte woorde met besondere seggingskrag te gebruik nie. Dan is versoening skielik belangrik, maar by owerheidsdiefstal van blankes se eiendom word versoening as ‘n geldige oorweging buite rekening gelaat.

[5] Rommelstatus dui nie op ‘n gesonde ekonomie nie. Ook nie sosialisme nie, wat al hoe duideliker onverdunde kommunisme gebaseer op nasionalisering word. Suid-Afrika as welsynstaat moet eerder in ‘n arbeidstaat omskep word; dus van “welfare” na “workfare” vorder. Let op hoe De Villiers die skuld vir die droogmakery weg van die NP-onderhandelaars probeer skuif: “Die sakewêreld … sou druk uitoefen op die ANC om nie die pad van nasionalisering te stap nie, maar ‘n markgeoriënteerde ekonomie te aanvaar” (2442).

“Ooreenkomstig die DF Malan Minuut het die ANC ingestem dat daar ‘n onmiddellike beëindiging sou wees van aanvalle by wyse van vuurwapens, profstowwe, ensovoorts, asook van die infiltrering van manne [terroriste] en van die militêre opleiding van ANC-lede [terroriste] in Suid-Afrika” (2235). Die ANC gee voor om ‘n politieke party te wees. Dan het sy lede sekerlik nie militêre opleiding nodig nie. Dit val op dat De Villiers nooit die term “terroris” in die konteks van die ANC gebruik nie, terwyl daardie gewelddadige instansie hom met oorgawe en doelbewus oor baie jare aan terreurdade skuldig gemaak het. De Villiers ken die woord “terroris”. Hy gebruik dit in die konteks van die 1972-aanval op Israeli-atlete by die Olimpiese Spele (1280).

De Villiers beweer die ANC het “die gewapende stryd afgesweer” (2218). Die ANC het in werklikheid valslik beweer dat hy geweld opgeskort het op voorwaarde dat die onderhandeling volgens sy wense verloop. ANC-kornuite wat nie vertroue werd is nie, is deur die NP-onderhandelaars vertrou. Dit het nie vir die ANC om hoë moraliteit gegaan soos hy homself graag voordoen nie. Al wat vir die ANC van belang was, was om ten alle koste die politieke mag te bekom, selfs al moet alles wat sedert 1652 opgebou is in die proses vernietig word. Geharde ANC-terroriste is deur De Klerk uit die gevangenis vrygelaat. Weens verslapte grensbeheer is toegelaat dat terroriste met wapens op groot skaal die land binnestroom. Nuwe terroriste is vryelik in bv die Transkei opgelei. Daardie neste is nie uitgewis nie omdat die “onafhanklikheid” van die Transkei erken is, net om daardie onafhanklikheid kort daarna te ontken met die oog op die einde van die “bevrydingstryd”.

Op ‘n uiters naïewe manier het die NP-onderhandelaars die ANC vertrou. Hoekom is so suksesvol van magsdeling na magsoorgawe gevorder? “Hoofsaaklik omdat ons [veral Roelf Meyer, Leon Wessels, Dawie de Villiers] en die ANC se hoofonderhandelaars [veral Cyril Ramaphosa, Joe Slovo, Mac Maharaj] met verloop van tyd ‘n onderlinge vertroue opgebou het en vrede nagestreef het” (2279). Volgens De Villiers was Meyer “ideaal vir hierdie soort situasie verpak” (2318). “Omdat hy [Meyer] graag kompomieë gesoek het, het van sy politieke kollegas hom soms as lou beskou en selfs van ruggraatloosheid beskuldig” (2324). Sedert 1994 word ons verplig om daagliks met die onverkwiklike gevolge van hierdie kompromieë saam te leef.

“Toe daar met die onderhandelinge begin is, het die konserwatiewe elemente in die regering bly vasklou aan die beginsels waaroor voorheen ooreengekom is en hulle het ooreenkomste wat bereik is as ‘n afwyking van magsdeling beskou. Iemand soos Hernus Kriel het veral baie stof hieroor opgeskop en na die ‘oorgawe’ van die onderhandelaars verwys. Van die verligtes het na die konserwatiewe kant oorgeswaai, sodat daar slegs vier ‘ware’ verligtes in die kabinet oorgebly het: ek, Fanie Schoeman, Leon Wessels en Roelf Meyer” (2386). Daar is natuurlik ook nog FW de Klerk en Pik Botha as verligtes. Wat hier baie duidelik gesê word, is dat die “konserwatiewe elemente” hulle by die mandaat gehou het wat die kiesers aan die NP gegee het, naamlik om te onderhandel met die oog op magsdeling. Volgens De Klerk se plegtige belofte voor die 1992-referendum sou die finale ooreenkoms in ‘n opvolgreferendum aan die blanke kiesers vir voor- of afkeuring voorgelê word. Verraderlik het hiervan niks tereg gekom nie. Wat ook duidelik uit die laaste aanhaling blyk, is dat die verligtes hulle aangematig het om mandaatloos van magsdeling na magsoorgawe te vorder. Die hoofverantwoordelik vir hierdie hemelskreiende immoraliteit berus by FW de Klerk, Roelf Meyer, Leon Wessels en Dawie de Villiers. Die bestaan van die huidige bedenklike politieke opset is hoofsaaklik aan hierdie vier te wyte. Pik Botha het hulle gesteun maar was nie deel van die onderhandelinge nie. De Villiers hou egter vol dat ons magsdeling het. Die 1992-referendum “sou FW ‘n mandaat gee om ‘n proses te begin wat sou uitloop op magsdeling, ‘n oordrag van mag uit die bestaande [blanke] strukture na al die mense in die land” (2473).

“Omdat FW ons [die enkele NP-verligtes] gesteun het, is dit vir ons moontlik gemaak om groter invloed uit te oefen oor die rigting wat die onderhandelings moet inslaan [dus om af te wyk van die mandaat]. Roelf het geglo dat dit vernietigend is om vir oorblysels van magsbehoud te veg en het die NP-kabinet aangespoor om weg te beweeg van die gedagte van minderheidsregte na dié van ‘n meerderheidsregering. Dit sou onvermydelik lei tot ‘n dieper breuk tussen ons verligte onderhandelaars en die res. Daar was veral ses lede wat kwaai teenstand gebied het en na wie FW verwys het as die ‘ses anti’s’: Hernus Kriel, Tertius Delport, André Fourie, Danie Schutte, Rina Venter en Japie van Wyk” (2391).

Tertius Delport het die kern van die probleem geïdentifiseer en hom onderskei deurdat hy De Klerk wou donder. Toe dit blyk dat De Klerk se ooreengekome magsdeling neerkom op hoogstens vyf jaar (in werklikheid minder as twee jaar) van NP-minderheidsverteenwoordiging in die Mandela-kabinet het Delport “na FW se kantoor gestap en aan sy deur geklop. Toe hy oopmaak, het ek hom aan sy baadjielapelle gegryp en uitgeroep: ‘Wat het jy aangevang? Jy het die land weggegee. Jy het kinders laat onderhandel. Wat ons nou het, is nie magsdeling nie; dit is konvensionele meerderheidsregering. Ons het alle mag verloor'” (Hermann Giliomee, Die laaste Afrikanerleiers, Kaapstad: Tafelberg, 2012, p 424).

De Villiers skryf: “Daar was ‘n gevoel dat FW baie meer direk aan die onderhandelingsproses moes deelneem om self direk leiding te gee oor kwessies wat nie alleen deur die NP-koukus en die kiesers aan hom toevertrou is nie, maar waarmee hy ook besonder vertroud was” (2324). “Ek moet sê ek was baie lojaal teenoor FW en het hom altyd in sy afwesigheid probeer beskerm” (2591). “Sommige het … daarop gewys dat FW met die beroering in sy persoonlike lewe en sy liefdesverhouding met sy latere vrou, Elita Georgiadis, nie sy volle aandag aan landsake kon gee nie. Hy het haar vanaf 1989 geken en het tot met sy uittrede in 1997 met hierdie emosionele kwessies geworstel en dit sou naïef wees om te dink dat dit nie ‘n invloed gehad het op sy betrokkenheid en leiding nie” (2597). By hierdie lewensbelangrike onderhandelinge was De Klerk dus deeltyds en sydelings betrokke.

“Ek glo [soos De Klerk] die grootste sukses van die onderhandelinge vir ons verligtes was dat die oorgangsgrondwet ‘n moontlike bloedige revolusie voorkom het en ‘n vreedsame verkiesing tot gevolg gehad het” (2597). De Klerk, De Villiers, Pik Botha en Meyer is in 1994 as ministers in Nelson Mandela se kabinet aangestel. “Toe die party [NP] nie daarin kon slaag om magsdeling in die finale Grondwet neerslag te laat vind nie, het die NP hom in ‘n moeilike posisie en sonder legimiteit bevind. Die party se eer [!] was op die spel en op 9 Mei 1996 het ons besluit om die RNE [Regering van Nasionale Eenheid] op alle vlakke van die regering te verlaat. “Die situasie [was] so dat die ANC … in elk geval gedoen het wat hy wou” (2683). Die uiteinde was dus oorgawe aan swart mag.

“Die nuwe Grondwet is op Woensdag 8 Mei 1996 in die parlement aangeneem en in sy spreekbeurt het FW die redes aangekondig waarom die NP vir die wet gestem het. Hy het sterk bedenkinge uitgespreek oor ‘n aantal aspekte, soos die afwesigheid van magsdeling[!]” (2660). Hy het dus erken dat hy (klaaglik) misluk het in wat hy belowe het. Sedertdien het De Klerk blankes telkens aangemoedig om hulle op hierdie grondwet te beroep. Noudat owerheidsdiefstal van blanke eiendom beoog en wysigings aan die grondwet in die vooruitsig gestel word om blankes verder te benadeel, het De Klerk se aanbevelings opgeraak en behoort selfs hy te besef dat sy kwantumsprong ‘n volslae mislukking was en al hoe meer sodanig word.

Maar De Villiers bly klou aan strooihalms: “Daar [is] min wat ons anders kon gedoen het as ons dit weer sou moes doen” (2759). Maar let op die groot gaping tussen enersyds wat met die 1994-verkiesing en die 1996-grondwet bereik is en andersyds wat De Villiers in sy Kodesa-openingsrede in 1991 in die vooruitsig gestel het: “The National Party has … committed itself to voting rights for all, but with effective checks and balances which will prevent the abuse of power, which inevitably results in domination and oppression. A true and a sustainable democracy is based on majority rule, but in plural societies that rule is always conditional on the fair treatment of, and meaningful participation by, minorities” (3785). “In a country with diversities such as ours, the concentration of power in an all-powerful central government simply could not serve the best interests of our people” (3790). “We have committed ourselves to strive for a free and non-racial democracy without any form of domination. To that we are committed and from that we shall not deviate [!]” (3802). Dit is ‘n feit dat ons sedert 1994 met ‘n ANC-regering opgesaal sit wat doen net wat hy wil, bv poog om sover moontlik swartes te bevoordeel en blankes te benadeel. Van die volgende voorneme het niks tereg gekom nie omdat dit bloot daarop ingestel was om konserwatiewe blankes te sus: “The National Party will … endeavour to have the principle of self-determination for nations placed on the agenda of Codesa” (3851). De Klerk het ontpop as een van die grootste teenstanders van ‘n tuisland vir Afrikaners.

Op 30 Junie 1996 het die NP uit die RNE onttrek. De Klerk het terselfdertyd as adjunkpresident bedank. “Op daardie stadium het die ANC reeds ‘n bestuurstyl ontwikkel waarin min respek teenoor die parlement betoon word en selfs minder teenoor die opposisie” (2677). Dit lyk asof De Villiers steeds nie besef dat die ANC primêr in outoritêre politieke mag belangstel nie. Dit gaan vir die ANC glad nie om demokrasie in die sin dat al die inwoners van die land gedien moet word nie. Op die oomblik verkry die ANC meerderheidsregering via die stembus. Dit is vir die ANC bloot die huidige praktiese weg na outoritêre swart mag, dus sodat besluite van die ANC (geneem in Luthuli-huis en nie soseer in die parlement nie) kan geld. Maar De Villiers verkies om die wesenlike aard van die ANC mis te kyk en te dink dat ‘n goeie toekoms op Suid-Afrika wag. In 1997, by sy uittrede uit die politiek, het hy gesê: “Our future must never ever again allow racial prejudice to exist and develop and authoritarian rule to take hold of our country” (3904).

De Villiers probeer om die nuwe Suid-Afrika so gunstig moontlik voor te stel. “Die merkwaardige ding vir my is dat ons ‘n vreedsame [!] oorgang gehad het. Geen individu het sy eiendom verloor nie, besighede gaan voort om sake te doen, boere boer steeds en mense reis. Dinge gaan baie aan soos in die verlede” (2770). “Ons het ‘n Grondwet wat beter is as baie wat ek ken en ‘n Handves van Regte wat nie net swart regte nie, maar in besonder [!] ook wit regte wanneer dit kom by iets soos besittings. Nou, ná ‘n tydperk van heronderhandeling [?], is daar baie min in die nuwe Grondwet waaroor ons kan kla dat dit totaal verkeerd en onaanvaarbaar is. In sy geheel is dit ‘n baie goeie Grondwet” (2776).

“Wat diegene wat kritiseer vergeet, en veral aan die regse kant, is dat die ANC of die nuwe regering sekerlik dinge wil regstel wat baie jare lank verkeerd geloop het. Een van sy beleidsmaatreëls [wat in die Grondwet staan en sonder keerdatum is] is regstellende aksie, waarmee ons saamstem [dus daar kan maar teen blankes gediskrimineer word]. Al waarmee ons verskil, is die manier waarop dit toegepas word … In sy geheel glo ek dit was [? is] ‘n goeie proses” (2782). De Villiers is klaarblyklik onredbaar linksgesind. “My [liberale] beskouings … is versterk deur baie ondervindings, wat een van die redes was waarom ek soveel bevrediging kon vind in my betrokkenheid by die oorgang” (2863). Hy beskou homself dus steeds met trots as een van die NP-grondleggers of (soos die Amerikaners sou sê) “founding fathers” van die nuwe Suid-Afrika.

“Ons het nou ‘n nierassige demokrasie [wat op ‘n blatant rassistiese grondslag teen blankes diskrimineer] … Vir my was die energie wat ek gegee het aan transformasie en die opwinding wat dit gegenereer het, die drome wat ek gedroom het, die visie wat ek gehad het, nou alles volbring” (2869). “As ek terugkyk, was die oorgang na demokrasie die hoogtepunt … Ek het gevoel in my leeftyd het ek in die politiek die beste bereik waarvoor ek kon hoop” (2875).

Toe De Villiers na sy politieke loopbaan plus bykans agt jaar in die buiteland na Stellenbosch terugkeer om daar af te tree, is hy “grootliks verras met die kultuurskok wat ons hier getref het” (3405). Hy verskaf geen besonderhede nie, maar dit moet onder meer te make hê met die ewe verligte transformasiebedrywighede aan die Universiteit Stellenbosch en die verswarting, verengelsing en agteruitgang van die dorp. Het De Villiers polities tot inkeer gekom? Glad nie. Net so min of minder as De Klerk, Meyer en Wessels.

Gustav Venter: Die derde bestaanskrisis en die volk

Alle volke is bestem om te verdwyn, sommige gouer as ander. Dit kan wees dat die Afrikaner een van die volgende volke is om in die vergetelheid weg te val, en as dit die geval is, sal dit wees weens ŉ gebrek aan belangstelling.

“Alle mense moet sterf,” is die sombere slagreël van die treffer-TV-reeks Game of Thrones, wat net wys, om ŉ Lukas Maree-insig uit te brei, dat wysheid in selfs die goedkoopste drank raakgedrink word. Net soos mense sal volke ook uitsterf. Dit is natuurlik so dat die heelal ŉ vervaldatum het, al lyk dit onmoontlik ver in die kosmiese pad af. My vriend Phillip Botha, die skrywer, het altyd gepraat van die kosmos wat in die volheid van tyd “opgerol” sal word, soos ŉ boekrol, en al die bestaande volke daarmee saam. Maar, net soos met mense, is daar baie volke wat uitgesterf het, en sekerlik nog sal uitsterf, voordat die groot heelalsontbinding plaasvind.

Ons moet dit in die gesig staar dat velerlei volke, sommige van hulle talryk en gedug, eenvoudig verdwyn het; uitgedelg of geabsorbeer in ander volke. Die Afrikanervolk het reeds om en by ŉ kwart van sy mense aan die diaspora afgestaan. Die Van der Merwes, Krugers en Viljoens van Londen, Sydney en Toronto sal met die Britte, Australiërs en Kanadese assimileer. ŉ Geslag van nou af sal Afrikaans nie meer hulle huistaal wees nie, soos die geval was met die Boere van Patagonië. Dit los driemiljoen van ons ter plaatse waar ons vooruitsigte nie juis bemoedigend is nie; nie terwyl ons belemmer word deur die aanslag op Afrikaans, die afskaffing daarvan as universiteitstaal, die druk op ons skole om te verengels, die uitskuiwing van ons mense uit die formele ekonomie en die moordveldtog teen ons mense nie, alles in die omgewing van vyandige volke met ŉ ongebreidelde aanwaskoers.

So, ons volk gaan uitsterf, miskien gouer as ander, maar nie vandag nie. Dieselfde Game of Thrones wat vir ons “elke mens moet sterf” gegee het, verskaf ŉ sinvolle benadering tot die aantog van die einde. “Wat sê ons vir die dood?” vra die Dansmeester, ŉ flambojante swaardgeveginstrukteur. “Nie vandag nie!” So bekommer ons ons nie oor môre nie. Want môre sê ons weer: “Nie vandag nie.” Natuurlik sal dit nie die dood self stuit nie. ŉ Mens kan dit tienduisende dae in ŉ ry sê en elke keer reg wees, maar daar kom ŉ dag wat jy verkeerd sal wees en jy sal net eenkeer verkeerd wees. Maar nou, hierdie dag, is ons reg: Nie vandag nie!

Dit het al voorheen voorgekom asof die Afrikaner se laaste dag getel is. Ons huidige bestaanskrisis is nie ons eerste nie. Afhangend van hoe ŉ mens daarna kyk en oordeel, is hierdie die volk se derde, sommige mense sê vierde, sodanige potensiële ondergang. Vir my lyk dit na drie tydperke waarin die vertakkings van geskiedenis die Afrikaner net sowel na sy einde as na sy oorlewing kon neem. Daar was die tyd onder Britse bewind in die Kaap vanaf 1805 tot die Groot Trek in die 1830’s; die strek tussen 1877 en 1881 toe die Transvaal geannekseer is; en nou, die jare na die Groot Oorgawe van 1994. (Ander sou die tydperk na die Tweede Vryheidsoorlog vanaf 1902 as bestaanskrisis sien, toe die volk verslaan en verrinneweer was, moedeloos en verarm in ŉ grootliks verwoeste land onder die hak van ŉ hovaardige oorheerser, maar ek reken die Afrikaner het toe na binne gekeer en die mense het ŉ samehorige krag onder mekaar gevind wat hulle onvernietigbaar gemaak het.)

Daar is min volke wat met soveel drif weggewens is as die Afrikaner. Tewens, daar is net een ander: die Jood. Maar anders as die Jood het die Afrikaner nooit ingemeng in ander lande se huishoudelike sake nie, en anders as die Jood het die Afrikaner nog altyd net een oorweldigende politieke gebeurtenis gehad: Om homself in sy eie land te regeer. Tog, soos die Jood, het die Afrikaner ŉ noodlottige staatkundige sonde begaan: Hulle het in die pad gekom van ŉ groot, arrogante en honger moondheid: Engeland.

Toe die Engelse die Kaap as byvoordeel in hulle onsmaaklikheid met Napoleon bekom het, was die Afrikanervolk nog maar ŉ klein groepie mense in die Kaap en ŉ klompie ander wat verder Noord en Oos met die kus op verwaai het. In die voorafgaande 150 jaar het omstandighede hulle volgens karaktereienskappe gekeur om selfstandig, avontuurlustig en vryheidsliewend te wees. Hulle vryheidsbegeerte, helaas, het loodreg gebots met Engelse hebsug. Toe die Britte eers die voordele van die Kaap ingesien het, was daar geen keer aan hulle nie; hulle moes dit eenvoudig hê, dit alles hê, en as hulle ŉ klein, wydverspreide volkie moes uitsnuit om hulle gulsigheid te verlig, is dit gesien as die ongelukkige, maar natuurlike, verloop van dinge.

Die Engelse magsontplooiing het om die opskietlote van die nuwe Afrikaners gerank soos klimopplante wat ŉ roosbos verstrengel en wurg. Die magistrate en amptenare en sluwe sendelinge het ter toejuiging van die Engelse koerante die Boere beledig, beskuldig en beduiwel. Die Afrikaner, vergestalt in die Grensboer, het nou voor sy eerste bestaanskeuse gekom:

Doen hy niks en bly hy waar hy is, sal sy jong kultuur eenvoudig platgedruk en die mense in die Engelse kultuur opgesuig word. Die Afrikaner het ŉ strakke keuse gehad en die maklikste sou wees om ŉ langsame Engelse oorname van hom en sy kultuur toe te laat. So – veg, vertrek of verdwyn.

Uiteindelik het die volk genoeg gehad en sy besluit geneem. Die Boere het alles wat hulle dierbaar geag het verkwansel of net verlaat, hulle waens gepak en Noord getrek, net Noord, weg, enige plek heen om net weg te kom van die verstikkende Engelse teenwoordigheid af. Sou die Afrikaner werklik verdwyn het as die Boere nie getrek het nie? Alles dui daarop. Hoewel daar ŉ energieke stryd in die Kaap om die behoud van Afrikaans was, het verengelsing gou ŉ uitdyende greep op die bevolking gehad. Dekades later sou die nuwe Boererepublieke die bastion van Afrikaans word en kon die ouer Afrikaanse gemeenskap nuwe energie uit die Noorde vir die oorlewing van die Taal vind.

Die Groot Trek het die volk gered, maar skaars vier dekades later het hulle tweede groot bestaanskrisis aangebreek. Nadat die Engelse hulle al hoe verder Noord gedryf het, hoofsaaklik uit Natal, het die Boere hulleself geplant in die Transvaal en die Oranje-Vrystaat. Hulle was so skepties oor die regering, oor énige regering, dat hulle baie traag aan politieke prosesse, maar ywerig aan onderlinge vetes, deelgeneem het en dit het hulle skokkend na aan hulle einde as volk gebring.

Na die ontdekking van goud moes die welvaartbehepte Britte dit eenvoudig alles in besit neem, en soos 70 jaar tevore, was die Boerevolk in die pad. Met al die geslepenheid van eeue se volgehoue intriges en swendelary het die Engelse amptenare begin om die Boere se ondergang beplan. Hulle meesterstrategie was om die jong Afrikanerkultuur te versmoor onder die gewig van Engels. As hulle enigsins gehuiwer het, was dit omdat hulle onseker was oor wat hulle van die Boere kon verwag.

Die Boere was wyd versprei oor die Oranje-Vrystaat en die Transvaal, maar hulle kon ŉ beproewing op die slagveld gewees het. Hulle was omtrent deurgaans bedrewe jagters, gehard, tuis in die veld, vasberade tot anderkant hardkoppig, moeilik om te intimideer…

Die Engelse het verniet gevrees, in een van die vreemdste wendinge in Afrikanergeskiedenis, het Theophilus Shepstone op ŉ dag, karig begelei deur ŉ wag van 20 polisiemanne, Pretoria te perd binnegery en die Transvaal geannekseer. En niemand, nie een van daardie taai, aggressiewe Boere het ŉ vinger gelig om hom te verhoed nie. Die hele volk, verbitterde president en radelose kabinet ingesluit, het in oënskynlike verlamming, ŉ onverklaarbare lamsakkigheid, toegekyk toe die Vierkleur gestryk is en H. Rider Haggard die Union Jack gehys het.

Sewe dekades se ongemak onder die Britse hak en vier dekades se ontbering, stryd, moeite, opoffering en desperaatheid het asof dit as was, in die Pretoriase briesie weggewaai. Die Boere was terug waar hulle so desperaat nie wou gewees het nie: Onder Britse heerskappy.

Die Britte was verstom oor hoe maklik dit gebeur het. Waar was die vuurvreters wat ŉ wilde subkontinent een wawielomwenteling op ŉ slag mak gery en hordes bloedlustige vyande laat wyk het?

Wel, die vuurvreters was besig om te boer, te jag en gesinne te bou. Die bestanddele het nog nie behoorlik uitgerys as ŉ volk nie en hulle was yl verstrooi oor ŉ baie groot gebied. Daar was nie werklik sprake van ŉ staande weermag of selfs ŉ volksmilisie wat groot genoeg was om deur die toue te klim teen die Britse Ryk se ervare, gebreide en getalryke weermag nie. Hierdie is alles goeie praktiese verskoning vir die Boere se sawwe, roemlose oorgawe.

