Rubrieke Archives - Page 9 of 214

Dan Roodt: Herinneringe aan Wits: die begin van Afrikaneronderdanigheid?

Hoe het dit gekom dat Afrikaners so onderdanig aan linkse Engelse en swartes geraak het? Tans te midde van die inperking of “grendeltyd” soos dit ook genoem word, volg almal die voorskrifte wat deur die ANC-terroristebewind afgekondig word. Nie dat ek in beginsel teen sosiale afstand om die virus te kortwiek gekant is nie, maar selfs van die ultraliberale sluipskrywers van Media24 begin al wonder of ons ooit van ANC-krygswet gaan ontslae raak, noudat Bhekokwakhe “Bheki” Hamilton Cele so gewoond daaraan geraak het om ons te hiet en gebied.

Wanneer het dié onderdanigheid begin? Mens kan dit selfs na die klein groepie linkse Afrikaners in Johannesburg terugvoer wat in die sewentiger- en tagtigerjare reeds hul lot by die Anglo-Afromarxiste ingewerp het. ‘n Paar dae gelede koop ek toe mos Glen Moss se vergete boekie uit 2014, The New Radicals: A Generational Memoir of 1970s South Africa, op Amazon Kindle en laai dit af. Glenn Moss is ‘n paar jaar ouer as ek en was in die sewentigerjare ‘n lid van die berugte NUSAS, oftewel (National Union of South African Students), ‘n organisasie wat deur die destydse Veiligheidspolisie dopgehou is vanweë die revolusionêr-marxistiese menings van die leiers. NUSAS het boonop dikwels geld uit die buiteland ontvang om studente op Engelse kampusse tot marxisme, kommunisme en “die stryd” teen die Nasionale Party oor te haal.

Met die lees van Glenn Moss se boekie, is dit asof die tydmasjien my weer terug Wits toe voer; al die bekende name en gebeure. Ek onthou hoe ek in die universiteitskafeteria tydens my honneursjaar elke oggend ‘n Engelse ontbyt geëet het. Ja, vandag erken ek dit tot my skaamte. Spek en eier, met ‘n sny roosterbrood en so ‘n halwe tamatie daarby. Aaklig, olierig en ongesond. Maar dit was omtrent my enigste behoorlike maaltyd van die dag want ek het in ‘n kommune in Yeoville gebly, tesame met ‘n kunsstudent of twee, ‘n filosofiestudent genaamde Rai Turton en dan was daar ek wat besig was om my eerste roman op ‘n tikmasjien met ‘n stukkende letter “J” te tik. Elke keer as ek by “J” gekom het, moes ek die sleutel met die hand optel en teen die lint druk om die letter op my teks getik te kry. Turton het hom eerste ongewild gemaak omdat hy kritiese geluide oor marxisme en kommunisme begin maak het; hy was naamlik ‘n aanhanger van Karl Popper, Wittgenstein en die logiese positiwisme. Ek het insgelyks omtrent enige verdere loopbaan in Johannesburg gekelder deur ‘n lesing met die titel “Marx is dead” te organiseer. Dit was in die tyd van die Franse nouvelle philosophie wat uiters krities oor marxisme en kommunisme begin raak het. Onder die “nuwe filosowe” indertyd tel Alain Finkielkraut, André Glucksmann, Pascal Bruckner, Bernard-Henri Lévy, Jean-Marie Benoist, Christian Jambet, Guy Lardreau, Claude Gandelman, Jean-Paul Dollé and Gilles Susong.

André Glucksman (links) en BHL (Bernard-Henri Lévy) in 1994

Oorkant my in die kafeteria soggens by ‘n tafel was daar altyd so ‘n klein bende marxistiese studente, o.a. Barbara Hogan wat later in die vroeë tagtigerjare tot tien jaar tronkstraf vir hoogverraad gevonnis sou word. Dié “kwalifikasie” het haar ná 1994 goed te staan gekom, want op ‘n stadium is sy as blanke vrou vir ‘n kort rukkie as minister van gesondheid (2009 tot 2010) aangestel. ‘n Ander vroulike Witsstudent, wat in my tyd op die kampus was, Barbara Creecy, is die huidige minister van omgewingsake in Ramaphosa se kabinet. Dít wil gedoen wees, want sy is die enigste blanke in die hele kabinet. Watter hoër trou het sy aan die kommunisme en Afromarxisme gesweer om dié eer te beurt te val?

Ironies was Creecy in haar tyd as ondergraadse student ‘n “Prog” of “liberaal” en het haar eers later tot die marxisme bekeer. Ek onthou dat sy op ‘n keer vir die studenteraad as kandidaat gestaan het en tydens ‘n toespraak gegil het: “I’m not a polemicist!” Wat dit ook al mag beteken. Dog na my ervaring is ‘n liberaal in Suid-Afrika maar net iemand wat nog nie ‘n marxistiese seminaar bygewoon het nie.

In Glenn Moss se boek verwys hy juis na al die marxistiese seminare wat in sommige van die kommunes in Yeoville en Yeoville gehou is. Hy skryf:

Two communes where older radical students lived – one in Yeoville, the other in Melville – provided spaces where a younger group joined in discussions over whether the organisations of student government provided a vehicle for or obstacle to the politicisation of students. The anti-institutional mantra of America’s counter-culture heroes – Jerry Rubin, Abbie Hoffman – seemed to offer attractive alternatives to the formal processes of student representation. How could one, as a radical, represent students whose interests were embedded in white privilege and elitism? Surely the very institutions of student government were part of the problem and inhibited the ‘changes in individual consciousness’ that the then-influential Charles Reich believed would result in revolution.1 Student government was intrinsically authoritarian, hierarchical and part of ‘the system’ – or so it seemed.

By March 1972, growing student radicalism was increasingly challenging the strong liberal consensus on campus. A younger group of students who had arrived at university with a background of activism brought welcome numbers and ideas to radical activity. Some had been educated at Woodmead School, a private but progressive institution on the northern fringes of Johannesburg.

Toevallig was Glen Moss ‘n paar jaar gelede op ‘n slag in my huis, het een kyk na my stel leergebonde eksemplare van die WAT gegee en ewe sarkasties opgemerk: “Hopefully that will be redundant soon.”

Dis nogal ‘n bitter pil om te sluk: dat Glen Moss en sy klein groepie dom Engelse marxiste (dis nogal amusant om in sy outobiografie te verneem hoe hy sukkel hy om Louis Althusser en die “ingewikkelde Franse marxiste” te verstaan) uiteindelik sou seëvier en aan ons dié Afromarxistiese utopie sou nalaat. Tydens dieselfde aflaai vanaf Amazon, het ek sommer Adderjan Basson van News24-faam se boek oor Gavin Watson en Bosasa aangeskaf. Watson was nog ‘n linkse Engelsman wat toe die Dept. van Korrektiewe Dienste van A tot Z besteel het. Ook baie snaaks in die boek is hoe een of ander swendelaar die Watson-familie oortuig het om R128 in sy skema met finansiële opsies te bele (dít wat ek tydens my bankloopbaan verhandel het) en toe alles verloor het. Toe doen hulle maar nog ‘n tender met die DKD!

Moss vermeld dat hulle tydens die Republiekdagviering in 1966 by Pretoria Boys High ‘n Union Jack by die skool gehys het en die Republiekvlaggies wat uitgedeel is, só gevou het dat net die Union Jack wys en dit dan trots in hul skoolbaadjiesakke gedra het. Dit was die begin van sy “rebellie”.

South Africa was declared a Republic, outside the Commonwealth of Nations, on 31 May 1961. Only a small majority of the white electorate had endorsed this, with just over 52 per cent of voters approving the proposal. This part of the electorate looked back to a nationalist and anti-imperialist past associated with the Boer Republics of the Transvaal and the Orange Free State, and viewed the ‘re-establishment’ of the Republic as a victory against the British, who had conquered the Boers in war but not in spirit.

Most English-speaking white South Africans, wedded to Commonwealth and Queen, opposed the formation of a Republic. For the vast majority of the population, the new ‘Republic of South Africa’ represented further exclusion from the central institutions of government and administration and a consolidation of apartheid-based power.

White schools were centrally involved in successive celebrations of Republic Day. I was among the primary school children in Pretoria who were handed replicas of the South African flag and a special Republic Day coin at school ceremonies in 1961. By 1966, a few pupils and teachers at the high school I attended had become less than enthusiastic about celebrating five years of a Republic. A handful of brave boys climbed the two bell towers flanking the school’s central building, erecting a Union Jack on each one in protest against what was seen as a Republic ‘for the Afrikaners’. Again, small flags were handed out as part of the festivities. I was one of the group of younger pupils who expressed opposition in a way that reflected our ‘pro-English’ bias. We folded the flags so that only the small Union Jack showed, and displayed this, handkerchief-style, in the top pockets of our school blazers.

Dis ‘n ander teorie wat ek het: dis ‘n maar ‘n paar treë vanaf die Union Jack tot by die hamer-en-sekel. Soos Barbara Creecy en baie ander wat as Prog begin het en as kommunis geëindig het. Daar is iets aan die Suid-Afrikaans-Engelse etnisiteit wat hom tot ekstremisme leen. In my tyd het ek gesien hoe maklik dit is om ‘n Engelse student te radikaliseer, net soos wat Moslemsgevangenes vandag in Franse tronke geradikaliseer word. Hy kom in as ‘n motordief of dwelmhandelaar en verlaat die gevangenis as oortuigde djihadis. Daar was iets soortgelyks aan Wits in die sewentiger- en tagtigerjare, hoewel dit al vroeër in die 1940’s begin het, met die twee aartskommuniste Joe Slovo en Ruth First op die kampus, wat ook hul eie marxistiese seminaar saam met ene Nelson Mandela in ‘n woonstel in die Johannesburgse middestad bygewoon het. (Dit word vertel in Alan Wieder se Ruth First and Joe Slovo in the War Against Apartheid. Monthly Review Press, 2013.)

Glenn Moss se opmerkings oor hoe sy Engelse identiteit by Pretoria Boys High gevorm is, toon vir ons dat die hele terreur- en propagandaveldtog vanaf 1960 af minder met “apartheid” te make had, as met etniese haat vir die Afrikaner en Afrikaans, iets wat geensins in die “postapartheidsutopie” afgeneem het nie, inteendeel. “Afrikaans must fall.”

Die streek in Frankryk waar ek by tye woon, is Auvergne. Ek lei van die plekname af dat daar eens op ‘n tyd in Auvergne Oksitaans gepraat is. Dis eintlik tragies, hoeveel minderheidstale die revolusionêre Franse doodgemaak het. Toe ek van die breinskade by Wits herstel het — omring deur die wêreldvreemde, dom koloniale Engelse wat ‘n marxistiese klok gehoor het en nie weet waar die bel hang nie — het ek besef: Ek haat die revolusie! Dié van 1789, 1917 en veral 1994.

Ongelukkig staan ons maar nog aan die begin van ons lyding: die rand is nou op R20 teen die euro, maar ons gaan nog R30 en R50 en R100 sien. As die Glen Mosse en die Gavin Watsons en hul ANC-surrogaatvriende die staatskas leeg gesteel het en die staatsdienspensioenfonds klaar geplunder het, gaan die privaatpensioene volg. En natuurlik die paar Afrikanerboeregesinne se grond.

Daar is mos so ‘n Engelse tannie by ‘n ding genaamd PLAAS, Ruth Hall. Sy adviseer Ramaphosa oor sy “grondbeleid” en wil volslae kommunisme en kolgosse invoer. Dis nog ‘n fassinerende onderwerp: die Engelse marxistiese tannies, van Ruth First af tot by Ruth Hall. Die boek Rut, as’t ware. Dalk stof vir ‘n artikel in ‘n buitelandse publikasie. Dis nodig dat die hele wêreld agterkom op watter manier Suid-Afrika die prooi van die “nuwe radikale” geword het. Ons is die Kuba of Sowjetunie van die een-en-twintigste eeu.

Die digteres Annesu de Vos is nog ‘n slagoffer van Wits wat al 30 jaar lank ‘n futiele politieke korrektheid in Toronto bedryf. Antjie Krog, daarteenoor, is winsgewend polities korrek in Suid-Afrika. Sy is een van die min Afrikaners wat deur die regime op die hande gedra word.

Die meeste ander linkse of kwasilinkse Afrikaners het bedroë daarvan afgekom. Die Dakargangers byvoorbeeld, wat destyds deur die ANC-SAKP gebruik of misbruik is om as terreurorganisasie politieke legitimiteit in Suid-Afrika te bekom, is oorgesien as dit by regeringsaanstellings (en tenders) kom. Van my vorige Afrikaansdosente by Wits was Dakargangers: John Miles, Ampie Coetzee (skrywer van die boekie, Marxisme en die Afrikaanse letterkunde). Coetzee se stukkie “Afrikaanse marxisme” begin met die onsterflike woorde:

Hierdie boek wil ‘n alternatiewe benadering tot die Afrikaanse letterkunde beproef deur enkele prosatekste as voorbeeld te neem. Dit is nie ‘n literêrsosiologiese studie wat die maatskappy vanuit die letterkunde wil verklaar nie; eerder ‘n Marxistiese benadering vanuit ‘n siening dat ‘n letterkunde gedetermineer is deur dieselfde magtewat ook die aard van ‘n maatskappy bepaal. Alhoewel dié ondersoek nie literêr-sosiologies is nie, sal dit nietemin sekere eienskappe in die totstandkoming en ontwikkeling van die Afrikaner se ideologie onderstreep. Soos byvoorbeeld sy strewe om ‘baas’ in sy ‘eie land’ te wees, 1) of die feit dat die Afrikaner aanvanklik teen kapitalisme en imperialisme was as eksploitasie, maar dat hy tog mettertyd die vrye ondernemingstelsel as sy uiteindelike redding gesien het.

Uiteindelik het die hele Oos-Europa, Rusland daarby inbegrepe hul “uiteindelike redding” in die “vrye ondernemingstelsel” gesien. In die tagtigerjare toe Coetzee hom toe marxisme bekeer het, kon hy dit egter nie sien nie. Soos die vele Engelstalige marxiste met wie hy omring was, het hy die Afrikaner se verknogtheid aan ‘n konserwatiewe ekonomiese beleid en vyandigheid teenoor sosialisme as ‘n vorm van “agterlikheid” gesien.

Suid-Afrika beskik nou nog oor die mees linkse Engelssprekende bevolking ter wêreld. Nêrens elders, in die VSA, VK, Kanada, Australië of Nieu-Seeland, sou Engelssprekendes so ekstreem en radikaal raak soos in Suid-Afrika nie. Glen Moss skryf trots oor dié proses in The New Radicals. Maar uiteindelik sou dit ook na Afrikaners oorspoel, om ‘n verskeidenheid van redes, sommige ideologies en ander nie.

In die eerste plaas sou geen Afrikaner werk in ‘n Afrikaanse departement werk gekry het aan ‘n Engelstalige universiteit as hy nie links was nie. Dit verklaar in vele opsigte die linkse ywer van Afrikaanse akademici aan Engelse universiteite. In die huidige Suid-Afrika heers daar so te sê ‘n linkse hegemonie aan álle universiteite sodat dieselfde beginsel deesdae aan die meeste akademiese instellings geld. Maar in die 1980s was die Afrikaanse universiteite steeds redelik gematig en nog nie verower deur marxisme en feminisme nie.

Met die ideologiese verowering van sowel die media as die universiteite deur linkse Engelssprekendes het Afrikaners toenemend onderdanig aan die “nuwe ideologie” (eintlik is die marxisme ‘n baie ou ideologie wat uiteraard na die negentiende eeu en Marx en Engels se geskrifte teruggespoor kan word) geraak. In die tagtigerjare sien ons egter die aanvang van hierdie onderdanigheid onder die klein aantal Afrikaners aan Engelse kampusse.

Een van Glen Moss se boesemvriende was ‘n Afrikaner, Gerhard Maré. Nie dat “Gerry Maré” hom ooit as “Afrikaner” sou definieer nie, maar hy was wel van huis uit Afrikaanssprekend met ‘n Afrikaanse naam. “Gerry” figureer insgelyks in The New Radicals wanneer dit kom by die klandestiene besoek van Breyten Breytenbach aan die land in 1975:

I did not need more detail. A close colleague had asked that I come to Cape Town, and that was enough. However, finances for a flight were an issue, and Gerry indicated that the costs would be covered through the Nusas student travel agency. Early on the morning of 13 August 1975, I flew to Cape Town. When I met up with Gerry, he was disinclined to tell me whom I would be meeting, or for what purposes. Again, this was not particularly unusual. Together with a number of colleagues, I had been spending more and more time in a twilight world between legality and illegality, above-ground activity and clandestine plans and intentions. This was the reality of trying to fashion a political role beyond the structures and constraints of student and campus politics.

We set off from the Nusas head office, with Gerry driving a yellow Volkswagen Beetle used as a run-around by the student organisation. Weaving our way through the city centre, we stopped at an intersection. I got out and moved into the back seat at Gerry’s request. A tall bespectacled man, wearing a white trench coat, slipped into the front passenger seat. As we drove off, he spoke to me over his shoulder, introducing himself as ‘Christian Galaska’. After a few minutes in which he and Gerry talked to each other in Afrikaans, he turned round and began asking about the publications I intended producing, and how he could get access to them. While I was cautiously explaining that subscription would be possible, with delivery by mail, Gerry suddenly pulled up. The vehicle behind us came close to tail-ending the yellow VW, confirming Gerry’s terse statement: ‘We are being followed.’

Gerry pulled off slowly, then accelerated, and began a hair-raising drive through the city centre, swinging right across ongoing traffic, turning suddenly left down smaller side streets, and accelerating up wider main roads. It soon became obvious that there was a phalanx of cars following us, no longer making any effort to avoid detection. Gerry speeded up further, onto De Waal Drive at the top of the city, along the M3, and finally cut across traffic to begin the climb up Rhodes Drive past Kirstenbosch.

A massive storm was lashing the Peninsula. Sheets of rain made it difficult to see, and strong gusts of wind threatened to blow us off the road. Conversation had ceased, as Gerry concentrated on keeping the car on the road. I watched through the rear window to see if we were making any headway in losing the line of vehicles behind us.

As we rounded a bend, Gerry braked hard. Lying across the road was a massive tree, uprooted by the high winds. We swung round in a tight turning circle and headed back down Rhodes Drive, passing the line of cars which had been following us. Slowly, they repeated the turning manoeuvre with less ease than the little VW had managed, and the procession made its way down behind us.

Back in the city centre, it was agreed that we would stop suddenly at an intersection, ‘Christian’ would jump out of the car and run off down a side street, and Gerry would drive off as fast as possible. ‘You must leave, get out of South Africa, immediately,’ Gerry told ‘Christian’. As he left the VW, two men jumped from one of the cars behind us, and followed him down a side street.

Gerry and I drove back to the Nusas head office. I made it clear that I did not want to know any details of the man we had met or his mission. I decided to return to Johannesburg as soon as possible, but did have enough time for a brief discussion with Cedric de Beer. Like everyone else in the Nusas head office, he seemed to know that something dramatic had happened. Without giving any details, I told Cedric that I was worried about the events of the past hours and feared problematic consequences.

If Cedric was aware of unusual activity, then others in the Nusas offices, including Craig Williamson and Karl Edwards, must also have known. Williamson, as Nusas treasurer, would have been aware that an air ticket had been bought for me through the student travel office. Apart from any other leaks in security – and there were in all probability many – these alone made the contact between ‘Christian’ and people like Gerry compromised from the start.

‘Christian’, of course, was Breyten Breytenbach, although I did not know this at the time. I did, however, know that there was a move afoot to recruit whites from the left to an organisation which appeared to have some ANC support. I had discussed this in Durban when I visited the Nusas congress held in July. Shortly afterwards, Jeanette Curtis mentioned that she understood that some of the non-communist leaders in the ANC were committed to loosening the influence of the SACP.

They were willing to support an initiative to set up a left-wing, but non-communist, organisation, made up predominantly of white intellectuals, who might provide some balance to the centralist and pro-Soviet form of communism represented by the SACP.

Both Jeanette and I had thought the initiative sounded dangerous and ill-conceived, although we did not have any further details about it. She did mention that there was someone in the country from whom she might obtain more information, but I think this referred to Barend Schuitema, who was apparently in Johannesburg, rather than Breytenbach. Jen had been quite ill with a bout of rheumatic fever and was confined to bed. Our discussions about what I later learnt was Okhela were limited, and the main purpose of my visits was to check on her health and establish whether she needed more reading material.

Terugskouend het Breyten Breytenbach verniet bykans agt jaar in die gevangenis deurgebring. Daar is selfs sprake daarvan dat die hele Okhela-gedoente ‘n strik was wat deur buitelandse inligtingsdienste gestel is en dat die volle besonderhede van sy koms onder ‘n skuilnaam na Suid-Afrika vooraf aan die plaaslike Veiligheidspolisie gekommunikeer is.

‘n Ander lid van Okhela, Berend Schuitema, wat oorspronklik die AABN (Anti-apartheidsbeweging Nederland) gestig het, skryf die volgende op sy woernaal:

After Breyten’s arrest and trial I was detained under the direct supervision of Johnny Makhatini in Algiers, ostensibly for an internal post mortem/inquiry/disciplinary hearing that had to take place. In the beginning of 1977 I was able to get out of Algiers while Makhatini was on a mission somewhere else, and settled in with the bulk of the remaining “Okhela” comrades in New York. The discussion was, as I found it to be, whether or not we should denounce Breyten. I vehemently objected to this approach. Breyten was in jail and it’s not ethical to denounce any one unless the facts were on the table. And in the case of Breyten these facts would only become known upon his release from jail. The position adopted that through thick and thin we would defend Breyten and maintain his integrity, while at the same time doing everything possible to make amends with the ANC. I have no qualms about Breyten and to this day still feel he was victim rather than villain. But with regard to the ANC I discover that we were both victims. And there were more victims who paid heavy prices. The whole “white left” became victim! In these latter days the ANC in fact is spinning its “liberation movement” credentials out of existence!

Wat Schuitema hier skryf oor die “white left” wat almal “slagoffers” geword het, het betrekking op hoe sommige Afrikaners en Engelssprekendes as “nuttige idiote” gebruik is om die blankes en veral Afrikaners te verdeel ten einde die magsgreep van 1994 uit te oefen. Tans word dieselfde tegnieke steeds aangewend om ons te verdeel tussen “verlig” en “verkramp”, “regs” en “links”, terwyl die ANC en SAKP na hartelus die land plunder en op die duur in ‘n tweede Zimbabwe verander.

Sodoende het Suider-Afrika, tesame met Kuba en Noord-Korea, die laaste buitepos van die kommunisme geword. Is dit iets om op trots te wees?

Kennelik dink Glen Moss en Gerry Maré só, asook natuurlik die vele hedendaagse bekeerlinge tot Suid-Afrikaanse marxisme, soos Adriaan Basson en Pieter du Toit van News24, Piet Croucamp wat so gereeld op RSG sy ANC-propaganda uitsaai, Azille Coetzee oor wie ek voorheen hier geskryf het en ‘n hele horde Engelssprekendes wat steeds onherroepelik in die greep van die “nuwe radikalisme” verkeer.

Hulle is die waghonde van die stelsel wat moet sorg dat Afrikaners en blankes in die algemeen gehoorsaam aan die ANC en SAKP bly in hierdie radikale Klein Engeland met sy deftige ousies — ons ekwivalent van die Russiese nomenklatoera — wat in Porsche Panameras rondry.

Arme Verwoerd, die gebore Amsterdammer wat hom daar op die Parlementsvloer doodgebloei het, ná die messteke van die Baster-Griek waaraan die lintwurm van kommunisme insgelyks gevreet het. Onlangs ontvang ek dié interessante aanhaling in my e-pos:

“I want to emphasise that South Africa should not be condemned in the way she is condemned; that there should be no interference with her affairs; and that South Africa cannot allow it, but will have to oppose every attempt to interfere in our affairs, also if it comes in the form of an attempt to change the sentence imposed by our courts. I shall not be a party to anything of this nature. When saying this, I ask the Western world at least also to look after its own interests, and to realise that if South Africa were to fall a prey to Communist conspiracies, the West would suffer also. Even if the West assists in making us fall prey by trying, in the atmosphere which prevails, to gain the friendship and support of everybody else at the cost of South Africa, it should bear in mind that if a conquered South Africa becomes Communist, the noose about the neck of Europe and America will only be drawn tighter.

It will not only be the end of us, but also the beginning of the end for them. When therefore it is said in those circles that they are glad that Mandela received a life sentence and not the death sentence, because he may still, like Kenyatta, become the leader of the future, then I say, ‘God forbid!’ If that were to happen, not only would South Africa be doomed and become Communist, but then the world would in time be conquered by Communism, because after that the only bastions which still protect White civilization against that pernicious ideology would fall one after another.” Dr Verwoerd’s comment after the conclusion of the Rivonia trial. Quoted in Lauritz Strydom Rivonia unmasked, Voortrekker Pers, Johannesburg.

As ‘n mens na die manewales van Europese diplomate in Pretoria kyk, dan is Verwoerd se profesie al bewaarheid. Dit moet nog net na Merkel en Macron toe deursyfer, sou ek sê.

Glen Moss gaan nog Duitsland regeer, of ten minste, die Glen Moss-idee van “gelykheid tussen rasse en klasse”, soos verkondig in die gefotokopieerde blaadjie “Work in progress” en befonds deur die alomteenwoordige Sweedse geldstroom, wat hy volgens The new radicals vanaf die Afrikanerdominee, Beyers Naudé, onvang het. Blykbaar het Oom Aambei, soos ek hom noem, by tye tot die Here gebid en gevra dat hy hom nie in versoeking moet stel met al die Sweedse geld in sy bankrekening nie.

Die ironie is dat verskeie Westerse lande, waaronder Nederland, maar veral Swede, in die vroeë negentigerjare gesorg het dat Suid-Afrika wel deur ‘n kommunistiese party en sy frontorganisasie, die ANC, regeer sou word terwyl die res van die wêreld in Oos-Europa, maar ook Asië, op daardie stadium kommunisme grondig verwerp het.

Waar Afrikaners eens sterk anti-kommunisties was, het baie soos die Oos-Duitsers voor hulle, “goeie kommuniste” geword en staan immer gereed om ‘n mede-Afrikaner by die owerheid te gaan verkla of by die werk te laat afdank omdat hy hom nie by die heersende ideologie neerlê nie.

As organisasie het Okhela destyds misluk, maar die kiem van onderdanigheid aan die groter ANC is daar geplant en leef vandag voort aan die Universiteit van Stellenbosch en by Media24 wat natuurlik deur die bank die Suid-Afrikaanse Kommunisteparty as ‘n geskenk van God ophemel. Nie verniet nie het Stellenbosch ‘n eredoktorsgraad postuum aan Bram Fischer toegeken, met die volle ondersteuning van Koos Bekker, die miljardêr-voorsitter van Naspers, die moedermaatskappy van Media24.

Leon Lemmer: Flip Buys se ‘Die pad na selfbestuur’

Cor Ehlers besin oor Afrikaner-selfbeskikking in sy boek, ‘n Heimat vir Afrikaners: Die tiende provinsie (Praag 9.02.2020). Hy wys op die agteruitgang van die land sedert 1994 en bied ‘n padkaart aan vir die voortbestaan van Afrikaners as ‘n Westerse volk. Hy skram weg van die term “volkstaat” of “tuisland” en noem sy voorgestelde gebied vir die territoriale selfbeskikking van Afrikaners eerder die tiende provinsie. Hy poog om ras of kleur en regsheid te vermy. Met die oog op plaaslike en internasionale erkenning moet die kultuur, dus eiesoortige leefwyse, van Afrikaners eerder beklemtoon word. Om Afrikaners teen verswelging te beskerm, moet hulle aangemoedig word om hulle in groter konsentrasies in sy voorgestelde tiende provinsie te vestig. Die meer gekonsentreerde (her)vestiging van Afrikaners is ook die kern van Flip Buys (kyk hier onder) se oorlewingsplan. Ehlers skryf: “Afrikaners is polities ontmagtig omdat grondgebied nêrens in Suid-Afrika só afgebaken is dat hulle die meerderheid in ‘n spesifieke deel van die land vorm waar hulle ten minste tot op provinsiale vlak groepsoutonomie geniet nie” (Kindle 1587).