En as hulle gebrek aan kragtige optrede nie volledig, of selfs hoofsaaklik, deur praktiese oorwegings verklaar kan word nie? Vir my, met my kennis van Boere, weliswaar moderne boere, blyk dit dat daar ander elemente is wat eerder dié gebrek aan weerstand verduidelik. Ek dink die Transvaalse Boere van 1877 het verset bloot benede hulle beskou. Ek dink hulle het gely aan wat beskryf kan word as Boerekoelheid.

Hulle was krygers, jagters en temmers van die land. Daar was in hulle staan-voor-die-son-op-en-gaan-slaap-na-donker-roetine en lewensbenadering weinig tyd of geneigdheid tot vermaak of selfbehaaglikheid. Vir meeste van hulle moes politiek na die mees selfbehepte tydverkwisting gelyk het. Dit was, eenvoudig, iets waarop hulle neergesien het. Shepstone se astrante anneksasie was dorpsake en wat op die dorp gebeur, was selde tot voordeel van die plase en hulle Boere. Laat die dorp na die dorp se dinge omsien en die Boere sal ŉ oog op die uitspansel hou vir die beweging van die wolke. Gemeet teen die giere en gunste van die natuur was watter vlag bo die Raadzaal geroer het, van geen werklike belang nie. Politiek, weerstand, samewerking… geheel en al benede ŉ Boer se tyd en aandag. Dit is Boerekoel.

Ek, geen boer wat ek is nie, woon al agtien jaar op ŉ plaas. My bewondering en toegeneentheid jeens ons land se landbouers, is perkeloos. Dis net dat ek nie blind is vir hulle swakhede nie. En ek sien Boerekoel rondom my elke liewe dag. Hierdie Boere het hulle eie kode en daarmee saam nie net ŉ eergevoel nie, maar ŉ bepaalde snobisme. Hulle duld geen swakheid nie. Hulle probeer nie mooipraat met ŉ Jersey-bul nie, want dit help nie, en as jy in die nag oor ŉ witgerypte land moet loop om ŉ pomp af te sit, dan sug en verduidelik jy nie. Jy doen dit want dit moet gedoen word. Dít is landbou en vir lank was dit ook om ŉ land te bou. Die handhawing van die doen-wat-gedoen-moet-word skep ŉ gewoonte om te oordeel tussen wat sterk en wat swak is. ŉ Boer het net ongeduld met swakheid en hulle verbind die dorpslewe alte maklik met swakheid. ŉ Stadsjapie staan nie in die nag op om ŉ koei te help wat sukkel om te kalf nie.

Daar is veral een dorpenaarseienskap waarmee ŉ boer geen geduld het nie: Vrees. Jy kan nie ŉ plaas bou as jy bang is nie; bang vir beeste, bang vir bokke, bang vir slange in die land, bang vir roofdiere, bang vir rowers, bang vir koue, bang vir… wel enigiets nie. En as jy onwillekeurig wél vrees, wel, om Vadersnaam, moet dit net nie wys nie.

Dorpenaars wys hulle vrees en, in hierdie plek en tyd van skielike, brutale doodslag, is die dorpenaar bang om vermoor of verbrysel te word en daarom dra sommige van hulle pistole aan hulle lywe. Ek, na amper twee dekades op die plaas, is een van hulle. Ek dra my tamaaie pistool pal. En ek sien hoe word daarna gekyk.

Daar is hierdie boeregesigsuitdrukking van halfbedekte minagting: Die vermakerige lig van ŉ winkbrou, die opkrul van mondhoeke, die geamuseerde oogwendings. ŉ Boer is bedrewe om dié kyk uit te deel, maar niemand is banger om só aangekyk te word as hy nie. Daarom dra min, heeltemal te min, boere pistole aan hulle. Dis ŉ dorpsding en ŉ boer doen nie dorpsdinge nie. Dis nie koel nie… nie Boerekoel nie.

So dit is my gedagte, sonder bewys maar ook sonder die kans dat iemand die teendeel kan bewys, dat die Afrikanernasie skaars na verrysenis amper in 1877 uitgesterf het weens Boerekoel. Die anneksasie het net vir ŉ raps meer as drie jaar, tot Februarie 1881 geduur. As dit nog vyf of tien jaar langer gehou het, is die kanse goed dat dit Afrikaans noodlottig en onomkeerbaar sou beskadig het. Sonder sy taal sou die Boer ŉ Engelsman geword het, getrou aan Engelse owerhede en aangegryp deur die Engelse kultuur.

Die omvangryke Engelse kultuur was uiters verswelgend. In die Kaap was daar geen teken van verset nie. ŉ Vlammetjie het weliswaar vir Afrikaans gebrand en die volk se oorlewing het al hoe duideliker saamgeval met die worsteling om Afrikaans op die been te kry. Die taalstryd het die oorlewingstryd geword, maar as die Transvaal sou verengels het, is dit te betwyfel dat die Kaap veel langer as kampvegter vir Afrikaans sou uitgehou het. Dit was die latere, meer soliede Transvaal wat Afrikaans geanker en laat oorleef het. Tussen 1877 en 1881 was daar weinig vasberadenheid ter wille van Afrikaans te siene.

Die Boer, sy taal, sy grondgebied en sy staat was pens en pootjies in die sakkie en Brittanje moes dit nog net toeryg. Toe daar nog net ŉ skrefie lig deur die vernouende opening ingeskyn het, het daar, soos dikwels in die Afrikaner se geskiedenis, iets vreemds gebeur en dit het te doen gehad met ŉ wa.

Die Boere het weldra besef dat dit nie lekker is onder die Britse kombers nie. Afrikaners was, verbysterend genoeg, weer vreemdelinge in hulle eie land. Hulle het nou nie juis teen die prikkels geskop nie, maar begin om teen dit te stoot in ŉ proses wat hulle lydelike verset genoem het.

Die Transvaalse leierskorps het ŉ uitweg langs amptelike weë probeer vind met afvaardigings Brittanje toe om by die owerhede te kla, natuurlik met geen sukses nie. Dit help nie jy kla die skerpioen se pote by sy kop aan nie. Die burgers self het begin kriewelrig raak. Net so ongeërg ŉ Boer kan wees, net so hardkoppig kan hy wees as iets op hom afgedwing word. Jy kan met ŉ steekse Boer niks uitrig nie.

Die lydelike verset het aan die Engelse begin skaaf en hoe ongemakliker hulle geword het, hoe meer Boerstemme het opgegaan om die geweer op te neem. Daar was bloedsproei in die lug en die Boere het dit geruik. Die druk vir wapenkonflik het verhewig. ŉ Ontketening was al wat ontbreek het.

Op die ou end was dit die tradisionele wrywingspunt van belasting wat die vlam teen die buskruit gehou het. ŉ Boer, Piet Bezuidenhout, het verseg om belasting te betaal. Die Engelse het met hulle eie soort burokratiese kilheid beslag op sy wa gelê met die doel om dit op te veil. Tydens die veiling het ŉ onthutste klompie Boere onder Piet Cronjé die afslaer verwilder, die wa ingespan en dit teruggesleep na Piet Bezuidenhout.

Die Engelse het hulleself nou onwrikbaar op ŉ kruispad wat links na ellende en regs na mislukking sou lei, bevind. Tree hulle nie op nie, rafel hulle gesag uit. Tree hulle hardhandig op, stoot hulle die Boere nader aan die ontbrandingspunt. Die Boereleiers, Paul Kruger, Piet Joubert en MW Pretorius, het nou weer besef dat die Volk reg is om uiteindelik groot besluite te neem.

Hulle reël ŉ Volksvergadering by Paardekraal en daar verenig die Boere in hulle vasbeslotenheid om die Engelse strop van die nek af te haal, en as vryheid deur die loop van die roer moet kom, nou ja, mag die Here hulle behoed.

Tot vandag toe word die Slag van Majuba met dié straatnaam in Amsterdam, Nederland, gedenk.

Van hier af was Boer en Brit asof op ysterspore teen volle vaart op pad na ŉ botsing. Toe dit uitbreek, het die Boere in ŉ paar kort, vernietigende veldslae, wat ŉ klimaks op ŉ koppie bekend as Majuba bereik het, die Britte verrinneweer en verjaag en hulle onafhanklikheid teruggekry.

ŉ Tydperk van konsolidasie en voorspoed het gevolg. In die Transvaal het ŉ verspreide spul landbouers en hulle taalgenote in die dorpe ŉ sterk saamsnoerende identiteit ontdek en saamgekom as ŉ volwaardige volk met sterk nasionale bande met hulle volksgenote in die Vrystaat en die Kaap. Die wind het vol opgekom in die taal se seile. Afrikaanse koerante het in oplaag en inhoud gegroei en die eerste eksperimente met Afrikaans as skrywers- en digterstaal was rasend suksesvol.

Veral onder die leierskap van Paul Kruger in die Transvaal en M.T. Steyn in die Oranje-Vrystaat is die republieke se staatsadministrasie versterk en onderwys verbeter. Diamante en goud het nuwe voorspoed gebring en kon betaal vir klein, goedtoegeruste weermagte.

Brittanje was egter nog nie bereid om die werk van hulle hande te laat vaar nie. Die nuwe goud- en diamantvelde het hulle net te veel laat kwyl en sowat agtien jaar na Colley se mislukking op Majuba-koppie, het die Ryk ŉ volgende oorlog teen die twee klein republieke bewimpel. Die Afrikaner was nog nooit voorheen deur ŉ ramp van dié omvang en intensiteit getref nie. Na drie jaar se verpletterende oorlog, nadat die vredesverdrag in Melrose Huis onderteken het, was die volk verslaan en verniel met groot dele van die land wat in puin en as gelaat is deur ŉ ongenaakbare en hovaardige vyand.

Verstommend genoeg, te midde van die verdriet en skielike armoede, was dit volk nie moedeloos nie. Sy rug was styf, hy het vorentoe gekyk en die gedeelte trauma van die oorlog het eenheid onder hulle geheg. ŉ Samehorige Afrikaner wat nie net trots nie, maar trotserend is, kan nie onderdruk word nie. Die bestaan van die Afrikaner was in daardie tydperk nie in die weegskaal nie.

Die Britte, bewerig in hulle Pyrrhusoorwinning, het die Boere sulke gunstige vredesvoorwaardes aangebied dat die Afrikaner minder as 50 jaar later die politieke mag in die land oorgeneem en in 1961 die laaste Britse klitse uit hulle hare gekam het tydens Republiekwording.

Deur die loop van die twintigste eeu het die Afrikaner skool gegaan, geleer, gewerk, voorspoedig geword, gelandbou en land gebou en Afrikaans het ŉ volwaardige taal geword: huistaal, moedertaal, dramataal, letterkundetaal, vaktaal, wetenskapstaal, sporttaal, met woordeboeke en spelreëls en woordelyste en ensiklopedieë…

Soos altyd was dit die Afrikaanse taal wat die volk se vuurkolom in die nag was. Solank die volk met mekaar in hulle taal gepraat het, was die Afrikaner onvernietigbaar. Afrikaans was die wekroep in 1880 om Shepstone se anneksasie omver te werp en Afrikaans was die prieel waarteen die volk sterk gerank het toe die oorlog in 1902 geëindig het.

Op 1 Februarie 1990 was die Afrikaner sterker as ooit. Afrikaans is beskerm en versorg en het uitgeswel tot ŉ magtige taal in die mond van miljoene mense. Die Afrikaner het reeds die volgende fase van sy ontwikkeling suksesvol betree. Die landbouer wat die spoorweë en mynwese geskep en beman het, het die staatsadministrateur, polisieman, soldaat, verpleegster en onderwyser geword, en nou ook die geleerde en die bedryfspersoon. Sy ekonomie het die kniehaltering van internasionale sanksies oorleef. Hy het sy vyande buite die landsgrense verslaan en binnelands getem. Op 1 Februarie 1990 was die Afrikaner sterker as ooit. En die volgende dag het F.W. de Klerk oorgegee en die volk aan sy Derde Groot Bestaanskrisis uitgelewer.

Die Eerste Bestaanskrisis was die Britse besetting van die Kaap.

Die Tweede Bestaanskrisis was die Britse anneksasie van die Transvaal.

Die Derde Bestaanskrisis beleef ons nou onder die bedompige gewig van meerderheidsoorheersing. Hierdie Bestaanskrisis het soveel ooreenkomste met die Tweede Bestaanskrisis: ŉ Volk se aandag was te afgelei om homself doeltreffend te verset en hy het onverklaarbaar toegelaat dat alles van hom deur sy vyand ingepalm word. Afrikaans word van alle krippe weggekeer en sy belastinglas word ondraaglik. ŉ Vyandelike pers striem sy goeie dade en na elke opoffering van hom word net nog meer by hom geëis. Indien hy nie sy weg daardeur vind nie, kan die Derde Bestaanskrisis sy laaste wees. En dan verdwyn hy, soos los saad wat opslaan in ander lande waar hulle goeie Aussies, Nieu-Seelanders en Kanadese word, of, in Suid-Afrika opgeslurp in die weereens dominante Engelse kultuur.

Die vorige twee bestaanskrisisse is oorkom deur ŉ Groot Trek en ŉ Groot Oorlog. Wat sal dit verg om die Derde Bestaanskrisis te oorleef?

Groot Trek… maar waarheen?

Groot Oorlog… maar waarmee en teen wie?

Groot Verset?

Swart Maandag. Foto: Heidelberg Nigel Heraut.

Tog was daar flitse van hoop in 2017. ŉ Restaurantgroep het sy bars houding berou toe dit gestuit het teen Boerehalsstarrigheid. ŉ Europese skakelreus het gestruikel toe hy rasseonrus wou gebruik om sy kliënt se misdadigheid te verdoesel. ŉ Maandag waarin honderdeduisende Afrikaners swart aangetrek het, het die swart meerderheid se keel laat toetrek.

So, ja, alle volke moet uitsterf, maar vir eers, hier is wat ons vir die Dood sê: Nie vandag nie!

Brief: Die rubicon wat Afrikaans moet oorsteek

Ek het my al voorheen op Praag se welwillendheid beroep wanneer ek weens sensuur nie toegelaat word om my mening op LitNet te lug nie. Ek hoop ek kan dit hierdie keer weer doen. Op LitNet geniet politieke korrektheid voorkeur bo die bevordering van Afrikaans. Daar is bv ‘n LitNet-rubriekskrywer, Bettina Wyngaard, wat uitstekende Standaardafrikaans kan skryf, soos blyk uit sommige van haar rubrieke. Maar daar is by haar, soos ongelukkig by baie van haar etniese genote, wat Afrikaans betref nie taaltrots of taalgetrouheid nie. In sommige rubrieke gebruik sy doelbewus talle Engelse woorde om in oordrewe mate met Afrikaans te mors. Ek ervaar sulke teks as aanstootlik en vra dan dat LitNet op suiwerder Afrikaans moet aandring. Dit is die soort opmerking wat onpubliseerbaar geag word en waaraan geen gevolg gegee word nie. Polities korrek mag blankes aanstoot gegee word maar nie bruin mense nie. Blykbaar mag niemand in die voorheen benadeelde of nie-wit sektor gekritiseer of tereggewys word nie.

Aansluitend hierby is daar die koestering van Kaaps, wat myns insiens – sonder om te oordryf – tot die ondergang van Afrikaans kan lei. LitNet bevorder Kaaps met ‘n passie. Byvoorbeeld, tans word lesers aangemoedig om dele van die Bybel in Kaaps te vertaal. Instansies soos die Afrikaanse Taalraad (ATR), die Afrikaanse Taal- en Kultuurvereniging (ATKV) en die Afrikaanse Taalmuseum en -monument (ATM) bevorder by voorkeur Kaaps eerder as Standaardafrikaans. Ter regverdiging hiervan word aangevoer dat die meeste sprekers van Afrikaans bruin is en die toekoms van Afrikaans dus van bruin mense afhang. Polities korrek word dus voorkeur aan bruines bo blankes gegee. Maar dit is ‘n politieke keuse wat taalgewys nie sin maak nie omdat Kaaps, anders as Afrikaans, wesenlik ‘n mengeltaal met ‘n groot komponent Engelse woorde is. Kaaps is ‘n taal wat nie op Afrikaanse bene staan nie, maar op sowel Afrikaanse as (blykbaar in toenemende mate) Engelse bene. Kaaps kan nie sonder kennis van Engels verstaan word nie. In daardie sin is dit nie ‘n taal uit eie reg nie maar wesenlik ‘n mengeltaal.

My beswaar is nie gemik teen die nie-Engelse komponent van Kaaps nie. Daar is woorde, uitdrukkings en segswyses in Kaaps wat Afrikaans verryk. Maar die onkritiese koestering van Kaaps in sy geheel veroorsaak dat polities korrek geen voorbrand vir korrekte of suiwer Afrikaans gemaak word nie. Sedert 1994 het die gehalte van Afrikaans onrusbarend agteruitgegaan, by uitstek vanweë die gebruik van onnodige Engelse woorde. Onder die blankes het geradbraakte Afrikaans vastrapplek gekry omdat baie van hulle weens bv ANC-propaganda hulle selfrespek verloor het, insluitende hulle respek vir wat eie aan hulle is, soos hulle moedertaal Afrikaans. Veral ontwikkelde bruin mense het nog nooit in Afrikaanslojaliteit uitgemunt nie. Baie van hulle gee voorkeur aan Engels en in soverre hulle bereid is om Afrikaans te wees, het hulle geen werklike beswaar teen die mengeltaal Kaaps nie. Die minder ontwikkelde bruines is geneig om die voorbeeld van die bruin elite na te volg. In sowel blanke as bruin geledere het geradbraakte Afrikaans in heeltemal te veel gevalle aanvaarbaar, selfs die norm, geword.

Die genoemde Afrikaansinstansies voer nooit ‘n veldtog ter bevordering van taalsuiwerheid nie. Sodra die wenslikheid van taalsuiwerheid geopper word, word met die skynargument vorendag gekom dat geen taal suiwer is nie. Die ergste is dat geen Afrikaanstaal- of letterkundige bereid is om ‘n kruistog vir suiwer Afrikaans én teen Kaaps (in soverre dit Engels is) te voer nie. Dit behoort tog duidelik te wees dat as voorbrand vir suiwer (of nie-Engelse) Afrikaans gemaak word, sowel blankes as bruines tereggewys of gekritiseer word. In so ‘n geval word op hulle almal ‘n beroep gedoen om aan eerbare Afrikaans beslag te gee. Om suiwerder Afrikaans te bepleit, hoef dus nie as polities inkorrek beskou te word nie.

Die situasie waarin Afrikaans hom bevind, is een van die wrange vrugte van die politieke magsoorgawe in 1994. FW de Klerk se foutiewe uitgangspunt was dat hy met terroriste en kommuniste kon onderhandel sonder dat hulle geweld afsweer. Ook dat al die onderhandelaars waardes deel, bv betroubaar is. Vir De Klerk was dit belangrik om hom van sy voorvanger, PW Botha, te onderskei deur nie ‘n sekurokraat te wees nie. Hy het gevolglik die veiligheidsmagte (weermag en polisie) grootliks geneutraliseer en grensbeheer verslap. De Klerk se verwaarlosing van paraatheid het van hom ‘n aanvaarbare gespreksgenoot vir die ANC gemaak. Derduisende opgeleide terroriste het met hulle wapens die land binnegekom. Uiteindelik was De Klerk verplig om grootliks aan die vyand se eise toe te gee. Sy strategie was verkeerd en het katastrofiese gevolge gehad.

Die strategie wat sedert 1994 vir die oorlewing van Afrikaans gevolg word, is insgelyks verkeerd en het reeds katastrofiese gevolge. Alle uitdrukkinge waarin Afrikaans voorkom, bv Kaaps, word sonder meer as aanvaarbaar beskou en aangemoedig. Geen daadwerklike poging word aangewend om suiwer Afrikaans te bevorder nie. Pas het die uitsonderlike egter gebeur toe Rian Cloete, ‘n bruin mens, tot sy eer vir suiwer Afrikaans in die bres getree het. Daarenteen het die blanke Magdaleen Kruger, die hoof van RSG, tot haar oneer geredeneer dat Afrikaans nie korrek gebruik hoef te word nie; dat Afrikaans daar is om bv vermaak te verskaf (Netwerk24, 14 November). As Afrikaans al hoe meer verengels en toenemend in geradbraakte vorm voortbestaan, is dit nie meer ‘n taal uit eie reg nie en is die voortbestaan daarvan eerder ongewens as gewens. Dan is ondergang verkieslik bo oneerbare voortbestaan.

In belang van die behoud van agbare Afrikaans is daar ‘n rubicon wat oorgesteek móét word. Afrikaansinstansies, -taalkundiges en -letterkundiges sal die boodskap moet uitdra dat taalsuiwerheid nie ‘n mite is nie maar daadwerklik bevorder moet word as die voortbestaan van Afrikaans vir ons erns is. Kaaps, in soverre dit Engels is, sal as bondgenoot in hierdie oorlewingstryd ondubbelsinnig verwerp moet word. Alle Afrikaanssprekendes sal moet verenig ter bevordering van ‘n agbare taal wat so duidelik moontlik van Engels onderskeibaar is. Openlike steun vir hierdie standpunt van instansies en individue word ingewag.

Uiteindelik kom ek by die aanleiding vir my skrywe. Op 8 November is Tom McLachlan se verdienstelike artikel, “Oor Afrikaans en sy veelbesproke voortbestaan,” op LitNet gepubliseer. Op dieselfde dag het ek op ‘n myns insiens omsigtige manier daarop gereageer. Na verloop van ‘n week is dit duidelik dat LitNet my mening as onpubliseerbaar beskou. My uitsluitlike oogmerk is om die heil van Afrikaans te bevorder. Vir my is dit duidelik dat LitNet, wat tog seker veronderstel is om Afrikaans te bevorder, ten minste in hierdie geval weens sy voorkeur vir die euwel van politieke korrektheid die ondergang van Afrikaans aanhelp. In die res van hierdie brief word my gewraakte skrywe aan LitNet woordeliks en volledig aangehaal.

“Tom McLachlan is een van die min Afrikaanstaalkundiges wat dikwels in die openbaar vir Afrikaans in die bres tree. Daarvoor het ek groot waardering. Tereg ondersteun hy Standaardafrikaans as dié variëteit waarmee Afrikaans sy toekoms ten beste kan verseker. Ook dat Standaardafrikaans so suiwer moontlik gehou moet word. By uitstek moet Engelse invloed vermy word. Alle variëteite is glo taalkundig gelykwaardig. Dit is ‘n standpunt wat geen spreker aanstoot gee nie. McLachlan vermy ook die sogenaamde eienaarskapkwessie, bv watter groep of individue die grootste bydrae tot Afrikaans gelewer het. Politiek, bv die rol van nasionalisme in Afrikaans, word ook gesystap. Taallojaliteit of (soos Jaap Steyn sê) taalgetrouheid, taaltrots en die selfrespek van sprekers speel ‘n belangrike rol in die behoud van ‘n taal.

“Die tema van hierdie artikel is die voortbestaan van Afrikaans. Suiwer taalkundig en ook na aanleiding van McLachlan se ondersteuning van ‘n (sover moontlik) nie-Engelse Standaardafrikaans durf ons nie toelaat dat die toekoms van Afrikaans van die mengeltaal Kaaps afhang nie. Afrikaans het ‘n toekoms as ‘n taal wat duidelik van Engels onderskeibaar is slegs as uitdruklik teen verkaapsing gewaarsku word. Demografies dra Kaaps die kiem van die ondergang van ‘n Afrikaans wat duidelik van Engels onderskeibaar is in hom om. Die potensieel fatale fout wat sommige Afrikaanstaalkundiges en party Afrikaansinstansies die afgelope twee dekades polities byderwets begaan, is om enersyds die netelige kwessie van Kaaps te vermy (soos in hierdie artikel) of andersyds (en erger) Kaaps te beskou as ‘n variëteit wat help om die voortbestaan van Afrikaans te verseker. Hein Willemse gee duidelikheid oor wat die resultaat kan/gaan wees: “Die bruisende toekoms van Afrikaans … reeds in ons veeltalige stedelike strate soos dié van Kaapstad en sy townships vorm aanneem” (Kaaps in fokus, p 75).

“Diegene vir wie die oorlewing van Afrikaans erns is, sal vir Standaardafrikaans en teen Kaaps kant moet kies en daadwerklik ‘n veldtog vir taalsuiwerheid moet begin voer. Elke Sondagoggend word op RSG beweer: “Dit maak nie saak hoe jou Afrikaans klink nie.” Dit maak saak. Dit is van deurslaggewende belang. Afrikaans moet so suiwer moontlik gepraat en geskryf word anders is sy oorlewing nie die moeite werd nie en is sy verswelging deur Engels onvermydelik.”

— Johannes Comestor

Dan Roodt: Verontengelsing: om aan die Afrikaner se Engelse probleem te ontkom

As ‘n mens na ons geskiedenis kyk, is dit helder dat Suid-Afrika sonder Engelse veel beter daaraan toe sou gewees het. Sonder liberale en/of kommunistiese Engelse wat konstant die swartes teen ons opsweep, sou ons en die diverse stamme rondom ons baie goed klaargekom het. Dit hou selfs vandag nog aan: skakel net soggens Radio 702 aan, en u sal besef dis ‘n suiwer wonderwerk dat ons nie voor die voet deur swartes uitgewis word nie, want dis wat die propaganda wil hê.

Iewers op my rak het ek ‘n boek deur ‘n Ier genaamd T.B. Floyd: The Boer nation’s English problem: The story of a small white nation in Southern Africa and its struggle to exist. Maar dit gaan oor ons geskiedenis, wat min of meer bekend is. Of dalk juis nie! Want daar het mos nou ‘n hele geslag op die skoolbanke grootgeword wat slegs aan Engelse propaganda blootgestel is, en nie eens weet van die Groot Trek of die Vryheidsoorloë nie.

Maar ek is meer begaan oor die hede, die hier en nou. Ek dink nie daar was al ooit ‘n tyd toe Afrikaners so onder Engelse invloed — nee, Engelse oorheersing, Engelse hegemonie — verkeer het as juis tans nie! Luister maar hoe Afrikaners praat: “Ek hardloop my besigheid”; “die show was awesome“; “ons moet die probleem aanspreek”… In die Afrikastyl word geen probleem ooit opgelos nie, jy “spreek hom net aan”. Goeiedag, mnr. Die Probleem, sal u koffie of tee neem? Die enjin is klaar Engels, dis net dele van die bakwerk en die plakker op die agterbuffer wat nog so ‘n bietjie Afrikaans is, of voorgee om dit te wees.

Vergeet van “verlig” en “verkramp”: die enigste twee politieke begrippe wat vandag saak maak, is verengelsing en veral sy teenoorgestelde: verontengelsing. In die vroeë dae ná 1948 het die Afrikaner (in ‘n mate) verontengels. Dis omtrent die enigste tyd in ons geskiedenis dat ons werklik vooruitgegaan het. Die res was maar net oorlewing, die gekreun van die galeislaaf onder die sweepslae van ‘n Engelse lord.

Gepraat van “verlig” en “verkramp”, wat blykbaar deur FW se broer Wimpie uitgedink is, dis so tipies Engels. Dit druip van die snobisme, die neerbuigendheid teenoor die “hairyback Boer”! Wie wil in elk geval “verkramp” wees? Dis ‘n belediging, en Engelse spesialiseer in beledigings, bedek of onbedek. Omdat Engeland ‘n eiland is, hoef sy nog nooit ‘n oorlog op eie bodem te geveg het nie, behalwe miskien teen die Noormanne. Daarom voer sy ‘n woorde-oorlog, ‘n semantiese oorlog. Nodeloos om te sê, het die Afrikaner in die onlangse verlede elke semantiese veldslag loshande verloor. Ons is deur die BBC en die linkse, skynheilige Guardian oorwin. Want, hoe links en marxisties die Guardian-joernaliste ook al mag wees, hulle stuur steeds hul bloedjies na private skole… Die sogenaamde Britse “public schools” wat juis nie openbaar is nie. Dit lees ek onlangs.

Willem de Klerk, die vader van die verlig/verkramp-digotomie, was ‘n Engelsman, net soos sy broer FW wat vir die Engelse hul “multikulturele” droom en Endlösung der Afrikanerfrage bewaarheid het.

Die hele gedoente rondom Zuma en die Guptas irriteer my nameloos. Goed, waarskynlik het hulle geld gesteel of korrupsie gepleeg. Maar hoeveel geld het die Engelse nie al in Suid-Afrika gesteel nie? Want vir elke transaksie wat ‘n swart politikus in dié land pleeg, is daar iewers ‘n Engelse bankier of verkoopsman of swendelaar wat insgelyks sy miljoene sáám verduister. En die arme Afrikaner werk net harder en betaal meer belasting, want sien, “ons probeer net oorleef”. Die galeislawe kreun en smeek om genade.

Die hele Afrikanerelite van ons tyd is so te sê reeds Engels. Al die senior Naspersjoernaliste — wit en bruin — het hul kinders Engels grootgemaak. Dan praat ek nie eens van skepsels soos Max du Preez, Adriaan Basson en Christi van der Westhuizen nie. Eintlik, as mens mooi die logiese gevolge van hul standpunte ontleed, bepleit hulle Afrikanervolksmoord, net soos Julius Malema. Dis net ‘n effense stylverskil.

Maar wat nou van Soliforum, Flip Buys en Kallie Kriel, die volk se “redders” soos hulle hul dikwels voordoen (solank jy ‘n debietorder teken)? Kallie Kriel is meer Engels as Peter Bruce van die Business Day wat omtrent “God Save the Queen” in die stort neurie. Dis vir my interessant dat Kallie na Afriforum as ‘n “burgerregte-organisasie” verwys. Dit klink na ‘n direkte vertaling vanuit die Amerikaanse Engels, “civil rights organsation”, ‘n flou poging om jou as Engels en polities korrek voor te doen. En natuurlik “beveg” Afriforum kliphard “rassisme”! Hoe meer die Engelse media Afriforum as “rassiste” uitskel, hoe harder gaan Kallie Kriel en Ernst Roets soos egte Amerikaanse “kloekserwatiewe” poog om hulle verkeerd te bewys en harder as enige swart Engelsman op rassiste jag te maak. Dis skynheilig, dis Engels.

Sommige Engelse in Suid-Afrika praat net slegter Engels as ander…

Om rassisme te beveg, verteenwoordig vandag die apoteose van Engelsheid. Hier is ‘n videogreep vanaf die BBC waarin ‘n kleurlingtransgeslagpersoon hom of haar (want “sy” dra vroueklere) soos volg oor “die wit ras” uitlaat:

“The uncomfortable truth is that the white race is the most violent and oppressive force of nature on earth.”

As ek terugdink oor my lewe, dan lyk dit asof ek gedurig probeer het om, soos Andries Hendrik Potgieter, van Groot Brittanje en Engelsheid af weg te trek. Ek onthou toe ek jonk was, het ek baie Engelse boeke gelees, maar dit was alles vertalings van Europese boeke. Engels was vir my ‘n manier om van Engels af te probeer wegkom. Toe ek eers Frans kon lees, was dit vir my ‘n groot verligting dat ek nie meer Engels hoef te lees nie. Op my besoeke aan Nederland en Vlaandere het ek ontdek dat ‘n geweldige hoeveelheid boeke uit ander Europese tale ook in Nederlands vertaal is. As dit maar net in Suid-Afrika beskikbaar was, of in die Nasperspublikasies geresenseer en bespreek sou word. Maar ons weet dat Naspers deesdae ‘n Engelse maatskappy is wat hom nie eens aan Afrikaanse publikasies steur nie, wat nog te sê Nederlandse publikasies.

A.H. Potgieter het op 28 Augustus 1841 aan Pretorius geskryf:

“Nou oor die Brit … terwyl u wel my daarom vra, ek wil my in regverdigheid onder geen Brit, nog onder geen moondheid in die wêreld onderwerp nie, en is geen Brit nie en hoop en vertrou dat ek dit ook nooit mag word nie … en wil liewers tien tree voorwaarts gaan as een agteruit.”

Of dit nou die DA of die ANC is, verkeer die hele Suid-Afrika tans onder Engelse regering. Die feit dat die Kaap tans sonder water is, is vir my die grootste grap van almal. In weerwil van hul louwarm Afrikaansheid, het die vorige NP-regering darem nooit ‘n hele provinsie sonder water gelaat nie. Iewers was daar darem Afrikanerbeplanners en ingenieurs wat na sulke dinge omgesien het.

Toenemend word die georganiseerde Afrikaanse kultuur — in die mate waartoe dit nog bestaan — onder kleurlingbestuur geplaas. Ek dink dit pas ook die Engelse. Hulle het nog altyd Afrikaans as ‘n mindere inboorlingkultuur en -taal gesien. Male sonder tal het Engelse teenoor my al na Afrikaans as ‘n “vernacular” verwys, iets wat jy nie in die hof of op universteit behoort te gebruik nie. Die kleurling hunker na Engels soos ‘n hert na waterstrome, as ek die psalm reg onthou. Leon Lemmer het dit elders hier op PRAAG geboekstaaf, hoe elke kleurling wat in ‘n gesagsposisie aan ‘n universiteit of elders verkeer, alles voor die voet verengels.

Terloops, ek dink nie Soliforum het al ‘n enkele hofsaak in Afrikaans gevoer nie; Engels is vir hulle goed genoeg. Maar hulle “veg baie hard vir Afrikaans”!

Wat my betref, het ek my suksesvol verontengels. Hoewel ek hoofsaaklik in Johannesburg tussen Engelse grootgeword het, kon hulle my nooit assimileer nie — anders as menige ander Afrikaner wat na slegs enkele jare se verblyf hier volkome integreer en verengels. Dit klink seker net beter by die werk as jy sê: “Ek het Kosie nou by St. Stithians ingeskryf.”

“Verlig” en “verkramp” was sulke onnosele, klakkelose clichés wat deur die Engelse De Klerks uitgedink is. Of nie eens uitgedink nie, dis so half uit Engels vertaal, soos “burgerregte” of “om jou besigheid te hardloop”. Dis bloot in naam Afrikaans; die denke (of gebrek daaraan) is suiwer Engels: Afrikaners moet beledig word, saggemaak word, daarom noem ons hulle “verkramp” of “reaksionêr” of “konserwatief” of “Calvinisties”, “rassisties”, ens.

Daareenteen is “verontengelsing” ‘n magtige begrip. Dit laat ‘n mens byna terugdeins. Hoe kan ons ons van die empaaier bevry? Of selfs net, soos A.H. Potgieter en die ander Voortrekkers, daarvan wegtrek? Op ‘n stadium toe die polities korrekte Kaapse skrywer Etienne van Heerden nog met my gepraat het, het hy my iewers in ‘n kafee in Kaapstad vertel dat Albie Sachs aan hom gesê het: “English is the language that you breathe, Etienne.” Waarmee Sachs aan hom wou oordra dat Suid-Afrika eintlik nou Engels is en dat alles waarvoor ons voorouers getrek en gestry het eintlik tevergeefs was. Waarop Van Heerden hom geantwoord het: “No, Albie, English is the language that you breathe, not me.”

Verontengelsing, soos ek reeds hier bo gesuggereer het, begin by jouself. Jy moet elke gewoonte, elke gedagte, elke woord wat jy uiter, ontleed om te bepaal of dit nie dalk Engels is nie. Afrikanerskap gaan oor egtheid. In die meeste Noord-Europese kulture, waarvan ons afstam, is egtheid verskriklik belangrik.

Van my studentedae af het ek my van politieke korrektheid en kommunisme probeer bevry. In ons tydvak is die Anglo-Amerikaanse kultuur deurdrenk van politieke korrektheid en kultuurmarxisme. Dis omtrent al waaroor dit gaan: wees swart, wees gemeng, wees gay, wees trans, wees anti-blank. Bowenal: wees dekadent. Saam met die verengelsing van die Afrikaner het ‘n groot stuk dekadensie gekom. Ons het nog nie eens begin praat oor hoe dekadent ons geword het nie. Trouens, vir Naspers en Media24 is dekadensie iets positiefs: hoe meer losbandig, gesuip, bedwelm, verward, verdom die Afrikaner kan raak, hoe beter. Want dan aanvaar ons mos die Engelse oorheersing soveel makliker, nie waar nie?

Moenie ‘n Engelse ontbyt eet nie: dis ongesond! Spek en eier is gif. Bly weg van die Wimpy en die Spur, veral die Spur, die Mugg & Bean en elke Engelse of pseudo-Amerikaanse eetplek.

Ken jy my nou?
Het jy die spieël gesien
en ken jy jou?
Wanneer jy wil vlug
uit die stad wat brand,
dan vlug ek saam
soos ‘n vrou aan jou hand.

Só het NP van Wyk Louw in “Ballade van die bose” gedig. En Engels, veral in hierdie land, is boos. Dis vernietigend. Sekerlik is dit nie toevallig dat die koms van Engeland na die Noorde van die land in die negentiende eeu met volksmoord saamgeval het nie, ewe seer as wat die huidige intense verengelsing weereens met ‘n tweede volksmoord op ons mense saamval nie.

Ons sal van vooraf moet begin. Die postmoderne filosoof by wie ek in Frankryk gestudeer het, Gilles Deleuze, het iewers in ‘n heel ander konteks geskryf: “maak tabula rasa”. Vee die lei skoon. Ons lei is ‘n Engelse lei, vol Engelse woorde en begrippe: “verlig”, “verkramp”, “rassisme”, “laer trek”, en someer. ‘n Engelsman wat in sy belang optree, bevorder menseregte. ‘n Afrikaner wat dit doen, “trek laer”; ons ken dit mos.

Ons moet aan maniere dink om ons te verontengels. Ons voorouers het Afrikaanse skole en kerke begin, die Bybel vertaal en ‘n letterkunde geskep. Ons teer steeds op hul reusebydrae. Maar dis nie meer genoeg nie. Ons sal self veel méér moet doen. Een manier waarna ek reeds verwys het, is ‘n soort geestelike terugkeer na die oorsprong, na Europa. Die feit dat Engeland hom aan die EU onttrek het, is eintlik ‘n bedekte seën vir ons. Dit bring vanself ‘n verwydering tussen die Europeërs en die Engelse mee. Hopelik begin Europa meer selfstandig na Suid-Afrika ook kyk, en nie net deur die bril van die Boerehaat-BBC en –Guardian nie.

Die stryd teen Engels in Suid-Afrika moet na Europa uitgebrei word. Ek verstout my om te sê dat Afrikaans eintlik ‘n beter lingua franca vir Europa sou kon wees as Engels, veral in die huidige identitêre tydvak! Ons taal bevat steeds iets van ‘n oer-Europa, van die Hanse, toe vele Germaanse dialekte ook vermeng en vereenvoudig geraak het. As ‘n mens boeke uit Europese tale, veral Duits, Nederlands, Sweeds, Deens, ens., in Afrikaans begin vertaal, besef jy dit. Afrikaans is ‘n produk van die Nederlandse Goue Eeu, die sewentiende eeu, die eeu van Jan van Riebeeck en 1652. Ons beskik oor ‘n trotse geskiedenis, eeue lank al. Ons moet dit net deur die mis van verengelsing herontdek.

Engeland is besig om, soos onder die bloeddorstige en fanatiese Cromwell, heeltemal kranksinnig te raak. Hulle smyt mense deesdae in die tronk vir polities inkorrekte twiets. Dis die nuwe Sowjetunie. Dit kan gevaarlik wees net om Engeland te besoek, as jy nie die nuwe geloof van politieke korrektheid en kultuurmarxisme aanhang nie. En natuurlik werk die plaaslike Engelse en hul Afrikanermeelopers kliphard om ook van ons land ‘n soort goulag à l’anglaise te maak…

Die keuse is onverbiddelik: óf ons gaan verontengels óf ons gaan omkom.

Leon Lemmer: Die dodemars van die Afrikaner en Suid-Afrika?

Diegene wat daarin belangstel om te weet watter soort mens Nelson Mandela was, kan gerus FW de Klerk (gebore op 18 Maart 1936) se outobiografie, The last trek – A new beginning (London: Macmillan, 1998, xx, 412p) lees. Die boek bied uitstekende insig in die kleinheid en immoraliteit van Mandela se gees. In hierdie rubriek skryf ek egter oor De Klerk. Soos Mandela kon De Klerk nie op sy eie sy outobiografie skryf nie. Dave Steward is eintlik die mede-outeur en die joernalis Alf Ries en De Klerk se kantoorpersoneel het ook gehelp (p xiii). Ten spyte van al die hulp word bv verkeerdelik beweer dat die Vrede van Vereeniging in Vereeniging pleks van in Huis Melrose in Pretoria onderteken is (36).

De Klerk se huistaal is deesdae Engels. Die manuskrip van sy outobiografie is ook in Engels geskryf, wat ‘n aanduiding kan wees van die mate waarin hy homself van Afrikaners vervreem het. ‘n Niggie van De Klerk het die Afrikaanse vertaling versorg. Die teks van sy toespraak van 2 Februarie 1990 het hy oorspronklik nog in Afrikaans geskryf (164). In Namibië, waar Afrikaans veel beter as Engels verstaan word, het De Klerk in 1990 verkies om Engels tydens die onafhanklikheidsplegtigheid te praat (171). Ek gebruik die Engelse uitgawe van De Klerk se outobiografie omdat ek my eksemplaar tweedehands teen R20 gekoop het. In die gebrekkige indeks is daar net twee verwysings na Afrikaans. Heel teen die einde word die hedendaagse “downgrading of Afrikaans” darem genoem (395). Andersins word na Afrikaans eintlik net in die konteks van regse Afrikaners verwys. Daar word oor Afrikaanse kultuur (bv 42, 46) pleks van Afrikanerkultuur (‘n onderskeid wat deesdae ook nie meer deur bv die ATKV gemaak word nie) geskryf. Ná sy roemlose magsoorgawe en ten spyte van sy uiterste verlooptheid verwys De Klerk ironies na “my people, the Afrikaners” (295). Vermelding van sy berugte en grootliks fiktiewe wigte en teenwigte (“checks and balances”), waarvan ons destyds so dikwels gehoor het, kom selde in die boek voor (236, 325).

Die boek is eintlik ‘n selftevrede regverdiging van die blanke politieke magsverlies sedert 1990/94. Terugskouend is dit duidelik dat De Klerk nie net die gevaar in die swart gevaar misken het nie, maar ook die gevaar in die rooi gevaar. Hy het die politieke mag sonder daadwerklike beperkings aan die swartes en kommuniste oorgedra. Hierdie wete is selfs ‘n bron van tevredenheid by De Klerk: “Few heads of goverment could ever have laid aside their high office with a greater sense of accomplishment, regardless of the uncertainties of the future” (xix). Die teks is deeglik en slim (of slu) geskryf en daar word uiteraard – meesal sonder om dit te erken (behalwe in hoofstuk 35) – sterk op nabaat gesteun, bv “I … vowed quietly to myself that I would change all this if I ever became president” (69), maar ook: “With the benefit of hindsight I today believe that we should have given much more attention to the federal option” (109). Hou in gedagte dat die boek in die Mandela-era (1994-1999) tot stand gekom het, dus toe die daadwerklike agteruitgang van die land maar pas begin het. Ek gaan nie De Klerk se lewensloop vertel nie en eerder konsentreer op politieke aspekte van aktuele belang.

De Klerk voldoen aan twee hedendaagse prestige-vereistes. Hy stam af van ‘n Indiese slavin (4) en “my best playmates were the young sons of the black farmhands who worked for my father” (20). By FW was daar toe nog ‘n “strong sense of [cultural] difference” (20). Sy pa, Jan de Klerk, het na bewering ‘n “long and distinguished political career” gehad (11). Jan se suster, Susan, was eerste minister Hans Strijdom se eggenote. Strijdom het vir swaer Jan as ‘n minister aangestel. Dit is destyds (tereg) as nepotisme veroordeel (17). Dat nepotisme uiters gevaarlik, selfs volks- en beskawingsvernietigend kan wees, blyk uit die feit dat FW as gevolg hiervan sy voet in die deur van die politiek gekry het. “I am convinced that he [Jan] would also have supported the reform initiatives that I took during my presidency” (18). FW waag dit gelukkig nie om te beweer dat Hans Strijdom in die nuwe Suid-Afrika tuis sou voel nie. Strijdom se standpunt was immers: “The white man must remain master of the white areas of South Africa” (29). Oor Mandela as staatshoof skryf FW: “My uncle [Strijdom] would never have dreamed that such a development could ever take place or that I would play a major role in bringing it about” (21).

Wat De Klerk as staatshoof gedoen het, is die teenoorgestelde van waarvoor die Nasionale Party (NP) hom histories beywer het. Apartheid in die sin van rasse-onderskeid of -diskriminasie was die tradisionele beleid van Suid-Afrika, tydens Britse kolonialisme en sedert 1910. “Law by law, during my presidency and that of my predecessor, President PW Botha, it had been dismantled” (xv). Afsonderlike ontwikkeling, waarvolgens elke etniese of kultuurgroep self oor sy eie sake beheer uitoefen, was die noodsaaklike voorwaarde vir blanke (insluitende Afrikaner-) selfbehoud. Die vernietiging van sowel apartheid as afsonderlike ontwikkeling het gelei tot meerderheids- (oftewel swart) oorheersing: “the day that many white South Africans had dreaded for centuries” (xvi) – en nie sonder grondige redes nie; “the day that my party, the National Party, had for most of its existence done everything in its power to avoid” (xvi). Maar dít is presies wat De Klerk vermag het.

Die ANC het in 1994 die politieke mag by die NP oorgeneem. Pleks van skaam en veel meer as skaam te wees, spog De Klerk oor die blankes se magsverlies: “It was the moment for which I worked day and night since I became president of South Africa in September 1989” (xvi). “I had never had any illusions that this would be the outcome of the reform process that I began on 2 February 1990” (xvii). “What we did was part of a clear vision and that we were aware of where it would lead us” (101). As dit die waarheid is dat De Klerk hom sedert 1989 of 1990 vir swart magsoorgawe beywer het, was die 1992-referendum oor magsdeling ‘n slenter, dus ‘n skelmstreek, soos ek voorheen uitgewys het (Praag 2.05.2015).

[Robin Renwick, die Britse ambassadeur in Suid-Afrika (1987-1991), het rekord van die gebeure gehou en spreek De Klerk teë. Oor sy gesprek op 20 April 1989 met Barend du Plessis skryf Renwick: “Du Plessis, like his colleagues, including De Klerk, was thinking in terms of power-sharing and certainly not of a transfer of power” (Mission to South Africa: Diary of a revolution, Johannesburg: Jonathan Ball, 2015, 139p; Amazon Kindle $11,39, 1373). Op 10 May 1989 “De Klerk told me [Renwick] that he envisaged a new constitutional body that would be above the existing houses of parliament. The homelands would become part of a federation” (1393). Onder die opskrif “June 1989” skryf Renwick oor FW de Klerk: “His brother, Wimpie [Willem], who was playing a leading role in the private discussions with the ANC, told me he feared that his brother was far too conservative to be a good president” (1432). Op 26 Oktober 1989 het De Klerk aan Renwick gesê “he was not in the business of ‘reforming himself out of power'” (1584). Op 19 Maart 1990 De Klerk “considered the key to be the protection of minority rights … He talked of some form of power-sharing” (1874). Ek het die politieke gebeure destyds nougeset gevolg en glo eerder vir Renwick as De Klerk.]

De Klerk skryf: “In the end they [the blacks] were liberated not by violence … but through peaceful negotiations and compromise” (xvi). In werklikheid toon sowel De Klerk as Niël Barnard (Praag 8 Julie) aan dat geweld ‘n deurslaggewende rol tydens die onderhandelings tot voordeel van die ANC gespeel het; dermate dat daar baie meer (fundamentele) NP-toegewings as die enkele (onbeduidende) ANC-kompromieë was. Hermann Giliomee verskaf in talle opsigte ‘n nugtere perspektief op die verknoeide grondwetlike onderhandelings (Praag 18 Maart).

In sy jeug het De Klerk homself as ‘n “brave defender of the truth” beskou (20). Ook: “I … did not seek popularity” (25). André P Brink (1935-2015), wat saam met De Klerk ‘n student op Potchefstroom was, het ‘n ander siening: “Sy mees opvallende eienskap was ‘n drang om mense ter wille te wees en ‘n bereidwilligheid, selfs ‘n gretigheid, om nogal laag te kruip om dit te bereik” (‘n Vurk in die pad: A memoir (Kaapstad: Human & Rousseau, 2009, p 143-144) en “Hoewel alles in hom en alles in sy verlede in opstand moet gewees het daarteen, was De Klerk geslepe genoeg as politikus om die tekens van die tye en die luim in die land akkuraat genoeg te lees en daarvolgens te handel” (441).

In sy outobiografie skryf De Klerk oor sy rol as minister: “I am by nature a peacemaker” (130). “I increasingly began to play the role of a peacemaker and bridge builder” (81); ‘n brug wat tot die onsaligheid van ‘n swart meerderheidsregering gelei het. “I increasingly took the lead in our internal debates in formulating compromises and in defusing potential crises” (82). “There comes a time when true peace is no longer attainable and the sham peace does more harm than good” (130).