Ehlers is krities oor AfriForum omdat daardie instansie bv aanvoer “dat Afrikaners nie reg is vir selfbeskikking nie” (518). Nou blyk dit uit ‘n boek geskryf deur die voorsitter van die Solidariteit Beweging dat die term “selfbestuur” (wat ‘n administratiewe konnotasie het) bo “selfbeskikking” (wat ‘n politieke of staatkundige konnotasie het) verkies word; klaarblyklik om taktiese redes, want soos Ehlers dit stel: “Dit is sinloos om selfbeskikking na te streef wat nie uit die staanspoor gemik is op volle onafhanklikheid met internasionale erkenning nie” (3150). In hierdie rubriek bespreek ek vervolgens Flip Buys se boek, Die pad na selfbestuur: Anderkant die mislukking van staatsbestuur (Centurion: Kraal Uitgewers, 2019, 402p, R450). Soos uit die newetitel blyk, is Buys net so krities oor die ANC-regime as Ehlers. Maar Buys weerhou hom daarvan om die oorgangsproses te verdoem. Maar dit is hoe ons in ons huidige haglike situasie beland het.

By Buys is daar ‘n goeie skeut optimisme; dat ons moet aanbeweeg en die beste probeer maak van die gemors waarin ons is; dus om te red wat daar te redde is. Volgens sterrekundiges kan niks uit ‘n swartkolk (“black hole”) ontsnap nie. So ‘n kolk kan vir die plaaslike blankes ‘n realistiese beeld van hulle situasie bied; hoewel hulle darem steeds die onverkwiklike opsie van emigrasie het. Maar ‘n mens moet die moontlikheid van lig in die stikdonker, dus van beter omstandighede vorentoe, probeer voorsien, anders sou dit sinloos wees om met die maak van planne voort te gaan.

Die indruk wat Buys by my wek, is ten minste ‘n mate van onbekeerdheid tot die Afrikanersaak en ‘n oorversigtigheid om die fundamentele boosheid van die ANC te erken. “Mandela het almal verseker dat daar nooit weer verdrukking van een groep deur ‘n ander sou wees nie” (p 96). Dit word genoem sonder om duidelik te sê dat Mandela doelbewus gelieg het. In 1997, tydens Mandela se ANC-leierskap, is bv op die verderflike beleid van rasverteenwoordigendheid besluit (260). Ek dink ook daar kan nie met reg enige twyfel wees dat die “skikking” van 1990/94 mandaatloos uitgevoer is nie; dus dat die blankes, insluitende Afrikaners, uit hulle toekoms verneuk is. Die mandaatloosheid van hierdie gebeure, dus dat die blanke kiesers tydens die 1992-referendum vir magsdeling – en nooit vir magsoorgawe nie – gestem het, word bv deur Hermann Giliomee onderskryf.

Maar wat beweer Buys? “Die grondwetlike skikking … deur die meeste Afrikaners gesien is as die billike verruiling van meerderheidsregering vir minderheidsbeskerming. Die swart meerderheid sou hul regmatige regte kry sonder dat die Afrikanerminderheid syne sou verloor … Die meeste Afrikaners se destydse aanvaarding van die nuwe bedeling het nie beteken dat afstand gedoen is van die historiese strewe na kulturele vryheid nie. Die nuwe bedeling is bloot as die beste manier gesien om dit te verwesenlik en in die proses ook die uiteenlopende historiese vryheidstrewes van swart en wit te versoen” (344-345).

Dit is ‘n skewe voorstelling van sake. Die 1992-referendumvraag was bloot of met die grondwetlike onderhandelinge voortgegaan kon word. As FW de Klerk eerlik was en direk gevra het of die blanke kiesers tot swart meerderheidsregering instem, sou hy sleg verloor het, soos meningsopnames uit daardie tyd baie duidelik maak. Van die wigte en teenwigte wat De Klerk herhaaldelik belowe het, het (feitlik) niks tereg gekom nie. Dit was reeds in die 1993-Oorgangsgrondwet duidelik en glashelder in die huidige 1996-Grondwet. Rina Venter (Praag 26.10.2019) vertel dat De Klerk se strategie was dat alles wat destyds tydens die onderhandelinge met die ANC verkeerd geloop het, in die Grondwet reggestel sou word.

Buys stel in hierdie opsig die teenoorgestelde standpunt: “Die feit dat die Grondwet ruimte vir selfbeskikking maak, laat die vraag ontstaan of dit ooit deel van ‘n oplossing vir Afrikaners kan wees” (225). Mettertyd het dit geblyk dat nie eens die blankes se eiendomsreg behoorlik verskans is nie. In elk geval: Meerderheidsregering met algemene, gelyke stemreg in ‘n eenheidstaat maak dit vir die swart kiesers moontlik om met hulle getalsoorwig die Grondwet na willekeur te verander. Verder het Thabo Mbeki kort ná die 1994-verkiesing onomwonde verklaar dat die ANC hom nie gebonde voel aan enige ooreenkoms wat met die NP-regering tydens die onderhandelinge aangegaan is nie omdat die ANC toe nie vry was nie. “Die ANC het by die grondwetlike onderhandelinge toegewings gemaak om die mag te kry, en het stelselmatig daardie mag gebruik om hul oorspronklike doelstellings te verwerklik” (99).

Al laat hy na om De Klerk te verdoem, toon Buys soms realistiese insig. “Die meerderheid gaan altyd in die versoeking wees om ‘n presterende minderheid se bates te vat, sy instellings oor te neem, en hulle vir hul eie mislukkings te blameer. Daarom bly dit onverantwoordelik vir ‘n minderheid om vir hul toekoms staat te maak op die verdraagsaamheid van die meerderheid. Geen grondwet, politieke stelsel, hof of selfs militêre mag kan ‘n magtelose minderheid blywend verskans teen die gevolge van die oorheersing van die meerderheidsgroep nie. Die hoogs opgeleide deel van die minderheid gaan bloot begin emigreer na veiliger en gelyker weivelde, wat tot die ondergang van die hele volk kan lei” (79). Dit is dus sinloos om soos De Klerk te redeneer dat nie net by die letter nie, maar ook by die gees van die Grondwet gehou moet word. Die immorele ANC kan nóg met die nakoming van die letter nóg met dié van die gees vertrou word. Die punt is dat De Klerk en sy mede-onbekwame onderhandelaars versuim het om hulle bevredigend van hulle taak te kwyt.

Ná 1994 het dit spoedig duidelik geword dat die nuwe Suid-Afrika ‘n distopie is. “Die ‘wonderwerk-skikking’ van 1994 het in ‘n gewone meerderheidsregering ontwikkel wat dreig om in meerderheidsoorheersing te ontaard” (61-62) – “dreig” of is dit reeds volskaals die geval? “Demokrasie sonder kulturele vryheid [is] … net vryheid vir die demografiese meerderheid … omdat elke deel van minderhede se lewe deur die meerderheid oorheers word. Demokrasie gaan immers oor die vryheid van almal en nie oor regte vir die meerderheid nie” (62). Wat ons beleef, is die “transformasie van die samelewing deur staatsmag … die herskepping van die samelewing volgens rasse-wetgewing … Hierdeur is wit mense in die praktyk tot tweederangse burgers afgradeer” (62). In Buys se boek word gesonde insigte soos hierdie afgewissel met oorversigtige formulerings wat die indruk van pogings tot ‘n (te groot) mate van politieke byderwetsheid wek.

Dat 1994 ‘n katastrofiese ramp vir die blankes was, word deur Giliomee in sy voorwoord erken: “In Suid-Afrika het wit mense in 1994 die mag onherroeplik verloor” (10). “Ná die oorgang in 1994 het die Afrikaners in ‘n sekere sin ineengestort” (13). Ek is nie ‘n onkritiese bewonderaar van kolonialisme nie, maar Giliomee toon reeds op die eerste bladsy van sy voorwoord dat hy te veel van die “ons” na die “hulle” oorleun wanneer hy noem dat kolonialisme die inheemse bevolkings “ontwrig” het, sonder om ewewigtigheidshalwe die kolonialiste se groot teenprestasies te noem (7). Daar mag van “blankes” gepraat word, maar die gelykluidende woord “swartes” moet glo nie gebruik word nie. Blykbaar moet dit “swart mense” wees; dus die beklemtoning van swartes se menswees, maar nie ook dié van wit mense nie. Giliomee dui sy verwerping van die woord “swartes”, wat in ‘n aanhaling voorkom, met “sic” aan (9). Buys doen dieselfde (300).

Die vvv-refrein in Buys se teks is: “Afrikaners [het] die reg op vrye, veilige en voorspoedige voortbestaan;” dus “die reg op voortbestaan [as] ‘n kultuurgemeenskap” (19). “Die meeste mense het veelvoudige identiteite. So is die Afrikaners ook Afrikane, Suid-Afrikaners en Afrikaanssprekendes” (19). Die Afrikaanheid word ingevryf met: Ons “het in Afrika Afrikaners geword” (27; ook 19). Dít ontken ek nie, want ons is nie steeds bv Hollanders, Duitsers of Franse nie. Insgelyks ontken ek nie dat Hollands plaaslik Afrikaans geword het nie. Maar daar is ‘n wesenlike Europeesheid in Afrikaners en Afrikaans wat vreemd in Afrika is. Daarom is dit my standpunt dat Afrikaners nie noodwendig Afrikane is nie. Ons kan ‘n volkstaat of tuisland op ‘n ander kontinent skep en Afrikaners bly.

Giliomee haal JD Kestell aan: “‘n Volk red homself” (15). Buys skryf: “Ons sal self verantwoordelikheid vir ons toekoms moet neem” (22). Die skepping van ‘n volkstaat of tuisland plaaslik of elders kan myns insiens deel hiervan wees. “Selfbeskking” word glo met “regse praatjies” (210; ook 214) en ‘n “volkstaat” geassosieer, gevolglik verkies Buys die woord “selfbestuur” (211), spesifiek gemeenskapselfbestuur (213), dus iets op ‘n kleiner skaal en klaarblyklik staatkundig minder onafhanklik as ‘n volkstaat. “Onafhanklike selfbeskikking is nie … prakties haalbaar of werkbaar nie” (215).

“Wat Buys versuim om te doen, is om hiërargies oor sy genoemde veelvoudige identiteite uitsluitsel te gee. Hy skryf waaragtig ‘dat nie een noodwendig belangriker as die ander is nie'”

Buys word soos volg deur ANC-propaganda geïntimideer: “Die probleem is dat Afrikanerselfbeskikking in die vorm van die afskeiding van ‘n sogenaamde volkstaat, in Suid-Afrika ‘n verregse kleur gekry het en met ‘n vasklou aan of terugkeer na apartheid vereenselwig word” (219). “Hoewel die eertydse groot volkstaatplanne nie haalbaar is nie, kan interne selfbestuur in ‘n ylbevolkte gebied van ‘onder’ af ontwikkel, soos die plan wat Orania het om van dorp- tot stadsgebied te ontwikkel” (222). Buys se “model kom neer op groeiende selfbestuur en is ver verwyder van die rassevolkstaatkaarte van vroeër” (222). Kortom, Buys ontken ras maar erken eiesoortige kultuur/lewenswyse in sy planne. Sy plan kan glo net werk “as dit van enige sweem van rassisme ontkoppel word” (222-223).

Wat Buys versuim om te doen, is om hiërargies oor sy genoemde veelvoudige identiteite uitsluitsel te gee. Hy skryf waaragtig “dat nie een noodwendig belangriker as die ander is nie” (24; ook 27). “Iemand kan dus met groot vreugde gelyktydig ‘n goeie Afrikaanssprekende, Afrikaner, Suid-Afrikaner én Afrikaan wees sonder dat daar enige hiërargie of botsing bestaan” (27). Ek, daarenteen, is primêr ‘n Afrikaner/Boer en daarom noodwendig Afrikaanssprekend. Identiteite soos Suid-Afrikaner en Afrikaan is in my geval opsioneel. Buys beweer selfs “groeplidmaatskap is vrywillig” (24) terwyl Afrikanerskap in my hart en niere ingeweef is. Toegegee, die groeplidmaatskap vir verloopte Afrikaners, bv hanskakies, is aan verandering onderhewig. Hulle identiteit is soos ‘n vlieër – dit hang af van die rigting waarin die wind waai.

Van vrywillige groeplidmaatskap gly Buys na “selfdefiniëring” (25), wat deesdae die euwel insluit dat ‘n mens self oor jou geslag kan besluit, al is dit teenstrydig met wat jy met jou eie oë in die spieël sien. ‘n Onderskeid word tussen geslag (“sex”) en geslagtelikheid (“gender”) getref. Jou LGBTQIA+-status is anders as hoe jy oënskynlik is. Selfs blankheid mag glo “nie [as] ‘n diskriminerende geslote definisie gebruik [word] nie” (26). “Die term ‘wit volk’ van die Verwoerd-era [is] lankal uitgedien” (27-28). Dus, teoreties kan enigeen homself bv blank verklaar. “Dit was nie in die verlede korrek om bruin mense op grond van hul ras [van die blankedom] uit te sluit nie” (26). In die praktyk is dit egter ‘n ander storie. As genetiese blankes hulleself ter selfbevoordeling swart verklaar, sou die ANC-regime geen erkenning daaraan gee nie. Hierdie ANC-kamerade verdeel die plaaslike bevolking steeds in dieselfde vier rasgroepe as tydens apartheid. Ten spyte van al die polities byderwetses wat beweer dat daar nie so iets soos verskillende rasse is nie, bv dat ras ‘n “konstruk” is, of dat daar net een ras, naamlik die menseras, is, bewys die ANC-regime daagliks, getrou aan die apartheidsresep, dat daar in Suid-Afrika vier (maklik) identifiseerbare rasse is. Hierdie rasse word vir bevoordelingsdoeleindes hiërargies, van positief na negatief, soos volg gerangskik: swart, bruin, Asiaties, blank.

Waarmee Buys besig is, is om te veel aan polities byderwetsheid toe te gee, deur bv Afrikanerskap af te water. “Begrippe soos ‘Afrikaner’ of ‘volk’ is in die ou bedeling om politieke redes misbruik of dikwels in ‘hoofletters’ geskreeu, maar die kulturele ‘moord’ op ‘n kultuurgemeenskap as gevolg van die verlede kan tog nie geregverdig word nie” (27). In die huidige omstandighede is dit juis nodig om nog harder as in die verlede vir die heil en behoud van die Afrikaner en Afrikaans te “skreeu”. Pleks van die ANC se wanvoorstelling van die verlede te aanvaar, behoort alle Afrikaners, insluitende Buys, eerder die baie voortreflikhede in ons verlede by die ANC-kamerade tuis te bring; des te meer deur die verlede met die onverkwiklikhede van die hede te kontrasteer. Ook word die absolute breuk in die Afrikaner se geskiedenis in 1994 glad nie genoeg beklemtoon nie. Dit was louter dwaasheid. “Dit is soos om ‘n boom af te kap en dan te dink jy sal steeds die vrugte en koelte kan bly geniet” (178).

‘Is Afrika ‘n regverdigbare rede vir Afrikanernasionalisme? Dit lyk asof Buys op twee stoele probeer sit.’

Eintlik besef Buys dat hy op die verkeerde pad is; dus dat hy polities te verlig probeer wees. Hy voer die volgende eierdans uit: “Die goedbedoelde aandrang dat Afrikaners eerder opgeneem word in ‘n breë Suid-Afrikaanse of selfs Afrikaanse groep het ongelukkig onbedoelde gevolge. Afrikaners het vir té lank hul bande met Afrikaanssprekendes van ander groepe afgeskeep, en daardie bande moet dringend versterk en uitgebou word. Maar om ‘n volksgroep tot ‘n taalgroep te reduseer, beteken dat daar afstand gedoen word van ‘n hele stel internasionaal erkende regte – soos die reg om besluite te neem wat die groep se voortbestaan en identiteit [bv hulle taal] raak” (29).

Tereg skryf Buys: “Ons mag maar aan ons eie kant wees” (31), maar hy bly nie altyd daar nie. Hy bepleit “kulturele patriotisme of [én?] gesonde en ewewigtige Afrikanernasionalisme” (32), maar hy hou nie deurgaans daarby nie. Sy weifeling blyk reeds uit sy kwalifisering van Afrikanernasionalisme in die vorige sin. Later skryf hy: “Ons [moet] … ‘n gesonde Afrikanernasionalisme ontwikkel, want [!] dit is ‘n voorvereiste vir ‘n gesonde Afrikapatriotisme” (391). Is Afrika ‘n regverdigbare rede vir Afrikanernasionalisme? Dit lyk asof Buys op twee stoele probeer sit.

Volgens ‘n berig deur Gert van der Westhuizen streef Buys en Solidariteit volksveelheid eerder as volkseenheid na. Buys wil ‘n kultuurakkoord met die ANC aangaan, hande vat, brûe bou, ens (“Solidariteit streef ‘volksveelheid’ pleks van volkseenheid na,” Netwerk24, 10.10.2019). Sy fokus is klaarblyklik nie sterk genoeg op Afrikaners en Afrikaans gerig nie. Buys noem Afrikaans “een taal met vele kulture” (315). Nêrens spreek hy egter sy kommer oor die gehalte/suiwerheid van hedendaagse Afrikaans uit nie. Hy laat hom hier, soos in ander opsigte, lei deur wat as polities byderwets geag word. Tog slaan sy onderliggende gesonde Boersheid soms deur: “Dit is siek dat ‘n rassistiese twiet deur ‘n wit mens meer opspraak maak as al hierdie plaasmoorde saam” (320). “Die boere is ‘n mikrokosmos van die Afrikaner, en wat met hulle gebeur is tekenend van die groter gebeure” (324).

Hoewel bruin mense kultureel nader aan die blankes en Afrikaanssprekende bruines nader aan Afrikaners as swartes en Asiate is, is daar etniese verskille. “Taal- en kultuurgemeenskappe [is] nie dieselfde … nie” (31). Hy onderskei dus tussen “Afrikaanssprekendes en Afrikaners” (317). Maar Buys versuim om hierdie onderskeid te handhaaf wanneer hy soms van “Afrikaanse” pleks van “Afrikaner-” skryf, bv “Afrikaanse leefwyse” (193, 303), “Afrikaanse bestaan” (194) en “Afrikaanse kultuurkarakter” (305). Volgens die ANC se amptelike rasformule is 9% van die bevolking blank en 9% bruin. Dit maak dus sin om “bande” tussen die blankes en die bruines te versterk sodat hulle gesamentlik beter weerstand teen verswelging deur die 80% swartes kan bied. Maar daardie samewerking moet, wat die blankes betref, ter bevordering van blanke belange geskied en nie ten koste daarvan nie. Dit beteken onder meer dat blankes en Afrikaanssprekende bruines hulle gesamentlik daartoe kan verbind om die heil van Afrikaans te bevorder. Maar die blankes moet die moed van hulle oortuiging hê om ordentlike – dus so suiwer moontlike nie-Engelse – Afrikaans, bv Standaardafrikaans, van die bruines te verwag/vereis. As die bruines op die bevordering van geradbraakte, Engelsbesoedelde Afrikaans, bv Kaaps, aandring, is samewerking nie die moeite werd nie omdat dit tot die uiteindelike vernietiging van Afrikaans sal lei.

In die UDF-era het baie bruines hulle as anti-blank en baasboikotters bewys. Die Verenigende Gereformeerde Kerk (VGK) sit hierdie tradisie voort deur enige onderhandelinge met die oog op eenheid met die Nederduitse Gereformeerde Kerk (NGK) onderhewig aan die vooraf ongekwalifiseerde aanvaarding van die Belhar-belydenis te maak. Insgelyks behoort Afrikaners van bruines te verwag dat hulle hulle tot lojaliteit jeens ordentlike Afrikaans verbind, anders word die prys van samewerking te hoog. Deesdae word dikwels beweer dat die meeste Afrikaanssprekendes bruin is, maar dan word sprekers van die brouseltaal Kaaps daarby ingereken. “Alexis de Tocqueville het … gesê dat die meerderheid slegs die minderheid sal aanvaar as hy dít prysgee wat vir hom die waardevolste is” (30). Dit is presies wat Afrikaanstaal- en -letterkundiges en sogenaamde Afrikaansinstansies, soos die Afrikaanse Taalraad (ATR) en die Afrikaanse Taal- en Kultuurverenging (ATKV), deesdae doen deur eerder Kaaps as Standaardafrikaans te bevorder en nooit Afrikaanstaalsuiwerheid te bepleit nie. Op hierdie manier gaan Afrikaans nie oorleef nie. Giliomee het gewaarsku “dat die kans dat Afrikaners en Afrikaans in die een-en-twintigste eeu kan verdwyn, nie meer vergesog is nie” (18).

Op enkele uitsonderings na is my kommentaar tot dusver eintlik grootliks deur die voorwoord, inleiding en eerste hoofstuk in Buys se boek gedikteer. Ek sal my betoog dus meer selektief en bondig moet voortsit. Ter aanvulling van my bespreking kan Deon Geldenhuys se oorsigtelike, gunstige resensie van Buys se boek gelees word (LitNet 19.12.2019). Let ook daarop dat ek soms Buys-aanhalings gebruik om self so ‘n bietjie te improviseer. Die Solidariteit Beweging is daarvoor bekend/berug dat hy homself oorgraag oordrewe positief adverteer. Buys se boek is geen uitsondering nie, maar ek staan geen ruimte hieraan af nie. Inligting word onnodig dikwels in die boek herhaal; iets wat ek probeer vermy.

Die bevolkingsamestelling van Suid-Afrika, veral die oorwig swartes, het die plaaslike geskiedenis ingrypend beïnvloed; vandaar bv die beleid van rasse-segregasie/apartheid. Die demografie is ook bepalend in die hede en sal die toekoms deurslaggewend beïnvloed. Buys skryf tereg: “Demografiese inligting [is] die basiese data en beginpunt van toekomsbeplanning” (49). Hy is op minder vaste grond as hy byvoeg: “Bevolkingsveranderinge is die oorsaak én die gevolg van die 1994-oorgang” (49). Deurlopend was daar buitensporige aanwas by swartes, wat die politieke druk op die blanke bewind uit daardie geledere verhoog het, maar die 1994-oorgang is in groot mate ook te wyte aan die verregaande onbekwaamheid en ruggraatloosheid van die NP-onderhandelaars. Maar Buys het deels reg: Sedert 1994 het Suid-Afrika demografies ingrypend verander weens die instroming van onwettige inkommers, wat die nieblanke komponent verder vergroot het en allerhande vreemde etnisiteite/kulture hier laat beland het.

In ons veelgeroemde “jong demokrasie” stem die kiesers eerder volgens ras as op grond van beleid. “Vir ‘n opposisieparty om die meerderheidsteun te verwerf, moet hy soos die meerderheid word” (49). Dit is waarom die EFF beter as die DA geposisioneer is. Die DA probeer om sowel die meerderheid as minderhede ter wille te wees, wat ‘n onbegonne taak is. Demografie verseker dat die nuwe Suid-Afrika nag vir sowel die blankes as die land is. Slegs in homogene samelewings kan demokrasie heilsame gevolge hê. “Minderhede het wel stemreg, maar nie stemkrag nie. Daarom weeg die individuele regte van die meerderheid in die praktyk swaarder as die individuele regte van minderhede” (51). Die kultuurregte van Afrikaners word deur die ANC-regime as ‘n bedreiging vir nasionale eenheid gesien. Daarom word pogings tot eendersmaking aangewend; dus dat almal moet afrikaniseer en verengels. “Die ANC wil die multikulturele werklikheid van die land omskep tot sy beeld van ‘n monokulturele samelewing” (118).

“Die spanningslyne in die toekoms gaan bepaal word deur die ongelyke verspreiding van politieke mag en ekonomiese welvaart in die land” (55). Die kiesers is oral en op alle vlakke terwyl welvaart in kleiner konsentrasies en net op die hoogste vlakke voorkom. Die ANC-regime het geen probleem met te veel of merietelose swart welvaart nie. Byvoorbeeld, rasteikens word in die werkplek misbruik waar swartes onderverteenwoordig is. Die oorverteenwoordiging van swartes, bv in die staatsdiens, is vir die ANC-regime egter heeltemal aanvaarbaar (56). Waarteen die ANC dit het, is welvarende blankes wat glo nie deur harde werk, kundigheid, toewyding, ens, hulle besittings bekom het nie, maar (uitsluitlik) deur die uitbuiting van swartes. Vandaar die beleid van die herverdeling van rykdom; dus om die blankes te verarm en die swartes ryker te maak.

Buys noem dit “afvat met staatsmag” (52), maar eintlik is dit gewoon diefstal, dus soortgelyk aan korrupsie. Later noem hy dit wel diefstal (159). Dink aan die beoogde onteiening sonder vergoeding van blankes se eiendom. Van die gevolge van hierdie beleid is dat bykans 25% van die bevolking staatstoelaes ontvang terwyl 90% van die inkomstebelasting deur 10% van die bevolking betaal word (56). “Die punt is dat die demografie uiteindelik nie net die demokrasie bepaal nie, maar die ekonomie en grondverdeling ook sal probeer skik volgens die getallesamestelling” (57). “Die beginsel van verteenwoordigendheid het die werktuig geword wat die land en sy instellings die vorm van die bevolking laat aanneem, en rasseformules [bv 80-9-9-2% – 98] die metode waarmee dit bewerkstellig word” (58). Helen Zille het gesê dat “verteenwoordigendheid ‘n ander woord vir geïnstitusionaliseerde rassisme is” (98).

“Mense voel meer tuis tussen mense van hul eie kultuur en die instellings wat daaruit voortspruit … maar … Suid-Afrika [het] nou deel van die [historiese] tuislande geword” (59-60); dus ‘n enkele groot swart tuisland terwyl die blankes geen tuisland hoegenaamd het nie. Insgelyks, op die vlak van munisipale bestuur “het die histories swart townships politieke beheer oor die voormalige wit dorpe oorgeneem” (206), gevolglik kry die dorpe al hoe meer die aanskyn van lokasies. Dít is die konkrete resultate van FW de Klerk se grondwetlike inisiatiewe. “Die ANC-beheerde munisipaliteite slaag nie daarin om doeltreffende dienste te lewer nie en swak munisipale bestuur het in die meeste dorpe die ekonomie afgetakel. In die proses het die belastingbasis gekrimp, terwyl die aantal mense wat deur middel van belastinggeld onderhou word, skerp toegeneem het” (208). Eiendomsbelasting en die koste van munisipale dienste word jaariks met meer as die inflasiekoers verhoog. Vir blankes is die betaling hiervan verpligtend terwyl dit (hoogs) opsioneel vir swartes is. Inligting oor hierdie verregaande en onvolhoubare wantoestand word grootliks verswyg, uitgaande van die valse veronderstelling dat hierdie nuwe opset regverdiger is as wat die vorige bedeling was.

“Wit mense in die algemeen en Afrikaners in die besonder is ‘n verspreide, oorpresterende, herkenbare … minderheidsgroep … Die beginpunt van ‘n demografiese uitdaging moet ‘n demografiese strategie wees. Hoe hoër die konsentrasie van Afrikaners in ‘n dorp, voorstad of streek, hoe meer gaan hierdie gebiede ‘n weerspieëling wees van Afrikaners se kultuur en siening van veiligheid,” (61), ens. Dit is die kern van Buys se voorstel: Afrikaners moet ter wille van kulturele (en dalk ook doodgewone) oorlewing meer gekonsentreed woon; dus as ‘t ware nieu-laers trek. Buys se plan is dus soortgelyk aan dié van Cor Ehlers. Met albei se pogings het ek groot simpatie. ‘n Mens kan immers redeneer dat albei boere is wat planne maak. Albei poog om ‘n opset te skep waarin Afrikaners meer tuis sal voel. Die lakmoestoets is egter of dit op die lange duur die uitwissing van die Afrikanerdom en Afrikaans gaan verhoed. Buys is nie heeltemal blind vir hierdie moontlikhede nie. Hy verwys na die dorp “Louis Trichardt, waar die toekoms reeds gebeur het … Tyd is uiteindelik die enigste verskil tussen hierdie noordelike en talle [alle?] suidelike dorpe” (252-253). “Die toekoms vereis [immers] dat ons in terme van geslagte … moet dink, beplan en optree” (254).