Voor 1990 het De Klerk gesonde politieke insig getoon. “In my perception, our determination to retain the right of white South Africans to rule themselves was not simply a matter of chauvinism. I believed that it was also essential for the maintenance of our physical security and basic freedoms” (38). De Klerk verduidelik soos volg die U-draai wat hy in die politiek gemaak het: “Throughout my life I would share his [my father’s] deep commitment to the cause of Afrikaner nationalism and to the Afrikaans culture, language and heritage. Later in my career I would, however, develop a very different approach to the manner in which Afrikaner interests – together with those of South Africans of all races – could best be accommodated in an inclusive and non-racial society” (12). “I supported apartheid as a young man … how could we all have supported policies that we now regard as unjust and repressive?” (15).

Die NP se “new policy … constituted a 180 degree change in policy for ever away from apartheid, separate development and racial discrimination. The proposed framework accepted the fundamental principles of one united South Africa; one person, one vote; the eradication of all forms of racial discrimination; and the effective protection of minorities against domination. It sought to strike a balance between the ideal of having one nationhood on the one hand, and the reality of our cultural diversity on the other. The new policy framework was accepted by a special Federal Congress of the National Party in Durban in August 1986” (109).

Hier word die lesers van die boek myns insiens ernstig mislei, of die beweerde besluit oor bv een mens, een stem, is destyds nie aan die blanke kiesers gekommunikeer nie. Later dateer De Klerk die NP se aanvaarding van die beleid van een mens, een stem, dalk selfs verder terug: “It was a great pity that the ANC and its allies had opposed all the reform measures that the government had adopted from the end of the 1970s. (In fact, they stepped up their armed struggle after the National Party had already accepted its new vision of a united South Africa with one-man, one-vote.)” (376).

[Op 12 April 1990 het Robin Renwick vir Roelf Meyer gevra “to deal directly with the issue of one person, one vote” (Renwick, Kindle 1968). Op 19 April 1990 “De Klerk made a speech to parliament in which he accepted for the first time the possibility of universal suffrage based on a common voters’ roll … De Klerk continued to reject the notion of ‘black majority rule'” (Kindle 1987). Op 8 November 1990: “The ANC had two demands – the complete scrapping of apartheid and giving everybody the vote” (2264). Volgens hierdie aantekeninge van Renwick kan De Klerk en die NP se aanvaarding van algemene stemreg gebaseer op die beginsel van een mens, een stem, onmoontlik tot 1986 teruggedateer word. Hermann Giliomee skryf: “De Klerk het later aangevoer dat die tussentydse grondwet van 1993 die logiese gevolg was van besluite wat die NP in 1986-87 geneem het. Dié mening moet verwerp word. Die 1986-besluite het wel ‘n gesamentlike stelsel aanvaar, maar binne die raamwerk van verpligte rasseklassifikasie en ‘n onderskeid tussen ‘eie’ en ‘algemene’ sake. Die doel was ‘n stelsel wat versigtig ontwerp moes word om swart oorheersing deur blote getalleoorwig te voorkom” (Die laaste Afrikanerleiers, Kaapstad, Tafelberg, 2012, p 297-298).]

De Klerk sou nooit ‘n ja-stem in die 1992-referendum gekry het met ‘n openlik verklaarde beleid van een mens, een stem nie, want dit sou swart meerderheidsregering geïmpliseer het en nie die beloofde magsdeling nie. Maar hy beweer: “I did not shy away in any [!] manner from the logical consequences of one-man, one-vote in a united South Africa” (230). Dit mag só wees nadat die ANC en die NP-onderhandelaars De Klerk in hierdie posisie ingedwing het. Maar die aanvaarding (eintlik toegewing) van een mens, een stem is aanvanklik nie bekend gemaak nie. Ek het die onderhandelinge destyds toegewyd gevolg en herinner my dat De Klerk in die buiteland was toe hy om kommentaar op hierdie beginsel gevra is. Hy het toe, pleks van daardie gewraakte frase (een mens, een stem) te gebruik, volgens berigte erken dat daar eengekom is dat alle stemme gelyke gewig of waarde sou hê.

Let op hierdie kostelike/tragiese eufemisme: “Our policies … had undergone a fair amount of adaptation since the general election of 1989” (231). ‘n Mens kan byvoeg: ook sedert die 1992-referendum.* “The National Party was in essence a new party as a result of its transformation into a true non-racial party” (232). In die 1994-verkiesing “the National Party’s policy, principles and value system were … strongly marketed” (330-331). Watter beleid, beginsels en waardes het oorgebly waarop tradisionele NP-ondersteuners kon peil trek? Maar De Klerk skryf: “There had throughout been the constitutional continuity for which I and my party had always [!] worked” (291-292). Tog sou die NP uiteindelik amptelik in die skoot van die ANC beland (dus voortgesette kontinuïteit?) en nie in dié van die veel meer nie-rassige Demokratiese Alliansie nie. [* Giliomee skryf: “Die tussentydse grondwet van 1993 was ligjare verwyder van hierdie [1989-]plan van aksie, wat veronderstel was om die party se mandaat te wees” (307).]

In 1996 het die Nasionale Party hoopvol sy nuwe hoofkantoor in Pretoria ingewy (357). “I spelled out our new vision for the National Party that one day, by ourselves or together with others [ie ANC?], under our present name or under some other [ie ANC?], we would once again form the majority” (397). De Klerk het besluit “the National Party should accept a new forward-looking vision” (357). “I made it clear that our first objective was a new political movement of which the National Party would be part, but with the retention of its identity” (363). Watter identiteit?

Op 26 Augustus 1997 het ‘n selftevrede De Klerk sy uittrede uit die politiek aangekondig (364). “I had become an important role model in more than just politics” (367). “I was soon replaced as leader of the National Party by one of our brightest and most articulate young stars – Marthinus van Schalkwyk” (364-365). In 2005, onder Van Schalkwyk se leiding, is die NP – sedert 1997 bekend as die Nuwe Nasionale Party – in die ANC opgeneem, ‘n stap wat ‘n dekade lank (2004-2014) aan Van Schalkwyk ‘n ministerspos in die ANC-kabinet verseker het.

Frederik van Zyl Slabbert skryf dat daar eers tydens die grondwetlike onderhandelings tot meerderheidsregering ingestem (eintlik toegegee) is. Roelf Meyer het “by ‘n kritieke vergadering van die Onderhandelingskomitee die beginsel van meerderheidsregering” aanvaar. “Toe hy dit aan De Klerk rapporteer, sê De Klerk geskok, ‘My God, Roelf, jy het die land weggegee.’ Cyril [Ramaphosa] het my vertel die oomblik toe Roelf dié beginsel namens die regering se onderhandelingspan aanvaar, het hy (Cyril) gevra vir ‘n verdaging van 15 minute ‘sodat ons opsy kon gaan na ons eie kamer en kon uitbars van die lag'” (Duskant die geskiedenis, Kaapstad: Tafelberg, 2006, p 49).

De Klerk skryf: “I came, more and more, to the conclusion that there could be no solution without the removal of all [!] forms of racial discrimination” (97). Terselfdertyd steun De Klerk egter regstellende aksie. Rassediskriminasie was glo die groot euwel in die vorige politieke bedeling. Van ‘n absolute verbod op rassediskriminasie in die nuwe bedeling is daar egter geen sprake nie. De Klerk skryf: “I believed strongly that in multicultural societies the assurance of group security was the key to intergroup peace” (108). Maar geen groepregte word in die nuwe Suid-Afrika erken nie. In die praktyk het die swartes egter weens hulle getalle die groepreg om alle ander groepe te domineer. Daar is tans geen sprake van “the effective protection of minorities and also the prevention of group domination [by blacks]” nie (108). Die kern van De Klerk se visie was “a united South Africa where everybody would have equal rights and opportunities and within which our many minorities would not be threatened or suppressed” (161). Volgens De Klerk sou die finale toets “justice for all South Africans” wees (161); ‘n toets wat De Klerk en kie skouspelagtig gedruip het.

Toe De Klerk op 2 Februarie 1989 as leier van die NP verkies is, “I said that our goal was a new South Africa: a totally [!] changed South Africa which would rid itself of the antagonisms of the past and would be free from domination and suppression, in whatever form” (150). Dit dui op revolusionêre eerder as evolusionêre verandering. Maar De Klerk skryf oor die aanvaarding van die tussentydse 1993-grondwet: “We had succeeded in bringing our country to this historic point through evolution – and not revolution” (291).

(Myns insiens kom die politieke gebeure van 1990/94 neer op ‘n slapgat-toegee-revolusie. Ek voorsien ‘n volgende revolusie: ‘n Gepeupelrevolusie waaraan ook miljoene nie-Suid-Afrikaanse inwoners gaan deelneem en die gedaante van gryp en vernietig sal aanneem; by uitstek van blankes en hulle besittings, maar eintlik ten koste van die land. Die komende revolusie word onder meer gevoed deur die meeste huidige politieke partye, wat met die oog op stemwerwing, gegrond op ons “demokratiese” Grondwet, die idee populariseer dat veral swartes op alles geregtig is waarop hulle aanspraak maak; die euwel van toe-eiening/”entitlement”.)

In die kantoor van De Klerk se direkteur-generaal “were small brass busts of South Africa’s first six prime ministers” (164). Terwyl De Klerk se personeel aan die teks van sy 2 Februarie 1990-toespraak gewerk het, “they politely turned the faces of the busts to the wall. They were pretty sure that Hendrik Verwoerd, in particular, was turning in his grave” (164). Dit dui op De Klerk se absolute breuk nie net met die geskiedenis van die NP nie (“the National Party would have to transform itself” – 191), maar ook met die geskiedenis van Suid-Afrika.

“I knew that my speech would usher in a new era” (165), wat myns insiens die moontlike einde van die Afrikanerdom ingelui het. Aan sy eerste vrou het De Klerk daardie dag (2 Februarie 1990) gesê: “After today South Africa will never again be the same” (165). Ons ervaar die bittere waarheid hiervan iedere dag. Daar sou glo “no more reason for violence” wees (166). Ons ervaar die valsheid van hierdie voorspelling iedere dag. “We had succeeded in dramatically changing global perceptions of South Africa” (168). Ja, maar ten koste van die belange van veral blanke Suid-Afrikaners. Die aanvanklik gunstige buitelandse persepsies oor die nuwe Suid-Afrika het mettertyd al hoe meer ontnugterd en realisties geraak.

Die tragedie is dat De Klerk erken het dat dit “an irreversible process” is “and nobody could predict precisely how it would end” (170). “I knew from the start that the negotiations would be difficult and that their outcome was unpredictable” (173). “A government should have a valid [!] mandate from the voters for the implementation of important policies” (229). Waarom dan voor die 1992-referendum magsdeling aan die blanke kiesers belowe, met eie woongebiede en eie skole, dat niemand sy werk sou verloor nie en dat daar ‘n opvolgreferendum sou wees waartydens die blankes voor of teen die nuwe grondwet kon stem?

De Klerk se allerantwoord is: “I delivered on the undertakings that we gave during the referendum. I sincerely believed that we did” (233). ‘n Volbladsy-advertensie wat die NP die dag voor die referendum in koerante gepubliseer het, het egter as banieropskrif gehad: “As jy bang is vir meerderheidsregering, stem ‘Ja'” (Hermann Giliomee, historikus: ‘n outobiografie, Kaapstad: Tafelberg, 2016, p 271). Het woorde nog betekenis? Wat ons sedert 1994 het, is grootliks ongebreidelde swart meerderheidsregering; nie enigsins effektiewe of noemenswaardige magsdeling nie. Dit is De Klerk wat hiervoor die hoofverantwoordelikheid moet aanvaar.

“The new South Africa was just as much our creation as it was the creation of any other party” (379). “An essential [!] element of our mandate in the election of 1989 and the referendum of 1992 was the concept of power-sharing” (236). “We were satisfied that we had substantially [!] succeeded in achieving the total [!] package that I had spelled out as our bottom line during the referendum … the transitional constitution [1993] was the distillation of the dreams of generations of disenfranchised South Africans. It offered a reasonable [?] assurance of continuing security for others who had traditionally had the vote … we created a basis for good hope for this and for future generations of all [!] our people” (291).

Wat De Klerk gedoen het, is om ‘n groot (en roekelose/katastrofiese) kans ten koste van ‘n eens beskaafde en voorspoedige land en samelewing te vat. “I felt … the government and no one else from our side should determine the timing and direction of the process” (173). In werklikheid is die ANC van die begin af en mettertyd al hoe meer toegelaat om die kitaar te slaan. “I … wondered precisely where all this would end” (172). Chaos, agteruitgang en rommelstatus het geblyk van die resultate te wees. Kortom, ‘n opgedonderde land. Is die nuwe Suid-Afrika ‘n toonbeeld van “responsible reform”? (188). Uitsluitlik regse instansies “claimed that the referendum was the white voters’ last chance to stop wat they called the ‘National Party/ANC alliance from imposing a black government on the country.’ Their campaign was essentially racist, while ours was clearly aimed at a non-racial South Africa in which there would be no [!] form of racial discrimination” (233-234).

Reekse toegewings aan die ANC het hierdie revolusie moontlik gemaak. De Klerk het die mooi klinkende ideale van “peace and justice for all” gehad, “of searching together for mutually acceptable solutions” en “a firm stand against unrest, terrorism and violence” (151). Maar die uiteinde was grootliks onverdiende winste vir die swartes, onder meer weens hulle volgehoue gewelddadigheid, en onregverdigbare, skandalige verliese vir die blankes. Dit is die vrugte van De Klerk se “much more adventurous approach” (161), wat hy herhaaldelik graag ‘n paradigmaskuif (bv 162, 166) of ‘n kwantumsprong (bv 162, 228) genoem het. Dit het geblyk nie bloot die oorsteek van die Rubicon-rivier te wees nie, maar ‘n sprong die afgrond in. “We needed a comprehensive negotiation strategy” (161), maar volgens Niël Barnard het so iets nooit werklik in afdoende mate bestaan nie.

De Klerk het hom as staatshoof so veel moontlik van John Vorster en PW Botha se effektiewe gebruik van die veiligheidsmagte (weermag en polisie) en veiligheidsafdelings, “the securocrat system” (115), gedistansieer. Dit het noodlottige gevolge gehad omdat hy bereid was om met die ANC en die PAC te onderhandel sonder dat hierdie terreurgroepe geweld en kommunisme afgesweer het. Magnus Malan, die minister van verdediging, was spoedig nie meer “an integral part of the negotiation team” nie (176). “I realized that I would no longer be able to keep Magnus Malan and Andriaan Vlok [minister of law and order] in their high-profile security portfolios” (209). Die speelveld was ongelyk: “The security forces were expected to play by the rules while their opponents could, and did, use any methods that they liked” (121).

De Klerk kry ‘n verdere hou teen PW Botha in: “I disliked being part of a system which I believed was undermining the sound principle of full collective responsibility within the cabinet” (116). “In my team there was no place for inner circles and no by-passing the cabinet” (153).* Maar sommige van De Klerk se ministers was dikwels net vaagweg bewus van wat in die onderhandelings gebeur. Niël Barnard vertel dat die ministers wat met bv die ANC onderhandel het, hulle nie genoegsaam aan voorskrifte gesteur het nie en andersins geen afdoende leiding van De Klerk en sy kabinet ontvang het nie. [* Giliomee skryf: “De Klerk het egter nie, soos die reël was, die hele pakket van 2 Februarie [1990] vooraf aan die koukus voorgelê nie” (Die laaste Afrikanerleiers, p 323.]

Die veelgeroemde eerste demokratiese verkiesing in 1994 was ‘n chaotiese klug, maar hierdie feit word baie selde genoem. Onder die leiding van Johann Kriegler was dit in talle opsigte ‘n volslae gemors. Daar was geen kierserslys nie. Alle volwasse Suid-Afrikaners kon stem, maar baie minderjariges en nie-Suid-Afrikaners het ook gestem en talle is toegelaat om meer as een stem uit te bring. Die verkiesing was nóg vry, nóg regverdig. “There was simply no possibility of reconciling the ballots in boxes with the number of ballots that had been issued to presiding officers” (334). Die politieke partye het na bewering onderling ooreengekom oor hoeveel stemme elk gekry het, maar De Klerk ontken dit. Daar was “allegations that, confronted with the virtual collapse of the vote counting process, the major parties had secretly agreed on a result by sufficient consensus. There is no [!] truth in these allegations” (336).

“I am convinced that as many as a million illegal votes might have been cast and allocated to other parties” (335). “We had little choice but to accept the outcome of the election in the interest of South Africa and all [!] its people” (336). Die verkiesing “represented the realisation of the vision that I had spelled out in Parliament on 2 February 1990” (334). “The last trek had ended” (341). Diegene wat weens De Klerk se inisiatiewe verplig gevoel het om die land te verlaat, is egter baie meer as dié wat voorheen binne die land rondgetrek (bv die Groot Trek) of uit Suid-Afrika padgegee het (bv ná die Anglo-Boere-oorlog), maar die huidige grootskaalse emigrasie word blykbaar nie deur De Klerk as ‘n trek gereken nie. Hierdie trek aan die einde van die 20ste en begin van die 21ste eeu het veel meer smart as al die vorige trekke tesame opgelewer, maar hiervoor voel De Klerk blykbaar vere. Blankes wat deesdae weens blatante rassediskriminasie vir die eerste keer in die geskiedenis van Suid-Afrika in die openbaar staan en bedel, skeel hom seker ewe min.

De Klerk se beloofde magsdeling het in die praktyk grootliks algehele oorgawe aan swart mag geword. Hierdie uitkoms beskou hy nie as die grootste mislukking van sy katastrofiese onderhandelings nie. Hy dink nie aan die lot wat alle blankes en hulle nageslagte weens sy toedoen getref het nie. Hy dink eerder aan diegene, veral blankes, wat deel van die staatsopset was en deur die swartes van oortredings beskuldig kan word: “The manner in which we dealt with the question of amnesty was probably our greatest failure during the negotiating process” (289).

Terugskouend aan die einde van sy boek is daar steeds geen werklike verootmoediging by De Klerk oor sy gruwelike verbrouing nie. “I … remain convinced that all the most important decisions that the National Party and I took since 1989 were necessary and in the best interests of all [!] South Africans – including my own people. I would once again accept co-responsibility for the National Party’s decision to make a total break with the policy of separate development and to accept a new vision. I would still have worked for a united South Africa with a single citizenship, a one-man-one-vote franchise, and the abolition of all forms of discrimination on the grounds of race and colour … I would … once again say yes to both the interim and final constitutions … I would once again … accept the result of the 1994 election” (386). “I still believe that the final package … was much closer to our opening positions than it was to those of the ANC … the new constitution could hardly have given individuals and minorities fewer rights than those that they now enjoy [!] in terms of our new constitution” (388). Dus, alles is wel omdat alles na bewering goed geëindig het.

Daarna krabbel De Klerk ‘n bietjie terug. “My greatest disappointment in the constitutional field relates to our lack of success in producing a power-sharing model suited to the needs of our complex nation … The majoritarian reality which has now, to a certain extent, been thrust on us contains the clear threat of the kind of racial domination which must be avoided at all costs” (389). Dit moes vóór 1994 voorkom gewees het.

Hierna neem sy ego weer beheer oor: “The reality is that despite all our problems we are in a far better position now than we would have been had we failed to act as we did. I maintain that we have substantially [!] delivered on our referendum promises” (389). “After generations, whites have been freed from the defensive laager in which they had for centuries been confined” (390); daardie laer waarin Afrikaners baie veiliger as tans gevoel het. “We finally crossed the Rubicon” (390), wat vir blankes kan blyk die doodsrivier, die Styx, te wees. De Klerk noem sagkens: “There is disillusion over the perceptions that whites are no longer really welcome in the new South Africa unless they conform with the ANC’s model” (395). Kortom wil hy egter hê dat ons ons sterre moet dank vir iemand soos FW de Klerk.

Tydens die 1994-verkiesing het talle bruines en Asiate valslik beweer dat hulle vir die eerste keer kon stem. In werklikheid het die Driekamerparlement sedert 1984 (95) aan hulle reeds ‘n dekade lank die geleentheid gebied om beduidende inspraak in hulle eie sake te hê; eintlik kan erkenning van hulle selfbeskikking tot 1977 teruggedateer word (83). “I was … enthusiastic about the underlying principles of selfdetermination for whites, coloureds and Indians, with regard to their so-called [?] own affairs … the development of cultural self-determination was increasingly accepted in multicultural societies” (95). Die waarheid is dat die huidige politieke opset, wat al hoe meer deur die toenemend radikale swart meerderheid oorheers word, inspraak van ‘n minder effektiewe aard aan blankes, bruines en Asiate bied as wat in die vorige grondwetlike bedeling die geval was.

Ons as blankes kan dus nou met dieselfde mate van waarheid as die destydse bruines en Asiate beweer dat ons geen (effektiewe) stemreg het nie. Die meeste nie-swartes (blankes, bruines en Asiate) sou myns insiens nooit tot hierdie bedeling ingestem het as hulle vooraf volledig daaroor ingelig is nie. “Ironically, in recent discussions, coloured and Indian leaders have told me that their communities had far more political clout under the ‘tricameral’ constitution then than they now have in the new one-man-one-vote system” (96-97).

‘n Uiterste vorm van demokrasie is aan ons opgedring, waarin daar geen minderheidsregte is nie; anders as in bv Amerika waar swartes ruim minderheidsregte, insluitende bevoordeling bo blankes, geniet. Suid-Afrikaanse blankes het in veel groter mate as bruines en Asiate politieke mag ingeboet. Blatante oneerlikheid teenoor al hierdie nie-swart kiesers is myns insiens een van die prominentste kenmerke van die grondwetlike proses van 1990/94. Maar De Klerk verseker ons: “I had no appetite for the dark side of politics” (64) en “I had committed myself to open and unassuming leadership” (88). Dit kom van iemand wat glo weet van die “critical importance of good and effective communication” (105).

De Klerk gaan deesdae voort om die fabel te verkondig dat die nuwe Suid-Afrika vir almal beter as die ou Suid-Afrika is. Soos Leon Wessels dit stel: “Alle Suid-Afrikaners se regmatige aspiraries word in die Grondwet vervat” (Vereeniging: Die onvoltooide vrede, Kaapstad: Umuzi, 2010, p 270). Daar is steeds geen verootmoediging by De Klerk nie. “Looking back, I have no regrets” (Biznews 15 September). Soos gebruiklik kom hy met die fopspeen van “upholding the Constitution,” asof dit ‘n onfeilbare bron van saligheid in die nuwe Suid-Afrika is, terwyl hy weet dat elke woord wat daarin staan verswelgbaar is. Daar is in elk geval ‘n valsklank in De Klerk se huidige koestering van die Grondwet, want Wessels vertel: “Voor die stemming vir die aanvaarding of verwerping van die konsepgrondwet op 8 Mei 1996, flankeer FW openlik met die gedagte om teen die Grondwet te stem” (279). Maar De Klerk het weer toegegee en die NP-koukus “beweeg om vir die Grondwet te stem” (281). NP-stemme teen die Grondwet sou immers neerkom op erkenning dat die NP-onderhandelaars tydens die grondwetlike onderhandelings drooggemaak het. “Mit der Dummheit kämpfen Götter selbst vergebens” (Friedrich von Schiller).

Historici sal hopelik anders oor De Klerk, Wessels en diesulkes oordeel. Hulle kan gerus ernstige aandag skenk aan wat die vader van historici, Herodotus, reeds in die 5de eeu vC geskryf het. Oor moontlike Griekse oorgawe aan die Perse het hy gesê: “There is Greekness, being of the same blood and language, and having shared shrines and rituals of the gods, and similar customs, which it would not be right for the Athenians to betray” (Nicholas Ostler, Empires of the word: A language history of the world, London: HarperCollins, 2005/2010, 640p; Amazon Kindle $6,83, 3936).

Wat in 1990/94 gebeur het, is glad nie in pas met die Afrikaner se geskiedenis nie. ‘n Klein groepie Afrikaanssprekendes het hedendaagse Afrikaners en hulle nageslag uit ‘n (leefbare) toekoms in Afrika verneuk. Dit is nie soseer weens immoraliteit nie. Dit kan grootliks aan onbekwaamheid en ‘n gebrek aan insig toegeskryf word. Die eindresultaat was en is verraad. Bokkespronge kan nie die werklikheid of die waarheid verander nie.

Leon Lemmer: Politieke oorverligtheid en ware verligtheid

In sy outobiografie skryf FW de Klerk: “The tensions within the [National] Party were reflected in a growing debate in the Afrikaans newspapers which strongly advocated reform and campaigned for a new approach. Already, during 1966, my brother, Dr Willem de Klerk, who was then a professor at the University of Potchefstroom, made a speech that sparked off a major national debate. In his speech he divided the white population, but more specifically the Afrikaners, into three groups: the verligtes or enlightened group, who were inclined to over-hasty and ill-considered change; the verkramptes, literally the cramped people, who opposed every form of change; and then the positive, balanced group who accepted the necessity of change, but who wanted to promote ordered and goal-oriented change. The speech was seized on by the media and the last category very quickly disappeared from the debate. Only the verligtes and the verkramptes remained. The verligtes were regarded as being good and progressive and the verkramptes were seen as being antiquated and unacceptable. The newspapers had a field day hanging the two labels around the necks of leading politicians” (The last trek – a new beginning: the autobiography, Londen: Macmillan, 1998, p 79).

Die Afrikaanse gedrukte of hoofstroom-koerante (deesdae is sodanige koerante uitsluitlik dié van Naspers/Media24) het destyds politieke hervorming fanaties bepleit; dermate dat hulle, soos die Engelstalige koerante, die publiek op groot skaal oor die verloop van die grondwetlike onderhandelings en die soort samelewingsopset waaroor ooreengekom is, mislei het. Ek het al by verskeie geleentheid ‘n oproep gedoen dat oudredakteurs soos Ton Vosloo en Hennie van Deventer die publiek eerlik moet inlig oor die politiek-ideologiese kartelvorming waaroor hulle in die geheim ooreengekom het. Ná aftrede lewer hierdie oudredakteurs graag kommentaar oor ‘n groot verskeidenheid onderwerpe ten einde ‘n bietjie langer te probeer baai in die gloed van hulle eertydse aansien of belangrikheid. Maar die verskaffing van inligting oor die genoemde kartelkonkelry word soos gif vermy. Hulle aanvaar nie openlik mede-verantwoordelikheid vir die negatiewe gevolge van die 1990/94-ramp nie.

Dit was baie maande ná die aanvang van Jacob Zuma se presidentskap dat in die Afrikaanse en ander koerante begin is om Zuma en die ANC-regering daadwerklik te kritiseer. Tydens die Nelson Mandela-era (1994-1999) het dit ten alle koste om die bevordering van versoening gegaan. Kritiek op swart politici en sommige van hulle se terroristiese verlede is (feitlik) nooit gepubliseer nie. In die Thabo Mbeki-era (1999-2008) is gepubliseerde kritiek grootliks tot twee sake (MIV en Zimbabwe) beperk. Dat polities “korrekte” sensuur steeds springlewendig op Netwerk24 is, weet diegene wat daar kommentaar probeer lewer wat nie byderwets genoeg is nie.

Soos FW de Klerk tereg aandui, is broer Willem se drievoudige onderskeid spoedig tot twee verskraal. Voortaan was jy óf verlig óf verkramp. Daardie twee terme dien dus as etikettering en stereotipering. In die nuwe Suid-Afrika is feitlik net verligtheid in die pers en in die openbaar aanvaarbaar. In die praktyk beteken verligtheid dat voorkeur aan die belange van swartes bo dié van blankes gegee word. Verkramptes word oordrewe gekarakteriseer as diegene “who opposed every [!] form of change.”

Die rede waarom FW de Klerk die derde moontlikheid noem, is omdat hy homself aanvanklik tussen hierdie twee uiterstes geposisioneer het. Hy maak dus daarop aanspraak dat hy positief en gebalanseerd is. Maar hy het nie daarin geslaag “to promote ordered and goal-oriented change” nie. Die jare 1990/94 en daarna was chaoties en die roemlose oorgawe aan swart mag kon uit die oogpunt van die blankes en Westerse beskawing kwalik ‘n trotse of eerbare doel gewees het. FW de Klerk het dus in die ongunstige sin van die woord ‘n verligte geword, dus iemand “who inclined to over-hasty and ill-considered change.” Erger, hy was nie net tot radikale verandering geneig nie; hy het dit gekonkretiseer tot ons onverkwiklike, revolusionêr-veranderde, daaglikse werklikheid. Die blankes wat hierdie politieke veranderings aan ons opgedring het en die blankes wat ons huidige onbehaaglike situasie aanprys, noem ek oorverligtes.

Sedert 1966 word verligtheid in Suid-Afrika feitlik net in hierdie politieke sin gebruik. Dit is uiters beperkend. Willem de Klerk het nie die term of die begrip “verligtheid” uitgevind nie. In die konteks van Europa word die betitelling “Enlightenment” of “Aufkläring” reeds lank gebruik om ‘n bepaalde periode of geestesstroming te karakteriseer. Die blote begrip “verligting” in die sin van bv enersyds die liggaamlike of emosionele ontslae raking van iets en andersyds die geestelike bevryding of verheldering danksy nuwe idees, is seker baie ouer as die benaming van daardie era. In die geestelike konteks lei hierdie ontlading, hierdie lig wat blink nuwe idees versprei waar daar duisternis was, tot ‘n tydelike maar redelik stabiele of geykte verstekstandpunt, wat Thomas S Kuhn (1922-1996) ‘n paradigma genoem het (The structure of scientific revolutions, 1962/1970, 219p).

Oor die natuurwetenskappe skryf Kuhn: “In the early stages of the development of any science different men confronting the same range of phenomena, but not usually all the same particular phenomena, describe and interpret them in different ways. What is surprising … is that such initial divergences should ever largely disappear. For they do disappear to a very considerable extent and then apparently once and for all. Furthermore, their disappearance is usually caused by the triumph of one of the pre-paradigm schools, which, because of its own characteristic beliefs and preconceptions, emphasized only some special part of the too sizable and inchoate pool of information” (p 17).

Die skeppingsparadigma is in die natuurwetenskappe met dié van die oerknal en biologiese evolusie vervang. Hierdie nuwe paradigmas slaag egter nie daarin om alles bevredigend te verklaar nie, bv die oorsaak van die oerknal en die oorgang van nie-lewe tot lewe. Waarom dan hierdie paradigmaverskuiwing, hierdie redelik algemene aanvaarding van ‘n nuwe paradigma? Kuhn antwoord: “To be accepted as a paradigm, a theory must seem better than its competitors, but it need not, and in fact never does, explain all the facts with which it can be confronted” (17-18).

In die politiek sou ‘n mens kon sê dat Suid-Afrika tydens die Britse koloniale bewind, asook in die twee Boere-republieke, en daarna tot in die begin van die jare negentig rassesegregasie as politieke paradigma gehad het. In die 1980’s het ernstige vermurwing egter intree. FW de Klerk roem daarop dat hy op 2 Februarie 1990 die paradigmaskuif (p 162, 166) na rasse-integrasie gemaak het; ‘n absolute breuk met feitlik ons hele voorafgaande geskiedenis. Daarom is sy ingrypende koersverandering ‘n toonbeeld eerder van revolusie as evolusie. In hierdie proses is verkramptheid, wat in rassesegregasie vergestalt is, met verligtheid, wat in rasse-integrasie uitdrukking vind, vervang. Terselfdertyd is die blanke politieke bewind met ‘n swart regering vervang.

Die verligtheids- of integrasieparadigma is soortgelyk aan die verkramptheids- of apartheidsparadigma deurdat net sekere verskynsels in ag geneem word. Die verkramptes gee voorkeur aan die belange van blankes terwyl die verligtes die belange van swartes voorop stel. Albei benaderings ly aan selfopgelegde beperkings. Om die probleem te probeer oplos, is eerder ‘n kwalitatiewe as ‘n kwantitatiewe benadering die beste. Wat oënskynlik verkieslik is, is nie om die (skynbaar) beste belang van die meerderheid inwoners na te jaag nie, maar eerder om sorg te dra dat Suid-Afrika ‘n voorpoedige en vooruitstrewende land is. Tydens rassesegregasie was Suid-Afrika ongetwyfeld ‘n doeltreffender, ordeliker, korrupsievryer, meer beskaafde, ens, samelewing.

Die Europese Verligting was kenmerkend van die 18de eeu en word soms die “Age of Reason” genoem ten einde dit te onderskei van die Romantiek van die 19de eeu waarin sterk op die gevoel en intuïsie gesteun is. Hierdie verligting/verheldering van die gees is moontlik gemaak deur op die mens se verstandelike vermoëns te steun. Die gebruik van die mens se rede/verstand het insig moontlik gemaak. Die ideaal was die volle verstaan van ‘n situasie en uiteindelik van die (sintuiglike) werklikheid in sy geheel. Hierin speel wetenskaplike kennis ‘n deurslaggewende rol.

Ek het duidelikheidshalwe ‘n skerper veralgemenende onderskeid tussen die Verligting en die Romantiek gemaak as wat streng gesproke geregverdig kan word, want sowel die rede as emosie speel ‘n rol in iedere mens se lewe. Die onderskeid is dus meer ‘n kwessie van oorwig of waar die klem geplaas word. By ‘n verligte mens speel die rede die dominante rol. Die volle rasionele verstaan van die werklikheid bly die ideaal en is nog nie (naasteby) bereik nie. Die beperkinge waaraan die mens se rede onderhewig is, behoort liefs ruiterlik erken te word.

Willem de Klerk het die twee terme, verlig en verkramp, gekies nie om bloot twee politieke standpunte te onderskei nie, dus feitelike inligting oor te dra nie, maar ook om mense emosioneel ten gunste van verligtheid (waaraan hy voorkeur gegee het) en teen verkramptheid te beïnvloed. Soos die mens het hierdie terme dus sowel ‘n rasionele as ‘n emosionele dimensie.

Die punt waarby ek wil uitkom, is dat bv polities regses, reg(s)denkendes of behoudendes, wat in die nuwe Suid-Afrika as verkramptes verguis word, ingevolge ‘n breër vertolking van verligtheid (dus verligtheid as rasionaliteit) veel meer verlig/verhelder kan wees as diegene wat ek hier bo as polities oorverlig gekarakteriseer het. Dit word deesdae in blanke geledere algemeen erken dat regses veel meer realisties die aard van die nuwe Suid-Afrika voorspel het as die linkse oorverligtes. Dit kan myns insiens aan die klinies-rasionele benadering van regses toegeskryf word omdat hulle hulle nie laat mislei het deur emosionele argumente oor benadeling, uitbuiting, onreg, ongeregtigheid, skuldgevoelens, verskoningvraery, immoraliteit, ens, nie; ook nie deur irrasionele argumente oor bv gelykheid en eendersheid waar ongelykheid en verskille (bv in geletterdheid) wesenlike hiërargieë daarstel nie.

Onderskrywing van my breër vertolking van verligtheid is te kry in die geskrifte van die Duitse filosoof, Immanuel Kant (1724-1804), wat algemeen beskou word as een van die begraafdste en invloedrykste filosowe. In sy 1784-essay, “What is enlightenment?” (die volledige vertaalde teks is op die internet beskikbaar), bied Kant ‘n heldere verduideliking van hierdie begrip. Sy opstel is net drie bladsye lank. In die eerste paragraaf som Kant die kern van sy betoog soos volg op:

“Enlightenment is man’s release from his self-incurred tutelage. Tutelage is man’s inability to make use of his understanding without direction from another. Self-incurred is this tutelage when its cause lies not in lack of reason but in lack of resolution and courage to use it without direction from another. Sapare aude! ‘Have courage to use your own reason! – that is the motto of enlightenment.”

Dus, ‘n mens moet ontslae raak van die voogdyskap of onmondigheid waarmee jy jouself kan opsaal. Jy moet die moed hê om self dinge te probeer verstaan pleks van sonder meer die menings van andere te aanvaar en hulle na te volg. Waarteen Kant dit dus het, is geestelike, spesifiek intellektuele, luiheid. Moenie ‘n slaafse navolger wees nie. Dink vir jouself. Gebruik jou verstand. Jou intellek is die beste middel wat jy het om dinge te verstaan. Om self te dink, beteken nie dat jy nie van ander standpunte kennis moet neem nie. Neem verkieslik kennis van talle standpunte maar besluit dan so onafhanklik en rasioneel moontlik self wat jou standpunt is. (Terloops, dít is die kern van akademiese vryheid, wat in die nuwe Suid-Afrika in groot mate nie meer aan ons universiteite bestaan of geduld word nie.)

In sy tweede paragraaf brei Kant uit op bostaande eerste paragraaf: “Laziness and cowardice are the reasons why so great a portion of mankind, after nature has long since discharged them from external direction (naturaliter maiorennes), nevertheless remains under lifelong tutelage, and why it is so easy for others to set themselves up as their guardians. It is so easy not to be of age. If I have a book which understands for me, a pastor who has a conscience for me, a physician who decides my diet, and so forth, I need not trouble myself. I need not think, if I can only pay – others will easily undertake the irksome work for me.”

Toegepas op ons huidige situasie kan ‘n mens sê: Moenie toelaat dat bv Max du Preez vir jou voorskryf wat om van Afrikaners of Afrikaans te dink nie, net so min as wat Leopold Scholtz jou mening oor bv Donald Trump behoort te bepaal. Moenie toelaat dat propaganda van die politici en die hoofstroom-inligtingsmedia jou breinspoel nie. Alle lees- en kykstof moet rasioneel-krities benader word; ook Leon Lemmer se rubrieke. Intellektuele vermoëns verskil maar hulle hoef enersyds nie agteruit te gaan nie of andersyds staties te wees nie. Elkeen kan ‘n poging aanwend om sy intellektuele vernuf deurlopend te verbeter.

Kant skryf: “If we are asked, ‘Do we now live in an enlightened age?’ the answer is, ‘No,’ but we do live in an age of enlightenment … the obstacles to general enlightenment or the release from self-imposed tutelage are gradually being reduced … Men work themselves gradually out of barbarity if only intentional artifices are not made to hold them in it.” Realistiese vertroue in rasionaliteit, dus in verligting of verheldering in die breë sin, is die grondslag vir ‘n sinvolle benadering tot die werklikheid, insluitende ons huidige onverkwiklike politieke werklikheid.

Leon Lemmer: Die geskiedenis van ons ondergang

Twee jaar gelede is die volgende boek van Niël Barnard gepubliseer, Geheime revolusie: Memoires van ‘n spioenbaas (Kaapstad: Tafelberg, 2015, 289p, R250; Amazon Kindle $23,75). In Junie vanjaar het Barnard se opvolgboek verskyn, Vreedsame revolusie: Uit die enjinkamer van die onderhandelinge (Kaapstad: Tafelberg, 2017, 328p, R280; Amazon Kindle $23,34). Albei is ook in Engels as gedrukte en as e-boeke beskikbaar. Die woord “revolusie” kom in albei boektitels voor; nie net om die sensasionele advertensiewaarde daarvan nie, maar ook om die radikaliteit van die veranderings, wat mandaatloos aan ons opgedring is, tuis te bring. Maar Barnard saboteer self hierdie titel wanneer hy beweer: “Suid-Afrika het sonder ‘n revolusie vrede bereik” (p 269). Meer gepas word dit ‘n onderhandelde (myns insiens eerder oorgawe-) revolusie genoem, bv in die titel van Allister Sparks se 1995-boek, terwyl vrede (in die sin van ‘n nie-gewelddadige samelewing) ons steeds ontwyk. Oor baie van die gevolge van die onderhandelinge is die publiek, weens die samespanning van die betrokke politici en die inligtingsmedia, maande en selfs jare lank in die duister gehou. Die woord “geheime” in die titel van die eerste boek is dus heel vanpas.

Die woord “vreedsame” in die titel van die tweede boek is egter heeltemal onvanpas. Dit is ‘n gewilde valsheid om die magsoorgawe vreedsaam te noem. In werklikheid het die ANC, omdat hy nie verplig is om geweld af te sweer nie, onderhandelinge gevoer terwyl hy deurlopend buitensporige geweld gepleeg het ten einde die een toegewing na die ander van die patetiese Nasionale Party-onderhandelaars af te dwing. Hierdie verraderlike tweestroomaksie is in 1990/94 onder die leiding van Nelson Mandela gevoer. Met die frase “vreedsame revolusie” onderskryf Barnard dus by implikasie die polities byderwetse siening dat Mandela eerder ‘n vredesikoon as ‘n geweldenaar is.

In werklikheid het Mandela begin om vrede en versoening te bepleit eers nadat die ANC in sy (bose) doel om die politieke mag te bekom, geslaag het. Maar Barnard spreek nogeens sy boektitel teë: “Vandag dink baie mense blykbaar dat die Suid-Afrikaanse skikkingsproses heel vreedsaam en ordelik verloop het. Niks is verder van die waarheid nie. ‘n Legio geweldsaanslae uit alle oorde het die land oor die ganse tydperk geteister. Volgens sommige berekeninge het sowat 14 000 mense sedert die middel van 1990, toe onderhandelinge begin het, tot [die verkiesing op 27] April 1994 in politieke geweld omgekom” (57).

Oor die verloorsituasie van Afrikaans in die nuwe opset het ek onlangs geskryf: “Hoe die Nasionale Party-Broeders Afrikaans verloën het” (Praag 13 Junie). Oor Barnard se eersgenoemde boek het ek destyds onder die volgende opskrif geskryf: “Die eienaardige ondergang van blanke politieke mag in Suid-Afrika” (Praag 2.05.2015). Daarvolgens was die referendum van 17 Maart 1992 ‘n slenter; dat De Klerk & kie toe reeds geweet het dat dit nie om effektiewe magsdeling gaan nie maar om magsoorgawe. Ek het laasgenoemde rubriek pas herlees om my geheue te verfris en beveel hoogs beskeie aan dat Praag-lesers dieselfde doen. Dit is ‘n verwikkelde bespreking wat ek nie hier bevredigend kan opsom nie.

Die res van hierdie rubriek handel oor Barnard se jongste boek. Ek skenk egter slegs aan enkele aspekte aandag en herhaal nie wat ek voorheen oor bv die breë konteks van ons 1990/94-ondergang geskryf het nie. Daar is ook die deurslaggewende rol wat die ANC se gelieg en bedrieg, met Mandela aan die spits, oor die Boipatong-slagting (17 Junie 1992) in die magsoorgawe gespeel het. Ek het onlangs hieroor geskryf, wat Barnard se kommentaar insluit (Praag 18 Junie), sodat dit ook nie herhaal word nie.

In die voorwoord skryf Albert Grundlingh, ‘n historikus wat daarvan hou om polities byderwets te wees, dat Barnard ‘n “onverbloemde binneblik” en ‘n “volronde beeld van komplekse verwikkelinge” bied, maar dat die outeur ook krities oor sy eie rol is (13). Myns insiens is Barnard in sy geheel hoogs ingenome met wat hy as hoof van die Nasionale Intelligensiediens (NID) en van 1992 af as direkteur-generaal van Staatkundige Ontwikkeling gedoen het. Hy skaar hom nogal uitgesproke aan die kant van die staatsamptenary wat die politici op die “regte” pad probeer hou het. Daarteenoor het FW de Klerk ‘n “obsessie [gehad] om amptenare op hul plek te hou en politici se soewereine gesag te handhaaf” (41). “Dit bly een van die groot skynheilighede van die politici dat hulle hul aangematig het om uit hul beskermde posisies oor die lot van amptenare te beslis wat hul opdragte uitgevoer het” (95).

Van die dinge wat my deurgaans tydens die lees van die boek gehinder het, is die verhewe voetstuk waarop Barnard die NID plaas en die luukses wat hierdie amptenare hulleself ten koste van die belastingbetalers veroorloof het. Byvoorbeeld, na sekerlik ‘n duur aandete en drank met ANC-kamerade in Switserland (een van die duurste lande ter wêreld) het Barnard “in die vroeë ure … ‘n bottel Chivas Royal Salute van ‘n gepaste 21 jaar na die hotelkamer bestel” (25). Hy noem dit ‘n “ligte spandabelheid” waarvoor die destydse regering opgedok het. Veel duurder was die luukse reise en verblyf en allerhande geheime vergaderplekke wat blykbaar voltyds tot die NID se beskikking was maar skynbaar selde benut is, bv ‘n woonstel in Somerset-Wes (21) en ‘n “luukse kamp” in die Kruger-wildtuin (267).

Willie Esterhuyse wek in sy boek, Eindstryd: Geheime gesprekke en die einde van apartheid (Kaapstad: Tafelberg, 2012, 365p; Amazon Kindle $23,75 – ook in Engels beskikbaar) die indruk dat ons aan hom baie dank vir die wonder van die nuwe Suid-Afrika verskuldig is. In sy vorige boek het Barnard egter in net ‘n enkele paragraaf na Esterhuyse verwys. In sy jongste boek skryf Barnard nie veel meer oor hierdie “gesiene” Stellenbosse filosoof nie (20). In die verkeerde geselskap het baie Suid-Afrikaners die afgelope dekades as gesiene mense ontpop.

De Klerk se aankondigings op 2 Februarie 1990, wat die ondergang van blanke politieke beheer ingelui het, word deur Barnard ‘n “epogmakende toespraak” genoem (22). De Klerk se uitlatings het selfs ‘n “ná-gloed” gehad (22). Waar ‘n mens met Barnard staan, word duidelik wanneer hy op dieselfde bladsy die woord “terroriste” tussen aanhalingstekens plaas (ook 97). Hieruit kan seker afgelei word dat die kamerade eerder om vryheid geveg het as om hulle aan terreurdade skuldig te maak. Dit behoort duidelik te wees dat ek ‘n wesenlike probleem met Barnard se politieke posisionering het. Hy was te intiem by die magsoorgawe betrokke om ‘n gesonde afkeer daarvan te hê. Ons en die kamerade het in ‘n sin ‘n “gemeenskaplike vaderland” (25) maar in die huidige politieke bedeling is dit die blankes wat (permanent) die ontheemdes is.

Let op hoe gunstig Barnard die katastrofiese magsoorgawe sien: “Gegewe die enorme uitdagings [ANC-terminologie] van beperkte tyd en politieke prima donnas was die bestuur van die oorgang van ‘n droewe [?] verlede na ‘n demokratiese republiek vir al [?] sy mense ‘n kompliment [eerder skande] vir die bestuursvermoë van Suid-Afrika” (254). Teen die einde van sy boek beweer Barnard selfs “ons is ‘n wenland” (297), sonder om ‘n enkele rede te verskaf. Te midde van daaglikse berigte van swart vernietigingsaksies skryf Barnard van “Suid-Afrika se voortgaande bouprogram” (312). Ek sou eerder sê ons wás ‘n wenland, die ontwikkeldste en voorspoedigste in Afrika, maar wat was is deesdae bloot ‘n mooi, nostalgiese herinnering.

Die weifelende houding van die NP-onderhandelaars het myns insiens ook by Barnard ingebed geraak. Byvoorbeeld: “Ek het my openlik teen regstellende optrede uitgespreek” (229). Dit klink na gesonde standpuntinname. Maar kyk hoe word dit dan afgewater: “Ek is wel gekant teen regstellende aksie tot elke prys” (286). Daarna volg verdere vermurwing: “Gaandeweg kon ons die ANC van die verdienste van ons standpunt oortuig dat regstellende optrede wel nodig is, maar nie op omgekeerde diskriminasie moet neerkom nie en op kragtige programme vir opheffing en die energieke bevordering van gelyke geleenthede moet berus” (229). Nog later berus Barnard soos volg in diskriminasie teen blankes: Daar sal “vir die afsienbare toekoms in gevalle waar die aanstellingsfaktore gelyk is, steeds bevoordeling van voorheen benadeeldes moet wees” (293).

Wat die blankes betref, het ons in die nuwe Suid-Afrika as standaardpraktyk sowel nie-gelyke geleenthede as rassediskriminasie; nie omgekeerde rassediskriminasie nie maar doodgewone, blatante, wraakgierige rassediskriminasie. Barnard erken: Daar is “die terugkeer van apartheid in die vorm van regstellende aksie” (231). Eintlik erger want dit word suiwer demografies bedryf sonder om verdienste/bekwaamheid werklik of genoegsaam in ag te neem. “Regstellende aksie het spoedig belangriker as die behoud van kundigheid geword” (239). Dit is moontlik dat baie swartes bekwaamheidsgewys met blankes kan meeding slegs as die “speelveld” in hulle guns doelbewus ongelyk gemaak word.

Hoofstuk 3 begin soos volg: “Van Nelson Mandela se vrylating op 11 Februarie 1990 tot met sy inhuldiging as president op 10 Mei 1994 het Suid-Afrikaners om tallose onderhandelingstafels die vreedsame [!] ontlonting van die wurggreep waarin hulle hul bevind het, uitgehamer. Dié meer as 1 500 dae was vol roemryke epog. Daar was helaas ook roemlose selfsug en blatante opportunisme, selfs ook manteldraaiery en magsgierigheid” (27). Vir die onderhandelaars was vrede glo ‘n “passie” (27). Ook vir die ANC? Barnard se onvleiende woorde is veral teen blankes gemik. Hy is lugtig om swartes te kritiseer en Mandela word as ‘n “wêreldikoon” opgehemel (28, 75). Die hoofkenmerk van daardie “epog” was nie die vreedsaamheid daarvan nie maar die feit dat dit meer gewelddadig was as seker enige ander periode in Suid-Afrika se geskiedenis. Barnard skryf: “Beheer oor die magte van veiligheid en geweld is die begin en die einde van enige beskaafde skikkingsproses” (96). Omdat geweld grootliks buite beheer was, was dit myns insiens geen beskaafde skikkingsproses nie en is die gewelddadige nuwe Suid-Afrika nie ‘n beskaafde samelewing nie.