Is dit nie dalk ‘n geval van in die see urineer en jy jou dan troos met die gedagte dat al die bietjies help nie? Die golwe sal hierdie sandkastele vernietig; des te meer omdat dit sedert 1994 hoogwater vir swart mag is, al is dit laagwater vir die ekonomie en (Europese) beskawing. Buys kom ook by die kasteel-metafoor uit: Diegene wat sy selfbestuurplan “as ‘n onhaalbare lugkasteel sien, moet dit opweeg teen wat ander as ‘n onvolhoubare Suid-Afrikaanse sandkasteel sien. Selfbestuur bly die enigste antwoord op swak staatsbestuur” (243). Die werklikheid van verswelging en die onontwykbare gevolge daarvan veral op die langer termyn stem my so pessimisties dat watter ná-1994-planne ook al gemaak word, alles tevergeefs kan wees. James Anthony Froude (1818-1894) het geskryf: “To what purpose the ineffectual strivings of short-lived humanity? Man’s life was but the shadow of a dream, and his work was but the heaping of sand which the next tide would level flat again” (Herbert W Paul, The life of Froude, New York: Scribner/Good Press, 1906/2019, Amazon Kindle 3531).

“Liberale mense [het] die nare gewoonte … om linkse kommuniste aan die bewind te help bring” (136). Van die dinge wat my die droewigste stem, is eertydse Afrikaners, selfs Broederbonders, wat die kluts heeltemal kwyt geraak het. “Baie Afrikaners het getuimel vanaf ‘n oormatige selfvertroue [in die nuwe politieke bedeling] tot ‘n punt waarop hulle nie hulself ‘n bestaansreg gun nie” (82). Dink bv aan Willie Esterhuyse vir wie dit ‘n roeping geword het om skuldige Afrikaners te kweek. Ek kon nie verstaan hoe dit moontlik was dat daar in die land (en die wêreld) ‘n krisis kon wees en apartheid (en die blankes/Afrikaners) kry nie die skuld daarvoor nie. Maar Esterhuyse het in ‘n brief in Die Burger (31.03.2020—sien onderaan die artikel – red.) daarin geslaag om Covid-19 en apartheid met mekaar in verband te bring. Hy loof Cyril Ramaphosa, nie-rassigheid, regstellings en is beswaard oor die onreg van apartheid. Dit is in ooreenstemming met “die ANC se meesterverhaal … dat al die grootste probleme van die land deur apartheid veroorsaak is” (105). Esterhuyse se verlooptheid het nie grense nie. Hoe is dit moontlik dat enige blanke/Afrikaner met selfrespek en insig die bose ANC kan aanhang? Eintlik bied Covid-19 ‘n heeltemal ander apartheidsboodskap: As jy wil oorleef, bewaar ‘n gesonde afstand tussen jou en jou medemens. Tydens die grendeltyd is apartheid in hierdie sin weer in die mode.

“Dit lyk al hoe meer of die ANC die klassieke sosialistiese resep [van gekamoefleerde kommunisme] volg, naamlik buit eers die belastingbetalers uit, teer dan op die spaarders se pensioenfondse en plunder dan die beleggers se eiendom … Boonop misbruik die ANC sy staatsmag om sy eie rassisme te ‘wettig’ en af te dwing” (102). Zille het gesê: “Die veroordeling van ‘n hele groep mense as gevolg van hul [wit] ras is die nuwe gesig van rassisme in Suid-Afrika” (103). “Die ANC het hulle vóór en net ná 1994 as bevryders voorgehou, later soos oorwinnaars begin optree, en word nou oorheersers. Dit voel reeds vir baie mense al hoe meer of die ANC soos ‘n tipiese besettingsmag optree. In plaas daarvan om soos ‘n regmatige regering … almal in die land se regte en vryhede te bevorder, regeer hulle téén bepaalde groepe” (109-110) – veral ten koste van die blankes.

“As die uitdaging yl verspreiding [van Afrikaners] is, is die oplossing groter konsentrasies op plekke waar mense tuis voel” (179) – “tuisvoelruimtes” genoem (209). Maar hoe jy voel, weerspieël nie noodwendig jou werklike situasie nie. Buys se plan is primêr op Afrikaner-oorlewing ingestel. Dit los nie naasteby al die probleme op waarmee ons sedert 1994 gekonfronteer word nie. Maar hy dink ‘n nuwe Groot Trek is reeds aan die gang. “[Wit] mense trek al dekades lank uit vervalle klein dorpies na streekdorpe en na die stede toe; hulle trek van vervreemde middestede na voorstede; uit gevaarlike gebiede na privaat leefstyldorpe” (179-180). “Namate die gesentraliseerde politieke stelsel misluk, stel die bevolking self federale, oftewel gedesentraliseerde oplossings in werking” (375). “Suid-Afrika het in ‘n soort postgrondwetlike era inbeweeg” (377). Afrikaners “strewe na selfbesluitneming in kulturele leefruimtes” (181), wat “kulturele kantons” genoem word (180). Buys identifiseer ‘n dertigtal “ankerdorpe en -stede”, met die grootste kantons in Pretoria en in die Wes- en/of Suid-Kaap. Orania sal ook ‘n “groeipunt” wees (182).

“Daar is niks wat Afrikaners keer om byvoorbeeld Orania van ‘n dorp tot ‘n Afrikanervrystad uit te bou nie. So ‘n vrystad kan later tot ‘n provinsie of selfs meer groei” (234). Maar is die mate van sukses wat Orania behaal nie grootliks te danke aan isolasie/apartheid nie? Byvoorbeeld, daar is slegs volkseie verblyf- en eiendomsreg en geen nieblanke arbeid word toegelaat nie. Buys erken dit met die opmerking: “Orania [word] weliswaar gekniehalter … deur politieke bagasie” en hy koester die hoop dat hierdie dorp se “politieke beeld verbeter” (241). By wie? Die ANC-regime? Hoe? Daar is net een manier om die ANC te behaag: gedwonge rasse-integrasie.

Buys wil Orania heruitvind: “Die nuwe strewe om Orania van ‘n dorp tot ‘n stad uit te bou in plaas van ‘n volkstaat, is meer werkbaar en in ooreenstemming met die nuutste ontwikkelings … Orania het bepaalde nadele, soos sy afgeleë ligging, klein getalle [inwoners] en politieke beeld” (242). Onderhandelinge (met die ANC-regime?) “kan die dorp in staat stel om mettertyd meer magte uit te oefen, totdat dit in ‘n vrystad met ‘n string omliggende vrydorpe … kan ontwikkel” (242) – “‘n Orania-kanton” (243). Carel Boshoff (1927-2011), die stigter van Orania, het ‘n soortgelyke ideaal gekoester, maar anders as Buys was hy volkstaatgetrou: “Die idee is dat Orania die eerste groeipunt vir ‘n Afrikaner-volkstaat moet wees en dat dit deur ander soortgelyke groeipunte in die omgewing gevolg word, ”n pêrelstring van dorpe'” (Praag 19.12.2015). Sedert 1991 het nog geen pêrels bygekom nie. Buys regverdig sy standpunt soos volg: “Daar is nie meer volmaakte oplossings oor nie … Daar is geen waarborg dat [sy visie van?] Orania sal slaag nie, maar die mislukking van Suid-Afrika lyk ongelukkig al meer na ‘n groter moontlikheid” (244).

‘Daarom het die Nederlandse denker Bob Goudzwaard [gebore in 1934] gesê die Afrikaner se geskiedenis is nie ‘n stryd om oorheersing nie, maar ‘n stryd om oorlewing’

Buys voorsien “‘n proses van groeiende selfbestuur tot by die bereiking van selfbestuur in kulturele kantons” (200); dorps- en stadsgebiede “waar Afrikaners ‘n meerderheid is, en dorpsgebiede waar Afrikaners ‘n meerderheid kan word en bly” (200) – dit is by “en bly” waar ‘n groot vraagteken geplaas moet word, want terselfdertyd wil Buys se Afrikaners hulle glo nie afsonder of isoleer nie (200). “Ons wil nie onsself hiermee [dus met Buys-selfbestuur] afsonder of net selfsugtig na eie belange omsien nie” (215). Die weë na hande vat, brûe bou en ubuntu bly dus oop. Buys se resep is in hierdie kernopsig dieselfde as dié van Cor Ehlers en laat my wanhoop aan die moontlike sukses daarvan. Die keuse is glo “konsentreer of emigreer” (202), maar nie konsentreer in of emigreer na ‘n volkstaat nie.

Die werklikheid van verswelging – dat Afrikaners ‘n al hoe “kleiner deel van ‘n groter groeiende bevolking” (189) is – waarteen geen plan dalk verskansing kan bied nie, behalwe miskien ‘n Afrikanervolkstaat plaaslik of elders, word in te groot mate deur Buys ontken. “Die Afrikaner se bestaansvraagstuk is … nie sy klein getalle nie … Die bestaansvraagstuk is dat die Afrikaners nie gekonsentreerd saam woon … nie. Daar is nie ‘n gebied wat hoofsaaklik deur Afrikaners besit, bewoon en bewerk word nie. Daarom is die Afrikaner nou al vir eeue lank ‘n kwesbare minderheid tussen ‘n groter meerderheid. Daarom het die Nederlandse denker Bob Goudzwaard [gebore in 1934] gesê die Afrikaner se geskiedenis is nie ‘n stryd om oorheersing nie, maar ‘n stryd om oorlewing” (186-187).

Buys beweer “privaat dorpe wat hulself regeer [is] besig om landswyd te ontwikkel” (239). Dit lyk asof hy eerder na woongebiede verwys, wat op ‘n nie-rassige en nie-etniese (dus nie-kultureel eksklusiewe) grondslag funksioneer. Daarna noem hy hulle egter “kultuur- of vrydorpe.” “Omdat vrydorpe steeds deel van stede is, is die vlak van outonomie wat hulle kan uitoefen uiters beperk en ook steeds blootgestel aan die verswakkende bestuur van die stede” (240). Dus, sy vrydorpe is (tans) nie danig vry nie en steeds deel van en onderhewig aan die euwel genaamd die nuwe Suid-Afrika oftewel die ANC-regime.

Buys sluit sy boek soos volg af: “Afrikaners sal hul selfvertroue moet terugkry en minder gevoelig wees vir kwaadwillige politici wat Afrikaners verkwalik vir dinge wat in die verlede gebeur het, maar wat nie self verantwoordelikheid vir hul eie huidige dade neem nie. Hierdie aanvalle moet gesien word vir wat dit is, naamlik pogings om blaam te verplaas, verantwoordelikheid te ontduik, en om Afrikaners met skuldgevoelens onderdanig te hou en gewillig laat bly betaal om die onproduktiewe elite (met hul luukse leefstyl) aan die bewind te hou” (397). Iemand soos Willie Esterhuyse rugsteun hierdie ANC-kornuite in die vertrapping van Afrikaners. “Die Afrikaner moet sy politieke verlamming afskud en weer die hand aan die ploeg slaan. Giliomee vra tereg: ‘Kan die fatalistiese afwagting van ‘n gewisse kollektiewe nederlaag en finale ondergang, vervang word met die kenmerkende geheimsinnige lewenskragtigheid van Afrikaners?'” (397).

Gestel Buys se selfbestuurplan misluk. Wie is dan die eintlike skurk in die verhaal, die ANC of die regses? “Die grootste uitdaging gaan nie weerstand deur die ANC wees nie, maar eerder weerstand of ‘n gebrek aan geesdrif onder Afrikaners wat wil vasklou aan ‘n vergange era” (396).

Brief deur Willie Esterhuyse in Die Burger op 31 Maart 2020

Ek voeg graag hiermee my stem by dié van pres. Cyril Ramaphosa, asook opposisie-, sake-, kerk- en ander leiers, om eendragtig die globale en nasionale viruspandemie hok te slaan.

Ek ondersteun sy besluite, deeglike beplanning en doelgerigte leierskap om ’n verenigde front teen die pandemie te vorm. Om politieke leiers met uiteenlopende politieke oortuigings langs hom te sien staan, was iets besonders. Ek is veral opgewonde oor die skepping van ’n nierassige solidariteitsfonds, met Gloria Serobe en Adrian Enthoven in beheer.

Dit is ’n nierassige projek om die noodsaaklike ekonomiese restitusie na ’n meer aanvaarbare en suksesvolle vlak te bring. Ek is dankbaar dat kleinsake daarby baat sal vind, en dat dit hopelik sal help dat baie van hul werknemers nie hul werk verloor nie. “Kleinsake is groot sake,” soos dr. Anton Rupert eenkeer gesê het.

Ek stel nie bloot in verklarings en verskonings belang nie, maar streef na regstellings wat ’n verskil maak. Daarom juig ek die uitsonderlike regstellende aksie van die Rupert- en Oppenheimer-familie toe. Dit is sosiaal-maatskaplike verantwoordelikheid in aksie.

Apartheid moet steeds ’n groot deel van die blaam dra vir die sosio-ekonomiese en veral opvoedkundige tekortkomings in die land. Daar is geen beter tyd as nou, waar almal saam voor ’n reuse-uitdaging staan, om saam te werk om die onreg van die verlede, en ook die baie probleme wat meer onlangs ontstaan het, reg te stel nie.

Dankie, President!

Leon Lemmer: Michael le Cordeur se ‘Halala Suid-Afrika’

Daniel Hugo se verdienstelike boek, Halala Afrikaans (Pretoria: Protea Boekhuis, 2009, 175p), het onlangs ‘n stiefbroer bygekry: Michael le Cordeur se Halala Suid-Afrika: 25 jaar se groeipyne van ‘n jong demokrasie (Naledi, 2019, 441p, R247). Die onderwerp is breër en die bladsye meer as in Hugo se boek. Hoewel die voorwoord en die verso van die titelbladsy Julie 2019 as datum het, is die boek eers sedert Maart in die boekwinkels beskikbaar. Die hooftitel is ontleen aan Johannes Kerkorrel se liedjie (p vi, 362). Die frase “jong demokrasie” in die newetitel berei die leser voor op die kwistige gebruik van modewoorde en -frases in die teks, wat uitdrukking aan die outeur se onverbloemde aanhang van die ANC gee. Dat Le Cordeur ‘n ANC-kornuit is, kan nie betwyfel word nie. Oor “ons eerste demokratiese verkiesing” op 27 April 1994 skryf Le Cordeur: “Die daglig kon nie gou genoeg kom nie; in my drome het ek al gesien hoe ek my kruisie sou trek agter die naam wat vir ons almal die verpersoonliking was van die struggle, die simbool van bevryding, die metafoor vir die toekoms” (255).

Heel aan die begin is daar ‘n Edmund Burke-aanhaling waarvolgens goeie mense nie moet stilbly nie. Hulle het ‘n plig om die kwaad te bestry (v, xi). In die res van die boek word dit by die leser tuisgebring dat Le Cordeur by uitnemendheid een van hierdie goeie mense is. Nie net hy nie, maar al die Le Cordeurs van die oupa af, via sy pa en ma en natuurlik sy “vroulief” en sy skoonheidskoninginsuster, tot by sy twee kinders met die onafrikaanse name van Mischke en Estéve. Nérens in al die derduisende boeke wat ek gelees het, het ek so ‘n oormaat van selfverheerliking teëgekom nie.

Ek het in vorige rubrieke dikwels na die Le Cordeur-verskynsel verwys, bv in my resensie van Le Cordeur en sy vriend, Wannie Carstens, se Adam Small-huldigingsbundel, Ons kom van vêr (2016 – Praag 2.04.2017). Die keuring van die artikels vir daardie bundel is so streng deur Le Cordeur gedoen dat daar vir slegs vier van sy artikels plek ingeruim kon word. Wat in daardie artikels staan, word in sy jongste boek herhaal. Dit is veral Naspers/Media24-publikasies wat oorgewillig is om te publiseer wat Le Cordeur skryf. Dit maak blykbaar nie saak hoeveel keer hy herhaal wat hy voorheen geskryf het nie.

“Hierdie bundel bevat ‘n keur van my beste artikels die afgelope 25 jaar. In hierdie tyd het ek 218 artikels gepubliseer … Toevallig val dit saam met my sestigste verjaardag; gevolglik het ek besluit om die 60 beste artikels weer af te stof en aan te bied” (xi). “Die publikasie van hierdie bundel val ook saam met die 25ste herdenking van Suid-Afrika se demokrasie” (xii). Le Cordeur as skrywer en die ANC as regime is dus as ‘t ware ewe oud en albei probeer om ons “jong demokrasie te laat werk.” Ons is mos “eintlik een groot familie” (xii). Vandaar is dit ‘n maklike treetjie na wêreldburgerskap in die wêrelddorp (102), waar almal Engels praat en dieselfde kultuur het.

Een van die groot euwels is rassisme, waaraan bv Annelie Botes haar glo skuldig gemaak het met die opmerking: “Ek hou nie van swart mense nie” (1). Daar is ook “gekleurde [swart] rassiste” (volgens Allan Boesak), maar nie bruin rassiste nie (volgens Franklin Sonn): “Bruin mense het hulle nog altyd geroem op nie-rassigheid” (3). Die voorbeeldige Elna Boesak word soos volg aangehaal: “Dit is ‘n feit soos ‘n koei dat die stammoeders van die bekendste Afrikanerfamilies [swart] slavinne was” (3). Dit bied ‘n springplank aan Le Cordeur: “Dis tyd dat die Afrikaner ‘n Afrikaan word” (3). Hoe? Deur hibridisering, soos wat Wannie Carstens vir sowel die Afrikaner as Afrikaans bepleit (Praag 4.05.2019). Le Cordeur sluit sy proloog soos volg af; “Ek is in die eerste plek ‘n Suid-Afrikaner met ‘n bruin vel wat Afrikaans as moedertaal het … ek is ook ‘n Afrikaan” (4).

Le Cordeur het homself beskou as “‘n kind uit ‘n benadeelde en baie arm gesin” (15). Wat het hom benadeel? Apartheid. Wie het hom benadeel? Die blankes, veral die Afrikaners. Maar reeds op 16-jarige ouderdom het hy Europa besoek. Hy het ‘n beurs vir voltydse studie aan die Universiteit van Wes-Kaapland (UWK) van die Departement Kleurlingsake ontvang (115). Maar hy kla steen en been omdat hy soggens om 6-uur ‘n trein uit Wellington na die UWK-kampus moes haal (135). Toe was treinritte veilig. Aan die UWK het hy, soos op skool, saam met mede-bruines in Afrikaans studeer. Hy wek doelbewus die valse indruk (ook in van sy ander artikels) dat die UWK-kampus in 1977, toe hy daar begin studeer het, uit opslaangeboue bestaan het. “Die eerstejaars was ingeprop in die tydelike houtstrukture net oorkant die Kêf [kafeteria]. Goedkoop akkommodasie, eksklusief vir bruin mense” (383). “Van die moderne kampus wat nou [2012] op die UWK pryk, was daar nog nie sprake nie” (373).

Die UWK het in 1960 met die aanbieding van klasse begin. Daar is dadelik ‘n aanvang met die oprigting van moderne geboue gemaak. Teen 1976 het die UWK ‘n pragtige ontwikkelde kampus met nuwe, moderne geboue gehad. In 1976 was daar net twee tydelike opslaangeboue, een by die fakulteit handel en een by lettere. Albei is deur die studente, waarvoor Le Cordeur die grootste lof het, afgebrand. As Le Cordeur in 1977 in ‘n tydelike houtstruktuur klasse bygewoon het, het dit al ooit by hom opgekom dat daardie gebou opgerig is omdat sy studentehelde die vorige jaar houtgeboue afgebrand het? Het daardie helde die moraliteit, bv integriteit, gehad om die staat te vergoed vir die skade wat hulle aangerig het? Nee, sover bekend is geen sodanige poging deur enigeen van die saboteurs aangewend nie; selfs nie deur diegene wat later weens transformasie in topposte aangestel is en buitensporige salarisse ontvang het nie. Hulle het eerder voortgegaan om, soos Le Cordeur, die “apartheidsregime”, wat hulle akademiese vorming moontlik gemaak het, te kritiseer. (In die jare sewentig was ek agt jaar lank op die UWK-kampus, insluitende 1976 en 1977, sodat ek weet waarvan ek praat. Le Cordeur se wanvoorstelling van die destydse UWK is gewoon ‘n skande.)

Sedert 1994 word die voorreg om saam met jou etniese of kultuurgroep in Afrikaans te studeer, al hoe meer aan skoliere en studente ontsê. Dít is die soort “vryheid” wat volgens Le Cordeur “duur gekoop” is (19). Hy opper geen beswaar teen “vryheid” wat wesenlik verpligte rasse-integrasie is nie. Hy onderskryf eerder die ANC se retoriek van pluraliteit, diversiteit, inklusiwiteit, multikulturaliteit, demokrasie, transformasie, menseregte, versoening en nasiebou. Onderliggend is daar egter die ANC se ideaal van gedwonge eendersmaking; dat net Afrika-/swart kultuur en die koloniale taal, Engels, geduld behoort te word. Suid-Afrika het glo ‘n “tragiese verlede” (18), maar is die hede nie baie erger nie?

In Le Cordeur se matriekjaar, 1976, is die grootste deel van sy skool weens brandstigting in puin gelê. Hy vertel dit oor en oor, maar hy, wat veronderstel is om ‘n opvoedkundige te wees (163), verseg om hierdie sabotasie te veroordeel. Ná universitêre studie was Le Cordeur een van die “onderwysers wat diep betrokke … in die stryd teen apartheid” was (41). Hy haal Mcebisi Jonas, ‘n voormalige adjunkminister van finansies, goedkeurend aan: “Onderwys was veronderstel om sentraal in ons anti-apartheidstruggle te staan” (46), asof onderrig/opvoeding, wat ‘n beskaafde onderneming is, versoenbaar met geweld en terrorisme is, wat die uitdrukking van onbeskaafdheid is.

“Primêr gaan skole gebuk onder geweld weens die gebrek aan reg en orde in ‘n ongedissiplineerde [onbeskaafde?] samelewing … Dit is geen geheim dat Suid-Afrika in ‘n gewelddadige land verander [getransformeer] het nie” (44). “Ek [het] nog nooit soveel geweld soos nou [2018] in Suid-Afrikaanse skole gesien nie” (84). “‘n Skool [is] slegs ‘n mikrokosmos van die samelewing” (45). “Die gehoorsame kind het plek gemaak vir die gehoorsame ouer” (60). Waarom het Suid-Afrika so ‘n uiters gewelddadige land geword? Le Cordeur gaan soek die rede hiervoor by bv enkelouergesinne en oorvol klasse. Myns insiens is die voorbeeld wat die ANC met sy terrorisme gestel het, die primêre rede vir die gewelddadige nuwe Suid-Afrika. Die ANC het getoon dat ‘n mens kan kry wat jy begeer as jy geweld gebruik. Dit is waarom bv Nelson Mandela nooit geweld afgesweer het nie. Geweld het ‘n bewese middel tot ‘n doel geword.

Soos in sy vorige boek word die lesers weer ingelig dat Le Cordeur deur die Nasionale Navorsingstigting (NNS) as ‘n navorser gegradeer is of erken word (430). Hy herinner ons tot vervelens toe aan sy navorsing (bv in artikel 15). Sy dogter word genoem as sy assistent (iv) in hierdie grootse onderneming. “Dit is skokkend hoe min Suid-Afrikaners van hul eie geskiedenis weet” (68). Op die daaropvolgende bladsy staan: “Cecil John Rhodes wat reeds in 1902 in Rhodesië (Zimbabwe) oorlede is” (69). Rhodes is in Muizenberg oorlede en in Rhodesië begrawe. Dit is skokkend dat Le Cordeur dit nie weet nie.

Hoe betroubaar haal hierdie NNS-gegradeerde navorser aan? Met verwysing na Christo van Rensburg se boek, So kry ons Afrikaans (2012 – Praag 15.12.2018), skryf Le Cordeur: “In die voorwoord skryf ek: Die boek toon die ‘veelfasettige afkoms van Afrikaans. Dit beklemtoon dat die taal uit baie variëteite bestaan. Hopelik sal dit die gesegde dat Afrikaans ‘n witmanstaal is, in die kiem smoor'” (299). In Van Rensburg se boek staan egter: “Met hierdie werk wil die ATR [Afrikaanse Taalraad] opnuut die veelfasettige afkoms van Afrikaans beklemtoon en die nou byna afgesaagde gesegde dat Afrikaans ‘n witmanstaal is, finaal in die kiem smoor” (p 10). Vóór hierdie aanhaling is daar die volgende sin: “‘n Taal soos Afrikaans bestaan ook uit talle variëteite” (10). Vergelyk ook die deurmekaarspul met wat Le Cordeur en Franklin Sonn onderskeidelik na bewering skryf (Le Cordeur se 2019-boek, p 393) met wat agterop Carstens en Le Cordeur se 2016-boek staan.

‘n Universiteit soos Stellenbosch en ‘n hoërskool soos Ermelo het doeltreffend en in rus en vrede en gelukkig as blanke Afrikaanse instansies bestaan. Sedert 1994 word rasse-integrasie en verengelsing egter deur die ANC-regime aan hulle opgedring. Le Cordeur dink dat wat hy as omgangsskoolinspekteur – hy noem dit “kringbestuurder” (“circuit inspector”) – voorgestel het, die probleem in Ermelo in ‘n japtrap sal oplos. Sy riglyn is “die grondwetlike beginsels van regstelling, billikheid en praktiese uitvoerbaarheid” (73). By die Laerskool AF Louw in Stellenbosch het hy “‘n wen-wen oplossing” voorgestel: dat hierdie blanke Afrikaanse skool in die eerste jaar in Graad R 40 swart Engelse skoliere uit Kayamandi inneem en dat hierdie skoliere dan elke jaar ‘n graad opskuif terwyl nog 40 swartes van onder af inskuif. “Die skool en sy beheerliggaam het grootmoedigheid aan die dag gelê en die idee gekoop” (74). In die praktyk kom dit neer op ‘n slinkse metode om ‘n blanke Afrikaanse skool geleidelik in ‘n (hoofsaaklik) Engelse skool vir swartes te transformeer.

In 2009 het Le Cordeur gespog: “Die leerdertal het gestyg van 250 Afrikaanse leerders na 500 meertalige kinders. Afrikaanse leerders se Engels het drasties verbeter. En 250 Xhosa-kinders en hul ouers [!] is nou Afrikaans magtig … danksy die visionêre leierskap van die beheerliggaam en die skoolhoof is ‘n slag geslaan vir Suid-Afrika; meer nog vir Afrikaans. Deur konstruktief saam te werk met die owerhede is Afrikaanse onderrig aan AF Louw verseker” (75) – ongelukkig net so min as aan die Universiteit Stellenbosch. Die taalverdeling sal nie 50/50% bly nie. Nie eens die naam van die skool sal meer lank dieselfde bly nie. Maar Le Cordeur beweer met sy (briljante) plan kan almal aan die Hoërskool Ermelo ook tevrede en gelukkig gemaak word (76). Ons moet hande vat (83), aan beweeg en die groter prentjie sien (78). Die werklikheid van verswelging is deel van daardie groter prentjie. Dit is die ou-ou ANC-tyding: Almal moet toegang hê. Niemand moet uitgesluit voel nie (106). Hoofsaaklik of heeltemal swart skole, universiteite, ens, is heeltemal in orde. Wat nie geduld word nie, is blanke enklawes (106). Enige uitsluitlik of selfs oorwegend blanke of Afrikaanse instansie word vertolk as die voortsetting van apartheid. Enige eksklusief swart instansie word egter as ‘n lofwaardige voorbeeld van solidariteit voorgestel.