Barnard erken darem dat wat die “Derde Mag” betref, “die ANC self knus agter die deur gestaan het” (28) – met Mandela van wie die leiding uitgegaan het. “Op die voetspoor van klassieke kommunistiese doktrine sou ondergrondse basisse gestig word wat tot die skepping van ‘n volksleër sou lei wat op sy beurt opgelei en van die nodige logistieke steun voorsien sou word om ‘n volksopstand te lei. Die opleiding van kaders, soortgelyk as [aan] wat MK-lede reeds in lande soos Angola, Tanzanië en Oos-Duitsland ondergaan het, het volgens dokumente reeds in Mei 1990 begin” (47). Dit is bekend dat ANC-terroriste van 1990 af ook in die Transkei opgelei is (125). Maar Mandela het “hoog en laag gesweer … dat hy nie van Operasie Vula bewus was nie” (48). In werklikheid het die ANC “die beëndiging van die gewapende stryd as die afswering van hul enigste wringkrag op die onderhandelinge” beskou (49).

“Die massas [was] daar om tot massa-aksie of geweld opgeroep te word indien die onderhandelinge vasval en die ANC nie hul sin daar kry nie” (31). “Mandela het massa-aksie as ‘n regmatige politieke aksie verdedig” (149). “Die ANC-leierskap was voorbokke om die etos en versoeningsgees van die akkoord flagrant en uitdagend te verbreek” (59). Geweld is deel van die historiese kern van die ANC. Geweld het vir die ANC die gewenste resultate gelewer. Tot op hede word hierdie geweldskultuur om dieselfde rede deur swartes voortgesit. In ‘n helder oomblik skryf Barnard in die afdeling oor Azapo iets wat ook op die ANC van toepassing gemaak kan word: “Helaas is fanatieke mense klaarblyklik geneties nie in staat om van hul geweldsweë af te sien nie” (190).

Die ANC se besluit om nie die gewapende stryd te beëindig nie maar dit na bewering op te skort, word deur Barnard as ‘n “wen-wen-situasie vir albei partye” beskryf (49). Eerstens is dit ‘n inflame leuen dat die ANC voor die 1994-verkiesings sy geweld beëindig het. Tweedens was dit juis die ANC se gewetenlose voortgesette gewelddadigheid wat toegewings afgedwing en aan hom die politieke mag besorg het; veral na die Boipatong-slagting (17 Junie 1992). Hierin het Mandela ‘n leidende aandeel gehad maar hy het doelbewus valslik vir De Klerk en die NP-regering van die geweld beskuldig. Hiermee het Mandela op sy immorele manier reeds voor die Boipatong-slagting begin. “Op ‘n buitelandse besoek in Mei 1992 het Mandela in Helsinki beweer dat pres De Klerk aandadig was aan die geweld waarin ‘meer as 1 000 mense’ in Suid-Afrika dood is. ‘n Paar dae later in Genève het hy die Regering se stappe om wet en orde te handhaaf met die Nazi’s se volksmoord op die Jode tydens die Tweede Wêreldoorlog vergelyk” (59). Op sy gemene manier het “Mandela in Swede verklaar dat die dooiepunt die NP se skuld was ‘wat tot elke prys aan die mag wil vasklou'” (119). “‘We will use mass action to break the government’s intransigence,’ was sy dreigement” (123). Barnard het toe tereg opgemerk: “Dit kom voor asof die ANC tans ‘n beleid van verskroeide aarde volg en so behep is met die politieke ideaal om die mag tot elke prys oor te neem dat hulle nie omgee hoeveel die land en sy inwoners in die proses skade ly nie” (123).

Barnard verwys tereg na “die ANC se verknogtheid aan MK … Die ANC-voorbokke het te kenne gegee dat die [Nasionale] Vredesakkoord [14 September 1991] ondergeskik is aan die DF Malan Akkoord [12 Februarie 1991] en gevolglik val Umkhonto en sy bedrywighede nie onder die verbiedinge van die vredesakkoord nie. Mandela het dié opsigtelike slenter ondersteun wat daarop neergekom het dat die ANC ‘n private ‘weermag’ kon behou, maar nie die ander ondertekenaars van die akkoord nie” (60). Maar in die Malan-akkoord “is kennis geneem van die feit dat MK met wapens en kaders die land geïnfiltreer het en ooreengekom ‘that it was vital that control over such cadres and arms be exercised to ensure that no armed actions or related activities occur'” (244). Dit was om dwaaslik van wolf skaapwagter te maak as van die ANC verwag is om daardie beheer uit te oefen.

Maar dit is presies wat die geslepe ANC wou hê: “Die ANC het op sy beurt verklaar dat omdat die land nog nie ‘n ‘demokratiese gemeenskap’ was nie, daar nie van die ANC verwag kon word om MK aan enige vorm van Regeringsbeheer te onderwerp nie” (245). Dit is ‘n tipiese drogredenasie wat net mikrogeeste sonder verweer sou laat. Voorts is geredeneer dat die ANC “nie ‘n politieke party is nie maar ‘n bevrydingsbeweging” (60). Regter Antonie Gildenhuys het bevind: “Geweld wat in die verlede kovert voorgekom het, word nou openlik bedryf” (61). Vir my is dit duidelik dat daar nooit met sulke immorele ANC-leiers in gesprek getree behoort te word nie. Kobie Coetsee “was reg toe hy later opgemerk het dat dit lyk of die vordering met die onderhandelinge die produk van geweld en massa-aksie was en dat die persepsie bestaan dat die Regering die wil en vermoë verloor het om by sy standpunte te hou” (91).

Desnieteenstaande is Barnard die ANC simpatiek gesind. Die leiers is “deur die alleroorheersende ideaal van bevryding saamgebind” (30). Bevryding van wat? Bloot van apartheid, wat reeds deur De Klerk afgeskaf is? Nee, dit het selfs nie eens gegaan om van ‘n uitsluitlik blanke regering ontslae te raak nie, wat sedert die Driekamerparlement in elk geval nie meer bestaan het nie. Indien dit die geval was, sou die ANC tevrede met verdere politieke magsdeling gewees het. Bevryding beteken vir die ANC (algehele) magsoorgawe, swart meerderheidsregering, dus swart mag wat swartes in staat stel om deur blatante rassediskriminasie blankes te benadeel, bv uit poste te weer, hulle eiendom te konfiskeer, hulle in ‘n staat van onveiligheid te plaas, hulle kultureel af te takel (bv Afrikaans te misken), hulle talente en positiewe nalatenskap te minag, hulle valslik te beskuldig en sonder ophou verskoning en skadevergoeding te eis, ens. Dit is die ANC se siening van geregtigheid en versoening.

In teenstelling met sy ANC-simpatie is daar by Barnard duidelike afkeer van enige politieke groepering wat regs is; “flentergatpartye” genoem (28), asof min steun by die kiesers op dwaasheid en meerderheidsteun op wysheid dui. Later skryf Barnard van ‘n “potpourri van regse organisasies” (176). Barnard hou daarvan om die (ver)regses met Eugène Terre’Blanche se Afrikaner-Weerstandsbeweging se assosieer: “Boeremusiek is gereeld gehoor en op die sypaadjies is lustig gebraai en heelwat ‘Klippies en Coke’ ingeneem” (56). “By NI [Nasionale Intelligensie] het ons egter geweet dat talle van die regses alte dikwels vol brandewyn-en-bier-bravade was” (201). Vir Barnard is dit nie genoeg om die patetiese Kobie Coetsee as onbeholpe uit te beeld nie – Coetsee het bv versuim om algemene amnestie vir bv lede van die veiligheidsmagte te beding. Coetsee word ook daarvan beskuldig dat daar “plek-plek regse ondertone” by hom uitgeslaan het (35).

Kyk hoe mislik stel Barnard die goeie reg van egte Afrikaners voor: “Die konserwatiewe Afrikaners moes ook aan boord gehou word. Hulle was nie noodwendig teen die onderhandelinge gekant nie maar het die heimlike droom gekoester dat die onderhandelinge só moes verloop dat hulle ‘n plekkie van hul eie onder die son behou” (36). Is hierdie Afrikanerstandpunt nie hoogs redelik nie? Is dit nie onder die leiding van blankes en veral Afrikaners dat Suid-Afrika die ontwikkeldste en voorspoedigste Afrika-land was nie? Hoe is Afrikaners aan boord gehou tydens en selfs na die onderhandelinge? Deur vir hulle te lieg en hulle te bedrieg met bv fiktiewe wigte en teenwigte. Barnard verwys bv na “verregse wit reaksionêre” se “staatsgreeppraatjies” wat “soms dik geloop het” (49).

Die volgende woorde moet met ‘n knippie sout geneem word, want van opregte simpatie met regse Afrikaners is daar in die boek weinig sprake. “Ek het baie begrip vir die sogenaamde regse konserwatiewes se vrese gehad. Hulle was kultureel my mense, maar ek het polities fundamenteel [!] met hulle verskil. Nogtans het ek geglo dat hulle nie verneder en verstoot moes word nie maar eerder met wysheid verstaan en begelei [! – erg neerbuigend] moes word. Van my kollegas – veral Meyer, [Leon] Wessels, [Sam] de Beer en Fanie van der Merwe – het klaarblyklik anders daaroor gevoel” (163). Dit is blykbaar hulle “wat geglo het die regses moet verguis en beswadder word” (171). Hoe radikaal links hierdie onderhandelaars is, blyk uit die volgende: “In die binnekringe van die Regering val harde woorde tussen my en veral Roelf Meyer en Fanie van der Merwe omdat ek kwansuis te inskiklik oor die regse eise is” (256).

Maar dit is Barnard wat na “die meeste [!] regses se nukkerige en verstokte koppigheid” verwys (163). Ook: “Histories was daar altyd [!] baie Afrikaners wat meer bek as binnegoed gehad het” (167). In gesprek met Ferdi Hartzenberg van die Konserwatiewe Party (KP) het Barnard regses van ‘n “Jannie Jammergat”-houding beskuldig; dat hulle bydrae eerder “konstruktief en inskiklik moes wees” (168) – so inskiklik soos die NP-onderhandelaars? Die KP het myns insiens billike, sinvolle vereistes gestel: selfbeskikking, eie grondgebied vir verskillende volke, ‘n konfederasie en vrywilige assosiasie (169-170).

Barnard gebruik allerhande hoogs ongepoetste woorde om die regses te beskryf; terminologie wat hy nooit teen swartes uithaal nie. ‘n Moontlike verklaring is die hulp wat Barnard van sy mede-outeur, die linkse joernalis Tobie Wiese, gekry het, maar dit is nie ‘n aanvaarbare verskoning nie. Wiese het ook Barnard se vorige boek in woorde geklee. Constand Viljoen, die leier van die Afrikaner-Volksfront (AVF), het tereg aangevoer dat “die onderhandelingsproses onbekwaam bestuur [en] dat te veel toegewings gemaak word” (177). Hierop het Barnard destyds gereageer “dat bewerings oor toegewings en ‘n oorgee-mentaliteit van die Regering ongegrond is” (178). Sedertdien het Barnard darem seker (in ‘n mate) tot beter insigte gekom.

Barnard vind die AVF se aandrang dat slegs “Afrikaner/Boere” burgers van die volkstaat kan wees “bykans komies rassisties” (256). Daarmee diskwalifiseer Barnard homself as potensiële burger van so ‘n volkstaat. Die kardinale vraag wat eerlik deur Barnard en sy “medebevryders” beantwoord moet word, is: Funksioneer die nuwe Suid-Afrika vry van regerings- en grondwetgesanksioneerde rassediskriminasie of is naakte anti-blanke en pro-swart rassisme skering en inslag van die ANC-bewind? Sonder die rasseklassifikasie van apartheid (blankes, bruines, Asiate en swartes) sou die regering sedert 1994 nie sy wraakbeleid kon uitvoer nie; wraak, nie weerwraak nie, want in die ou Suid-Afrika was daar geen wraakbeleid nie. Dit is dus louter twak dat die ANC teen “any solution with a racial or ethnic tendency” sou wees (260).

Oor FW de Klerk skryf Barnard: “Hy het graag kompromieë gesoek, en ek kan min geleenthede onthou waar hy onwrikbaar oor fundamentele vraagstukke standpunt ingeneem het” (34). Hy verwys na De Klerk se “gebrek aan strategiese insig” (134); “dat hy nie die oomblikke van groot strategiese belang na maat beoordeel het nie” (143). “Die grootste enkele fout wat pres De Klerk na my mening begaan het, was om nie ‘n span toegewyde ministers – ‘n ‘Onderhandelingskabinet’ – heeltyds aan die onderhandelinge af te staan nie” (275, ook 143). Dit was immers “lotsbepalende onderhandelinge” (275). Myns insiens was van die domste De Klerk-dinge om uitsluitlik NP-politici in die onderhandelinge te gebruik. Daar was talle ervare, bekwame blankes, insluitende Afrikaners, wat in bv die arbeidsektor gewoond aan onderhandelings met bv vakbonde was. Barnard is deels verantwoordelik vir hierdie fatale fout. “Dit was ‘n fout van my en ander om sulke sterk standpunte in te neem teen die gebruik van kundiges van buite” (191). In die kabinet was daar ‘n ervare onderhandelaar wat De Klerk nie gebruik het nie: “Pik Botha, wat ‘n bedrewe onderhandelaar was – veral ná die uitgerekte politieke en diplomatieke stryd vir die onafhanklikheid van Suidwes-Afrika (Namibië) – is deur De Klerk op ‘n syspoor gehou en nie as ‘n onderhandelaar ingespan nie” (271). Maar ek dink nie Pik Botha sou veel beter as sy kabinetskollegas gevaar het nie.

Reeds in Februarie 1993, dus binne ‘n jaar na die 17 Maart 1992-referendum, het De Klerk gesê “dat magsdeling nie op die lang termyn vasgeskryf sal kan word nie” (83). Van aanvanklike NP-standpunte soos federalisme, groepregte en ‘n blanke vetomag het niks tereg gekom nie omdat die weifelende De Kerk in ‘n “tipiese verbale rookskerm” (83) beweer het dat “die regering nooit getroud was met een spesifieke struktuur nie” (84). Ietwat later skryf Barnard “dat die De Klerk-regering toe reeds nie meer by magte was om die stang vas te byt en planne meedoënloos te implementeer nie” (138). “Ramaphosa en Maharaj [het] hulle verkneuter … in die feit dat hy [De Klerk] in hulle beoordeling so maklik toegegee en voor Mandela se dreigemente geswig het” (149-150).

De Klerk “was altyd ongemaklik met die realiteite van intelligensiewerk” (153). Die persoonlike grief wat Barnard teen De Klerk koester en wat sy ego steeds aantas, is De Klerk se “besluit om die intelligensiehoof [Barnard] nie langer aan die staatshoof [soos in PW Botha se tyd] te laat rapporteer nie, maar aan ‘n adjunkminister” (300). Volgens Barnard “het ‘n mens nooit agtergekom dat hy [De Klerk] dié uiters nuttige voorkennis in landsbelang aangewend het nie” (153).

De Klerk het ook ‘n “bewese afkeer van veiligheidsake” gehad (101). Sy ontslag van 23 senior Weermagoffisiere teen die einde van 1992 word as “uiters dwaas” bestempel omdat De Klerk “reg in die hande van die ANC gespeel” het (100). Die veiligheidsmagte is “afgekam en hul selfvertroue afgebreek” (100). Die ANC se strategie was “om die amptenare en veiligheidsmagte [eintlik alle blankes] berekend te verneder en te beswadder met die doel om hul selfrespek en beeld by die publiek af te breek” (107-108). “De Klerk se weersin in veiligheidsake en -mense is goed geïllustreer deur die skepping van allerlei komitees van wie se werksaamhede hy, indien dit nodig sou word, sy hande in onskuld kon was” (242).

Hermann Giliomee skryf: “Ek het die indruk gekry dat hy [De Klerk] doelbewus ‘n duidelike afstand geplaas het tussen hom en sy voorganger, en die veiligheidsmagte, wat baie invloed onder PW Botha geniet het. Dit was betekenisvol dat genl Magnus Malan, minister van verdediging, nie in die regering se span was nie wat ‘n ANC-afvaardiging vroeg in Mei 1990 by die ampswoning Groote Schuur ontmoet het. Dit het vir my gelyk of die kritieke besluite oor die onderhandelings onder De Klerk in ‘n klein kringetjie van ministers geneem sou word waarby adviseurs oor sekuriteit of onderhandelinge nie betrek sou word nie. Dit het gou bekend geword dat De Klerk die Staatsveiligheidsraad sowel as die Nasionale Intelligensiediens na die kantlyn geskuif het. Dit was vir my ‘n rede tot kommer” (Hermann Giliomee: Historikus; ‘n outobiografie, Kaapstad: Tafelberg, 2016, p 179).

Hierdie dwase strategie het myns insiens meegebring dat ANC-geweldpleging effektief tot algehele magsoorgawe gelei het.

“Op 16 September 1991 het Suid-Afrika die Kernsperverdrag [KSV] in Wene onderteken” (Barnard, p 214) waarvolgens Suid-Afrika sy kernbomme sou aftakel. By Barnard was daar “ongeloof dat ons so baie vir so min weggee” (214). Eintlik is dit waar van die hele 1990/94-era. “Toe FW de Klerk president word [1989], luister hy na niemand om sy onkundige en gedienstige kniebuigings voor Washington met die ondertekening van die KSV te laat vaar nie. En só het ons een van ons kragtigste diplomatieke hefbome vir die beïnvloeding van die wêreldmening met die oog op ons onderhandelinge sonder slag of stoot prysgegee” (217-218). Dit lyk vir my asof onbekwaamheid tot op die hoogste politieke vlak nie by Jacob Zuma begin het nie, maar reeds sedert die uittrede van PW Botha in volle swang is. “Geen [volk,] land, beskawing of wêreldryk het al ooit wanneer sy voortbestaan op die spel was, nie sy volle vermoë gebruik om homself te verdedig nie” (218).

Dit is in hierdie opsig wat De Klerk en Constand Viljoen radikaal verskil het. “De Klerk – wat altyd meer op sy gemak en baie skerp was wanneer hy met regses onderhandel het maar minder so met linkses – het Viljoen meegedeel dat hy (Viljoen) geloofwaardigheid aan die ‘regse opsie’ gee, maar dat daar nie morele gronde vir ‘n soewereine volkstaat vir die Afrikaners bestaan nie aangesien hulle nie vir hulself kan opeis wat nie vir ander volke geld nie” (261). Dit is ‘n drogredenasie. Dit is die ANC wat ‘n eenheidstaat geëis het. Die meeste blankes, insluitende Afrikaners, was myns insiens eerder ten gunste van ‘n volkstaat vir iedere etniese groep en het dit ingevolge afsonderlike ontwikkeling aan die swartes bewys. De Klerk het doelbewus ‘n opvallende valsheid verkondig met sy stelling dat ‘n volkstaat iets is wat blankes of Afrikaners opeis maar nie aan swartes gun nie. Die waarheid is dat die blankes volkstate aan die swartes gegun het maar dat hulle deesdae ‘n volkstaat aan blankes of Afrikaners misgun.

De Klerk het teenoor Viljoen beweer dat “die Zulu’s nie in ‘n volkstaat vir hulleself belang stel nie” (261), asof dit afdoende rede is waarom blankes of Afrikaners nie ‘n volkstaat kan eis of begeer nie. Maar toe kort voor die 1994-verkiesing pogings aangewend is om die Inkatha-Vryheidsparty tot deelname oor te haal, was “die eerste eis … onafhanklikheid vir die Zulu-koninkryk” (264). Inkatha was deurgaans ten gunste van ‘n federasie, of konfederasie soos die regses. Die NP was aanvanklik ook ten gunste van ‘n federasie. Maar ruggraatloosheid het De Klerk & kie oorgehaal tot die ANC se vereiste van ‘n eenheidstaat. “Geen groep in Suid-Afrika kon toegelaat word om hom van die res van die land af te skei nie” (266).

Daar was ‘n “gebrek aan duidelike rigting en besluitneming” by die De Klerk-regering (103). Die NP-politici wat onderhandel het, “het advies gesoek by junior amptenare en weinig leiding van De Klerk of Meyer gekry” (77). “Ons amptenare het meermale besluite geneem oor sake wat eintlik op politieke vlak gelê het. Dit was nodig omdat die tempo van die [oorgawe]proses dikwels onmiddellike besluite vereis het wat ons geweet het ons nie van die politici sou kry nie” (249). Amptenare is “al meer in die politiek ingetrek … om die NP se standpunte te formuleer en te verdedig” (274). “Dit was duidelik dat almal aan Regeringskant leiding gesoek het – ook die leiers” [!] (92). “De Klerk en sy kollegas [het] nie onwrikbaar op knelpunte vasgeskop nie” (150). “Die Regering [het] in eie geledere koersloos rondgedobber tot die verkiesing in April 1994” (122).

“Die feit is dat duidelike, beredeneerde en goed gekommunikeerde doelwitte by die Regering ontbreek het. Dit was deels te wyte aan die stryd binne die Regering tussen die verligtes en die verkramptes wat telkemale gebots het oor die koers wat ingeslaan moet word. Veral oor magsdeling, die afswering van geweld deur die ANC en die PAC, asook ‘n federale streeksbedeling was daar ingrypende verskille” (272). Eintlik was daar “geen doelgerigte politieke visie” nie, “oënskynlik geen onderhandelingstrategie nie,” of hoogstens ‘n “reaktiewe onderhandelingstrategie” (273). Die persepsie was dat die Regering ‘n benadering van “krisisbestuur” gevolg het (274). Barnard het by geleentheid gesê: Die persepsie bestaan dat die regering “konsekwent agteroorbuig om die ANC se eise te akkommodeer” (274). “Terwyl Mandela ‘n duidelike doelwit vir die ANC voor oë gehad het, het dit by De Klerk grotendeels ontbreek” (281). “As leier van die regerende party moet De Klerk die finale verantwoordelikgheid daarvoor aanvaar dat die Regering sonder ‘n duidelike visie en werkbare plan die onderhandelings tegemoet gegaan het … slim het spoedig sy baas gevang” (282).

Roelf Meyer, die NP se hoofonderhandelaar, se “louheid” het by sy politieke kollegas die indruk van ruggraatloosheid gewek. Hulle het “hom spoedig daarvan verdink … dat hy kop in een mus met die ANC was” (34), wat nie ver verkeerd is nie, want kort na die 1994-verkiesing het Meyer lid van die ANC geword. “Hy het kennelik eers met die ANC beraadslaag voor konsultasie met sy kollegas in die Regering” (105). “Meyer het die Regering se beplanning soms gesaboteer deur besluite nie daadwerklik en stiptelik uit te voer nie” (121). Regeringsopdragte is deur Meyer “hoe langer hoe meer verontagsaam” (146). Meyer en Fanie van der Merwe, ‘n staatkundige raadgewer van die regering, het “al meer in isolasie gewerk en hulle al minder gesteur aan die opdragte en riglyne wat hulle van die regering ontvang het” (240). Wanneer Meyer tuislandleiers gespreek het, was hy “vol bravade, wat normaalweg ontbreek het toe hy met die swaargewigte van die ANC kragte gemeet het” (37). In September 1992 het Barnard in ‘n nota aan Meyer tevergeefs op die volgende aangedring: “Dit is in ons belang dat daar nou ‘n bietjie vasgebyt moet word” (145).

“Die verskansing van ‘wigte en teenwigte’ in die Grondwet sou almal – veral natuurlik die Regeringsondersteuners – vir tyd en ewigheid teen magsvergrype, diskriminasie en outokratiese optrede deur die owerheid beskerm. Vanaf tallose politieke verhoë is dié gerusstellende [maar valse] boodskap verkondig” (277). Die bedoeling hiermee was om die blankes te sus en te voorkom dat die veiligheidsmagte (weermag en polisie) in opstand kom.