Waarmee Le Cordeur as ANC-kornuit hier besig is, is sy kruisvaart teen apartheid (en blankes/Afrikaners). Die volgende sin spreek boekdele oor sy gesindheid: “Nie alle leerlinge in Suid-Afrika is so bevoorreg om in hul moedertaal skool te gaan nie. Daardie voorreg is slegs gereserveer vir Afrikaans en Engels, ‘n oorblyfsel van apartheid [!] toe Engels en Afrikaans die enigste amptelike tale van Suid-Afrika was” (98-99). Le Cordeur se navorsing kan gerus die boeke van Hermann Giliomee insluit. Dan sal hy weet dat die twee amptelike tale lank voor 1948 se apartheid, in 1925 hulle beslag gekry het.* Ook dat dit apartheidsbeleid was om swartes se kultuur, insluitende hulle moedertale, te bevorder. In die NP-regering se staats(laer)skole vir swartes is onderrig by voorkeur in die betrokke swart moedertaal aangebied. Dit is in die skole van die Engelse kerkgenootskappe dat swart skoliere van hulle kultuur vervreem is. Engels as taal is aan hulle opgedring, asook pogings om hulle in ander opsigte Anglo-Saksies te maak. Verder is dit swart ouers wat self daarop aandring dat onderrig in Engels pleks van in hulle swart moedertaal moet geskied. Kortom, die NP-regering en Afrikaners het aan swartes gegun wat hulle aan hulle self gegun het, dus ‘n eie kultuur, insluitende moedertaalonderrig. Dít is wat deesdae deur die ANC-kamerade aan hulle mede-swartes en aan Afrikaners misgun word.

[* Le Cordeur is die kluts heeltemal kwyt wanneer hy skryf: “In 1925 … toe ons swart tale hul amptelike status verloor het” (366). Vóór 1994 het die swart tale nooit amptelike status in Suid-Afrika gehad nie.]

“Met die aanbreek van ‘n demokratiese bestel was dit noodsaaklik om die hoër onderwysstelsel te transformeer. Taal is ongetwyfeld een van die vernaamste hindernisse wat in die pad staan van die akademiese sukses van die meerderheid studente aan tersiêre instellings … Dis kommerwekkend dat talle studente akademies onsuksesvol is; nie weens ‘n gebrek aan intelligensie nie, maar omdat die studente nie hulself behoorlik in die dominante taal van die universiteit kan uitdruk nie” (108). Omdat Le Cordeur ‘n ANC-kornuit is, kies hy kant vir demokrasie en transformasie. In werklikheid was transformasie, ten minste wat onderrigtaal betref, glad nie aan die tradisioneel Afrikaanse universiteite nodig nie. In 1994 was die meerderheid plaaslike universiteite swart en Engels. Wat nodig vir beter prestasie deur swart studente is, is bystand in hulle moedertaal. In daardie sin was dit nodig om slegs die Engelstalige universiteite te transformeer.

‘n Universiteit is ‘n plek wat veronderstel is om net die room van die samelewing as studente en dosente toe te laat. Die ANC maak hom aan ernstige dwaling skuldig deur te redeneer dat universiteite vir almal toeganklik moet wees. Om in sy dwase doel te slaag, word al hoe laer akademiese vereistes vir universiteitstoelating gestel. Die punt is bereik waar veral swart studente by universiteite inskryf primêr om kos en huisvesting te kry eerder as om ‘n kwalifikasie te verwerf. As daardie kandidate teen universitêre studie besluit, sou werkloosheid en krepering in die meeste gevalle hulle voorland wees. Die ironie en skande is dat bv die instansie waaraan Le Cordeur verbonde is, die Universiteit Stellenbosch (US), tot in Limpopo sulke akademies twyfelagtige kandidate werf en van studiebeurse voorsien terwyl akademies voortreflike blanke kandidate in sy natuurlike opvanggebied, die Wes-Kaap, nie net studiebeurse geweier word nie, maar ook toegang tot die US. Hierdie wantoestand word voorgestel as iets voortrefliks, as die aanbieding van “gelyke geleenthede”. Die US het hom daartoe verbind om so gou moontlik so swart en Engels moontlik te word. Hierdie visie word om politieke (dus ANC-gedienstige, nie-akademiese) redes nagestreef.

My standpunt is dat ‘n akademikus as akademikus nie sodanige beleid kan onderskryf nie. Maar Le Cordeur, as ANC-kornuit, doen dit. “Die nalatenskap van apartheid [het] die gebruik van Afrikaans by histories Afrikaanse universiteite negatief geraak” (109). Hy aanvaar die ANC se verderflike redenasie dat Afrikaans ‘n meganisme vir uitsluiting is; dus dat (veral) swartes, soos by skole, by tradisioneel Afrikaanse universiteite op die onderrigtaal van hul keuse, naamlik Engels, kan aandring (109). “Die onus rus op universiteite om te bewys dat Afrikaans nie as meganisme dien om teen studente te diskrimineer op grond van taal nie” (110). Le Cordeur verskaf voorbeelde van eentalige universiteite in ander meertalige lande, soos Finland en België (111), maar as ANC-kornuit gun hy sodanige opset nie vir Afrikaanse universiteite en studente nie. Hy onderskryf eerder Wim de Villiers se verengelsingsbeleid aan die US.

“Die ekonomiese en kulturele bemagtiging van die [swart] Afrikaan word toenemend gesien as ‘n kombinasie van erkenning aan die [swart] Afrikataal plus die gebruik van Engels” (111). Vir Afrikaanssprekendes is daar nie ‘n soortgelyke erkenning van kulturele regte nie en Le Cordeur versuim om hom ten gunste van so iets uit te spreek. Le Cordeur kom eerder met die volgende drogredenasie vorendag: “My navorsing dui daarop dat Afrikaans steeds ‘n [afgeskaalde/geringe] plek het as onderrigtaal en wetenskapstaal, maar nie aan ‘n uitsluitlik Afrikaanse universiteit nie … Die strewe is juis na universiteite waarvan die identiteit en institusionele kultuur nóg swart, nóg wit, nóg Afrikaans, nóg Engels sal wees, maar onbeskaamd Suid-Afrikaans” (112; ook 344). Le Cordeur probeer hier om sy lesers opsetlik te mislei. Hy weet dat die ANC-regime geen beswaar teen oorwegend of selfs uitsluitlik swart Engelse universiteite het nie. Die tradisioneel swart universiteite is steeds Engels en feitlik uitsluitlik swart en geen daadwerklike poging is al ooit aangewend om hulle in hierdie opsigte te transformeer nie. Dit is teen die tradisioneel blanke Afrikaanse universiteite wat die ANC-regime sy mes in het. Le Cordeur verroer nie ‘n vinger om selfs nie eens die Afrikaansheid van daardie universiteite te beskerm nie.

Le Cordeur verwys na die taalbeleid wat die US aan die einde van 2014 aanvaar het: “In die praktyk beteken dit dat studente wat nie Afrikaans magtig is nie, ten volle in Engels ondersteun sal word. Dit sal uiteraard die gebruik van Engels op die kampus verhoog sonder om afbreuk te doen aan die Afrikaanse aanbod [!]. Die vertrekpunt moet altyd wees dat taal nooit ‘n meganisme van uitsluiting mag wees nie” (112). Maar Afrikaanssprekende studente word dan juis van Afrikaansmediumonderrig uitgesluit, want Afrikaanse klasse, anders as Engelse klasse, sal slegs aangebied word as daar (afdoende) aanvraag voor is en dit prakties moontlik is. Daar word van die valse veronderstelling uitgegaan dat Afrikaanssprekendes Engels verstaan, maar dat swartes nie Afrikaans (wil) verstaan nie – ‘n nalatenskap van die Soweto-opstand in 1976. Volgens navorsing wat MarkData in 2001 gedoen het, begryp net 26% van die Afrikaanssprekendes boodskappe wat in Engels meegedeel word (245).

As ‘n student aan ‘n Duitse universiteit wil studeer, moet hy Duits leer. Die Suid-Afrikaanse swartes wat in Kuba medies studeer, moet Spaans leer. Plaaslike swartes behoort verplig te word om Afrikaans te leer as hulle aan ‘n Afrikaanse universiteit wil studeer. Afrikaans is plaaslik van veel groter nut as Spaans. Weens drogredenasies het die US ‘n oorwegend Engelse universiteit geword. Die US verkrag Jan Marais se stigtingsvoorwaarde waarvolgens Afrikaans nie ‘n mindere plek as Engels mag beklee nie. Hierdie elementêre waarheid is nog nooit openlik en amptelik deur Wim de Villiers en sy mede-ANC-kruipers erken nie. Ook nie deur Le Cordeur nie, vir wie dit ‘n selfs groter skande behoort te wees omdat hy ‘n trustee van Het Jan Marais Nationale Fonds is. Hy kan gerus besef dat daar twee here is wat nie gelyktydig gedien kan word nie: Jan Marais en Wim de Villiers.

Let op hoe verwater Le Cordeur sy beweerde lojaliteit jeens Afrikaans: “Vir Afrikaanssprekendes is dit van die uiterste belang dat ‘n konstruktiewe [!] balans gevind moet word: Terwyl ons steeds verbind bly om Afrikaans (en ander inheense tale) te bevorder, moet ons realisties en sensitief wees vir inklusiewe kommunikasie op die kampus en die rol wat Engels kan speel om gelyke [!] geleenthede te skep op ‘n baie ongelyke speelveld” (112). Dit is klaarblyklik vir swartes wat die speelveld steeds ongelyk is al het Afrikaanssprekende US-studente reeds buitensporige opofferings gemaak.

Adam Small… was ten gunste van slegs Engelse universiteite in Suid-Afrika

Dit herinner aan ‘n vorige UWK-rektor, Brian O’Connell, ‘n anti-apartheidstryder (41), se uitspraak dat die swart Engelssprekende UWK-studente dit glo vreeslik waardeer dat die Afrikaanssprekende UWK-studente so gaaf was om onderrig in Afrikaans op te offer sodat swart studente (lekker) daar kan studeer. Ek dink Le Cordeur sal ook nie werklik beswaar hê as die Afrikaanssprekende US-studente hulle dieselfde opoffering in al hoe groter mate laat welgeval nie. Sy mentor, Adam Small, het hom immers ten gunste van ‘n eentalig Engelse Universiteit Stellenbosch én Universiteit Pretoria uitgespreek, om van die UWK nie te praat nie. Dan sal die US, soos die UWK, ‘n eentalige Engelse universiteit wees, wat groot guns in ANC-geledere sal vind. Le Cordeur borduur voort: “Baie werk is nog nodig voordat alle studente tuis sal voel in ‘n ubuntu van meertaligheid [al is die praktyk al hoe meer eentalig Engels] – iets wat slegs kan geskied binne die raamwerk van ‘n inklusiewe [bv rasgeïntegreerde] institusionele kultuur” (113).

Le Cordeur beweer dat hy reeds “meer as 200 artikels oor Afrikaans en my liefde vir die taal” gepubliseer het (115-116). Hoe hy hom rakende Afrikaans situeer, is een van my kernprobleme met hom. Le Cordeur skryf van “my geliefde taal” (73), dat Afrikaans “met jaloesie bewaar en bevorder moet word” (94) en “ek het my twee kinders in Afrikaans grootgemaak” (101); ook: “Vandag is ek een van slegs ‘n handjievol Stellenbosse akademici wat nog skryf en publiseer in Afrikaans – tot my nadeel” (116). Maar wanneer hy tussen ANC-politiek en die heil van Afrikaans moet kies, weeg ANC-gedienstigheid altyd swaarder. Dan skryf hy: “Laat die taal vry” (97), wat by veral die bruin elite beteken dat jy maar met Afrikaans (en die Afrikaner) soveel kan mors soos jy wil; dat jy die Afrkaner maar kan uittart met bv geradbraakte Afrikaans. Le Cordeur toon dat hy Standaardafrikaans kan skryf, maar geradbraakte Afrikaans gaan nie teen sy grein in soos by Afrikaners nie. Daarom gebruik hy dikwels onnodige Engelse woorde in sy boek; selfs samestellings uit albei tale.

“Afrikaans het hom nou lank genoeg (dood) gewurg in sy stywe Sondagklere” (97). Sy beswaar teen Standaardafrikaans is dat dit ‘n produk van blanke arbeid is. Maar dit is die geval met omtrent enigiets rakende Afrikaans. Waar hy fouteer, is wanneer hy Afrikaans as die erflating van die armsalige slawe en Khoi-San pleks van die Boere probeer staanmaak. Hy glo aan die kombuistaalhipotese: “Op hierdie manier het Afrikaans as moedertaal sy beslag gekry” (182; ook 185). Die algemeen erkende taalkundige waarheid is egter dat die elite, die opperklas en nie die laer klasse nie, beslag aan die erkende standaardtale gegee het. Die waarheid hiervan blyk uit die oormaat Nederlandse en Duitse invloed wat in Standaardafrikaans sigbaar is, terwyl daar bitter min woorde van slawe- en Khoi-San-oorsprong is. Moedswillig teen die feite in skryf Le Cordeur egter: “‘n Deel van Afrikaans het wel oor die see gekom, maar die grootste deel is hiervandaan” (363).

Mense soos Le Cordeur, wat nie werklik omgee vir die gehalte, spesifiek die wesenlik nie-Engelsheid, van Afrikaans nie, kom, soos sy mede-bruin elite, dikwels met stellings soos: “Afrikaans se toekoms het lank laas so seker gelyk as nou [1993]” (115) terwyl Afrikaans sienderoë op alle terreine en vlakke agteruitboer. Dit is ook die bruin elite, soos Adam Small, Jonathan Jansen, Hein Willemse en Le Cordeur, wat vir Afrikaans geen onheil sien in die verengelsing van al die histories Afrikaanse universiteite nie. Wat ons hier mee te make het, is Afrikaansdislojaliteit, gerugsteun deur hulle ANC-lojaliteit. Eintlik wil hulle “niks te doene … hê met die ‘boere’ nie” (118). Gesien deur die politieke bril van ANC-gesindes, was Afrikaans “die taal van die onderdrukker” en later “die taal van bevryding”; bv die MK-opgeleide terroris, Basil Kivedo, wat daarop roem dat hy bomme in Afrikaans geplant het (391). “Voeg hierby die Afrikanernasionaliste wat talle onregte teenoor hul bruin familie [!] gepleeg het, en Afrikaans as hul alleenbesit [!] beskou al het bruin mense net soveel [!] tot die ontwikkeling van Afrikaans bygedra” (119). Hierdie laaste sin toon duidelik hoe skeef Le Cordeur se siening is. Eintlik erken hy sy en die bruin elite se dislojaliteit jeens Afrikaans: “Dit is te verstane dat bruin mense hierdie skielike toenadering met agterdog sal bejeën en op enkele uitsonderings na nooit dieselfde oor Afrikaans sal voel as hul wit landgenote nie” (119).

Wannie Carstens. Benewens die hibridisering van Afrikaans, hou hy van kortmouhemde.

Die toenadering waarna Le Cordeur verwys, neem meer as een vorm aan. Daar is die uiterste geval van Wannie Carstens (een van Willie Esterhuyse se skuldige Afrikaners), wat polities so verlig geword het dat hy die hibridisering van Afrikaans en sommer ook van Afrikaners bepleit. Dan is daar die blanke pleitsbesorgers vir Afrikaans as onderrigtaal aan bv die Universiteit Stellenbosch, wat die noodsaaklikheid vir onderrig in Afrikaans alewig ten behoewe van bruin studente bepleit. Wat hulle eerder behoort te doen, is om op Afrikaans vir blanke studente aan te dring omdat Afrikaners baie meer Afrikaanslojaal as bruin mense is. Carstens en Le Cordeur, soos hulle sogenaamde Afrikaanse Taalraad, kies by voorkeur kant teen Afrikaners en Standaardafrikaans en oorbeklemtoon om opportunistiese politieke redes die rol van nie-blankes asook die brouseltaal Kaaps.

Met hierdie benadering kastreer hulle hulleself om iets vir ordentlike, suiwer(der) Afrikaans te doen. Hierdie selfgefabriseerde Afrikaansmagteloosheid blyk uit die volgende woorde van Le Cordeur: “Terwyl ons as Afrikaanssprekendes moet voortgaan om Afrikaans te bevorder, moet ons nie blind en onsensitief wees vir die gelykmakende [!] rol wat Engels en veral ons inheemse tale kan speel op ‘n baie ongelyke speelveld nie” (121). Daarenteen is my standpunt: Veg vir Afrikaans en nie vir alle inheemse tale nie, én: Veg vir Afrikaners en nie vir alle minderheidsgroepe nie. Ons ywer moet so duidelik moontlik gefokus wees. Le Cordeur beveel telkens aan dat nie-swart Suid-Afrikaners ‘n swart taal moet leer. “‘n Gesertifiseerde opleiding in ‘n [swart] Afrikataal behoort ‘n vereiste te wees vir ‘n pos in die staatsdiens” (246). Maar Le Cordeur vereis nooit dat enigeen Afrikaans moet leer nie (bv US-studente); allermins diegene in die oorverswarte staatsdiens. Meer as ooit is ek daarvan oortuig dat Le Cordeur ‘n valse profeet vir Afrikaans is. Maar dan beskou hy hom waaragtig as deel van “die Wie-is-Wie van Afrikaans” (277), dus een van die top Afrikaanssprekendes of -yweraars. Vir my as blanke is dit veel meer sinvol om eerder ‘n Europese as ‘n swart taal te leer. By ‘n Europese taal vind ek kultureel aanklank terwyl ek kultureel geen baat by ‘n swart taal sal vind nie. Vergelykenderswys sou ‘n swart taal vir my as ‘t ware ‘n hut oopmaak, terwyl Duits, Frans of Spaans vir my ‘n hele wêreld toeganklik maak.

Le Cordeur se benadering tot Afrikaans is ANC-deurdrenk. Daarom kan hy ‘n artikel skryf met die opskrif: “Madiba het Afrikaans óók bevry” (122). Die benaming “Madiba” probeer verseker dat ons daardie mens eerder met vrede en versoening as met geweld en terrorisme assosieer. Le Cordeur, soos sy ANC-meelopers, fokus op die Mandela van 1994 en daarna; nie op die onrusstoker en bomplanter van vóór 1994 nie. Mandela het glo ‘n groot liefde vir Afrikaans gehad en uitgereik na Afrikaners (122). Hoekom het hy dit gedoen? Om Afrikaners te probeer sus nadat hulle sonder hulle instemming op ‘n verraderlike manier van hulle politieke mag ontneem is.

Tydens sy eerste staatsrede het Mandela, waarskynlik op aanbeveling van Jakes Gerwel, Ingrid Jonker se gedig, “Die Kind”, voorgedra. Le Cordeur beweer Mandela het daarmee “die pertinente teken van versoening uitgestuur … na die Afrikanergemeenskap” (125). Maar die gedig handel oor (die) slegte blankes wat glo ‘n swart kind deur die kop geskiet het. Lees gerus die volledige gedig, wat op die internet beskikbaar is. Die slinkse Mandela vestig daarmee die aandag op die blankes as “moordenaars” terwyl hy die aandag aflei van die dood en verwoesting van baie groter omvang wat deur veral die ANC/UDF/SAKP gesaai is. Maar Le Cordeur se vetolking is: “Mandela [wou] ‘n sein uitstuur dat Afrikaans en die totale Afrikaanse [Afrikaner?] gemeenskap ‘n plek [as die moordenaars van swartes?] in ‘n demokratiese Suid-Afrika verdien” (125). Dan volg nog ANC-geïnspireerde sousies: “Mandela het nie net ‘sy mense’ na vryheid gelei nie. Ook Afrikaans – eens gestigmatiseer as Taal van die Onderdrukker – is bevry van sy gekontamineerde verlede” (126). Mandela het glo “Afrikaans se plek in die Grondwet … verseker” (126). Soos aan die Universiteit Stellenbosch behoort ‘n mens te vra: Hoedanig is daardie plek?

Heel aan die begin verwys Le Cordeur na “Afrikaans en Kaaps” (xii) en later dat hulle (heeltemal) verskillende tale (“‘n ander ‘taal'” – 327) is. Afrikaans en Kaaps is twee tale wat in aard verskil. Afrikaans is ‘n nie-Engelse taal uit eie reg terwyl Kaaps ‘n brousel- of mengeltaal is wat naas eie elemente ‘n sameflansing van Afrikaans en Engels is. “Volgens [Adam] Small is Kaaps … ‘n volwaardige, selfstandige taal” (131); iets wat Kaaps egter klaarblyklik nie is nie omdat hy uitermate op sowel Afrikaans as Engels parasiteer. Kaaps verryk glo Afrikaans (132), wat aanvaarbaar kan wees as dit uit die relatief klein taaleie-komponent van Kaaps kom. Wat heeltemal onaanvaarbaar is, is as Afrikaanssprekendes hulle taal besoedel met onnodige Engelse woorde en segswyses in navolging van die (bedenklike) voorbeeld wat Kaapssprekers stel. Op die lange duur kan dit die ondergang van Afrikaans as ‘n taal uit eie reg meebring.

Le Cordeur is ten gunste van taalvermenging (en sekerlik ook rasvermenging): Ons behoort glo “ons taal op ‘n inklusiewer wyse te bestuur, sodat alle leerders sal tuisvoel in ‘n ubuntu van taal” (134). Dit gaan om integrasie/vermenging/potpourriing op alle terreine. “As daar so min vroue op Jan [van Riebeeck] se drie skepies was, hoe het die Suid-Afrikaanse volk aan die Kaap ontstaan?” (181). Wel, die Afrikanervolk dank sy bestaan hoofsaaklik aan mans en vroue wat later per skip uit Europa gekom het. Volgens Le Cordeur, egter, moet die eie die almal word. Anders as Afrikaners het bruin mense ‘n identiteitsprobleem. Die bruin elite gee voor dat hulle dit dus makliker vind om by ‘n verswelgende swart meerderheid in te skakel, al toon die daaglikse ervaring van die laer klasse bruines dat dit glad nie die geval is nie.

As ‘n mens Afrikaanslojaal is, ‘n aanvoeling vir die idioom van Afrikaans het, kan jy nie ‘n ondersteuner van erg geradbraakte “Afrikaans”, soos Kaaps, wees nie. Maar Le Cordeur probeer weer om twee here te dien, dus op twee stoele te sit. Hy beskryf Kaaps as “‘n belangrike variëteit van Afrikaans” (128). Standaardafrikaans is glo nie “‘n meer korrekte (‘suiwer’) vorm van Afrikaans … nie. Net so is Kaaps nie ‘swak Afrikaans’ nie” (129). Let op hoe slinks gaan Le Cordeur te werk: “Teen 1808 was Kaapse Afrikaans die huistaal van die meeste Kapenaars” (129). Daardie Kaapse Afrikaans of Kaaps-Hollands was iets anders as die hedendaagse Kaaps. Dit was bv vry van Engels omdat Engelssprekendes toe pas begin het om hulle aan die Kaap te vestig. Dieselfde valsheid kleef aan die stelling dat Kaaps, in die sin van Engelsbesoedelde “Afrikaans”, die oudste Afrikaansvariëteit is (271).

Le Cordeur is vatbaar vir enige propaganda, veral as dit anti-blank of pro-bruin is. Byvoorbeeld: “Was dit regverdig om die grond van die Eerste Nasie [die Khoi-San, deesdae die bruines] op ‘n slinkse wyse te bekom? Nee” (143). Dit is glo deel van die “onregverdighede van die verlede” (144). Le Cordeur is betrokke by Rachel’s Angels [‘n lekker Engelse naam], “‘n bemagtigings-inisiatief van Media24 … om belowende jong mense die geleentheid te bied om ‘n teriêre loopbaan te volg” (63). “Die projek het ten doel om die kapasiteit van belowende studente uit benadeelde gemeenskappe te verbeter” (148). Wat hy doelbewus verswyg, is dat Rachel’s Angels op ‘n rassistiese grondslag – dikwels eufemisties “regstelling” genoem – funksioneer. Daarvolgens kan ‘n blanke nie so ‘n engel wees nie. Dit maak nie saak hoe belowend, behoeftig en benadeeld ‘n blanke is nie, hy word op grond van ras van bevoordeling uitgesluit. Dít is in ooreenstemming met Le Cordeur en die ANC se sin vir geregtigheid.

Vir oorweging by die toekenning die “prestigeryke” Thuthuka-beurse (197) mag jy ook nie blank wees nie. Dieselfde rassediskriminasie teen blankes kom by Naspers en MultiChoice se Phuthuma Nathi-aandeleskema voor. “Die aandele mag egter steeds net deur swart individue en groepe … gekoop of verkoop word … Hierdie reëling verseker dat MultiChoice sy verpligtinge van sy uitsaai-lisensie ten opsigte van swart aandeelhouding nakom” (150). Met ander woorde, die rassistiese ANC-regime het die toekenning van ‘n uitsaai-lisensie onderhewig aan swart bevoordeling en blanke benadeling gemaak. Hierteen opper Le Cordeur geen beswaar nie.

As dosent neem Le Cordeur sy US-studente op uitstappies, maar telkens na plekke wat sy ANC-politiek en ander oriëntasies (bv pro-bruin en pro-Kaaps) pas. Fatima Allie, ‘n Moslem, is uitgesproke daaroor dat sy, soos Jonathan Jansen, Engels as haar eerste taal beskou; nie Afrikaans nie. Dit het die Afrikaanse Taalraad nie verhoed om haar sy ondervoorsitter te maak nie. Sy is ook by die Stigting vir Bemagtiging deur Afrikaans betrokke. As jy nie-blank is, hoef jy nie Afrikaanslojaal te wees om in leidende poste by sogenaamde Afrikaansinstansies “nader getrek” te word nie. Dit is Allie wat Le Cordeur se studente oor die slawegeskiedenis en die Bo-Kaap as die beweerde ontstaansplek van Afrikaans inlig (152). ‘n Klipharde historiese feit word deur hierdie elemente geïgnoreer: Die Bo-Kaap het eers dekades ná die vrystelling van die slawe (1834/1838) ‘n (oorwegend) Moslem-woonbuurt geword. Eintlik erken Le Cordeur dit wanneer hy skryf: “Die slawe [het] hulle ná die afskaffing van slawerny hier gevestig” (268-269). Ek hoop Le Cordeur se (veral blanke) studente het die vermoë om sterk weerstand teen sy deurlopende ideologiese breinspoeling te bied.

Daar is ‘n eienaardige evaluering van persone. Desmond Tutu van WVK-faam word ‘n “onpartydige fasiliteerder” genoem (249). Adam Small word tot ‘n reus verklaar (170) en beskryf as “een van ons grootste woordkunstenaars” (323). “Myns insiens moet die naam van Adam Small in dieselfde asem genoem word as Van Wyk Louw … en DJ Opperman. Hy was inderdaad een van die ‘drie grotes’ in die Afrikaanse kanon” (380). Nelson Mandela word tot ‘n “grootse staatsman” (219) en “die vader van ons nasie” (224) verhef. Mandela se leuen, “I have fought against black domination” (233), word asof dit evangelie is weer in ons kele afgedruk. Een van Le Cordeur se voorstelle om “almal” tevrede te stel, is om die Kaapstadse lughawe na die alkoholis Eva/Krotoa, een van ons jong demokrasie se “Eerste Mense”, te vernoem (236). “Sy was inderdaad die eerste vroulike Renaissance-figuur in Suid-Afrika” (240). Geen wonder dat ons nie meer van Thabo Mbeki se Afrika-Renaissance hoor nie. By die keuse van die lughawenaam is Krotoa se sterkste mededinger, volgens Le Cordeur se insig, Winnie Mandela (236). Dit gaan glo om die titel: “Moeder van ons nasie” (241). “Die Eerste Nasie kan tereg voel dat hulle die stiefkinders van SA is” (240) – te meer as Krotoa nie vernoem word nie. Die Strand moet dalk eerder na nog ‘n Renaissance-Khoi-Khoin, Autshumato/Harry die Strandlopper, vernoem word. Dit is seker nie genoeg erkenning as ‘n rekenaargebaseerde vertalingsprojek Autshumato se naam dra nie. Wás Suid-Afrika ‘n abnormale samelewing of het hy eers van 1994 af al hoe meer abnormaal geword?