Teen die einde van sy boek kom Barnard by die ANC-kruipery wat al hoe meer in NP-geledere posgevat het. “Baie oë” was “reeds stewig gevestig op ‘n politieke possie in die nuwe Suid-Afrika” (277). Dit gaan toe nie meer oor wat in landsbelang is nie – die belange van blankes of Afrikaners het nooit sterk genoeg gefigureer nie – maar om persoonlike voordeel. “Ministers Roelf Meyer, Leon Wessels, Sam de Beer, Stoffel van der Merwe, George Bartlett en selfs [?] Dawie de Villiers was gewoon nie hiervoor [die onderhandelinge] opgewasse nie. Van hulle het heimlik en van meet af die oog op die toekoms gehou en só opgetree dat hulle nie onnodig hul kanse by ‘n toekomstige ANC-regering versuur nie” (271). “In die Kabinet was daar in die sogenaamde verligte hoek Pik Botha, Roelf Meyer, Leon Wessels, Dawie de Villiers en Sam de Beer” (272). Naas De Klerk is dit Botha, Meyer en De Villiers wat in 1994 kabinetsposte in die Regering van Nasionale Eenheid gekry het. Die ANC se gunsteling NP-onderhandelaar,* Wessels, het nie kans gesien om in ‘n ANC-oorheersde kabinet te dien waarvoor hy hom so sterk beywer het nie.

[* Cyril Ramaphosa is as die voorsitter van die Grondwetskrywende Vergadering gekies en Leon Wessels as ondervoorsitter. Uit ANC-geledere is daar aan Wessels genoem: “Enige ander nominasie uit julle [NP-] geledere sou nie suksesvol gewees het nie” (Leon Wessels, Vereeniging: Die onvoltooide vrede, Kaapstad: Umuzsi, 2010, p 269); ‘n aanbeveling waarop geen Afrikaner sou roem nie. Wessels is hierna verder vergoed met sy aanstelling as ‘n menseregtekommissaris.]

In Januarie 1993 het Frank Mdlalose van die Inkatha-Vryheidsparty gevra: “Where is Afrikaner integrity and National Party honour? Is there a selling of Afrikaner souls?” (161). Dit kan dui op die mandaadlose uitverkoping van die Afrikanerdom se siele; hulle diepste kulturele kern. Dit kan ook impliseer dat omkopery, bv deur die Amerikaanse Central Intelligence Agency (CIA) of George Soros, plaasgevind het want sowat van ‘n halsoorkop koersverandering (van magsdeling na magsoorgawe) kan kwalik rasioneel verklaar word. Daar was ook al dikwels die beskuldiging dat De Klerk met sy huweliksprobleme gepreokkupeer was, dus met sy persoonlike belange, en nie deurgaans die nodige aandag gegee het aan wat van deurslaggewende belang vir die land was nie.

Die onbekwaamheid van die NP-onderhandelaars, ook in vergelyking met dié van die ANC, word deesdae wyd as evangelie aanvaar. Die waarheid is dat wat eufemisties die onderhandelinge of die skikkingsproses genoem word nie ‘n toonbeeld van Afrikanerintegriteit of van NP-eerbaarheid is nie. Daarom het die NP kort daarna tot niet gegaan. In 1990/94 het heel moontlik die skandaligste magsoorgawe in die geskiedenis van die mensdom plaasgevind met katastrofiese gevolge vir die land en veral vir sy (myns insiens) verdienstelikste bevolkingsgroep, die blankes, veral die Afrikaners. Die bittere ironie is dat dit juis die NP was wat histories Afrikanerbelange gedien het. Bitterheid is regverdigbaar maar dit hef nie die dwase gevolge op nie.

Ek het na aanleiding van Niël Barnard se twee boeke die ongelooflike, allersotlikste geskiedenis van ons ondergang vertel. Die vraag is: Gaan ons as Afrikaners weer opstaan?

Skoppensboer: Ons kort ‘n nuwe idee soos… apartheid

By die onlangse Jeugdagvieringe het president Jacob Zuma gesê dat die jeug “radikaal en revolusionêr moet dink”. As ‘n louwarm aanhanger van die president — by gebrek aan enige ander leierskap in ons land — het hierdie gedagte Skoppensboer nou spreekwoordelik “aan die dink gesit”.

Op die oog af lyk dit moeilik om enigiets uit te dink wat meer radikaal is as die daaglikse uitsprake van politici, predikante en joernaliste in ons land. “Vat al die grond!” sê Malema. Om nie te vergeet van die ANC-lid en munisipale amptenaar, Velaphi Khumalo, wat op Facebook gesê het nie: “Ons moet die land van alle witmense reinig. Ons moet maak soos Hitler met die Jode gemaak het.”

Selfs die voormalige rektor van die Potchefstroomse universiteit en huidige direkteur van die FW de Klerk-stigting, Theuns Eloff, het al bely: “Ek is ‘n revolusionêr.” Komende van iemand wat blykbaar as ‘n Dopperteoloog opgelei is, is dit, ja, nogal radikaal.

Nou die dag was daar blykbaar ‘n persoon van Black Land First op RSG wat teen blanke boere uitgevaar het en waarom sy nou haar “gesteelde grond” sonder betaling wil terughê. Black Land First onder die bekwame leierskap van Andile Mngxitama wat openlik ‘n antiwit revolusie aanblaas, is dus nou hoofstroom.

Blykbaar gaan die voormalige Randse Afrikaanse Universiteit (deesdae UJ) ‘n handleiding publiseer waarmee kursusse “gedekoloniseer” kan word. Dit kom so op die hakke van die UJ-ouditorium wat in ‘n daad van dekolonisering afgebrand is en voor die Bloemfonteinstadsaal onlangs tydens dieselfde tipe “bevrydingsgebaar” verbrand is.

Dus, Suid-Afrika is reeds ‘n radikale samelewing wat oorloop van revolusionêre, stadsaalafbranders, grondgrypers, en natuurlik misdadigers. O ja, en minibustaxibestuurders wat nie meer stilhou vir rooiligte nie; dis nog ‘n koloniale item op ons paaie wat deesdae net vir versiering tussen groen, geel en rooi flikker.

Die sinoniem vir “revolusie” in ons land is mos “transformasie”. Terloops, Skoppensboer sien die Hollanders praat deesdae van “omvolking”, waarmee die beoogde vervanging van Nederlanders deur Moslems bedoel word. Dis eintlik net ‘n ander woord vir “transformasie” hier by ons, want daarmee word ook die omvolking van instellings van wit na swart bedoel. Suid-Afrika is reeds volledig geomvolk, of dalk omgevolk. Die intelligente leser sal woordspel hier raaksien.

Vandaar dus Skoppensboer se nuwe, radikale idee: Bring apartheid terug. Daar is mense wat sê dat kommunisme nie mooi gewerk het nie, want dit is “net verkeerd toegepas”. Daarom is Suid-Afrika ook nou goed op pad na onverdunde kommunisme toe, met kollektiewe landbou en die aanhoudende jag op “fasciste” en “rassiste”. Stalin sou baie tuis voel hier in 2017; dis net 1917 met selfone.

Dog ook apartheid is nooit ‘n behoorlike kans gegun nie, toe word dit afgeskaf. Hoe meer Skoppensboer Verwoerd se toesprake lees, hoe meer kan hy insien dat die hele ding nie so vergesog was nie. Behalwe, Verwoerd was heeltemal te liberaal, waarskynlik omdat hy in Nederland gebore is en te lank in die ou Rhodesië tussen Engelse skoolgegaan het. Een fout van apartheid was: Ons moes nooit onafhanklike tuislande (wat die Engelse pers as “Bantoestans” bespot het) geskep het nie. Vir Skopppensboer is die antwoord eenvoudig: Waarom ten duurste groot dele van ons land weggee vir Bantoestans wat niemand wil erken nie, as daar ‘n stuk of vyftig Bantoestans dwarsdeur Afrika bestaan en waarvan die onafhanklikheid reeds universeel deur ander state en die VN erken word? Dink maar aan die drie Engelse Bantoestans hier in ons midde: Lesotho, Swaziland en Botswana, wat oorspronklik “Britse protektorate” genoem is. Dis mos ook apartheid, maar omdat Brittanje dit geskep het, is hulle Bantoestans dooddollies.

Volgens Africa Check, jou gunsteling- George-Soros-ondersteunde nie-regeringsorganisasie, bestaan daar 55 state in Afrika, dus aan Bantoestans is daar geen tekort nie.

Vandaar nou Skoppensboer se nieu-apartheid: Kom ons transformeer die land weer terug na ‘n Afrikanerland toe en stuur ‘n klomp Bantoes terug Bantoestans toe. Sonder passe, want die passtelsel was net ‘n klomp moeite en het niks gehelp nie. Jy kort ‘n fisieke grens met ‘n hoogspanningsdraadheining wat enige voornemende onwettige immigrant net daar tot houtskool reduseer.

In elk geval is dit net ‘n kwessie van tyd voor die EFF en Black Land First ‘n volskaalse Bantoe-kommunistiese revolusie in ons land gaan ontplooi. Ons sal óf doodgemaak óf soos die blanke Rhodesiërs en Portugese met die klere aan ons lywe iewers heen moet vlug. Veg of vlug is eintlik al opsies wat oorbly, met meeste mense wat reeds vir die vlug-opsie Australië toe of waar ook al gekies het.

Maar gestel ‘n paar Skoppens- en ander boere veg terug? Tot ons stomme verbasing verower ons dalk Voortrekkerhoogte en Tempe in ‘n vroeë fase van die stryd, want volgens gerugte is Umkhonto we Sizwe sonder Oos-Duitse instrukteurs nie meer so op en wakker soos wat hulle was nie.

Dan gaan dit behoorlik ‘n geval wees van die hond wat die bus gevang het, en nie mooi weet wat om daarmee te maak nie!

Eerste kan ons die naam verander na die Afrikaanse Republiek, om geen twyfel te laat oor waar ons lojaliteit lê nie. Stryk die onderbroek en hys die oranje-blanje-blou! Maar watter staatsvorm sal ons kies, behalwe nou om apartheid terug te bring?

Kom ons wees eerlik: Demokrasie het in ons land misluk. Iemand het gesê dat demokrasie bloot die ompad na kommunisme is. In ‘n verdeelde land soos Suid-Afrika loop enige verkiesing in elk geval op ‘n rasse- en etniese sensus uit waarin ons weens ‘n gebrek aan getalle de facto ontkieser is. Erger: die Afrikanerbevolking is ná 23 jaar van konstante breinspoeling en intimidasie in so ‘n toestand van verwarring en Stockholm-sindroom dat nie eens ons eie mense vertrou kan word om by die stembus “reg te stem” nie. Ons het al oor en oor gesien hoe hulle, soos kalkoene vir Kersfees, téén hul eie en die volksbelang stem. Hulle sal eerder vir Jacob Zuma of Musi Mmaimane stem as ‘n stoere Afrikanerleier wat Afrikaans, eie skole en die behoud van ons kultuur voorstaan.

Dus: op die kort en selfs langer termyn, sal ‘n volkseie militêre junta die land moet regeer. In elk geval kos verkiesings net geld wat op baie beter dinge bestee kan word as ‘n klomp narre wat twak praat en mekaar persoonlike verwyte of beledigings toeslinger.

Vele mense droom al jare lank daarvan om die verraaiers soos FW de Klerk, Roelf Meyer, Leon Wessels en kie. voor die vuurpeleton te sit. En natuurlik sal dit die eerste ding wees wat die volkseie militêre junta sal laat geskied. Krygsrade sal dié mense summier verhoor, vonnis uitspreek en agterna kan daar lootjies getrek word oor wie ‘n beurt kry om dié aangename takie te verrig. Let wel, dis bloot ‘n voorspelling van Skoppensboer en geen oproep om dié eerbiedwaardige politici van kant te maak nie, anders byvoorbeeld as Johnny Depp se onlangse oproep om ‘n sluipmoord op president Donald Trump uit te voer.

Nie net voormalige NP-politici nie, maar alle sigbare meelopers met die huidige terroristeregime behoort verhoor te word. Ook die media en van die joernaliste wat ons al jare lank met hul linkse, volksvyandige propaganda teister, moet voor die krygsraad verskyn. Uiteraard sal Max du Preez en Adriaan Basson die doodstraf vir hoogverraad kry. Sommige ander ampsdraers by Naspers soos Esmaré Weideman mag dalk net vyf of tien jaar Kroonstad toe gaan om oor haar sondes en verraad na te dink. Sy sal wens vir ‘n koppie tee van Steve.

In die links-liberale Wes-Europa is daar deesdae interessante idees oor burgerskap in omloop. Sommige lande bespreek die gedagte dat indien jy byvoorbeeld as radikale Islamis jou haat en afsku teen sê nou maar Frankryk as Westerse samelewing uitspreek, dan mag jy van jou burgerskap ontneem word en die land uitgesit word.

Ek veronderstel ons volkskeie militêre junte sal by wyse van dekrete regeer. Een van die eerste dekrete moet wees dat waar iemand hom skuldig maak aan Boerehaat, die sing van liedere soos “Kill the Boer”, die skree of verf van slagspreuke soos “Afrikaans must fall”, dan stel hy of sy hul bloot aan ‘n summiere regsprosedure waarvolgens hulle onmiddellik hul burgerskap verloor en na hul vorige land van herkoms gedeporteer word. Indien daar geen vorige land van herkoms vasgestel kan word nie, dan word dit by verstek as Zimbabwe gereken.

Dieselfde moet geld openbare geweldpleging, soos die afbrand van die Pretoriastasie, die Bloemfonteinstadsaal, die RAU-ouditorium of selfs minder erge gevalle van brandstigting en saakbeskadiging. Vang hulle, neem hulle foto’s en vingerafdrukke en deporteer hulle. Teen die tyd dat ‘n paar honderd duisend onlusmakers uit die land gesit is, sal hulle twee keer aan onluste as ‘n loopbaan begin dink.

Uiteraard sal die polisie en die weermag binne enkele weke terug getransformeer word tot twee trotse, korrupsievrye instellings onder volkseie bevel. Die onluseenheid moet ook nie huiwer om skerppuntammunisie te gebruik nie. Veels te min belhamels is destyds by Sharpeville of in Soweto doodgeskiet; ons moet ‘n les leer by die Chinese en hul Tianenmeinplein. So ‘n duisend op ‘n slag sal as afskrikmiddel teen openbare geweld dien, tesame met die uitsettings en burgerskapontnemings.

Soos onder apartheid van ouds, sal die land heel rustig wees. Buitelandse joernaliste wat ons probeer beswadder, van rassisme en verdrukking beskuldig, ens., moet binne 24 uur uit die land gesit word en op die lys van verbode immigrante geplaas word.

En so gepraat van media: Sedert die 1890’s en selfs daarvoor, sit ons met ‘n baie groot probleem in die vorm van die Johannesburgse media wat die buiteland, veral Brittanje, dien en konstant enige plaaslike regering ondermyn. Hulle ondermyn selfs die huidige Zoeloeregering, wat nog te sê ‘n Afrikanerregering. Daarom moet hulle deeglik in die bek geruk word.

Die Wet op geaffekteerde organisasies van 1974 moet terug op die wetboek, sy dit dan in aangepaste vorm. Waar ‘n organisasie of koerant, webblad of wat ook al, hom aan Boerehaat, anti-Afrikaanse propaganda, die propagering van hoogverraad en dergelike meer skuldig maak, moet hy onmiddellik van alle finansiële bronne ontneem word. Geen adverteerder of borg mag so ‘n medium ondersteun nie. Dit sal die hele marxistiese propagandamasjien van sy suurstof ontneem.

Dan, wat Naspers betref. Nadat die ampsdraers van dié organisasie verhoor en gevonnis is — met verskeie doodsvonnisse, dit spreek vanself — moet dit genasionaliseer word en tesame met die SAUK onder volkseie bestuur geplaas word.

Die universiteite, veral die Engelse universiteite, was nog altyd ‘n groot bron van ergernis. In die sewentigerjare het die hele land die NP ondersteun. Vergeet maar vir ‘n oomblik van Vorster se voorliefde vir brandewyn en gholf, en dat hy nie baie slim was nie. Feit is dat 80% van die blanke kiesers vir hom gestem het. Selfs The Star in Johannesburg het die behoud van die blanke beskawing en die stryd teen kommunisme ondersteun, tesame met al die ander media in die land. Dit was net The Rand Daily Mail wat heftige kritiek teen die regering uitgespreek het, tesame met ‘n klein groepie Boerehaat-marxiste op die Engelse kampusse. Uiteindelik het dié koerant weens sy linkse standpunte onder Alister Sparks en Helen Zille weens ‘n gebrek aan advertensies ondergegaan.

Ons moet leer uit die verlede, daarom moet sowel die Engelse media as hul kampusse genadeloos aangevat word. In die eerste weke ná hul bewindsoorname, sal die volkseie junta die Afrikaanse kampusse tot hul eertydse glorie herstel. Ons sal deur al hul publikasies werk; die akademici wat hulle aan marxisme, feminisme, Boerehaat, antiblanke propaganda, en dies meer, skuldig gemaak het, sal summier afgedank word sonder enige vergoeding of pensioenuitbetalings en op ‘n swartlys kom. Enigeen op die swartlys mag nooit weer ‘n pos aan enige opvoedkundige instelling of in die media beklee nie.

Laat ons ons nie om die bos lei nie: Daar bestaan reeds ‘n swartlys van “regse” akademici, skrywers en denkers in die huidige Suid-Afrika. As jy nie gal braak teen “witheid”, kolonialisme, apartheid en Afrikaners nie, sal jy nêrens aan ‘n universiteit of selfs in die hoofstroommedia aangestel word nie. Dus sal Links net in eie munt terugbetaal word.

Die Afrikaanse universiteite sal weer Afrikaans wees, dit spreek vanself. Enige onlusmakers wat dit nie aanvaar nie, sal op die trein Beitbrug toe gesit word.

‘n Vraag wat Skoppensboer nogal boei, is wat om met die Engelse kampusse te maak? Dit is nou nadat Max Price, tesame met Pierre de Vos en die hele gespuis aan die Universiteit van Kaapstad afgedank en ‘n goeie klompie gedeporteer is. Adam Habib van Wits sal terug wees in Indië of Pakistan of waar hy ook al vandaan kom. Aanvanklik het Skoppensboer gedink dat die vier Engelse kampusse (Wits, UK, Rhodes en Natal) summier gesluit en platgestoot moes word, gegewe hul geskiedenis van Boerehaat, propaganda vir volksmoord teen die Afrikaner, marxisme, feminisme en antiblanke ideologie, maar dalk kan hulle in ‘n soort hulpbron vir ons omskep word.

Ná alles is Engels ‘n internasionale taal wat deur vele mense oorsee ook verstaan word. Daarom, terwyl alle universiteitstudie voortaan in Afrikaans sal geskied, kan die vier Engelse universiteite getransformeer word tot internasionale regse universiteite. Jared Taylor kan as rektor van Kaapstad aangestel word en Kevin McDonald as rektor by Wits. Richard Spencer van Altregs-faam kan as hoof van die staatsleerdepartement by Wits benoem word. Beurse kan aan regse Amerikaanse en Europese jongmense beskikbaar gestel word om in ons land te kom studeer — in Engels. Maar: Afrikaans sal ook ‘n verpligte vak wees en vanselfsprekend sal alle studente baie gretig wees om dit aan te leer en te deel in die konserwatiewe revolusie wat in ons land onder die bekwame leiding van ons volkseie junta ontvou.

Transformasie beteken tans om die land tot ‘n swart Afrikaland te omvolk. Blankes moet hul werk verloor, uitgesluit word, les bes aangeval, beroof en doodgemaak word. Hierdie proses sal natuurlik omgekeer moet word. Deur volgehoue uitsettings van radikale, onlusmakers en Boerehaters na al 55 Bantoestans in Afrika, asook behoorlike grensbeheer wat buitelanders betref, sal ‘n bevolkingsbalans herstel word.

Ons moet ‘n weldeurdagte immigrasiebeleid hê. Hordes immigrante uit Nederland, Vlaandere, Duitsland, Skandinawië, Pole, Frankryk en vele ander lande sal belangstel om hierheen te kom, Afrikaans aan te leer en deel te word van hierdie grootse avontuur wat hom nou al byna vier eeue lank hier afspeel. Maar die volkseie junta sal ook maatreëls moet afkondig om groter gesinne onder ons volksgenote aan te moedig. Mense wat nie ná ouderdom dertig reeds drie kinders het nie — uitgesonder weens mediese redes of onvrugbaarheid — moet beboet word of hoër belastings betaal.

Skoppensboer lees nou die dag van ‘n Duitse immigrant in die vyftigerjare wat iewers op die platteland by ‘n Indiërmeisie begin “kuier” het. Die plaaslike SAP het dit opgemerk en hom daaroor gewaarsku. Toe hy die tweede keer by haar kuier, word hy in hegtenis geneem en summier gedeporteer. Skoppensboer twyfel of voornemende immigrante na die Afrikaanse Republiek nie reeds op hoogte sal wees van die plaaslike etos nie, maar ons het al dié rigsnoere uit die verlede om ons en ons immigrante op die regte pad te hou.

Verder sal daar ‘n kultuur wees wat sal put uit antieke Sparta, Duitsland tussen die twee wêreldoorloë en die Afrikaner-Gouetyd tussen 1948 en 1980: patriotisme, universele militêre opleiding en paraatheid, fiksheid, gesondheid, luisterryke Republiekdagfeeste, verpligte lidmaatskap van die Voortrekkers vir alle Afrikaanse kinders, en so meer.

Die ou streekskunsterade (TRUK, KRUIK, SUKOVS, ens.) sal terugkom, met Wagner-operas in die Staatsteater, asook opbouende toneelproduksies, onder andere. Ná dekades van uiterste dekadensie en verval, sal ons weer opstaan en ons kultuur en leefwyse met trots beoefen. Diepsinnige boeke sal geskryf word wat nie meer handel oor geslagsverhoudings tussen rasse soos by die Dopper-Don-Juan, André P. Brink nie, maar oor die sin van die lewe, van ons geskiedenis en volkskap hier in ons mooi land aan die suidpunt van Afrika.

Enige minibustaxi wat oor ‘n rooi lig ry, sal daar en dan gekonfiskeer word en die bestuurder ná twaalf houe met ‘n rottang op die trein Zimbabwe toe gestuur word. Ons moet ook nie ons geld mors op die tronke nie; moordenaars en verkragters moet gehang of ingespuit word, en vir geringe oortredings lyfstraf ontvang, tesame met uitsetting na ‘n Bantoestan.

Wat die verdere staatkunde betref, voorsien Skoppensboer dat die Pedi’s onder generaal Malema verslaan sal word en dan oor die Limpopo verdryf sal word. DIe Zoeloes sal aangemoedig word om almal terug te keer Zoeloeland toe. Gegewe die skade wat die Xhosas ons oor eeue berokken het, en steeds berokken, sal ons ‘n geskikte aflaaipunt iewers in Afrika vir hulle vind. Die DRK is meer as twee keer so groot soos Suid-Afrika, en beskik oor meer water as enige ander land in Afrika, met ongerepte tropiese woude waar selfs ‘n Xhosa sou kon oorleef. Dit sal die taak van ons vindingryke, revolusionêre regering wees om te sorg dat al tien miljoen Xhosas daar uitkom. Agterna sal die Oos-Kaap as ‘n toeristebestemming ontwikkel word, terwyl die motorfabrieke van Oos-Londen en Uitenhage deur uitsluitlik blanke werkers en robotte behartig sal word. In die BMW-fabriek in München werk sulke mooi, jong, blonde Duitse meisies wat net ‘n paar knoppies druk om te sorg dat die robotte en die geoutomatiseerde monteerbaan glad loop. Hoekom nie ook hier by ons nie? Ons het swart arbeid nie nodig nie.

Om verdere veediefstal te bekamp, moet Lesotho insgelyks met ‘n goeie elektriese heining omring word. Die meeste Sotho’s is in elk geval migrante van daar af en kan gerus teruggestuur word, veral dié wat hulle aan geweldpleging, Boerehaat of anti-Afrikaanse gedrag skuldig maak. Die Tswanas het reeds ‘n Bantoestan in die vorm van Botswana en voor hulle nog huise in Coligny afbrand, moet hulle aangemoedig word om soontoe te migreer.

Wat die bruines van die Wes- en Noord-Kaap betref, gun ons hulle demokrasie. Hulle kan leiers verkies vir ‘n Verteenwoordigende Kleurlingraad wat die junta in Pretoria van advies en aanbevelings aangaande hul gemeenskap sal bedien.

Ons hoef dit ook nie apartheid, wat in die buiteland ‘n gelade woord is, te noem nie. Ons kan dit bloot sien as die volgende fase van “transformasie”. Eers transformeer die land hom in die afgrond in, dan transformeer hy weer na sukses. Dit kan as ‘n natuurlike proses beskou word.

Of, soos Carel Boshoff junior van Orania op ‘n keer geskryf het: “Een revolusie roep ‘n ander op.”