Daar is nog baie wat ek oor bv die aanbieding, verwerking, taalgebruik, proeflesing en ook die inhoud van hierdie bundel kan skryf; ook die indeks wat hoogs onvolledig is.

Audrey Bierman: Knip die lont, meneer die president!

Ek wou vanmore eers ‘n bietjie werk voor ek iets skryf, maar die nuus het my genoop om nóú iets te skryf, want ek kan nie konsentreer voor ek nie hierdie van my hart af gekry het nie.

Almal prys die president vir sy goeie leierskap tydens hierdie koronaviruskrisis, maar op watter stadium gaan hy sy ministers begin vasvat? Sien hy nie wat hier aan die gang is nie? Soos goeie skootbrakkies rol hulle op die rug sodat die vakbonde, publiek en ander hulle pensies kan krap.

Die volk skree soos stout tieners oor sigarette, so dis ok, hulle mag dit maar weer koop by die supermarkte. Ongeag of hierdie siekte juis een is wat die longe aanval.

Die taxi’s gooi ‘n vloermoer, dus hulle mag dan maar weer ry. Moet net nie baie mense oplaai nie, hoor. In watter leeftyd het ‘n Suid-Afrikaanse minibustaxi hom al ooit gesteur aan die reëls of regulasies soos deur die landswette bepaal; waarom sal dit nou anders wees?

Die Suid-Afrikaners in die buiteland verlang huis toe en voel gestrand, dus nou mag die reisverbod verlig word sodat hulle mag huis toe kom. Net ‘n vragie: as die krisis nie wêreldwyd was en mense van ander lande soos melaatses behandel is in die vreemde nie, sou julle dan ook so te kere gegaan het om by julle families te kon uitkom, of sou julle dan bloot voortgegaan het met julle werk waar julle in dollars en ponde betaal word? Ek kan die humanitêre element hier verstaan, maar hoekom was julle nie hier om te help bou aan ‘n land waar boere selfs nou tydens kwarantyn vermoor word nie? Hier waar ‘n gemiddeld van 53 mense daagliks vermoor word vanweë misdadigers wat vrye teuels gegee is.

Dit bring my dan by die jongste omroltoertjie. Om die virus in tronke en howe te bekamp gaan verhoorafwagtende misdadigers wat klein misdade gepleeg het met borgtog van minder as R5000, vrygelaat word. Hoor die regering ooit wat hulle sê? Mense wat in die eerste plek nie die landswette gehoorsaam nie, gaan nou vrygelaat word met die opdrag: “Julle moet nou hierdie keer luister en mooi saam met die res van die bevolking speel.”

Wesentlik het die regering met hierdie optrede wetteloosheid aangemoedig, want indien jy buite jou erf gevang word tydens die tydperk van afsondering, is die boete R2500. Indien jy sonder ‘n permit reis tussen provinsies, R2500. Hoekom op dees aarde sal die publiek wat stadig maar seker aan inperkingskoors begin lei, nou gehoor gee aan die grendelstaatregulasies? Hulle kan mos vrygelaat word.

Mnr Ramaphosa, enige ouer sal jou kan vertel dat een van die groot struikelblokke van ouer-wees is om konsekwent te wees. Jy kan nie vandag ‘n terugpratery in jou huishouding toelaat en môre wil jy vir boetie of sussie daaroor straf nie.

Reëls en regulasies is daar om wet en orde te handhaaf. Pas dit toe en jy gaan dalk ongewild wees by sekere partye, maar daar sal orde wees. Niemand is onseker nie en almal weet wat van hulle verwag word. Dít wat tans hier gebeur, is ‘n resep vir chaos en totale anargie. ‘n Maatskaplike tydbom wat vir seker gaan ontplof indien die lont nie baie vinnig en baie beslis afgeknip word nie.

Leon Lemmer: Fransjohan Pretorius se ‘Terugblik’

Fransjohan Pretorius (gebore in 1949) het veral vanweë sy kennis van die Anglo-Boereoorlog (ABO) bekendheid as historikus verwerf, bv sy boek, Kommandolewe tydens die Anglo-Boereoorlog, 1899-1902 (Kaapstad: Human & Rousseau, 1991, 491p). Sy jongste boek is onlangs gepubliseer: Terugblik: 80 sketse uit ‘n ryk verlede (Pretoria: Protea Boekhuis, 2020, 283p, R200). Die teks is ‘n herpublikasie van sy Beeld-rubrieke. Hy bied gesaghebbend en op ‘n toeganklike manier grepe uit ons geskiedenis aan. Inligting oor party van die onderwerpe is wyer bekend as ander, maar dit is goed om ‘n mens se geheue te verfris. Ek volstaan met enkele fragmentariese opmerkings.

In die eerste skets noem Pretorius dat die Fenisiërs reeds omstreeks 600 vC op ‘n drie jaar lange reis suksesvol van oos na wes om die Kaap gevaar het. Die Ottomaanse Turke het ná 1453 die Europeërs se oorlandse handelsroete na Indië en China in die Midde-Ooste geblokkeer. Dit het as aanleiding gedien vir pogings om van wes na oos om die Kaap na die Ooste te vaar. Vasco da Gama het in 1498 hierin geslaag.

Jare gelede is daar gespekuleer dat die Khoi-Khoin (Hottentotte) en veral die San (Boesmans) van Chinese oorsprong kon wees; dat hulle die nasate van Chinese skipbreuklinge is. Deesdae word ingevolge DNS-toetse polities korrek beweer dat die Khoi-San altyd hier gewees het. In die Amerikaanse idioom kan die Khoi-San en die hedendaagse bruin mense dus aanspraak op “First Nation”-status maak. Die blankes het oor die see die land uit die suidweste binnegekom en die swartes oor land uit die noordooste. Sowel die blankes as die swartes is in hierdie sin dus indringers. Maar dit het die anti-blanke en veral anti-Afrikaner Cyril Ramaphosa nie verhoed om onlangs in Natal te beweer dat die Zoeloes vryheidsvegters en die Boere indringers is nie. Wat van deurslaggewende belang is, is nie wie eerste op ‘n grondgebied was nie, maar wat op daardie grond tot stand gebring is. Die San het wilde diere gejag en die Khoi-Khoin het hulle vee laat wei en brandhout versamel. Hulle het nie die land ontwikkel nie; eerder roofbou toegepas. Die swartes, soos die destydse slawe, het ‘n mate van arbeid verrig, maar dit is die kundigheid, toewyding, ens, van die blankes wat die land ontwikkel het (bv deur infrastrukuur te skep) en dit vóór 1990/94 suksesvol en welvarend gemaak het. Rommelstatus is ‘n erflating van die ANC.

Pretorius gebruik die afkorting VOC (Vereenigde Oostindische Compagnie) terwyl ek met die afkorting HOIK (Hollandse Oos-Indiese Kompanjie) grootgeword het. Wat my van die geskiedskrywing oor daardie tyd hinder, is dat baie mense onder die indruk is dat bv Jan van Riebeeck in 1652 uit een van die later bekende Nederlandse hawens vertrek het, terwyl hy in werklikheid van die eiland Texel af sy seereis aangepak het. ‘n Ander historiese feit waaroor onkunde heers, is dat die Portugese hulle nie van vroeg af in die suide van Mosambiek by Lourenço Marques (Maputo) gevestig het nie, maar in die noorde op Mosambiek-eiland. Wat ook minder bekend is, is dat die Britte en Duitsers agteraf gekonkel het oor hoe hulle Mosambiek tussen hulle sou verdeel as die Portugese nie doeltreffend beheer oor die land kon uitoefen nie. Die Britte se oogmerk was onder meer om te verhoed dat die Boere-republieke ‘n eie toegang tot die see kry.

Dit is goed dat Pretorius noem dat die State-Generaal nie ‘n persoon was nie, maar die destydse Hollandse parlement (p 17).

Met verwysing na die Slagtersnek-rebellie (1815-1816) word Freek Bezuidenhout as “‘n ruwe karakter van geen goeie inbors nie” beskryf (19). Wat ek my afvra, is: Sou hedendaagse historici (of ander mense) deesdae dieselfde van ‘n swarte sê? Die Slagtersnek-gebeure, bv die blankes se verset teen gewapende pandoers (Khoi-Khoin-soldate), word sonder meer as “‘n wanklank in die ontwikkeling van die Afrikaanse [Afrikaner-?] nasieskap” bestempel (20). Was die blankes/Afrikaners nie jare later op soortgelyke verset teen veral swart terroriste aangewese nie?

“Nasionalisme was eerder ‘n gevolg as ‘n oorsaak van die Groot Trek” (24). Maar vóór hierdie gebeure was daar, indien nie ‘n eenheidsgevoel nie, sekerlik ‘n (sterk) bewustheid van kulturele verwantskap (bv ras, taal en godsdiens) by die Boere, asook afkeuring van die Britse bewind.

“In 1952 het die Nasionale Party-regering … die naam Dingaansdag [16 Desember] in Geloftedag verander om nie rassebetrekkinge te skaad nie” (35). Wat die blanke bewind gedoen het, is in die oë van die ANC-regime nooit goed genoeg nie, met die uitsondering van FW de Klerk se mandaatlose magsoorgawe. 16 Desember word deesdae Versoeningsdag genoem. Die ANC-regime het teen groot koste ‘n museum by Bloedrivier as teenhanger vir die Boere-museum en -monument opgerig. Die gewoonte het posgevat om die uitsonderlike suksesvolheid van Bloedrivier as ‘n Afrikanermite te bestempel. Leopold Scholtz se insig is dat Afrikaners die Slag van Bloedrivier nie meer as ‘n oorwinning mag vier nie. Die klem moet deesdae, ooreenkomstig die ANC se wens, glo eerder op versoening geplaas word. Dít terwyl Jonathan Jansen kraai van die lekkerkry wanneer hy skryf dat die Afrikanerdom twee keer die stryd verloor het, naamlik die ABO en De Klerk se 1994-verraad. As daar een ding is wat die ANC en sy meelopers beter as die Afrikners kan doen, is dit miteskepping. Pretorius verwys bv na “die klaarblyklik fiktiewe Tshwane” (68). ANC-kornuite wil hê dat die administratiewe hoofstad van die land eerder na ‘n fiktiewe swarte as na ‘n Boer vernoem moet word.

Oor die Slag van Bloedrivier skryf Pretorius: “Veghekke van hout wat vooraf gemaak is, word onder die waens vasgemaak sodat die Zoeloes nie onderdeur kan deurkruip nie” (37). Laertrek was die Boere se behoud. Vóór die Slag van Isandlwana in 1879 het lord Chelmsford “nie laer getrek nie – al het Boere hom gewaarsku om dit te doen” (43). Die gevolg was groot lewensverlies aan die Britse kant. Deesdae word (feitlik) alles wat met die Boere, Afrikaners en blankes te make het, verdag gemaak. Daar moet glo “ontlaering” plaasvind. Kulturele ontlaering word gepropageer deur diegene wat die ondergang van die Afrikaner begeer.

Pretorius gebruik die verwarrende benaming “Emigrante-Boere” (bv 51, 55, 57). Aanvanklik het ek as leser nie geweet wat bedoel word nie. Hierdie term kon immers die indruk wek dat die Boere nie in die binneland van Suid-Afrika hoort nie. Dit blyk toe dat hy daarmee die Voortrekkers bedoel (55, 57). Waarom nie met die benaming “Voortrekkers” volstaan nie? Pretorius verwys ook na “die Brits-Transvaalse Oorlog (Eerste Anglo-Boereoorlog)” (73; ook 97). Pleks van sy terrorisme te erken, druk die ANC die benaming “Bevrydingsoorlog” in ons kele af. As teenhanger behoort Afrikaners voort te gaan om die oorlog van 1880-1881 die Eerste Vryheidsoorlog te noem, soos Pretorius later doen (207). Dit het om die bevryding van die Afrikaners van Britse gesag en kolonialisme gegaan. Net soos in die geval van Bloedrivier behoort ons voort te gaan om die Majuba-oorwinnning te vier. Volgens persberigte was daar op 16 Desember 2019 ‘n groot oplewing in die bywoning van die Bloedrivier-herdenkingsbyeenkomste.

Alfred Milner word tereg “die leidende aanstigter van die Anglo-Boereoorlog” genoem (86). Ook dat diegene wat die beeldegroep, onder meer van Paul Kruger, op Kerkplein in Pretoria wil verwyder “nie die Afrikaner sy kultuurerfenis gun nie” (85). Kruger se bekendste woorde word soos volg aangehaal: “Soek in die verlede al die goeie en skone, vorm daarna [daarvolgens] u ideaal en probeer om daardie ideaal te verwesenlik” (92). Afrikaners sal die goeie in die verlede (veral) vóór 1990/94 vind. ‘n Ander bekende uitspraak van Kruger, hierdie keer vóór die ABO, in 1899, aan Milner, is: “Dis nie die stemreg [vir Uitlanders] nie, dis my land wat jy wil hê” (108); maw Britse imperialisme is die dryfveer (107).

Kerkstraat-Wes in Pretoria heet deesdae WF Nkomostraat (99). Jacob Maréstraat in Pretoria is nou Jeff Masemolastraat (103) en Andriesstraat het Thabo Sehumestraat geword (173). Hierdie strate is almal na ANC- of PAC-kornuite vernoem wat ‘n rol in die “bevrydingstryd” gespeel het. Die National English Liberary Museum in Grahamstad het in Junie 2019 die Amazwi South African Museum of Literature in Makhanda geword. Soos die Afrikaanse Taalmuseum en -monument (ATM) in die Paarl is die Amazwi, wat stemme of woorde beteken, ‘n agenskap van die ANC se Departement Kuns en Kultuur. Albei inrigtings streef daarna om inklusief wees. Vir die museum in Makhanda gaan nie meer net om Engels nie en vir die ATM gaan dit nie uitsluitlik om Afrikaans nie. Ek dink hierdie naams- en funksieveranderings is ‘n onreg en skande wat glad nie dikwels en luid genoeg veroordeel word nie.

By Spioenkop het die Boere op 24 Januarie 1900 ‘n gedenkwaardige oorwinning oor die Britte behaal (98, 125-126). Die foto van Jan van Hoepen van gesneuwelde Britse soldate in ‘n Spioenkop-loopgraaf (124) is “waarskynlik … die bekendste foto van die oorlog” (156). Pretorius meld dat Van Hoepen se foto’s soms van foutiewe byskrifte voorsien is. ‘n Voorbeeld hiervan kan in Rebecca West se boek, 1900 (London: Weidenfeld & Nicolson, 1982/1996, 192p) gevind word. Dieselfde foto van Britse gesneuweldes wat in Pretorius se boek gereproduseer is (124), verskyn in West se boek (p 10), maar met hierdie byskrif: “Boer dead after the fierce and confused fighting at Spion Kop, Natal” (11).

“Die algemene spreektaal was reeds Afrikaans” gedurende die ABO, bv “die woord ‘baie’ en die dubbele negatief” (169). Afrikaans was iets meer (bv vindingryk, skeppend) en anders as “verhaspelde” (171), dus verknoeide, Nederlands (171).

Pretorius besin oor historiografie/geskiedskrywing. Een van die eienskappe waaroor ‘n historikus behoort te beskik, is verbeelding (187, 191). Maar dit spreek eintlik vanself dat dit binne perke moet geskied. “In die Afrikanernasionale geskiedskrywing tot minstens die 1970’s is swart en bruin mense as “‘n probleem’ of ”n vraagstuk’ beskou … Met die afname in Afrikanernasionalisme het meer gebalanseerde en meer objektiewe Afrikanergeskiedskrywing na vore getree” (187-188). “Sedert 1948 word swart nasionale geskiedskrywing deur ‘n radikale benadering gekenmerk. Dit vind sy inspirasie in die dekolonisasie van Afrika en die aftakeling van apartheid. Die wit man word nou as die ‘probleem’ gesien. Swart nasionale geskiedskrywing of die strugglegeskiedenis oorheers die skoolsillabusse. Die strugglegeskiedenis is nou die geskiedenis van Suid-Afrika” (188). “‘n Kritiese inslag en objektiwiteit is noodsaaklik” by geskiedskrywing (192). Die ANC heg egter geen waarde hieraan nie. By die ANC gaan dit om propaganda. Die kamerade het geen beswaar daarteen dat die verlede en hede met die oog hierop skeefgetrek word nie. Boonop gaan die ANC sy getransformeerde Suid-Afrikaanse en Afrika-geskiedenis as ‘n onontwykbare verpligte vak aan al die plaaslike skoolkinders opdring.

Pretorius noem hierdie dinge bloot. Hy versuim om die ANC se transformasie van ons geskiedenis daadwerklik te verdoem. Die naaste wat hy hieraan kom, is wanneer hy skryf: “In die lig van die regering se plan om geskiedenis [oftewel ANC-propaganda] as vak verpligtend tot matriek te maak, is dit belangrik om hierdie gevaar van eensydigheid by die kurrikulumskrywers tuis te bring” (201). Afrikaners het ons geskiedenis veel minder skeefgetrek as wat ANC-kornuite en hulle meelopers deesdae doen. Die blankes is en bly die land se grootste bate en die swartes gaan voort om ongetwyfeld die grootste probleme te veroorsaak. Hoe doelbewus skeef die ANC se geskiedenisbeskouing is, kan uit die volgende afgelei word. Wat word deesdae by voorkeur en amptelik oor die Eerste Wêreldoorlog deur die ANC-regime verkondig? Dat die SS Mendi in 1917 met 607 swart arbeiders aan boord gesink het (226).

Die hoogaangeskrewe historikus, George McCall Theal (1837-1919), het volgens Pretorius “die hardnekkige persepsie (mite) geskep dat die Xhosa alleen verantwoordelik was vir die probleme aan die Oosgrens” (195). ‘n Objektiewer beskouing sou wees dat hoofsaaklik die Xhosas vir hierdie probleme verantwoordelik gehou kan word, soos tewens die swart bevolking kollektief vir die land se historiese en huidige probleme. Pleks daarvan word die skuld deesdae kollektief op die blankes, veral die Afrikaners, gepak.

“Al die jare was Brit en Afrikaner onbewus van die bestaan van swart konsentrasiekampe en swart sterftes” tydens die ABO (198). Ek dink dit is ‘n oordrewe stelling. Die Britte het die bestaan van blanke en nie-blanke konsentrasiekampe sover moontlik amptelik verswyg sodat hulle beeld nie skade ly nie. “Die Britse Konserwatiewe minister Jacob Rees-Mogg het onlangs ook maar lekker klei getrap met sy standpunt dat die Britse konsentrasiekampe in die Anglo-Boereoorlog opgerig is vir beskerming van die Boereburgerlikes en om hulle van kos te voorsien omdat die mans op kommando was en nie vir hulle kon sorg nie. Dit is die opvatting waarmee die Britte groot geword het” (202-203). Die Boere was om ander redes as die Britte ongeneë om die konsentrasiekampe vir swartes aan die groot klok te hang; enersyds sodat die lyding van Afrikaners, veral vroue en kinders, beklemtoon kon word en andersyds omdat die nie-blankes, veral die swartes, oor die algemeen so uiters pro-Brits en dislojaal teenoor die Afrikaners was.

“Hoe skaam-verkeerd was ek nie! Opgelei in ‘n Afrikaner-nasionale paradigma waar die Afrikaner sentraal in die geskiedenis gestaan het, is ons nooit geleer watter rol swart mense in die Anglo-Boereoorlog gespeel het nie; trouens, dis waarom sommige historici die benaming Suid-Afrikaanse Oorlog verkies” (203). Tot Pretorius se eer verkies hy darem nog steeds die ABO-benaming, met as alternatief die Tweede Vryheidsoorlog (207). Daar word deesdae van die blankes, veral die Afrikaners, verwag om hulle oor allerhande dinge te skaam. Dit is onnodig dat Pretorius en sy mede-Afrikaners hulle skaam. Dit is eerder die skeppers van die getransformeerde ANC-geskiedenis wat hulle behoort te skaam. Het julle al ooit gehoor dat ANC-kornuite hulle vir hulle terrorisme skaam en verskoning vra vir die dood en vernietiging wat hulle gesaai het en daarby veral onder hulle mede-swartes?

Hoe fundamenteel gemeen die ANC-regime is, kan afgelei word uit die geskiedenis van die Ou Fort op Constitutional Hill (Grondwetheuwel?) in Johannesburg. Afrikaner-rebelleleiers, soos Christiaan de Wet, is in 1915 daar aangehou. Later was daar gevangenes soos Mohandas (Mahatma) Gandhi, Nelson (Madiba) Mandela, Joe Slovo, Albertina Sisulu en Winnie Mandela (227). Laasgenoemde anti-blanke elemente word deesdae in daardie konteks onthou en nie ‘n Afrikaner soos De Wet nie. Die ANC-regime het die vleuel van die Ou Fort waarin nie-blanke gevangenes aangehou is, as die setel van die Konstitusionele Hof ingerig (229). Wat (moontlik) daaruit afgelei kan word, is dat die ANC-regime verwag dat daardie hof pro-swart en anti-blanke uitsprake moet lewer.

Die Spaanse Griep of Groot Griep van 1918, waarin my een oupa dood is, het sy oorsprong in China gehad. “Die terugkeer van Suid-Afrikaanse soldate en arbeiders het plaaslik tot die epidemie gelei” (231). Die huidige grieppandemie het ook in China ontstaan. Dit kan plaaslik versprei word by die terugkeer van veral die groot getal swart studente wat om nie-akademiese redes bo ander studente met studiegeleenthede in China en ander lande bevoordeel word.

‘n Baanbreker op die gebied van die Afrikaanse kunslied, S(tephanus) le Roux Marais (1896-1979), die komponis van bv “Heimwee”, is in 1946 deur die Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns met die toekenning van ‘n erepenning vereer. “Marais [het] Afrikaans tot ‘n sangtaal verhef” (241). Prof Wilhelm FC Arndt (1889-1951), ‘n wiskundedosent aan Grey-kollege in Bloemfontein, het by daardie geleentheid die woord gevoer (240). Wat ek interessant vind, is dat dr Reinhard Richard (Rein) Arndt (1929-2020), eens die president van die WNNR en voor dit ‘n dosent in skeikunde aan die Randse Afrikaanse Universiteit, op Nuwejaarsdag oorlede is (Rapport Weekliks, 2.02.2020, p 2). Hy was klaarblyklik ‘n seun van Wilhelm Arndt. Voortreflike Afrikaners soos die Arndts word deesdae nie meer afdoende gehuldig nie.

Oor die Springbok-rugbyspan se oorwinning oor die All Blacks in 1995 in die Wêrekdbeker-eindstryd skryf Pretorius: “Ons verlekker ons elke keer as ons op TV sien hoe pres Nelson Mandela met sy nr 6-Springboktrui die beker aan die kaptein, Francois Pienaar, oorhandig en sy arms triomfantelik die lug in pomp” (245); dieselfde arms waarmee hierdie vredesikoon en baasversoener telkens ‘n gebalde vuis die lug in gepomp het. Verlekker Afrikaners hulle daarin om Mandela só by die rugby te sien of besef hulle dat Mandela besig was om hulle te sus oor die politieke magsverlies wat deur swart terrorisme asook verraad uit eie kring aan hulle opgedring is?

Tydens die eerste JBM Hertzog-gedenklesing in 1971 het Wennie du Plessis aangevoer “dat die Anglo-Boereoorlog ‘n baie beslissende fase in ‘n deurlopende proses vir die Afrikaner was” (251). Volgens André Wessels was “selfbeskikking ‘n leitmotief in Hertzog se openbare loopbaan … Eers het hy vir selfregering vir die verslane Boere-republieke gestry; later vir soewereine onafhanklikheid vir die verenigde Suid-Afrika” (253). In 1990/94 het ‘n absolute breuk in die Afrikaner se geskiedenis gekom. Het hedendaagse Afrikaners die moed om die stukke bymekaar te maak en iets sinvols daaruit te bou?

Leon Lemmer: Die Anglo-Boereoorlog: Die onmin tussen Boer en Brit (Deel 2)

Ter aanvulling van my vorige rubriek (Praag 14.03.2020) bespreek het nog twee minder bekende boeke oor die Anglo-Boereoorlog (ABO) wat in daardie era gepubliseer is.

Impressions of South Africa

James Bryce (1838-1922) was ‘n Britse historikus en politikus. Vanweë studie in Duitsland het hy groot waardering vir die Duitsers gehad. “There are no better colonists than the Germans” (bron hier onder, Kindle 5713). Hy erken darem dat in die Zuid-Afrikaansche Republiek (ZAR)/Transvaal “most of the Germans, moved by anti-British feeling, favoured President Kruger’s Government” (6157). Bryce was later die sekretaris/minister vir Ierland (1905-1907) en die Britse ambassadeur in Amerika (1907-1913). Hy het Suid-Afrika in 1897 besoek en die volgende boek gepubliseer: Impressions of South Africa (London: Macmillan, 1897, 1898, 1899, 423p; Amazon Kindle $3,44). Bryce was ‘n voortreflike akademikus en het deeglike, omvattende navorsing oor Suid-Afrika gedoen.

Sy ideaal as historikus was om objektief te wees. Hy kry dit soms reg, maar ander kere is hy kenmerkend Brits en is hy skynbaar nie in staat om buite die destydse geykte raamwerk te dink nie. Hy skryf bv: “The British Government has been perfectly impartial” (6726) en “It may nevertheless be truly said for the British Government that it almost always sought to act justly” (6753), asook “The mother country never interferes with any matters of colonial concern, unless in the rare cases where a matter primarily local may affect the general relations and interests of the whole empire” (6980). Om die een of ander rede aanvaar Bryce sonder meer dat Suidelike Afrika Britse koloniale eiendom mag en moet wees. ‘n Mens kon ook nie verwag dat hy na ‘n enkele besoek gesaghebbend oor alle plaaslike onderwerpe sou skryf nie. Tydens die ABO was sy boek baie invloedryk in Brittanje. Soms sê hy die Afrikaners uiters sleg; ook die swartes, wat hy dink soos kinders behandel moet word – in ooreenstemming met ‘n standpunt wat destyds wye aanhang in Brittanje en Europa geniet het.

Wat hom van Suid-Afrika opgeval het, is dat “the country is a black man’s country” (5239). “All unskilled work is done by black people” (5286). “As servants in stores [blacks] are little more prone to petty thefts than are Europeans” (5306). “Taken as a whole, they [blacks] are a quiet and orderly people, not given to crimes of violence, and less given (so far as I could gather) to pilfering than are the negroes of the Southern States of America. The stealing of stock from farms has greatly diminished. Assaults upon women, such as are frequent in those States, and have recently caused a hideous epidemic of lynching, are extremely rare” (4313). Volgens wat hy skryf, kan blanke Suid-Afrikaners van geluk spreek wat betref die meerderheidsgroep in die bevolking. Hulle, die swartes, “will in time show capacity, and tell you that their inferiority to white men lies less in mere intellectual ability than in power of will and steadiness of purpose” (5319).

Die Khoi-San (soos ons hulle deesdae noem) is die enigste inheemses. Die swartes is indringers wat uit die noorde gekom het (5245). Daar is enkele selfregerende Britse kolonies. Hoekom? “Because they have a European population that they [the British government] have been deemed fit to govern themselves” (5258). “The traveller in South Africa is astonished at the strong feeling of dislike and contempt – one might almost say of hostility – which the bulk of the whites show to their black neighbours” (5326). “This sense of annoyance is naturally more intense toward a race so widely removed from the modern European as the Kafirs are” (5333). “The laws of the Boer Republics are far more harsh than those of the English Colonies, and the Transvaal Boers have been always severe and cruel in their dealings with the natives. But the English also have done so many things to be deplored that it does not lie with them to cast stones at the Boers” (5346).

Rassesegregasie kom van ver af: “There is indeed a complete social separation. Intermarriage, though permitted by law in the British Colonies, is extremely rare, and illicit unions are uncommon” (5353). In die Engelse kerke “blacks are admitted along with whites to the sacrament of the Lord’s Supper; but this (so I was told) is not the case in the Dutch Reformed Church” (5360). “Apart from this social disparagement, the native does not suffer much actual wrong” (5373). “There are no lynchings, as in America, and the white judges and magistrates, if not always the juries, administer the law with impartiality” (5379). “Cape Colony has a so-called ‘curfew law’ [aandklokreëling], requiring natives who are out of doors after dark to be provided with a pass – a law which is found oppressive by the best class of natives, educated and respectable men, though defended as necessary for public order, having regard to the large black population of the lower class, and their propensity to drink and petty offences” (5379). Anders as in die Kaapkolonie staan daar in die ZAR-grondwet van 1858: “The people will suffer no equality of whites and blacks, either in state or in church” (5414).

Soms wek Bryce die indruk van voorbeeldige nugterheid: “It is easy for people in Europe, who have had no experience of the presence among them of a semi-civilized race, destitute of the ideas and habits which lie at the basis of free government, to condemn the action of these Colonies in seeking to preserve a decisive electoral majority for the whites. But any one who has studied the question on the spot, and especially any one who has seen the evils which in America have followed the grant of the suffrage to persons unfit for it, will form a more charitable judgment” (5441). Maar die armsalige FW de Klerk en sy groepie meelopers het eerstehandse kennis van die plaaslike omstandighede gehad en nogtans toegegee aan die eis van swart meerderheidsregering. “To toss the gift [not right] of political power into the lap of a multitude of persons who are not only ignorant, but in mind children rather than men, is not to confer a boon, but to inflict an injury” (5448). “The black man accepts the superiority of the white as part of the order of nature. He is too low down, too completely severed from the white, to feel indignant” (5455). “Each race goes its own way and lives its own life” (5462).

Tereg vestig Bryce die aandag op die deurslaggewende demografiese verskil tussen Amerika en Suid-Afrika: “In the whole Unites States the whites are to the blacks as ten to one; in Africa south of the Zambesi it is the blacks who are ten to one to the whites” (5495). Myns insiens verduidelik dit heel moontlik waarom Amerika steeds welvarend is en Suid-Afrika nooit daardie hoogtes van sukses en voorspoed bereik het nie en sedert 1994 drasties agteruitboer. “In point of natural capacity and force of character the Bantu races are at least equal, probably superior, to the negroes brought from Africa to North America, most of whom seem to have come from the Guinea coasts. But in point of education and in habits of industry the American negroes are far ahead of the South African; for the latter have not been subjected to the industrial training of nearly two centuries of plantation life or domestic service,* while comparatively few have had any industrial contact with white workman, or any stimulation like that which the grant of the suffrage after the War of Secession [American Civil War, 1861-1865] has exercised upon a large section of the American negroes” (5502). “In both countries we see two races in very different stages of civilisation dwelling side by side, yet not mingling nor likely to mingle” (5508). [* Dit is een van die voordele van slawerny. Die swartes in Suidelike Afrika was nooit slawe nie.]

Bryce skryf hierdie profetiese woorde: “No traveller can study the colour problem in South Africa without anxiety – anxiety, not for the present, but for the future” (5515). Dit is onwaarskynlik dat selfs die grootste pessimis of die grootste veragter van die Afrikanerdom kon voorsien dat ‘n groepie blanke Afrikaanssprekendes ná verloop van minder as ‘n eeu, sedert die publikasie van Bryce se boek, feitlik ongekwalifiseerd aan die eise van swart mag sou toegee. Bryce voorspel ook: “Probably in the long run English will prevail and become the common speech of the southern half of the continent” (5530). Dit is besig om te gebeur vanweë die 1990/94-dwaasheid waarvolgens die politieke mag aan die terroristiese SWAPO en ANC toevertrou is. Vóór 1990 was Afrikaans die algemene spreektaal in sowel Suid-Afrika as Namibië en was Afrikaans in ‘n uitstekende posisie om die enigste amptelike taal in albei lande te word. Die bevolking, met Engels as spreektaal, “will form to a far greater extent than now a homogeneous mass pervaded by the same ideas and customs” (5530). Engels-eentaligheid is deel van die gelyk- en eendersmakingsproses van SWAPO en die ANC waarin Afrikaners en Afrikaans eintlik geen plek gegun word nie.

Vervolgens weerspreek Bryce hom egter oor homogenisering. “While thus constituting one vast black community, they will probably remain as sharply marked off from the whites as they are today. That there will be no intermarriage may safely be assumed from the fact that mixture of blood has greatly diminished since the days of slavery, just as it has diminished in the Southern States of America. White opinion universally condemns it, and rightly, for as things are now the white race would lose more by the admixture than the coloured race would gain” (5530). Bryce kon onmoontlik voorsien het dat die hoofstroom Afrikaanse inligtingsmedia, oftewel Naspers/Media24, binne ‘n eeu geen steen onaangeroerd sou laat om interrassige huwelike, asook sodanige seksuele verhoudings, aan te moedig en te verheerlik nie. Dieselfde word in die geval van selfdegeslaghuwelike en -verhoudings gedoen; verskynsels wat in Bryce se tyd nie geduld is nie.

Bryce voorspel voorts: “The Kafirs will be far more generally educated than they are now, and will have developed a much higher intelligence. That they will remain inferior to the whites in all intellectual pursuits and in most handicrafts may be concluded from American experience” (5536). “The day will arrive when South Africa will see itself filled by a large coloured [non-white] population, tolerably homogeneous, using the same language, having forgotten its ancient tribal feuds” (5536). “When will that day arrive? Probably not for at least a century, possibly not for two centuries” (5543). Hiervolgens het FW de Klerk se staatsmanskap ‘n eeu te vroeg sy opwagting gemaak. “Fast as the world moves in our time, it must take several generations to develop a race so backward as the Kafirs” (5543). “When, perhaps in the twenty-first century, the native population has reached the point of progress we have been imagining, the position may be for both races a grave or even a perilous one … the preponderance of numbers on the black side may make it more serious than it could be in the United States” (5550). Een van die dinge wat die koloniale owerheid dadelik ivm “this native problem” moet doen, is “keep them from flocking as a loafing proletariate into the towns” (5557). Plaaslik is instromingsbeheer en aandklokreëlings egter reeds lank gelede afgeskaf. “Could he [the average white] be got to feel more kindly toward the native, and to treat him, if not as an equal, which he is not, yet as a child, the social aspect of the problem – and it is the not least serious aspect – would be completely altered” (5564).

Bryce verwys na wat die historikus, George McCall Theal (1837-1917), oor die plaaslike sendelinge geskryf het. “They used to bring groundless or exaggerated charges against the Boer farmers, and always sided with the natives, whatever the merits of the case” (5659). Maar Bryce laat hom ook ongunstig oor die Afrikaners uit. Hulle is glo “slow” [slapgat?] (5687) en “suspicious” (5693). “The women are usually ill-educated and often unattractive … That love of cleanliness for which their kinsfolk in Holland are famous has vanished under the conditions of a settler’s life and the practice of using negro servants, and they are now apt to be slatternly” (5693). “The [white] population is so extremely thin, the towns so few and so small, that it is not surprising that a people who came out from the least educated strata of society in Holland should, under the difficult conditions of a settler’s life, have remained at a low level of mental culture” (5699).

Die plaaslike Britte was anders, glo beter, as die Afrikaners. “They have more enterprise than the Dutch, and are much less antiquated in their ideas” (5706). “Partly from their desire to be unlike the Dutch, they have remained markedly English, both in their speech, in their ideas, and, so far as the differences of climate permit, in their way of life. Nevertheless, they have been affected by the Dutch. They have taken from the latter the aversion to field labour, the contempt for the blacks, the tendency to prefer large pastoral farms to agriculture, and, in some districts, a rather sleepy and easy-going temperament” (5706). “The Englishman will deride the slowness of the Dutchman, the Dutchman may distrust the adroitness or fear the activity of the Englishman” (5719).

Oorafhanklikheid van swart arbeid is inderdaad een van die groot struikelblokke wat in die pad van ‘n Afrikaner-tuisland staan. Ons sal moet leer om alles self te doen, self handearbeid te verrig, dus ook in daardie opsig onafhanklik te wees. Oor plaaslike arbeid skryf Bryce: “Labour is neither cheap nor good” (6622). “In South Africa skilled labour is dear because scarce, and unskilled labour is dear because bad … black labour is seldom effective labour … they [blacks] are often changeable and unstable, apt to forsake their employment for some trifling cause … a white labourer at twice the price would, for most kinds of work, be cheaper” (6542).

“Severed from Europe and its influences two hundred years ago, they [the Transvaal Boers] have, in some of the elements of modern civilisation, gone back rather than forward” (6030). “Living in the open air, and mostly in the saddle, they are strangely ignorant and old fashioned in all their ideas … They dislike and despise the Kafirs” (6037). “They hate the English also, who are to them the hereditary enemies that conquered them at the Cape; that drove them out into the wilderness in 1838; that annexed their Republic in 1877, and thereafter broke the promises of self-government made at the time of the annexation; that stopped their expansion on the west by occupying Bechuanaland, and on the north by occupying Matabililand and Mashonaland; and that were still, as they believe, plotting to find some pretext for overthrowing their independence. This hatred is mingled with a contempt for those whom they defeated at Laing’s Nek and Majuba Hill, and with a fear born of the sense that the English are their superiors in knowledge, in activity, and in statecraft. It is always hard for a nation to see the good qualities of its rivals and the strong points of its opponents’ case; but with the Boers the difficulty is all the greater because they know little or nothing of the modern world and of international politics” (6042).

“Two centuries of solitary pastoral life have not only given them [the Transvaal Boers] an aversion for commerce, for industrial pursuits, and for finance, but an absolute incapacity for such occupations, so that when gold was discovered in their country, they did not even attempt to work it … the corruption of their Legislature shows that it is rather to the absence of temptation than to any superior strength of moral principle that these merits have been due. For politics they have little taste or gift” (6050). Oor die Transvaalse Grondwet skryf Bryce: “Enacted in 1858 and partly based on a prior draft of 1855. it is a very crude, and indeed rude, instrument, occasionally obscure, and containing much matter not fit for a constitution” (6084). “In 1881, when the Republic recovered its independence, there were neither roads, railways, nor telegraphs in the country. Its towns were rough hamlets planted round a little church. Its people had only the bare necessaries of life” (6098).

Bryce keer terug na die taalkwessie. “The hold of Dutch [Afrikaans] is so strong that it will probably continue to be spoken in the Colony for two generations at least” (5733). Die plaaslike Nederlands “adopted many Kafir or Hottentot words, and having become vulgarized into a dialect called Taal, which is almost incapable of expressing abstract thought or being a vehicle for any ideas beyond those of daily life … This defect might give English a great advantage if the Boers wished to express abstract ideas. But they have not this wish, for they have no abstract ideas to express. They are a people who live in the concrete” (5740). Volgens Bryce is daar net drie plaaslike skrywers wat vermelding verdien: Robert Pringle, Olive Schreiner en William Charles Scully,” die outeur van Kafir tales (5777). Al drie is Engels. “The Dutch section is practically disqualified by its language (which, be it remembered, is not the language of Holland, but a debased dialect) from literary composition, even were it otherwise disposed to authorship. Literature will always, I think, remain English in character, bearing few or no traces of the Dutch element in the people” (5784).

Bryce verwys na iets wat hy sekerlik sou toeskryf aan die voortreflike voorbeeld wat die Britte stel: “The high level of decorum maintained in the Cape Parlement, where scenes of disorder are, I believe, unknown, and violent language is rare” (5753). Sedert 1994 het die situasie in die parlement in hierdie opsigte ingrypend verander. “I heard of little or nothing amounting to corruption. Elections were said to be free from bribery” (5999). Sedert 1994 het die situasie in hierdie opsigte ook radikaal verander.”The suffrage [in Cape Colony] is so wide as to admit nearly all the whites, and there is, of course, no desire to go lower and admit more blacks” (5932). Politieke kwessies “turn not, as in the Southern States of America, upon the political rights of the black man (for on this subject the ruling whites are in both Colonies [Cape and Natal] unanimous, but upon land rights and the regulation of native labour … One cannot say that there exist pro-native or anti-native parties, but the Dutch are by tradition more disposed than the English to treat the native severely, and, as they express it, keep him in his place. Many Englishmen share the Dutch feeling, yet it is always by Englishmen that the advocacy of the native case is undertaken” (5946).

“The rapid increase of Indian immigrants in that Colony [Natal] alarmed the whites, and led to the passing, in 1896, of an Act which will practically debar these immigrants from political rights” (5441). “In Natal both races [English and Afrikaans whites] are equally anti-Indian” (5946). Nog iets wat Bryce oor Natal skryf, is: “The south-coast Kafirs far outnumbered the whites, were full of courage, had a rough and thickly wooded country to defend, and were so ignorant as never to know when they were beaten. A more intelligent race might have sooner abandoned the contest” (6740).

In anti-Afrikaner geledere word die Voortrekkers dikwels kwalik geneem omdat hulle met die oog op selfbehoud laer getrek het. Deesdae is die oproep uit dieselfde oord “ontlaering” (gebruik in hierdie verband die soekfunksie op LitNet), dus dat die Afrikanerdom in sy swernoot moet gaan. Bryce doen dieselfde. Hy verkwalik die Transvaal omdat die vereistes vir burgerskap na die ontdekking van goud strenger gemaak is. Maar die Transvaal is in ‘n kort tyd deur Uitlanders verswelg, soortgelyk aan die versnelde verswelging deur inkommers waarmee ons sedert 1994 te make het. “There are about 65 000 Boers, all told, and about 24 000 male citizens over the age of sixteen. The … Uitlanders numbered nearly 100 000, of whom fully one-half were adult males” (6211). “Over against the Uitlanders stood the native Boer population … The majority, consisting of the old ‘true blues’, who hated the British Government and clung to their national ways, supported the Boer Government in its stubborn refusal to grant reforms” (6218). Oor Paul Kruger skryf Bryce: “Exercising by his constant harangues in the Volksraad, what has been called a ‘dictatorship of persuasion’, he warned the people that their customs, their freedom, their religion, were at stake, and could be saved only by keeping the newcomers out of power” (6225). “It was the Government of a small and ignorant minority, and, since they [the Uitlanders] believed it to be corrupt as well as incompetent, it inspired no respect” (6299).

In sy laaste hoofstuk skryf Bryce: “There has been a collision of two types of civilisation, one belonging to the nineteenth century, the other to the seventeenth. His isolation, not only in a distant corner of the southern hemisphere, but in the great, wide, bare veldt over which his flocks and herds roam, has kept the Boer fast bound in the ideas and habits op a past age, and he shrinks from the contact of the keen restless modern man, with new arts of gain and new forms of pleasure” (6693). Bryce het darem ook tot die volgende insig gekom: “An Afrikander patriotism of their own – a patriotism which is not Dutch, for they care nothing for the traditions of Holland, but purely Africander” (6700).* “On the other hand, the English of the Colony … have remained more thoroughly English than those of most British Colonies, and have never conceived the idea of severing their own connection with the mother country” (6713). By die Boere is daar “the wish to be left alone, and a stubborness of will that made independence seem more desirable the more it was threatened” (6719). Maar nóg die Britte nóg die swartes wou die Afrikaners met rus laat. Nie-Afrikaners, deesdae insluitende verloopte Afrikaners, gaan voort om hulle wense aan Afrikaners op te dring. [* Bryce weerspreek baie van wat hy geskryf het, wanneer hy teen die einde verklaar: “Those of Dutch origin, warm as is their Africander patriotism, have never been hostile to the British Crown” (6993).]

Die laaste toekomsblik wat Bryce hom veroorloof, het ook die kol gemis. “There is, of course the danger that a class may spring up composed of men unfit for the higher kinds of work [blacks?], and yet too lazy or too proud to work with their hands [Afrikaners?]; and some observers already discover signs of the appearance of such a class. If its growth can be averted the conditions for the progress and happiness of the white race in South Africa seem favourable; and we are approaching an age of the world when the quality of a population will be more important than its quantity” (6858). Sedert 1994 troon die voorkeur vir kwantiteit egter loshande bo kwaliteit uit.

Bryce vertolk die voorafgaande egter as ‘n toekoms wat gunstig vir die Britte gaan verloop. “The English-speaking element will, if the mining industry continues to thrive, become politically as well as economically supreme … A country must, after all, take its character from the large majority of its inhabitants, especially when those who form that large majority are the wealthiest, most educated, and most enterprising part of the population” (6913). Hy droom van ‘n onafhanklike “Anglo-Dutch Republic” (6967), “though under the protection and dignified by the traditions of an ancient and famous monarchy. Nor has it been fully realized that the Colonies derive even greater substantial advantages from the connection than does the mother country. The mother country profits perhaps [!] to some extent – though this is doubtful [!] – in respect of trade, but chiefly in the sentiment of pride and the consciousness of a great mission in the world which the possession of these vast territories, scattered over the oceans, naturally and properly inspires” (6973).

Heroes of the Boer War

Frederik Rompel (1870-1940) was ‘n Volkstem-joernalis en ‘n oorlogskorrespondent tydens die ABO. Hy het eerstehands met die leidende figure van albei partye kennis gemaak. Van hom is die volgende boek gepubliseer: Heroes of the Boer War (Nederland Publishing Company, 1903, 242p; Amazon Kindle R2,29). Die Kindle-weergawe is hoogs onvolmaak, maar teen die prys steeds die moeite werd om te lees.

Ná die stigting van De Burger in 1915 is DF Malan as die eerste redakteur aangestel. Malan het veral die hoofartikels geskryf en hom nie met die ander joernaliste en die produksie van die koerant bemoei nie. Hy het hom spoedig eerder “aan sy parlementêre loopbaan gewy en sy kantoor by De Burger het meestal leeggestaan. Die publiek was egter salig onbewus van die feit dat die meeste van De Burger se hoofartikels nou geskryf is deur die tegniese redakteur, Frederik Rompel – ‘n Nederlandse Katoliek van geboorte, met ‘n Joodse vrou wat intussen in die Afrikanergemeenskap opgeneem is. Rompel en sy kollega Louis Hiemstra [1897-1978] is in 1921 by De Burger aangestel. Saam het hulle die gehalte van die koerant verbeter” (Lindie Koorts, DF Malan en die opkoms van Afrikaner-nasionalisme, Kaapstad: Tafelberg, 2014, Kindle 3980).

Rompel se boek is die teenoorgestelde van Yves Guyot se boek (Praag 14.03.2020). Guyot het hom teen die Boere geskaar, terwyl Rompel die hoogste lof vir hulle het. Maar Rompel is nie heeltemal onkrities nie. Hy maak bv melding van die gebrek aan dissipline by sommige Boere, wat tydens die ABO na hulle huise of plase teruggekeer het wanneer dit hulle gepas het; ook die nadelige invloed wat die saamsleep van ossewaens met vroue en kinders op die oorlogsukses van die Boere gehad het. Heel aan die begin wys hy op die wydverspreide valse vertroue wat die Boere in koningin Victoria gehad het: “If your queen only knew” (Kindle 653).

In sy voorwoord skryf William Thomas Stead (1849-1912): “It is only by reading this book that we English can understand how it was that the whole non-English world regarded with horror and indignation the British devastation of the two Republics” (8). Stead noem die Britse optrede tydens die ABO inderdaad ‘n “crime against humanity” (19). Hierdie frase word deesdae teen apartheid misbruik. Verloopte Afrikaners, soos Willie Esterhuyse, Wannie Carstens, Lindie Koorts en André Bartlett (die gebruiklike verdagtes wanneer publisiteit vir hulleself ten koste van die Afrikanerdom gesoek word), het dit ANC-gedienstig onlangs weer ingevryf (Netwerk24, 23.02.2020). Wanneer bv plaasmoorde veroordeel word, skitter hierdie mense egter in hulle afwesigheid.

Ek vind dit interessant dat Stead in hierdie konteks na Andreas Hofer (1767-1810) verwys as “that indomitable Boer of the Tyrol” (28) – kyk Wikipedia. In sy inleiding vergelyk Albert Pfister die setlaars in die Nuwe Wêreld/die Amerikas met die Kaapse Hollanders: “They had not the stamina of the hardy settlers at the Cape” (151). Hulle het mettertyd as Boere die binneland in getrek. Hulle was “strong, virtuous, self-reliant” (160).

Rompel beskryf agtereenvolgend en in besonderhede die volgende Afrikanerhelde, sommige waarvan later geblyk het nie danige helde te wees nie: Paul Kruger, MT Steyn, WJ Leyds, ADW Wolmarans, Cornelis Wessels, Abraham Fischer, Schalk Willem Burger, FW Reitz, PJ (Piet) Joubert, PA (Piet) Cronjé, Louis Botha, Christiaan de Wet, JH (Koos) de la Rey, Ben Viljoen, Danie Theron, JBM Hertzog, JC (Jan) Smuts, SG Maritz, GJ (Gideon) Scheepers en PH Kritzinger.

Rompel het ook groot lof vir Afrikanervroue gehad, waaraan ‘n aparte hoofstuk gewy word. Hy haal MT Steyn soos volg aan: “Our women have gone through the fire of patriotism and not been found wanting. They will suffer patiently, if only we continue the sacred struggle for independence” (4071). Steyn word “the soul of the Africander resistance” genoem (1587). Ek volstaan met ‘n aanhaling van Christiaan de Wet: “A Boer first gets dangerous when you succeed in surrounding him” (3043). Deesdae het die plaaslike blankes met verswelging te make. Het die hedendaagse Boere/Afrikaners die murg in hulle pype om nie in hierdie onverdiende lot te berus nie, deur sorg te dra dat hulle situasie stelselmatig verbeter eerder as versleg?

Dan Roodt: Korona en vleislus

Ek sit hier en moet besluit of ek oor ‘n dag of wat op die vliegtuig moet klim Frankryk toe of nie. Almal raai my af om te gaan, want die hele land is nou in ‘n toestand van afsondering: skole, restaurante, kafees, openbare plekke en alle winkels wat nie van lewensbelang is nie, is gesluit. Vandag vergader die Suid-Afrikaanse kabinet van die ANC-terroristebewind en waarskynlik gaan hulle ook drakoniese maatreëls afkondig. Ek sien nog kans vir Frankryk onder beleg van korona, maar ek is nie lus om by my terugkeer by Jan Smutslughawe iewers in ‘n ANC-konsentrasiekamp onder “kwarantyn” geplaas te word nie.

‘n Doktersvriend, wat my ook afraai om te vlieg, noem terloops dat hy nou self onder kwarantyn verkeer want hy moes ‘n week of wat gelede ‘n pasiënt uit Iran in Pretoria ondersoek en agterna het die man positief vir Covid-19 getoets. Gelukkig is my vriend darem tuis onder kwarantyn en nie in ‘n Proteahotel of ander vreemde plek tussen ander moontlike draers van die virus nie. Dit sal my nie pla om onder tuiskwarantyn te wees nie; ek sal net my kruideniersware aanlyn bestel en laat aflewer.

Die globale toestand waarin ons verkeer het my gister weer so ‘n bietjie laat wonder oor die vleisprobleem. Meeste mense hou van vleis en Chinese selfs van vlermuis- en ietermagôvleis. Of pas uitgebroeide klein voëltjies wat hulle sommer so uit die nes haal en lewendig opvreet; daar is so ‘n video op Twitter wat ek eerder nie hier sal plaas nie, dis te grillerig.

Die probleem lyk vir my só: As jy doer op ‘n plaas as bestaansboer leef met ‘n paar beeste en hoenders vir eie gebruik, met die diere wat vry rondloop, sal dit waarskynlik nie lei tot ‘n globale epidemie of pandemie soos tans nie. Maar sodra mense in groot stede in hul miljoene begin leef en diere op ewe groot skaal geteel, gevoer en geslag word om hulle te voed, ontstaan allerlei risiko’s. Sulke diere het geen natuurlike lewens nie en bring hul bestaan in eng ruimtes vol ontlasting, urine, virusse en bakterieë deur. Eintlik is hulle nie lewende wesens nie, slegs “vleis” wat “geproduseer” word.

Chinese eet blykbaar ook katte en honde. Dis seker insgelyks “vleis”, nes ‘n vlermuis of ‘n ietermagog.

Die probleem is egter dat die onhigiëniese toestande van Chinese “nat markte” waar diere terstond geslag en verorber word, ewe seer deur die hele “dierlike voedselketting” bestaan – ook in die Weste en in Suid-Afrika. Dis ‘n teelaarde vir mikro-organismes, soos die koronavirus, voëlgriep (SARS), varkgriep en die res.

Dis seker nie toevallig dat daar die afgelope tien tot twintig jaar telkens ‘n virale uitbraak was nie. Want ons skep die ideale toestande waaronder daardie virusse van dier tot dier, en van dier tot mens, oorgedra kan word. En soos wat die Chinese ryker geword het, het hul nuwe koopkrag hul vleislus aangewakker. Pleks dat hulle by rys en tofu gebly het!

Een antwoord is natuurlik om van vleis af te sien, nie omdat dit polities korrek of “goed vir die klimaat” is nie, maar omdat dit die planeet dalk veiliger kan maak. As dit so aanhou, gaan jy dit naderhand nie meer op straat kan waag sonder ‘n wit pak met ‘n helm en ‘n asemhalingstoestel nie, want die kieme gaan oral krioel.

Wie onthou nog malkoeisiekte? Terwyl almal nou gal braak oor China waar Covid-19 ontstaan het, vergeet hulle van malkoeisiekte oftewel bees- sponsagtige ensefalopatie (BSE) wat in die middeltagtigerjare in die Verenigde Koninkryk uitgebroei het. Sover ek dit verstaan, was dit te wyte aan die breine van dooie koeie wat aan lewende koeie gevoer is. Dis seker ‘n vorm van beeskannibalisme wat deur mense op dié arme diere afgedwing is. Een bees kon dit nie aan ‘n ander bees oordra nie, maar mense wat die besmette beeste eet, ontwikkel ‘n soortgelyke breinsiekte genaamd Creutzfeldt-Jakobsiekte wat gate in hul harsings veroorsaak. Hieroor bevat Wikipedia die volgende interessante inskrywing:

It is thought that humans can contract the variant form of the disease by eating food from animals infected with bovine spongiform encephalopathy (BSE), the bovine form of TSE also known as mad cow disease.

Cannibalism has also been implicated as a transmission mechanism for abnormal prions, causing the disease known as kuru, once found primarily among women and children of the Fore people in Papua New Guinea. While the men of the tribe ate the body of the deceased, women and children consumed other parts, such as the brain, and were more likely than men to contract kuru from infected tissue.

Ek leef van rys, tofu, neute, sade, groente en vrugte, en was nog nooit gesonder nie. Toenemend laat die eet van vleis my gril, of dit nou mensvleis, vlermuisvleis, ietermagôvleis, beesvleis, varkvleis, hoendervleis of wildsvleis is.

Ek het via Google op die volgende aanhaling afgekom:

“Meat and poultry producers must bear primary responsibility for keeping pathogens out of their products, but when it comes to beef, chicken, and other raw meats, restaurateurs and home cooks must treat them like hazardous materials and take steps to minimize risk,” said CSPI senior food safety attorney Sarah Klein. “Care should be taken to avoid spreading germs from the meat around the kitchen, and meat thermometers should be used to ensure that ground beef, chicken, and other meats are fully cooked.”