Leon Lemmer: John Kane-Berman-biografie vertoon liberale teenstrydighede

‘n Mens kan oor jou lewensloop skryf bv om self sin daarvan te probeer maak of omdat jy dink die inligting is die moeite werd om aan andere mee te deel. Soms is die teikengroep van die manuskrip slegs die familie. As die outeur self sorg dat sy outobiografie gepubliseer word, beteken dit meesal dat hy tevrede is met wat hy vermag het. John Kane-Berman se boek, Between two fires: Holding the liberal centre in South African politics (Johannesburg: Jonathan Ball, 2017, 338p, R275; Amazon Kindle $13,67), loop oor van selftevredenheid, gebaseer op ‘n goeie selfbeeld. “I had been accurate about what was going to happen in South Africa” (Kindle 5901) – ‘n nogal wydlopige aanspraak. In die boektitel word na die outeur se sentristiese liberalisme verwys, maar ek was verbaas oor hoe radikaal links en uitermate aktivisties hy in die apartheidsera was. Geweld was toe omtrent al wat hy afgekeur het en dit eers nadat sy ouers hom daartoe oorgehaal het (1423). Wat hy in die openbaar gesê en geskryf het, het destyds op die Tutu-manier heel moontlik geweld aangemoedig.

John Kane-Berman (gebore in 1946 – voortaan afgekort as JKB) het bekendheid verwerf as die uitvoerende hoof van die Suid-Afrikaanse Instituut vir Rasseverhoudinge (1983-2014 – voortaan afgekort as die Instituut). Die teks steun in groot mate op wat JKB voorheen gepubliseer het. By nabaat is dit maklik om te besluit wat in ‘n outobiografie ingesluit en wat liefs weggelaat word. Hier en daar erken hy foute maar meesal blaas hy sy eie beuel. Dwarsdeur sy loopbaan het JKB blykbaar die komplimente wat hy ontvang het sorgvuldig bewaar en in hierdie boek gereproduseer. Wat afbreuk aan sy geloofwaardigheid doen, is dat hy daarin spesialiseer om apartheid deurgaans so belaglik en absurd moontlik voor te stel. Hy kry dit reg deur graag ekstreme uitsonderings, bv eenmalige gebeurtenisse, op te haal en dan die NP-regering daaroor te verdoem. Met hierdie anti-apartheidsfondament wen hy in sekere kringe sekerlik aan geloofwaardigheid; nie net in tradisioneel liberalistiese geledere nie maar ook by ander mense wat verkies om polities byderwets te wees. Die Instituut se “track record of opposition to apartheid … was a priceless asset … It gave us a legitimacy for our work in the post-apartheid era ” (4744).

Ek moet aan die begin noem dat ek as konserwatiewe, behoudende mens in talle opsigte nie daarin slaag om by die hede aan te pas nie. Dit is dus vir my moeilik om my te versoen met die huislike opset wat JKB vir homself geskep het. Hy het reeds dekades lank ‘n man as lewensmaat. “Pierre worked at the SABC as a lighting designer and for two years at South African Airways as a cabin steward” (1523). Hulle het in 1971 ontmoet en in 2013 ‘n burgerlike verbintenis aangegaan; dus “getrou”. Hierdie huweliksband is deur die gayregte-aktivis en vigslyer, Edwin Cameron, gelê (1518). Pierre funksioneer as die tuisteskepper wat onder meer die tuin versorg. “Pierre established a magnificent garden in our home” (2993). Hy is blykbaar ook verantwoordelik vir die spyseniering. “When she [Helen Suzman] first came to dinner at our house, Pierre was terrified that something might go wrong” (4764). Die boek is opgedra aan Pierre uit dank vir “providing me with a wonderful home life” (173).

Die JKB-egpaar (“Pierre and I”) het die land en die wêreld deurreis. Die plekke wat hulle besoek het en die onderwerpe waarin hulle belangstel, getuig van kulturele en geestelike diepte. Daarom is hulle nie televisiekykers nie. Van die groot gebeurtenisse wat hulle bygewoon het, is die herdenking na verloop van ‘n eeu van Gustav Mahler (1860-1911) se sterfte in 2011 van 17 tot 29 Mei in Leipzig. Die tien simfonieë en Das Lied von der Erde is deur elf verskillende orkeste uitgevoer (2121). In die konteks van klassieke musiek sal dit seker as een van die grootste gebeurtenisse van die 21ste eeu bekend bly staan. Later vertel JKB hoe hy tydens ‘n besoek aan die Kruger-wildtuin die vroegoggend-ontwaking van die natuurlewe soos ‘n grootse Mahler-simfonie ervaar het waarin die een reeks instrumente na die ander hulle intrede maak en pragtige melodieë voortbring. “Sometimes when we go out early to watch the sun slowly light up the landscape, I’m reminded of an orchestra coming to life instrument by instrument in a Mahler symphony … Finally, as the whole landscape lights up, the entire orchestra comes to life” (5166).

JKB het ses jaar as joernalis by die Financial Mail gewerk en daarna vier jaar lank vryskutwerk as joernalis gedoen voordat hy die uitvoerende hoof van die Suid-Afrikaanse Instituut vir Rasse-aangeleenthede geword het. Die Instituut is in 1929 met ‘n uitdruklik liberale grondslag gestig. Dit was “the first national multiracial organisation specifically established to promote interracial goodwill and conduct investigations bearing upon race relations” (3600). Die Instituut is “an organisation committed to using research and ideas to bring about reconciliation and change” (3695). In 1952 is bygevoeg dat die Instituut “has been permeated by the principles of Christian living and the values basic to Western civilisation” (3617). Die Instituut is daartoe verbind om bv sowel die Nasionale Party as die ANC te kritiseer. “The ANC, like earlier manifestations of the National Party (NP), is not a pragmatic party but an ideological one” (122). Na Jacob Zuma word daar treffend verwys as ‘n “one-man wrecking ball” (6051).

JKB se pa, wat ‘n prokureur en voorsitter van die Torch Commando was, het die NP verguis. JKB se ma was aan die Black Sash verbonde. Albei sy ouers was lid van die Liberale Party. Reeds in 1960 “the party embraced universal adult suffrage” (1184). JKB merk tereg op: “[South African] whites would never support a universal franchise” (1207) want “to share political power” beteken “[to] abandon control over their own destiny irrevocably” (2906). Desnieteenstaande het FW de Klerk in 1994 ongekwalifiseerde, algemene stemreg in ‘n eenheidstaat mandaatloos aan blankes opgedring. JKB maak gewag van die volgende (tradisionele) waarheid: “Democracy had ‘seldom, if ever, been applied [successfully] in a multiracial society with peoples of varying cultures and different stages of development'” (3622). Maar dan verwag FW de Klerk dat ons vir lief moet neem met ‘n uiterste vorm van demokrasie waarin daar geen groep- of minderheidsregte bestaan nie en etniese tuislande taboe is.

Hoewel hy deels van Joodse oorsprong is (465), het JKB ‘n Anglikaanse skool bygewoon. In 1965 het JKB ‘n Wits-student geword en dikwels die leiding in linkse politiek geneem. “I thought the rise of Black Consciousness was a healthy and necessary development” (907). Hy het hom darem ook vir myns insiens lofwaardige sake, soos universitêre outonomie en akademiese vryheid, beywer. JKB kom met hierdie onverwagte kompliment: “Throughout the apartheid era, South Africa remained an open society. This helped to undermine apartheid” (3810). Deesdae word vrye meningsuiting nie meer op bv universiteitskampusse toegelaat nie.

In breër verband is daar die Menseregtekommissie (MRK), iets wat (afgesien van ‘n sensuurraad) onbekend in die apartheidsera was. Die MRK wil (toenemend) beheer uitoefen oor wat blankes sê en doen. Byvoorbeeld, geykte, alledaagse woorde met besondere seggingskrag mag skielik nie meer gebruik word nie. Onlangs is ‘n blanke vrou met R100 000 deur ‘n “gelykheidshof” beboet oor ‘n enkele woord wat sy geuiter het toe sy hoogs ontsteld oor ‘n grypdiefstal was. Die “slagoffer” ontvang die volle R100 000, waarmee hy darem tevrede is. Dit is hoe ‘n enkele woord van ‘n blanke ‘n swarte in staat stel om bv ‘n motor te koop. Sy moet onvoorwaardelik om verskoning vra en haar boonop aan opleiding in sensitiwiteit onderwerp (Die Burger, 9 Junie, p 5). Anders as in die goeie ou dae hoef geen skade bewys te word nie. Die MRK het hierdie verregaande uitspraak verwelkom. “Die kommissie meen daar is geen omstandighede waarin die k-woord toepaslik kan wees nie” (Die Burger, 10 Junie, p 2). Dit is ongelooflik drakonies en myns insiens loop net blankes gevaar om slagoffers hiervan te wees. In die hoofstroominligtingsmedia is daar geen verontwaardiging oor hierdie soort geregtigheid uitgespreek nie.

Danksy ‘n Rhodes-studiebeurs is JKB van Wits na Oxford University vir ‘n PPE-graad (“philosophy, politics, and economics”). Aan Oxford het hy die wapenverbod en die sportboikot teen Suid-Afrika ondersteun (1413) maar mettertyd darem ekonomiese sanksies teengestaan (2916). In die nuwe Suid-Afrika vervul die Instituut ‘n belangrike rol, bv om te probeer verseker dat die regspleging onafhanklik van die ANC funksioneer. “I made sure that we sprang to the defence of the judiciary, whose ‘collective mindset’ the ANC said it wished to change, while also making judges more accountable to ‘the masses'” (4959). In die ou Suid-Afrika het regsgeleerdes in die akademie hulle bekke vol gehad oor die NP-regering. Kontrasteer dit met wat uiters opvallend in die nuwe Suid-Afrika is: “Legal academia had been silent” (4969). “Although a number of lawyers were picked off by the NP government, the independence of the profession as a whole was not attacked as the ANC was now attacking it” (4989).

Daar is minstens twee politieke opsigte waarin JKB teen my grein gaan. Veral toe hy vryskutwerk gedoen het, is van sy anti-apartheid- en anti-NP-geskrifte in radikaal linkse publikasies soos die Britse koerant, The Guardian, gepubliseer. Hierdie smeerveldtog is dus nie uitsluitlik deur buitelandse joernaliste gevoer nie. Tweedens verwys JKB graag na aspekte van die apartheidsbeleid, bv die verskuiwing van mense van een gebied na ‘n ander (iets wat die ANC-regering ook doen), as “ethnic cleansing” (313, 2194, 2389, 3279, 5486, 5490), wat skandalig oordrewe is. Hy verkies die volgende maklike oppervlakkigheid: “I could see parallels between Nazi Germany and South Africa. The most striking parallel was that of how people could become conditioned over time to accept what they might not immediately be prepared to accept” (1523). “White South Africans had been corrupted by conditioning. Apartheid was the beginning of it” (1539). Waarom nie eerder die begin van apartheid soek by die Britse koloniale beleid van rassesegregasie nie? Die heersende politieke byderwetsheid kan ook as kondisionering beskou word, sodat JKB dan net sowel hierdie ooreenkoms tussen die ANC en die Nazi’s kan uitwys.

Deesdae is die Demokratiese Alliansie (DA) in ‘n sin die opvolger van die Liberale Party (1953-1968). “Although ideologically rather a mess, it [the DA] is the closest thing South Africa has to a liberal voice in Parliament” (1165). Dit val op dat JKB selde na die DA verwys. “The Institute … was always free of alignment to any political party” (3650). “We were one of a few anti-apartheid organisations that never joined the UDF” (3736). “The accusations intensified as we began criticising anti-apartheid organisations for stoking violence in black townships” (3744). Vir JKB is vryheid dié sentrale politieke begrip. Dit lyk asof hy liberalisme in die klassieke sin, soos geformuleer deur bv John Locke (1632-1704), aanhang. “We therefore sometimes described ourselves as ‘classical liberals’ or even as ‘libertarians'” (5644). “Classical liberals … were in the middle: they cherished individual liberty over state power” (5648) – vandaar die titel van die boek. Maar dan was JKB aanvanklik ook hoogs onrealisties idealisties: “There was every reason to suppose that race would simply disappear in the ‘new’ South Africa” (5234). Die ANC se passie het geblyk te wees “retaining race classification under the guise of ‘transformation'” (5249). Met regstellende aksie word dieselfde gedoen (5254).

By geleentheid het JKB so ver gegaan om misdaadverdagtes te help om uit ‘n polisievangwa te ontsnap (2258). Pindile Mfeti het in die argief van die Instituut gewerk. Hy het soms na buurlande gegaan om verbanne organisasies te ontmoet. “He never volunteered any information about these trips and I never questioned him” (2479). JKB se strategie was dus soos dié van Helen Zille. Maar hoekom mag liberaliste sê hulle het nie geweet nie terwyl as NP-ondersteuners dieselfde sê, is dit onaanvaarbaar? Oliver Tambo word dikwels voorgehou as so onskuldig aan geweld soos ‘n ongebore baba, onder meer omdat hy glo voor ete altyd ‘n tafelgebed gedoen het. Toe Tambo oor die barbaarse halsnoermoorde gekonfronteer is, was sy verweer: “The police had started burning people before the ANC did. ‘The ANC disapproves of this but understands how it came about. We will try to dissuade people but the police have been doing it to smear the ANC. I hope it will someday be something of the past, but when it goes the regime will have lost a very powerful weapon against the ANC'” (2897). Dit is soortgelyk aan Thabo Mbeki se vergesogte verweer dat geweld nie ANC beleid is nie. Thabo Mbeki “denied that the ANC was orchestrating violence” (4411). Tambo sal egter nie halssnoermoorde ondubbelsinning veroordeel nie, net soos Mbeki hom nie summier van gewelddadigheid sal distansieer nie. “Alfred Nzo, then general secretary of the ANC, endorsed necklace executions” (4402). Geweld is myns insiens onuitroeibaar deel van die ANC se DNS. “Oliver Tambo, Thabo Mbeki, and others called for violent attacks on local councillors, policemen, homeland ‘puppets’, and so on” (3995). “A party unscrupulous enough to use violence to gain power is likely to be unscrupulous in trying to retain it” (6114).

Kenmerkend van sowel die ou as die nuwe Suid-Afrika is dat die pers nie genoegsaam die fundamentele boosheid van die ANC aan die kaak gestel het nie. “Although under-reported, and the context often omitted, many of the events on the ground followed what the ANC was urging on Radio Freedom and no doubt also through various underground networks. In May 1985 Thabo Mbeki called for the enemy to be attacked on all fronts and for underground units to spread to every factory, mine, and farm, every school, and every village. Oliver Tambo called for the ‘Pretoria puppets’ in the homelands to be destroyed. A broadcast from Addis Ababa in September that same year called for the people’s war ‘to engulf the entire country’. A broadcast in December 1986 urged the ‘masses’ to use Molotov cocktails, spears, sticks, petrol bombs, and small arms seized from whites. The struggle should embrace rent strikes, bus boycotts, the overthrow of township councils, and the creation of people’s courts. Youth – described as ‘young lions’ – were urged to bring education to a standstill” (4389). Kortom, die ANC was bereid om die land tot in die grond af te breek ten einde die politieke mag te bekom. Kan so ‘n instansie ooit geskik geag word om Suid-Afrika suksesvol te regeer? “The UDF, launched in 1983 with prominent clerics such as Desmond Tutu [and Allan Boesak] among its patrons, had all along assisted the ANC in helping to render black areas ungovernable” (4402).”Liberation theology had helped to sow the whirlwind of violence in the townships” (4588).

Toegewings deur die NP-regering het tot nuwe eise gelei en die regering se posisie en gesag is deurlopend verswak. “It was precisely when a government relaxed oppressive rule that people took up arms against it” (3331). “The Right were not idiots. In fact, they had a clearer understanding of policy than did the mainstream NP. The NP thought they could have everything both ways. The Right knew this was impossible” (3337). Maar regses word deesdae in groter mate as die destydse NP-ondersteuners verdoem omdat die NP aan die ANC die guns bewys het om die land op ‘n skinkbord aan swart mag toe te vertrou.

JKB skryf “many people would oppose enforcing desegregation” (4144). Gedwonge rasse-integrasie is egter sedert 1994 oral aan die orde van die dag. Teen swartes mag nie gediskrimineer word nie; teen wittes wel. Waarom veg JKB nie net so hard teen verpligte rasse-integrasie as teen rasseskeiding/apartheid nie? Albei tas immers die vryheid aan wat hy as liberalis koester. “We … suspected that affirmative action would become a euphemism for racial quotas” (4749). Dit is ‘n baie mak formulering. Regstellende aksie is gewoon ‘n dekmantel vir omgekeerde rassediskriminasie. In die huidige rondte word rassediskriminasie ten koste van blankes en ter bevoordeling van swart swartes (eerder as Asiate en bruines) gepleeg. Ironies was een van FW de Klerk se ideale ‘n nuwe Suid-Afrika wat vry van rassediskriminasie sou wees. JKB skryf: “I never anticipated the extent to which racial policy would come to dominate the post-apartheid South Africa” (5098). Ander De Klerk-ideale wat in skerwe lê, is dat die nuwe Suid-Afrika vry van geweld en kommunisme sou wees.

De Klerk se toespraak op 2 Februarie 1990 word deur JKB as ‘n “great leap forward” beskryf (4365); nie as ‘n “kwantumsprong” (De Klerk se woord) oor die afgrond nie. “Despite the risks of going the way of Africa, FW de Klerk was right to take the steps he did in February 1990” (6084), waarmee nie noodwendig onderskryf word wat De Klerk na daardie datum gedoen het of nagelaat het om te doen nie. “Although the ANC began talks with the government in 1990 there was no let-up in the people’s war … mass action had to be intensified” (4439). Die vredesikoon (maar eintlik geweldenaar), Nelson Mandela, het immers in sy eerste toespraak na sy vrylating op die Kaapstadse Parade ‘n beroep gedoen om ‘n “intensification of the struggle on all fronts” (4360). In sy dwaasheid het De Klerk nie die ANC verplig om geweld af te sweer voordat onderhandelings begin nie. Die ANC het gevolglik gelyktydig sowel onderhandelings gevoer as geweld beoefen. “Although security forces, along with Inkatha, were involved in violence, Umkhonto was the primary perpetrator” (4449). “Although the ANC accused both De Klerk and Buthelezi of having double agendas in that they were negotiating but also stoking violence, this was true not of them but of the ANC itself” (4637). “The ANC wanted the police out of the townships in order to take control of them … the ANC told the media the police were perpetrating violence” (4498).

Die 1990/94-era was ‘n periode van revolusionêre verandering. Maar dit was bloot die begin van die sogenaamde Nasionale Demokratiese Revolusie (NDR) wat al hoe groter afmetings aanneem. “Although they differ on other issues, this (NDR) is one on which the ANC, Cosatu and the SACP agree … The first component of the National Democratic Revolution is to deploy loyal cadres and party apparatchicks to capture control of as many ‘centres of power’ as possible. The second is to use affirmative action to bring about demographic proportionality in the racial make-up of both public and private institutions. The third is to bring about radical redistribution of wealth, income, and land from white to black on the grounds that all white assets are the proceeds of colonial exploitation and apartheid. The fourth is to win the ‘battle of ideas’ against ‘ultra-leftism’ and ‘neo-liberalism’. The ultimate objectives are to turn South Africa into a socialist and then a communist state. The SACP adopted the National Democratic Revolution in 1962, and the ANC adopted it in 1969” (4994). Die tweede punt hier bo het as bedoeling nie “merely redress for the past, but to impose an entirely new doctrine of demographic proportionality on the country. Cyril Ramaphosa … has said that ‘race will remain an issue until all echelons of our society are demographically representative'” (5258). Daarmee word nie bedoel dat dit net horisontaal moet geld nie maar ook vertikaal: “full demographic representation across all levels” (5305). Byvoorbeeld, die Springbok-rugbyspan sal minstens 80% swart moet wees. Daar is geen maksimum vir swart verteenwoordiging nie en geen minimum vir blanke verteenwoordiging nie. Dit is hoe geregtigheid omvorm/getransformeer is.

Wat JKB deurgaans beklemtoon, myns insiens tereg, is hoe die hoofstroom-inligtingmedia die ANC gehelp het om aan die bewind te kom en hoe daardie media in groot mate steeds versuim om die ANC na behore te kritiseer. “Beeld, for example, had become the most politically correct newspaper in the country” (5623). “The National Democratic Revolution receives scant media attention. This despite the fact that cadre deployment and affirmative action have been implemented throughout the civil service and state-owned enterprises, despite the increasing interventionist powers the state has been assuming for itself, and despite the blurring of the distinction between party and state. When the ANC and the government adopted the National Development Plan at the end of 2012, I suggested that this was the perfect smokescreen under which the organisation’s real agenda, the National Democratic Revolution, could be implemented” (5007). Wat Suid-Afrika alweer dringend nodig het, is “fundamental change” (6092).

Ons het hier by implikasie toenemend met ‘n kommunistiese oorname te make. “Not only has the ANC committed itself to a strategy devised by the SACP, but many members of the SACP are in key positions in the ANC, in the Cabinet, and in Parliament. According to research done for the Institute, possibly as many as 40 per cent of the current three dozen Cabinet ministers and deputy ministers are SACP members” (5020) terwyl baie van die res vatbaar vir kommunisme kan wees.

Waarom het Helen Zille se onlangse opmerkings oor kolonialisme sulke groot opslae gemaak? Onder meer omdat die blanke (insluitende die apartheids-) bewind deur die ANC met ‘n drogredenasie as “colonialism of a special type” beskou word (5020). “This meant that whites became the equivalent of the imperial power and blacks the colony. ‘On this analysis, white wealth is never the result of enterprise but always of exploitation and is therefore illegitimate'” (5030).

Ek verwelkom die Instituut se voortgesette “opposition to affirmative action and black economic empowerment” (5106). “Given the Institute’s history and who we were, the decision to oppose affirmative action and other racial legislation was the most important taken while I was running the organisation” (5258). “Right from the start we took the view that racial discrimination, even if now supposedly designed to promote equality rather than maintain white supremacy, was still wrong in principle” (5289). “A person appointed on merit tends to see a new occupation as an opportunity to perform, whereas a person who enjoys an allocated appointment more easily sees the job as a privilege to be enjoyed” (5418). “If you appoint people on grounds of race and political loyalty and then fail to hold them accountable for failure, there is little incentive for them to do their jobs properly. The critical links between performance and pay, performance and promotion, and performance and pride in your work are broken” (5482).

Swart ekonomiese bemagtiging (SEB) behels drakoniese maatreëls gemik teen blankes ter bevoordeling van swartes, sonder dat swartes teenprestasies hoef te lewer. Soos in die geval van regstellende aksie word swart individue op grond van ras bevoordeel, dus omdat hulle lid van daardie rasgroep is; nie omdat hulle (noodwendig) oor meriete beskik nie. “BEE required white companies to do things for blacks. What was being measured was not black success but white success. This was a strange form of liberation” (5324). “White-owned companies are given ratings for doing things for blacks” (5341). “What are the government’s priorities: making blacks independent or whites compliant?” (5345). Weens SEB die ANC “perpetuate the victim mentality and discourage an enterprising spirit. They also encourage a debilitating sense of entitlement” (5349). Toe die NP-regering van 1948 af Afrikanersakemanne aangemoedig het, het dit nie ten koste van Engelse en Joodse ondernemings geskied nie. In die geval van SEB kan boetes en selfs tronkstraf opgelê word as sake-ondernemings nie voorgeskrewe voordele aan swartes verkwansel nie (5367). Die doelpale van daardie voordele word periodiek verskuif ten einde blankes toenemend te verarm en swartes (dikwels prestasieloos) al hoe meer te verryk.

JKB kan nie daarvan beskuldig word dat hy polities byderwets by die nuwe politieke bedeling ingeval het nie. In sy kritiek op die ANC mis ek egter die venyn wat sy aanvalle op apartheid en die NP gekenmerk het. Ná 1990 doen hy ook nie in dieselfde mate as destyds moeite om in die buiteland Suid-Afrikaanse wantoestande aan die kaak te stel nie. Uiteraard is die buitelandse belangstelling in Suid-Afrika tans veel minder as voorheen. Polities byderwets word wit vergrype meesal erger as swart vergrype beskou.

Anthea Jeffery, ‘n navorser by die Instituut, het in 1999 bekendheid verwerf met haar uitstekende boek, The truth about the Truth Commission. Benewens daardie boek sal ek die Instituut altyd dankbaar bly vir die publikasie van twee boeke deur Jeffery wat twee onderwerpe myns insiens beter as enige ander bronne toelig. Ek verwys na haar boeke, People’s War: New light on the struggle for South Africa (Johannesburg: Jonathan Ball, 2009, 634p; Amazon Kindle $11,39) en BEE: Helping or hurting? (Cape Town: Tafelberg, 2014, 507p; Amazon Kindle $19,94). Jeffery se boeke het my van die fundamentele boosheid van die ANC oortuig.