“Hazardous materials,” inderdaad.

Hier is iets oor tofu.

Leon Lemmer: Die Anglo-Boereoorlog: Die onmin tussen Boer en Brit (Deel 1)

Twee van die bekendste boeke wat kort na afloop van die Anglo-Boereoorlog (ABO, 1899-1902) gepubliseer is, is Christiaan de Wet se Strijd tusschen Boer en Brit (1902) en JD Kestell se Through shot and flame (1903). ‘n Kindle-weergawe van albei is gratis beskikbaar. Ek het voorheen na hierdie twee boeke verwys (“Die aktualiteit van verraad,” Praag 8.10.2016). Kestell skryf: “The heart of the nation, as a whole, was still always faithful.” Hy sê dit ten spyte van die groot getal ABO-verraaiers in eie kring. Kan ons, ten spyte van die 1990/94-verraad, dieselfde van die meeste hedendaagse Afrikaanssprekende blankes beweer?

In hierdie rubriek bespreek ek twee minder bekende boeke oor die ABO. Albei is in die ABO-era gepubliseer. In my volgende rubriek beoog ek om nog twee sulke boeke te bespreek. Elk van hierdie rubrieke handel oor ‘n pro-Afrikaner- en ‘n anti-Afrikanerboek.

A century of wrong

Francis William Reitz jr (1844-1934) was ‘n merkwaardige Afrikaner: Hoofregter van die Oranje-Vrystaat (1876-1889), Staatspresident van die Oranje-Vrystaat (1889-1895), Staatsekretaris van die SA Republiek/Transvaal (1898-1902) en President van die Senaat (1910-1921). Hy het weens swak gesondheid as Vrystaatse president bedank. In die Transvaal was hy tweede in bevel, ná president Paul Kruger. In 1889 het Reitz en Kruger die verdedigingsverdrag gesluit wat albei die Boere-republieke in die Anglo-Boere-Oorlog (1899-1902) gedompel het. Reitz het die Vrede van Vereeniging (1902) in sy amptelike hoedanigheid onderteken, maar as bittereinder geweier om dit in sy persoonlike hoedanigheid te doen. Ná ondertekening het hy “na ‘n hoek geloop en in trane uitgebars.” Hy het as banneling in Nederland en Amerika gewoon (1902-1907), voordat veral Jan en Isie Smuts hom oortuig het om na sy geboorteland terug te keer. Hy het ‘n lid van die Nasionale Party geword en as president van die Senaat gesê: “I am still a Republican at heart” (Praag 1.07.2017).

Die anti-Britse boek, Eene eeuw van onrecht / A century of wrong, waarvan Jan Smuts (1870-1950), die destydse Transvaalse staatsprokureur, die hoofouteur is, is in 1900 onder FW Reitz se naam gepubliseer. Die Engelse weergawe is onlangs hergepubliseer (Good Press, 2019, 177p; Amazon Kindle $3,16). Frederik Rompel (1870-1940) verduidelik waarom Reitz pleks van Smuts aanvanklik as die outeur aangedui is: Smuts “set himself to work on the Century of Wrong, the plan of which had been drafted by the State Secretary, who also gave instructions as to the tendency of the book” (Heroes of the Boer War, Nederland Publishing Company, 1903, 242p; Amazon Kindle $2,29, Kindle 3703). Die doel was om die Transvaalse saak amptelik te stel – vandaar die aanduiding van Reitz as outeur – en sodoende steun plaaslik en ook in Brittanje en elders te werf. Richard Steyn noem dat Jan Smuts se vrou, Isie (1870-1954), die oorspronklike Hollandse teks in Engels vertaal het (Jan Smuts: Unafraid of greatness, Johannesburg: Jonathan Ball, 2015, 296p; Amazon Kindle $16.64, Kindle 479). Ná Uniewording in 1910 het veral Smuts en Louis Botha, twee Boere-generaals, hulle vir samewerking tussen die blanke Afrikaans- en Engelssprekendes beywer. Smuts se outeurskap van ‘n Eeu van onreg het toe vir hom ‘n verleentheid geword. Die teks is immers ‘n uiteensetting van die onreg wat die Britte van 1806 tot 1899, dus oor bykans ‘n eeu, teen die Afrikaners gepleeg het.

Die voorwoord by Smuts se boek is deur William Thomas Stead (1849-1912) geskryf. Hy het saam met die Titanic gesink. Hy was ‘n Britse joernalis en pasifis wat hom aan die kant van die Boere in die ABO geskaar het. Stead skryf: “That the Dutch in South Africa have treated the blacks as the English in other colonies have treated the aborigines is probably true, despite all that Mr Reitz can say on their behalf. But, whereas in Tasmania and the Australian Colonies the black fellows are exterminated by the advancing Briton, the immediate result of the advent of the Dutch into the Transvaal has been to increase the number of natives from 70 000 to 700 000, without including those who were attracted by the gold mines … The English … have undoubtedly a higher ideal as to the theoretical equality of men of all races; but on the spot the arrogance of colour is often asserted as offensively by the Briton as by the Boer. The difference between the two is, in short, that the Boer has adjusted his practice to his belief, whereas we believe what we do not practice” [!] (Kindle 110).

“So far as Mr Reitz’s authority goes we are justified in saying that the war was brought about by the persistence of Mr Chamberlain in reviving the claim of suzerainty which had been expressly surrendered in 1884, and which from 1884 to 1897 had never been asserted by any British Government” (151). “When Mr Reitz wrote his book he did not know that immediately after the [Jameson] Raid [1895] the British Government began to accumulate information, and to prepare for the war with the Republic which is now in progress” (178). “The white population is given at 288 000, of whom the Outlanders number 80 000, and of the Outlanders 30 000 are given as of British descent” (190).

“Mr Reitz breaks off his narrative at the point immediately before the Ultimatum … The Ultimatum was dated October 9th. It was the natural response to the menace with which the British government had favoured them three days previous, when on October 6th they issued the formal notice calling out the Reserves for the avowed object of making war upon the South African Republic” (215). Max Nordau (1849-1923) word soos volg aangehaal: “The fact that a tiny people faces death without hesitation to defend its independence against an enemy fabulously superior in number, or to die in the attempt, presents an aspect of moral beauty which no soul, attuned to higher things, will disregard” (222). Vergelyk dit met FW de Klerk se roemlose, mandaatlose oorgawe aan swart mag. “When in this country [England] a leading exponent of popular Liberalism declares that ‘morally we can never win, but that physically we must and shall,’ we begin to realise how necessary is the chastisement which has fallen upon us for our sins” (242).

Smuts skryf aan die begin: “We have reached a stage when it will be decided whether the sacrifices which both our fathers and we ourselves have made in the cause of freedom have been offered in vain, whether the blood of our race, with which every part of South Africa has been, as it were, consecrated, has been shed in vain; and whether by the grace of God the last stone will now be built into the edifice which our fathers began with so much toil and so much sorrow” (254). Is Afrikaners sedert 1994 nie weer in ‘n soortgelyke situasie nie? “History will show convincingly that the pleas of humanity, civilisation, and equal rights, upon which the British Government bases its actions, are nothing else but the recrudescence [recurrence] of that spirit of annexation and plunder which has at all times characterised its dealings with our people” (275).

“Notwithstanding the wild surroundings and the innumerable savage tribes in the background, the young Africander nation had been welded into a white aristocracy, proudly conscious of having maintained its superiority notwithstanding its arduous struggles. It was this sentiment of just pride which the British Government well understood how to wound in its most sensitive part by favouring the natives as against the Africanders. So, for example, the Africander Boers were forced to look with pained eyes on the scenes of their farms and property devastated by the natives without being in a position to defend themselves, because the British Government had even deprived them of their ammunition. In the same way the liberty-loving Africander burgher was coerced by a police composed of Hottentots, the lowest and most despicable class of the aborigines, whom the Africanders justly placed on a far lower social level than that of their own Malay slaves” (294). “It was at Slachter’s Nek [1815-1816] that the first bloodstained beacon was erected which marks the boundary between Boer and Briton in South Africa” (308).

“The records of the criminal courts of the Cape Colony bear indisputable witness to the fact that there were no people amongst the slave-owning classes of the world more humane than the Africander Boers. Their treatment of the natives was based on the theory that natives ought not to be considered as mature and fully developed people, but that they were in reality children who had to be won over to civilisation by just and rigid discipline” (318). Dan volg hierdie feit: “Our forefathers had become owners of slaves chiefly imported in English ships and sold to us by Englishmen” (325). Oor die manier waarop die slawe vrygestel is: “Gradually the hard fact was borne in upon us that there was no such thing as Justice for us in England” (332). “Lord Glenelg, the Colonial Secretary … maligned the Boers in even more forcible terms than the emissaries of the London Missionary Society, and openly favoured the Kaffirs, placing them on a higher pedestal than the Boers” (339). “It was useless to hope for justice from Englishmen. There was no security for life and property under the flag of a Government which openly elected to uphold Wrong. The high-minded descendants of the proudest and most stubborn peoples of Europe had to bend the knee before a Government which united a commercial policy of crying injustice with a veneer of simulated philanthropy” (347).

Na aanleiding van die begin van die Groot Trek: “The British Parliament even passed a law in 1836 to impose punishment beyond their jurisdiction [the Orange River – 360] up to the 25th degree south, and when we trekked further north, Lord Grey threatened to extend this unrighteous law to the Equator. It may be remarked that in this law it was specially enacted that no sovereignty or overlordship was to be considered as established thereby over the territory in question” (387).

In Natal aan die begin van 1838 (dus vóór die Slag van Bloedrivier) “the Boers were to be prevented from obtaining ammunition, and to be forbidden to establish an independent Republic. By these means he [Lord Glenelg] hoped to put a stop to the emigration. Lord Stanley instructed Governor Napier on the 10th April, 1842, to cut the emigrant Boers off from all communication, and to inform them that the British Government would assist the savages against them, and would threat them as rebels” (420). “Sir Harry Smith mobilised an army, chiefly consisting of blacks, against us white people, and fought us at Boomplaats [1848]” (455; ook 640). Die Britse historikus, James Anthony Froude (1818-1894), skryf: “In 1852 we had discovered that wars with the Natives and wars with the Dutch were expensive and useless, that sending troops out and killing thousands of Natives was an odd way of protecting them” (476). Op die Diamantveld het die Britte 400 000 gewere aan swartes verkoop (513). Smuts kom tot hierdie gevolgtrekking: “It seems thus that there is no place for the God of Righteousness in English policy” (513). “People had decided in England – to quote Froude once more – to abandon the Africanders and the Kaffirs beyond the borders to their fate, in the hope that the Kaffirs would exterminate the Africanders” (541). Vandaar die Sandrivier-konvensie, 1852 (562).

“But no reliance could be placed on England’s word, even though it was embodied in a Convention duly signed and ratified, for when the Diamond Fields were discovered, barely seventeen years later, England claimed a portion of Transvaal territory next to that part which had already been wrested from the Free State” (568). “The British Government had all along considered the Zulus as a means of annihilating the Transvaal” (625). Smuts verwys na die gedrag van bv Cecil Rhodes en die Jameson-inval (1895) as “that treacherous duplicity which is an enduring characteristic of British policy in South Africa, [eg] co-operated publicly, and in the closest relationship, with the Colonial Africanders, while he [Rhodes] was secretly formenting a conspiracy with Jingoism against the Cape Africanders and the South African Republics” (784). Later verwys hy na die “hypocritical accusations [of] the British Government” (1268), die “bad faith” wat hulle openbaar (1326) en vra: “Can anyone wonder that South Africa has lost all confidence in British statemanship?” (1341).

Smuts begin die laaste hoofstuk soos volg: “I have now reviewed all the facts connected with the history of our oppression and persecution during the past hundred years” (1376). “We were accused in innumerable newspapers of all sorts of misdeeds against civilisation and humanity” (1390). “The feeling of the whole world was being prejudiced against them [Africanders] by the efforts of malignant hate” (1396). Dit herinner aan die veldtog wat tot op hede teen die Afrikanerdom, die Afrikaner-bewind (1948-1989) en apartheid gevoer word.

Smuts verdeel die Suid-Afrikaanse geskiedenis in drie periodes. Die eerste periode het met die Britse besetting in 1806 begin. “The chief feature of British policy was one of utter contempt, and the general trend of British feeling in regard to our unfortunate people can be summarised by the phrase, ‘The stupid dirty Dutch’ … The wave of sentimental philanthropy then passing over the civilised world was utilised by the British Government in order to represent the Boers to the world as oppressors of poor peace-loving natives … It may seem inexplicable that the Power which stood up boldly at the Treaty of Utrecht [1713] as the shameless champion of negro slavery was the very one which was celebrated in South Africa for its morbid love of the natives; the explanation, however, is that it was not so much love for the native that underlay the apparent negrophilistic policy as hatred of the Boer. As a result of this hatred of the Boer, disguised under the veneer of philanthropy in regard to the aborigines, the natives were employed as police against us; they were provided with arms and ammunition to be used against us; they were incited to fight us, and, wherever it was possible, they murdered and plundered us” (1409).

Die tweede periode duur tot 1881. Die Afrikaners het hulle gekonsolideer in ‘n mag waarmee rekening gehou moet word. Brittanje het geen voordeel gesien in die uitgawes wat meegebring is deur die Britse pogings om vrede tussen die Afrikaners en swartes te bewaar nie. Vandaar die ooreenkomste met die Transvaal (1852) en Oranje-Vrystaat (1854) waarvolgens hulle hulleself kon regeer. “They were guaranteed … the undisturbed possession of certain wild and apparently worthless tracts of territory” (1423) – vóór die ontdekking van diamante (1866) en goud (1886). Toe: “These wild and useless tracts, which had been guaranteed to the Boers, appeared to be very valuable after the Boers had rescued them from barbarism, and opened them up for civilisation” (1423). Wat het die Britte toe gedoen om die Oranje-Vrystaat en die Transvaal te probeer terugkry? “Arming the Kaffir tribes against us in the most incredible manner, and in inciting them to attack us in violation of solemn treaties and promises” (1430). Die Britte het wapens en ammunisie van die Boere weerhou terwyl hulle voortbestaan deur bv die Basoetoes van Mosjesh bedreig is. Die Britte het sowel die Diamantveld/Griekwaland-Wes (1871) as Basoetoeland (1868/1871) geannekseer. In 1877 is die Transvaal ook geannekseer. “We see in all its repulsive nakedness the hypocricy which openly masqueraded in the guise of the disinterested and pitiful Samaritan, while its true and secret object was to inflict a fatal wound upon the burgher Republic” (1443).

“The third period of our history is characterised by the amalgamation of the old and well-known policy of fraud and violence with the new forces of Capitalism, which had developed so powerfully owing to the mineral riches of the South African Republic. Our existence as a people and as a State is now threatened by an unparalleled combination of forces … all the forces which underlie the lust of robbery and the spirit of plunder … encircled as they [Africanders] are by the forces of hatred and revenge … Every sea in the world is being furrowed by the ships which are conveying British troops from every corner of the globe in order to smash this little handful of people” (1450). Dan volg hierdie profetiese woorde: “There arises before him [the onlooker] in a dream the distant prospect of Bantu children playing amongst the gardens and ruins of the sunny south around thousands of graves in which the descendants of the European heroes of Faith and Freedom lie sleeping. For the marauding hordes of the Bantu are once more roving where European dwellings used to stand. And when the question is asked – why all this has happened? Why the heroic children of an heroic race, to which civilisation owes its most priceless blessings, should lie murdered there in that distant quarter of the globe? An invisible spirit of mockery answers, ‘Civilisation is a failure; the Caucasian [white race] is played out!'” (1463). Dit is ‘n beeld van die werklikheid wat hom ná die ABO ontvou het en wat sedert 1994 herhaal word.

Milan Kundera skryf: “Small nations. The concept is not quantitative; it points to a condition; a fate” ( Praag 29.02.2020). Smuts skryf: “If it is ordained that we, insignificant as we are should be the first among all peoples to begin the struggle against the new-world tyranny of Capitalism, then we are ready to do so, even if that tyranny is reinforced by the power of Jingoism” (1477). [jingoïsme: “aggressiewe, dweepsieke vaderlandsliefde” (HAT) – in die Suid-Afrikaanse geskiedenis veral met die Britte geassosieer.] “As in 1880, we now submit our cause with perfect confidence to the whole world. Whether the result be Victory or Death, Liberty will assuredly rise in South Africa like the sun from out the mists of the morning, just as Freedom dawned over the United States of America a little more than a century ago. Then from the Zambesi to Simon’s Bay it will be ‘Africa for the Africander'” (1484). Sedertdien het baie Afrikaners hulle begeerte om Afrikane te regeer en selfs om in (Suid-)Afrika te woon, verloor.

Boer politics

Yves Guyot (1843-1928) het die volgende boek geskryf: Boer politics (Hamburg: Tredition, 1900/2012, 152p; Amazon Kindle $2,10). Hy was ‘n Franse joernalis en politikus. Die boek is oorspronklik in Frans gepubliseer. Anders as baie van sy landgenote was Guyot sterk pro-Brits gesind; dermate dat hy geen goeie woord vir die Boere gehad het nie. In 1900 het Europese lande ‘n vredeskonferensie in Parys gehou waartydens tot die gevolgtekking gekom is: “The British goverment is responsible for the war in South Africa … [it is] tantamount to being guilty of a crime against civilisation and humanity … an outrage against human conscience, and a betrayal of the cause of progress and humanity” (Kindle 2256). Tydens die ABO was daar groot simpatie met die Boere in Europa en ook in Brittanje. Guyot het klaarblyklik hierdie boek geskryf om hierdie gesindheid te probeer teëwerk. Die teks neem die vorm aan van ‘n antwoord op ‘n pro-Boer-tydskrifartikel wat in 1900 deur Abraham Kuyper (1837-1920), die latere Nederlandse eerste minister (1901-1905), in Frankryk gepubliseer is. Die teks is waarskynlik soortgelyk aan die volgende publikasie van Kuyper: The South African crisis (1900).

Die Boere word deur Guyot beskryf as “a conquering race, who established themselves among the Hottentots and Basutos … Abstaining from all manual labour, they devote themselves to their properties, sometimes as much as 5 000 to 6 000 acres in extent, and to the breeding of cattle and horses. Beyond this, their object in life is hunting lion and big game” (309). “The Boers [are] … ‘the most carniverous of men,’ as having turned out of their possessions the nomadic Hottentot and Kaffir shepherds. The Boers represent that form of warlike and political civilisation in which production is indirect, and obtained by utilising the labour of others. It is a type of that ancient pillaging civilisation which we call war-like … Mr Kuyper is right. ‘The Boer is essentially a man of war and politics.’ He has employed his talents at the expense of Hottentots and Kaffirs; he has continued to employ them to the detriment of the Uitlanders” (329). “Mr Kruger’s argument for refusing the franchise to Uitlanders is that they numbered 70 000, while the Burghers were only 30 000. Here we have a minority governing the majority; what else is an oligarchy? (829). Later verstrek Guyot die volgende inligting: “The number of burghers aged between sixteen and sixty, entitled to vote, is 29 447; that of Uitlanders, between the same ages, 81 000” (1012).

Die Boere word beskryf as “ignorant and rough … and inflated with the conviction that they are the elect people” (778). Elders noem hy hulle “mistrustful and ignorant peasants” (1326). Guyot verwys sarkasties na Kruger se “intellectual superiority” en “Oh! Mr Kruger showed again [in 1889] at Bloemfontein how very clever he is” (1335). Later word dit “the cunning nature of the methods employed by Mr Kruger” (1353). Dit gaan oor die vereistes vir Uitlander-stemreg. “Yes, Mr Kruger is very clever to have invented such a skillful contrivance; to have the audacity to propound it; and to hold the opinion of Europe in such contempt that he could think it possible to make the majority of people the dupe of such schemes; and he has succeeded!” (1363).

Die inwoners van die Zuid-Afrikaansche Republiek/Transvaal word “a narrow unenlightened minority” genoem (2145). Guyot stel die vraag: “Has an inferior civilisation the right to impose itself upon a superior civilisation, and to propagate itself by means of war?” (1703). Guyot laat geen twyfel watter party die Boere en watter een die Britte is nie. “Every Boer is a soldier. They have no other calling; to drive ox-teams; ride; shoot; keep a sharp eye on the Kaffirs in charge of their cattle; use the sjambok freely ‘in Boer fashion,’ to make them work; these are their occupations. Their civilisation is one of the most characteristic types of a military civilisation. It is a curious thing, that so many Europeans among the lovers of peace, should actually be the fiercest enemies of England, a country which represents industrial civilisation in so high a degree, that she stands alone, in all Europe, in refusing to adopt compulsory military service” (1716). Oor die beweerde vredeliewendheid van die Britte verwys Guyot na “an eminent French statesman [who] …. declared that the English would never, never, make up their minds to go to war” (1270). Goed om te weet!

Die hoof van die Transvaalse onderwysdepartement, dr Nicolaas Mansveldt, ‘n Nederlander, “seems to have but one aim: to enforce the use of the taal, the Boer patois* – a language spoken by no one else – the use of which keeps them in isolated ignorance. The English language is banned” (1063). “Kruger het … aangedring op die ‘landstaal’ (Nederlands, die offisiële taal) as voertaal. In 1892 het die staat sy finansiering van staatskole wat Engels gebruik, gestaak. In 1895 het Kruger onomwonde verklaar: ‘Elke poging om die gebruik van Engels uit te brei, sal meewerk tot die vernietiging van die landstaal'” (Hermann Giliomee, Die Afrikaners: ‘n Biografie, Kaapstad: Tafelberg, 2004, p 196). Tans word die ANC-regime toegelaat om Afrikaans te vernietig, met die hulp van hedendaagse hanskakies soos Wim de Villiers. [* patois: “benaming vir ‘n plaaslike, dialektiese taalvorm” (HAT 2015).]

Die Transvaal het destyds sterk ten gunste van Afrikaans gewees. “The Government of Pretoria replied on September 16th [1899, to Chamberlain]. It devotes an entire paragraph to the statement that the English language will not be admitted in the Volksraad” (1664). Die Uitlanders wou sitting in die Volksraad hê en Engels praat. “On September 23rd, the Transvaal Government replies that the taal, a language not spoken by any but Boers, is to remain the only language used in the Volksraad, and in dilatory phraseology paves the way for the ultimatum of October 9th” (1440) – wat die ABO inlui en op 11 Oktober 1899 uitbreek. MT Steyn word in hierdie verband deur Guyot beskuldig van “the special Boer skill, in misrepresenting facts [when he] announced that ‘England had committed itself to an open, and unjustifiable attack upon the independence of the South African Republic” (1693).

“In a few lines Dr Kuyper draws a conventional picture of British policy with regard to the Boers, making it out to be ever greedy of power. The contrary is the truth. A vacillating and timid policy has been England’s great mistake in South Africa; it is this very vacillation that has brought about the present war” (395). In 1836 het die Kaapse regering ‘n wet teen die Groot trek uitgevaardig. “The object of that Act was to repress crimes committed by whites under English dominion throughout the whole of South Africa, as far north as the 25º South Latitude” (395).”A certain number of Boers, irreconcilably opposed to British rule, so fully recognised this, that they trekked as far as Delagoa Bay. Another object of the Act was the protection of the Natives against the Boers. The constantly recurring and sanguinary conflicts between the Boers and the Zulus led England to extend her direct sovereign rights to Natal for the peace, protection and good government of all classes of men” (405) – soos die Anglo-Zoeloe-oorlog van 1879? Die Britte het Natal glo in 1877 geannekseer “in order to save it. Had the English abandoned it to itself, the Boer territory would have been occupied by Basutos and the Zulus, and the Boers would have disappeared from the face of the earth” (498).

Oor die anneksasie van die Transvaal in 1877 skryf Guyot op ‘n soortgelyke manier: “Had the Transvaal been left to itself Sekukuni’s and Cetewayo’s impis would have overrun the country and turned out the Boers, who, after they had been delivered from their enemies by the English, proclaimed ‘a war of independence’ in December, 1880” (1893). In die geval van die anneksasie van sowel Natal as Transvaal gee Guyot voor dat die Britte die Boere van uitwissing gered het. Dit pas hom egter om meesal die teenoorgestelde te beweer, naamlik dat die goeie Britte die swartes teen die onbeskaafde Boere beskerm het. “A retrospect history of the Boers would quickly show that their hatred of the English was in the first place due to the protection which the latter had given to the natives” (2276).

“Britain demanded no more than peace and guarantees of security on her frontiers” (421). In 1852 het Brittanje die onafhanklikheid van die Transvaal en in 1854 dié van die Oranje-Vrystaat erken. “England was not forced into this act of generosity, she having on the 29th August, 1848, defeated the Boers at Bloomplaats” (421). Dr Kuyper “suggest the idea that England’s sole object in the present war has been to possess herself of the gold mines … he is perfectly well aware that England will derive no benefit from the gold mines, nor will she take possession of them any more than she has done of the gold mines of Australia. They are private property” (444) – asof die diamant- en goudmyne belastingvry funksioneer.

Later verstrek Guyot inligting oor die groot bedrae wat die goudmyne van 1894 tot 1898 aan die Transvaalse regering betaal het (923): Van die inkomste “only 25 per cent … went to the shareholders, 30 per cent was paid to the Transvaal Government, while the cost of production absorbed 45 per cent” (950). “Now the ‘vultures’ have been pouring some millions annually into the coffers of the Transvaal; a certain proportion of which has stuck to the fingers of Mr Kruger, his family and intimates. The ‘vultures’ have brought riches, industry, and civilisation into a wild and uncivilised country. The simile of the bird of prey is more applicable to the Boer than to the Uitlander” (980).

Ná die Eerste Vryheidsoorlog (1880-1881) is ‘n konvensie in 1884 tussen Brittanje en die Transvaal gesluit waarvolgens “complete self-government” aan die Transvaal toegestaan is, “subject to the suzerainty of Her Majesty” (582). Hierna het daar glo gevolg “great and long suffering of the English government” (582). Byvoorbeeld, “the police of Johannesburg, a town almost entirely inhabited by English, do not speak English – an excellent method of ensuring order! They are chosen from among the worst types of Boers, some of whom are the descendants of English deserters and Kaffir women; whence comes the fact that some bear English names” (701). “When Dr Kuyper declares England’s suzerainty to be of the mechanical order, he admits that the Transvaal did not hold towards England the position of an absolutely independent State” (1495).

“Professor [James] Bryce [1838-1922], a strong opponent of the present policy of England, says in his Impressions of South Africa [London: Macmillan, 1897, 1898, 1899, 423p; Amazon Kindle, 2018, $3,44]: ‘A country must after all take its character from the large majority of its inhabitants [the Uitlanders], especially when those who form that majority are the wealthiest, most educated, and most enterprising part of the population.’ Mr Kruger has aimed at realizing this paradox: the oppression and plunder of the most enterprising, most educated, the richest and most numerous portion of the population by the poorest, most ignorant, most indolent of minorities [the Boers]” (859). In ‘n 1898-verslag van die Kamer van Mynwese is daar ‘n soortgelyke benadering: “We had hoped that the burghers would have recognised that want of experience, and their education would have made them unfitted for dealing with the most difficult problems that could face a young nation, and that they would have seen the necessity of calling men to their aid who could give them the benefit of their experience, and help them to ensure sound conditions for the State and its industrial development. Unfortunately, we have been deceived in our hopes” (1211). Guyot het in vele opsigte inligting aan Bryce se boek ontleen. In my volgende rubriek toon ek aan dat Bryce, anders as wat Guyot beweer, sterk pro-Brits- en anti-Afrikaner-gesind was.

“Mr Kuyper shares the belief that one has only to go to Johannesburg to shovel in the gold. If the working of mines were so simple a matter, Boer intelligence would be equal to the undertaking. As they are not worked by them, it must be because there are difficulties. These difficulties have been overcome for them by the Uitlanders. Once overcome, the Boers present themselves and say: ‘That gold is mine!'” (867). “The Boers, who pride themselves upon driving their teams of oxen, but who consider that to in-span them is work only fit for Kaffirs, consider gold mining beneath them, let alone that they have not the capacity for it” (878).

In die uitstekend nagevorste boek, Donker stroom: Eugène Marais en die Anglo-Boereoorlog (Kaapstad: Tafelberg, 2015, 531p, R430; Amazon Kindle $31,05), stel die historikus, Carel van der Merwe, dit baie duidelik dat Alfred Milner en Percy FitzPatrick oorlog teen die Transvaal begeer en die Uitlandervraagstuk met die oog daarop misbruik het. Hulle het daarin geslaag om die Britse regering, by name Joseph Chamberlain (1836-1914), die sekretaris/minister vir die kolonies (1895-1903), tot hulle standpunt oor te haal. Guyot haal egter vir Milner soos volg goedkeurend aan; “The Government of the South African Republic need not entertain any fear that we should wish to intervene in its internal affairs in future” (1449). Guyot voeg by: “In point of fact when in February, 1896, the British Government demanded autonomy for the Rand, and on this proposition being refused, demanded at Bloemfontein the franchise for Uitlanders, it was neither bent upon a policy of absorption nor of conquest. They desired to place self-government in the hands of the Uitlanders, in order to be able to say to them: ‘Now manage your own affairs with the Boers, obtain respect for your rights by constitutional measures. We are no further concerned in the matter.’ It was not the conquest of the Transvaal that was desired by the British Government, it was the establishment of an autonomous Republic. The Uitlanders of British, Australian, German and American extraction, inter-mixing with the Boers, would soon have merged their national characteristics, and have become simply citizens of the South African Republic. The Boers might have constructed a vast, wealthy, and powerful State in which for generations to come, they would have held the supremacy” (1460).

Dan Roodt: Die donker kant

In die sewentigerjare het ons na sogenaamde langspeelplate van viniel geluister. ‘n Gewilde album in 1973 was “The dark side of the moon” deur Pink Floyd. By garagepartytjies het ons op die musiek gedans, veral die liedjie “Time”.

Binne die album was daar twee plakkate van piramides. Maar die titel het verwys na die agterkant van die maan wat ‘n mens nooit sien nie, slegs een kant van die maan altyd na die aarde gekeer is. Hoewel sonlig wel op die agterkant val, en dit dus nie streng gesproke “donker” is, is dit tot en met 1968 toe die ruimtevaarders van Apollo 8 rondom die maan gewentel het, nooit deur die menslike oog gesien nie. Wel het die Sowjet-verkenningstuig, Luna 3, in 1959 ‘n foto daarvan geneem.

Soos wat Pink Floyd die term “donker kant” gebruik het, beteken dit dus “ongesiens” of “verduister”.

Dikwels voel dit vir my asof ek nog altyd in die donker kant lewe of probeer lewe. Die lig van die media en die geskiedenis val myns insiens altyd op die onbelangrike of oninteressante mense en dinge, terwyl die werklike gang van die tyd ongesiens en ongehoord verby snel.

Die verhaal van Afrikaners in Suid-Afrika word ook verduister en verdoesel. Joernaliste en historici stel glad nie in ons belang nie, behalwe as voorwerpe van spot, hoon of beskuldiging, terwyl die prestasies en verruklike letterkunde, kuns en musiek wat ons hier voortgebring het grotendeels begrawe of ten minste geringgeskat word.

Alles is in donkerte gehul. Die letterlike duister wat Eskom en die verval op hierdie vasteland verteenwoordig, is dalk ‘n gepaste metafoor vir die skaduwees en eklipse wat oor alles gewerp word.

As dit nie vir een of ander propagandadoel aangewend kan word nie, sal niemand daaroor skryf of berig nie.

In die tagtigerjare in Frankryk het ek die heerskappy van sosialisme en politieke korrektheid beleef. Frankryk was soos ‘n ligter weergawe van die Sowjetunie en oral in die media is bloot linkse menings weergegee. Alle skrywers en denkers was links, of so het dit voorgekom.

Sedertdien het ek tot my stomme verbasing ontdek dat ek destyds eintlik baie min van Frankryk te siene gekry het, want daar was ‘n hele verborge kant wat insgelyks in duisternis gehul was.

Byvoorbeeld was daar ‘n soort konserwatiewe literêre beweging in die vyftiger- en sestigerjare met die naam “Die Hoessare”. Hulle was gekant teen die eksistensialisme van Jean-Paul Sartre en Simone de Beauvoir wat later eintlik in marxisme en kommunisme ontaard het. Niemand buite Frankryk het nog ooit van hulle gehoor nie en geen Engelse joernalis of skrywer het al ooit sover ek weet oor hulle kommentaar gelewer nie.

Daar was ook die fassinerende “nuwe regse beweging” van filosowe en denkers wat fassinerende insigte oor die Westerse kultuur en geskiedenis gepubliseer het; totdat die internet opgedaag het, het feitlik niemand van hulle geweet nie.

In die Afrikaanse media en aan die universiteite is ons getrakteer op dieselfde tipe linkse clichés aangaande Frankryk, met André P. Brink wat as ‘n soort Koning van die Literêre Broederbonders gepredik het wat die volk behoort te lees en te dink. Hoewel hy Frans magtig was, is sy hele blik op Frankryk deur liberale Engelse en Amerikaners bepaal en het sy kommentare by toeristiese gemeenplase gebly, asook natuurlik die preweling van enkele bekende Franse skrywers en denkers se name wat in die Engelse lande bekendheid verwerf het omdat hulle links en anti-Westers (eintlik ook anti-blank) was. Die verborge Frankryk het heeltemal by hom verbygegaan.

In vele opsigte gaan die lot van die Weste in Frankryk bepaal word. Amerika is eenvoudig te veel met Israel, Saoedi-Arabië en die Midde-Ooste verbind om hom te veel oor die toekoms van die Weste te bekommer. In elk geval is dit reeds ‘n multikulturele land baie soortgelyk aan Suid-Afrika waar blanke kiesers dalk binnekort in die minderheid gaan verkeer.

Duitsland is ‘n vreemde land vol fanatici wat liewer wil toesien dat die land ondergaan weens Islamitiese immigrasie as wat daar redelike debat gevoer word. Sensuur is aan die orde van die dag en die kleinerige konserwatiewe party, die AfD, word deur die staat en selfs die geheime diens aan bande gelê. Dus is daar ooreenkomste tussen die eertydse Duitse Demokratiese Republiek (DDR) en die huidige Bondsrepubliek van Duitsland (BRD).

Hoewel daar deesdae opkomende regse bewegings is, bly Swede en die res van Skandinawië sterk onder die invloed van die liberale en multikulturele Amerika met sy feminisme, anti-rassisme en vyandigheid jeens die klassieke Europese kultuur en geskiedenis.

Nederland en Skandinawië het heelwat in gemeen, dus kan feitlik presies dieselfde van ons stamland gesê word. Hoe beter die Nederlanders Engels praat, hoe sterker raak die invloed van die Amerikaanse liberale met hul aandrang op die globale mengkultuur. Die Nederlander, Frans Timmermans, bepleit reeds dat Europa “multikultureel soos Amerika” moet word.

Dis baie belangrik dat Afrikaners via Afrikaanse vertalings, onderhoude en berigte, beter ingelig moet raak oor alles wat daar in Frankryk geskryf en gedink word.

In Junie gaan ek in Brussel deelneem aan ‘n gesprek oor die toekoms van die Weste rondom die idee van die “Groot Vervanging” van Westerlinge of blankes in ons tyd. Die term “Groot Vervanging” (le grand remplacement) is deur ‘n Franse skrywer, Renaud Camus, gemunt. Die Vlaminge praat daarvan as “omvolking” en hier by ons kan ons dit seker “transformasie” noem. Ek hoop dat dit tot meer onderlinge gesprek kan lei sodat die “donker kant van die maan” uiteindelik belig kan word.

Leon Lemmer: Empatie as bodemlose put

In hierdie rubriek is empatie die kernbegrip. Maar daar is ‘n bondel verwante begrippe. In die HAT (2015) word hulle soos volg verduidelik:

empatie [“empathy”]: vermoë om jou in die plek van ‘n ander te stel om sy/haar reaksies en houding te begryp; vermoë om jou persoonlikheid in die voorwerp van bepeinsing te projekteer en so ‘n volledige begrip daarvan te bekom; invoeling; inlewing

deernis [“compassion”]: diep medelye

medelye: hartseer/droefheid oor die lot/swaarkry van (‘n) ander; deernis; erbarming; simpatie

erbarm: medely(d)e hê met; jou ontferm oor; barmhartigheid betoon aan

simpatie: gevoel van jammerte vir iemand wat hom/haar in ‘n slegte situasie bevind; ingesteldheid om meelewend in ‘n ander se gevoelens te deel; meegevoel; sielsverwandskap

jammer: jy [het] medelye met iemand; jammerte: spyt, meegevoel

meelewe: saamvoel met ander; jou indink in die toestand van ‘n ander

meegevoel: handeling van te deel in ‘n ander se smart/lyding/teleurstelling; simpatie

Die HAT-inskrywings het bepaal in watter vorm (bv as selfstandige naamwoord of werkwoord) die begrippe hier aangebied word. Dit is duidelik dat daar oorvleueling/ineenvloeiing van betekenis is. Al hierdie begrippe is aan graadverskille onderworpe. Hulle kan bv meer of minder en vlak of diep wees. Dit gaan hier eerder om emosie/gevoel as rede/rasionaliteit.

In hoeverre dit moontlik is om jou in die plek van ‘n ander te stel, is moeilik om te bepaal. In die wysgerige literatuur is daar op ‘n uitgebreide skaal geredekawel oor die vraag: “What is it like to be a bat?” (Wikipedia). Thomas Nagel (gebore in 1937) het in 1974 aanleiding hiertoe gegee met die publikasie van ‘n artikel. Dit is vir ‘n mens nie moontlik om hom beduidend in te dink in hoe ‘n vlermuis die werklikheid ervaar nie omdat mense in ‘n te groot mate van vlermuise verskil. Dit is vir ‘n mens veel makliker om hom in die plek van ‘n medemens te stel omdat daar sterker ooreenkomste is. Maar elke mens verskil van elke ander mens en mense se ervaring en omstandighede is ook in meerdere of mindere mate verskillend. Dit lyk nie of “‘n volledige begrip” moontlik is soos die HAT hier bo oor empatie beweer nie.

René Descartes (1596-1650) het oor die dualiteit van die mens besin; dat hy gees en liggaam is. Ons het hier egter met twee kenmerke van die mens te make; twee aspekte eerder as twee substansies. Die mens is ‘n funksionerende eenheid; ‘n deurleefde liggaam. Sonder gees is die liggaam ‘n lyk. Sonder ‘n brein het ‘n mens nie ‘n gees of bewussyn nie. Die mens se gees word enersyds deur bv bewustheid van gevoel en emosie en andersyds deur rasionaliteit gekenmerk. Pleks van hierdie twee dimensies te ontken, behoort hulle eerder in ewewig gehou te word. Volgens bv Charles Morris (The Aryan race: Its origins and achievements, European Freedom Publications: 1888/2019, 289p; Amazon Kindle $4,59) slaag blankes hierin vanweë hulle oeroorsprong in die praktiese geelras en die emosionele swart ras. Blankes dank hulle sukses daaraan dat hulle die insig het om wanneer nodig eerder rasioneel as emosioneel te reageer. Naas die swartes is die Asiate, volgens Morris, ook tot oordrewe emosionaliteit geneig. Byvoorbeeld, die Hindoes het “perhaps the most developed and exuberant imagination that has ever appeared upon the face of the earth” (Kindle 1266).

Empatie is eerder emosioneel as rasioneel gegrondves. In daardie opsig kan die geskiktheid van empatie as die grondslag van gedrag (etiek/moraliteit) bevraagteken word. Dit is wat ‘n Amerikaanse sielkundige, Paul Bloom, doen in sy boek, Against empathy: The case for rational compassion (London: The Bodley Head, 2017, 284p; Amazon Kindle $12,66). “In am going to argue three things … First, our moral decisions and actions are powerfully shaped by the force of empathy. Second, this often makes the world worse. And third, we have the capacity to do better” (Kindle 157)

Uit die boektitel blyk dat Bloom stelling teen empatie as emosionele verskynsel inneem, maar nie teen (meer) rasionele deernis nie – die eerste twee begrippe waarop die aandag hier bo gevestig is. Bloom noem ook dat die term simpatie voorheen dikwels as ‘n sinoniem vir empatie gebruik is (240). Dit dui op vloeibaarheid in die betekenis van hierdie begrippe. “[But] terms like sympathy and pity are about your reaction to the feelings of others, not the mirroring of them [as in empathy]” (554). Ons leef in ‘n tydperk wat al hoe meer deur irrasionaliteit gekenmerk word. Dit is onder meer te wyte aan die luidrugtige propaganda wat daar uit die Derde Wêreld opklink. Ná 1994 het Suid-Afrika al hoe meer onmiskenbaar deel van die Derde Wêreld geword, waarin bv demokrasie eerder om emosionele as rasionele redes aangehang word. Wat Bloom in die konteks van gedrag doen, naamlik om dit oorwegend op ‘n rasionele grondslag te plaas, is soortgelyk aan wat Jason Brennan (Praag 7.05.2017) in die geval van demokrasie gedoen het. In demokrasie regeer Jan Rap en sy maat. “Epistocracy means the rule of the knowledgeable.”

Bloom skryf: “Empathy is like cholesterol, with a good type and a bad type” (206). Eersgenoemde noem Bloom “cognitive empathy” (of deernis) en laasgenoemde “emotional empathy” (247). Empatie kan dus deur rasionaliteit getemper word of suiwer emosioneel wees. “Empathy is more than a reflex. It can be nurtured, stanched, developed, and extended through the imagination. It can be focused and directed by acts of will” (255). Empatie is nie noodwendig sleg nie. “Empathy makes us care more about other people, more likely to try to improve their lives” (263). “It is easy to see why so many people view empathy as a powerful force for goodness and moral change” (68).

Insgelyks is empatie nie noodwendig goed nie. Bloom argumenteer dat ons, in die geheel beskou, sonder empatie beter daaraan toe sou wees. “There is more to kindness and morality than empathy” (373). “Maximizing good results, fundamentally, is what morality is all about” (409). “What really matters for kindness in our everyday interactions is not empathy but capacities such as self-control and intelligence and a more diffuse compassion” (486). Die (veral langtermyn-)gevolge van dade (“consequentialism” genoem – 401) moet in ag geneem word (387). “Achieving long-term goals often requires inflicting short-term pain” (494).

Dit is veral diegene wat (onregverdigbaar) by empatie (soos by skuldgevoelens in andere) baat, wat die grootste voorstanders daarvan is. Barack Obama het bv gesê: “The biggest deficit that we have in our society and in the world right now is an empathy deficit” (270). Obama wou hê dat veral die blankes nog meer ter bevoordeling van vir veral die swartes moet doen. Dit kan “empathetic correctness” (337) genoem word. “Many believe that empathy will save the world, and this is particularly the case for those who champion liberal or progressive causes … For every specific problem, lack of empathy is seen as the diagnoses and more empathy as the cure” (284). Obama kan ‘n “super-empath” (365) genoem word. In die nuwe Suid-Afrika is daar baie “super-empaths”, insluitende ‘n geil klompie oud-Broederbonders, bv Leon Wessels.

Om die vloeibaarheid van die begrip empatie hok te slaan en dit so duidelik moontlik van soortgelyke begrippe te (probeer) onderskei, beperk Bloom die betekenis van empatie tot “our capacity … to see the world through other’s eyes, to feel what they feel” (68). “Empathy is the act of coming to experience the world as you think someone else does” (240). In die praktyk is dit kwalik haalbaar. Nieblankes kla deesdae steen en been oor hoe swaar hulle tydens apartheid gehad het. ‘n Mens sou dus verwag dat hulle hulle in die plek van bv die (soos dit dikwels gestel word) “armste van die armes” en dié in ellende kon indink. Maar selfs al sou hulle dit in ‘n mate kon doen, is daar bitter min blyke hiervan in die nuwe Suid-Afrika. Die (nieblankes, veral swart) politici en staatsamptenare op die drie regeringsvlakke (sentraal, provinsiaal en plaaslik) gee bitter min blyke van empatie. Hulle lewe eerder luuks en sommige kyk hoeveel persoonlike gewin daar uit korrupsie geput kan word. Vir diesulkes gaan dit eerder om selfverryking as dienslewering en empatie.

Vóór 1994 was blanke bedelaars nie plaaslik op straat te sien nie. Ná 1994 het dit ‘n algemene verskynsel geword. Enersyds kan dit gewyt word aan die volslae mislukking van die NP se grondwetlike onderhandelinge en andersyds aan die blatante manier waarop die ANC op grond van ras teen blankes diskrimineer. Ek en seker ook baie ander Afrikaners het spontaan groot deernis met blanke bedelaars, maar om rasionele redes weerhou ek my daarvan om aan diesulkes bv geld te gee. Ek reageer eerder rasioneel deur enersyds De Klerk & kie se verraderlike magsoorgawe te veroordeel en andersyds die kommunistiese, terroristiese, rassistiese, korrupte, ens, ANC aan die kaak te stel.

Om rasionele redes weerhou ek hulp aan alle bedelaars. As ek uit die goedheid van my hart bv brood sou gee aan ‘n bedelaar wat by my huis aanklop, sou dit waarskynlik nie die enigste keer wees nie, maar bloot die eerste keer. Daardie bedelaar sal my weer probeer opklop en hoe meer ek toegee, des te meer sal die versoeke/eise en bedelaars word. Ondersteuning van ‘n welsynsprojek of -instansie kan ‘n beter opsie vir die uiting van deernis wees. Maar ook hier behoort rasionaliteit in minstens twee opsigte ‘n deurslaggewende rol te speel. Eerstens, die geld wat aan ‘n welsynsprojek of -instansie geskenk word, moet (verkieslik) volledig aan welsyn bestee word en nie aan die salarisse en ander voordele van die personeel nie. Daar moet ook doeltreffendheid, dus afdoende positiewe resultate, en geen korrupsie wees nie. Tweedens is positiewe resultate as sodanig nie voldoende nie. As ‘n mens hier met die bodemlose putsindroom te make het, is dit raadsaam dat rasionaliteit oor deernis moet seëvier en jy jou liewer van samewerking weerhou. Armoede en ellende neem plaaslik eksponensieel toe en kan mettertyd tot ‘n revolusie lei, maar welsynswerk sal revolusie nie verhoed nie. Welsynswerk kan ‘n revolusie hoogstens ‘n bietjie uitgestel. Die kernprobleem is die dwase grondslag waarop die land sedert 1994 funksioneer (bv een mens, een stem, met alle stemme van gelyke waarde), met as resultaat groot aanhang vir politieke partye soos die ANC en EFF.

“Empathy has its merits. It can be a great source of pleasure, involved in art and fiction and sports, and it can be a valuable aspect of intimate relationships. And it can sometimes spark us to do good. But on the whole, it’s a poor moral guide … if we want to be good and caring people, if we want to make the world a better place, then we are better off without empathy” (75). “The problem we face as a society and as individuals are rarely due to lack of empathy. Actually, they are often due to too much of it … we should strive to use our heads rather than our hearts” (104). “I believe our emotional nature has been oversold” (134). Dink bv aan hoe blankes geïntimideer word om skuldig oor allerhande dinge te voel; selfs gebeure van eeue gelede. Dit is dié opsig waarin ons deesdae plaaslik glo nie almal eenders is nie. Blankes word per definisie skuldig verklaar terwyl swartes na bewering niks het om oor skuldig te voel nie. Enigiets wat teen swartes gehou kan word, word uitgetippex. Byvoorbeeld, terrorisme, korrupsie en ondoeltreffendheid word nie as verwytbare euwels gereken waarvoor swartes verskoning moet vra nie.

Dit word dikwels beweer dat swartes geneig is om (emosioneel) voorkeur aan korttermynvoordele te gee terwyl blankes eerder (rasioneel) op langtermynvoordele ingestel is. Empatie is in hierdie konteks ter sake. “Empathy is a spotlight focussing on certain people in the here and now. This makes us care more about them, but it leaves us insensitive to the long-term consequences of our acts and blind as well to the suffering of those we do not or cannot empathize with. Empathy is biased … It is shortsighted, motivating actions that might make things better in the short term but lead to tragic results in the future. It is innumerate, favoring the one over the many” (157). “Empathy causes us to overrate present costs and underrate future costs” (762).

Die gelykheids- en oordrewe eendersverklaring van mense druis in teen ons diepste menswees. “If there ever arose a human who was indifferent to friend versus stranger, to his child versus another child, his genes got trounced by the genes of those who cared more for their own. This is why we are not naturally-born egalitarians. These parochial desires don’t ever go away, and perhaps never should go away” (142). Dit is intuïtief en natuurlik om kant vir jou eie etniese groep en ras te kies (150). “Although we might … believe that the suffering of our neighbor is just as awful as the suffering of someone living in another country, it’s far easier to empathize with those who are close to us, those who are similar to us, and those we see as more attractive or vulnerable and less scary … a white American might believe that a black person matters just as much as a white person, but he or she will typically find it a lot easier to empathize with the plight of the latter than the former” (430). “[Empathy] is a spotlight that has a narrow focus, one that shines most brightly on those we love and gets dim for those who are strange or different or frightening” (472).

Daar is lesers wat liries oor Bloom se boek is. Daar sal seker altyd diegene wees wat voel dat hulle by die raad van ‘n sielkundige gebaat het. Vir my het die boek nie bevredig of oortuig nie. Duidelike betekenisonderskeid by woorde in alledaagse gebruik, anders as by esoteriese akademies-wetenskaplike terminologie, is kwalik haalbaar. Waarop Bloom se betoog neerkom, is dat ons pleks van (emosionele) empatie eerder deernis (“compassion”) moet hê omdat rasionaliteit glo by deernis ‘n groter rol speel. “Concern [omgee] or compassion … is a better moral guide than empathy” (322). “Compassion and concern are more diffuse than empathy” (562). “Compassion and concern don’t require mirroring of others’ feelings” (569). In elk geval: “You’re not going to feel the pain of those whose problems you see as their own fault or that you view as insignificant. It’s hard to feel empathy for whiners” (938).

Afrika is in groter mate as enige ander kontinent sinoniem met ellende. Afrikane skryf dit by voorkeur toe aan die nalatenskap van kolonialisme. In werklikheid het die meeste Afrika-lande sedert die jare sestig ruim tyd gehad om toestande in hulle lande te verbeter. Die praktyk toon dat die meeste van hulle nie die vermoë het om dit te doen nie. Insgelyks sit Suid-Afrika reeds meer as ‘n kwarteeu met ‘n swart bewind. Soos ander “onafhanklike” Afrika-lande het Suid-Afrika sedert 1994 skouspelagtig agteruit geboer, met Eskom as ‘n sprekende voorbeeld. Daar moet nie toegelaat word dat sulke onbekwame, korrupte elemente empatie by blankes of Afrikaners wek nie. Afrikane het self die bodemlose put gegrawe. Hulle bestuur en administreer dit sodat dit onbepaalde kan voortbestaan. “Empathy is also influenced by the group” (945). Met my mede-Afrikaners, my etnies-eie mense, het ek moers baie deernis/simpatie, maar dit behoort te wees net in soverre hulle dit verdien. Sulke gevoelens word maklik binne die etnies-eie kring gewek, maar (baie) moeiliker daar buite. Dit beklemtoon die werklikheid van die ons/hulle-onderskeid. Dit is nie ‘n ydele konstruk nie.

Bloom se onderskeid tussen (emosionele) empatie aan die een kant en (meer rasionele) deernis of omgee aan die ander kant, is egter ‘n kwessie van definisie. Hy kon kortpad gevat het deur bloot te betoog dat emosie deur rasionaliteit getemper behoort te word. Dit is onder meer nodig omdat: “Every charity, every political movement, every social cause will use empathy to motivate action” (308). “While I think empathy is a terrible guide to moral judgment, I don’t doubt that it can be strategically used to motivate people to do good things” (625). “There are positive effects of just about any strong feeling” (660). Maar dit kan gevaarlik wees as ‘n mens se emosies met jou op loop gaan sonder dat dit deur rasionaliteit getemper word. “We are better people if we disregard our gut feelings” (734).

“We do best when we rely on reason. Michael Lynch defines reason as the act of justification and explanation … Reason is subject to bias … but at its best it can lead to moral insight” (697). “Morality is, at the very least, the effort to guide one’s conduct by reason – that is, to do what there are the best reasons for doing” (711). Maar ook rasionaliteit moet nie oorbeklemtoon word nie. Dit kan hoogs eienaardige mense tot gevolg hê, soos Paul Dirac (1902-1984), Kurt Gödel (1906-1978) en Paul Erdős (1913-1996) – “the oddball’s oddball”.

Onderliggend is daar die kwessie van die sogenaamde goue reël: dat jy ander moet behandel soos jy self behandel wil wees. Bloom kom naby hieraan wanneer hy skryf: “Empathy makes the experience of others salient and important – your pain becomes my pain, your thirst becomes my thirst … Empathy guides us to treat others as we treat ourselves and hence expands our selfish concerns to encompass other people” (301). Dit is egter oordrewe om te beweer dat ‘n ander se pyn, dors, ens, vanweë empatie werklik ook myne word. Een van my groot krampe is juis diegene wat verkondig hoeveel pyn hulle weens die vorige plaaslike politieke bedeling, dus vanweë apartheid, ervaar het en selfs steeds ervaar. Soos gebruiklik kry blankes die skuld. ‘n Poging om bv ‘n ander se pyn te ervaar lei nie noodwendig tot beter gedrag by die empateerder nie. Dit word ook nie noodwendig verwag nie, want daar is deesdae ‘n leërskare wat eerder hulle beweerde benadeling soos ‘n kleinood masochisties as (permanente/lewenslange) slagoffers wil vertroetel.

Die goue gedragsreël word in talle godsdienste aangetref. Byvoorbeeld: “Alles wat julle wil hê dat die mense aan julle moet doen, moet julle ook aan hulle doen” (Matteus 7:12) en “Behandel ander mense soos julle self behandel wil word” (Lukas 6:31). Immanuel Kant (1724-1804) het uitgebreid hieroor in sy deontologie/pligteleer geredekawel voordat hy (suiwer) rasioneel sy kategoriese imperatief* geformuleer het, wat eintlik maar op dieselfde as die Bybelse voorskrifte neerkom (in Engelse vertaling): “Act only according to that maxim whereby you can, at the same time, will that it should become a universal law.” Ná verloop van eeue was dit steeds nie moontlik om op hierdie goue reël te verbeter nie. [* “A categorical imperative is a directive saying what ought to be done from the perspective of pure reason alone” (The Cambridge Dictionary of Philosophy, 2nd edition, 1999, p 465).]

Ons is van nature geneig om tussen familie en nie-familie, Afrikaners en nie-Afrikaners, blankes en nie-blankes, Afrikaanssprekendes en nie-Afrikaanssprekendes, ens, te onderskei. Hierdie binêre/tweedelige benadering van ons/hulle help ons om sin van die werklikheid te maak. Daar is diegene wat hierdie soort fundamentele begrip probeer afbreek deur alewig brûe te wil bou. In hierdie konteks is een van die gewilde maniere van doen, om mense emosioneel te betrek. Met die oog hierop word dikwels op empatie staatgemaak. Empatie sal seker nooit uit die mode raak nie, al hou dit wesenlike gevare in, soos hier bo aangetoon. “Daar kom nie ‘n einde aan die skryf van baie boeke nie” (Prediker 12:12); ook nie aan die skryf van boeke oor (en meesal ten gunste van) empatie nie. Die jongste is Kaitlin Ugolik Phillips se boek, The future of feeling: Building empathy in a tech-obsessed world (2020, 223p; Amazon Kindle $5,74).