Dan Roodt: Engels is die antitese van Afrikanerskap, repliek aan Jeanelle Greyling

Geagte Jeanelle Greyling,

Toevallig vang my oog die enigsins uitlokkende opskrif van u rubriek in Beeld, “Engels ook nodig vir Afrikanerskap”. Dis die tipe sin wat teen my hele wese indruis, wat ‘n bespotting van ons hele geskiedenis maak.

Ek stem saam met Andries Hendrik Potgieter wat, toe die Engelse Natal bereik, liewer weggetrek het omdat hy “nooit Brits wou word nie”. Hy het ook gesê dat hy van die see wou wegkom, want “waar die see is, is Engelse”. Hy het uitgewyk Noorde toe, en het onder andere Potchefstroom gestig, wat na hom vernoem is.

Anders as Iere, Skotte en Walliesers, is Afrikaners deur Engelse verower, maar ons het ons taal behou. Soos Hennie Aucamp en vele ander gesê het, verteenwoordig dít die wese van ons identiteit.

Afrikanerskap is geheel en al onversoenbaar met Engelsheid. Jaap Steyn, nog ‘n groot Afrikaner wat meer as enigiemand anders gedoen het om die taalstryde van die verlede op te teken, was ook bekommerd dat Afrikaners se Engels reeds “te goed” is.

My eie kinders het nooit ‘n woord Engels tuis gehoor nie; ons het nimmer enige poging aangewend om die Rooitaal aan hulle oor te dra nie. Wel het ek soggens op pad skool toe gepoog om aan hulle Frans te leer, waarin hulle nie belanggestel het nie, iets waaroor hulle nou baie spyt is. Nietemin het hulle elkeen ‘n onderskeiding in Engels-“Huistaal” aan hul Afrikaanse hoërskool ontvang. Vir my is dit geen aanduiding van hul taalvermoë nie — waarmee sekerlik niks skort nie — maar van die mate waartoe Afrikaners onder die ANC-terroristebewind so omgewe is van Engels dat ons gedwing word om moedertaalsprekers van die taal te word.

U verhaaltjie van die Egiptenaar is eintlik niksseggend. U reaksie op die eentalige spreker van Arabies verraai egter meer aangaande uself as oor hom. In Junie vanjaar was ek in ‘n hotel in Pole waar die man agter die toonbank insgelyks slegs Pools kon praat. Ek het ook Engels probeer, Frans en selfs geradbraakte Duits, maar hy kon slegs sy moedertaal praat. Eerder as wat dit vir my na ‘n probleem gelyk het, soos vir u, was dit vir my verfrissend. Dit het my selfs hoopvol gestem. Eureka! Hier was ‘n uithoek van Europa waar Engels nog nie ingedring het nie!

Engels is soos onkruid; dit neem oor en verdring ander plante. Twintig jaar gelede kon min mense in Parys, selfs in toeristiese dele, Engels praat. Deesdae is Franse en dikwels ook die Noord-Afrikaanse immigrante waarvan ons so baie hoor, gretig om met toeriste Engels te praat. Dis nie meer Frankryk nie; dit raak nou Disneyland met ‘n replika van die Eiffeltoring.

U skryf: “Dié van ons wat Engels magtig is, kan dus ons sterre dank, want die hele wêreld is vir ons toeganklik.”

Watter illusie is dit nie! Ek kan amper sê: Net iemand soos u wat aan ‘n plattelandse universiteit soos dié van Potchefstroom in Afrikaans gestudeer het, kan so ‘n stommiteit kwytraak. As u net Afrikaans en Engels ken, is die wêreld beslis nie vir u toeganklik nie. Die meeste opgevoede Europeërs praat vier of vyf tale: Duits, Frans, Italiaans, Spaans, dalk Russies of ‘n Skandinawiese taal. Dit is die “meertalige sprekers” waarvan u praat, nie Afrikaners in ons land wat gedwing word om Engels te aanvaar omdat ons polities en kultureel oorheers is en word nie.

Wat weet u van Korea of Japan? Dis twee welvarende Oosterse lande waarvan die produkte die wêreld oorspoel en in menige Westerse tale bemark word, maar wat elkeen oor ‘n eie, byna hermeties verseëlde kultuur beskik. Om Japannees of Koreaans te bemeester, is soveel meer van ‘n uitdaging as Engels, die taal wat jy saam met jou eerste pakkie kougom inkry.

Nog iets: In alle Europese tale word ‘n magdom boeke oor en weer tussen daardie tale vertaal, selfs uit Oosterse tale. Behalwe in Engels. Die Engelse leser wil liefs ‘n speur- of liefdesverhaal lees. Of ‘n “sakeboek” in die trant van: “Hoe om vinnig ryk te word.” Daarom bly Engelse salig onbewus van wat daar in ander tale gepubliseer en gedink word… Maar vir u verteenwoordig Engels “die sleutel tot die heelal”.

U skryf:

“Ons moet daarteen waak om die jeug in te perk omdat ons bang is ons kultuur gaan verlore.

Vanweë ons emosionele band met Afrikaans sal Engels altyd ons tweede taal bly. Die verwerwing van dié taal is egter noodsaaklik vir diegene wat wil tred hou met die res van die wêreld se vooruitgang.”

“Die jeug in te perk…?” Bestaan daar nog so iets in Suid-Afrika? Met ‘n dwelmhandelaar of twee op die straathoek van elke skool, prostitusie (letterlik en figuurlik) ‘n eerbare beroep en internetpornografie vir elfjariges? In watter dekade leef u presies?

“Vooruitgang” is ‘n groot woord. Ons kan seker gaan kers opsteek by Hegel en sy Russies-Franse dissipel Alexandre Kojève, en dit van daar af neem. Met al die Eskom-grappies kan ons dalk ook vra: “Wat het ons voor kerslig gehad? Elektrisiteit.” Ons probleem, asook dié van ander wêrelddele, is eerder: agteruitgang, verval, verlaging van opvoedingstandaarde, e.d.m. Daarvoor gaan die grote Engels ons niks help nie, want die agteruitgang in Engelstalige lande is juis soveel sneller as in daardie state wat meer van die Angel-Saksiese Empaaier geïsoleer is.

Probeer gerus, soos ek vir ‘n paar maande vanjaar gedoen het, in ‘n plattelandse Franse dorpie gaan woon en in Engels kommunikeer. Ten eerste sou dit uiters onbeskof wees, om mense in hul idilliese, gekoesterde bestaan waar hulle en hul voorouers al eeue lank woon, met Engels aan te val. Ten tweede praat mense gewoon nie Engels nie. Hul kultuurtaal, opvoedingstaal, wetenskapstaal, kommunikasietaal, universiteitstaal, ens., ens., is Frans en sal vir die afsienbare toekoms Frans bly.

Tensy mev. Theresa May besluit sy is nou moeg vir die Brexit-debakel en sy Frankryk binneval en verower en Engels die enigste amptelike taal maak, soos die ANC in Suid-Afrika gemaak het! Hoewel, met die verdeeldheid wat tans in Engeland heers, kan ek my kwalik voorstel dat ‘n nuwe oorlog teen Frankryk ‘n groot sukses gaan wees…

Terloops, vele van my Afrikaanse vriende sê altyd: “Ek praat net Engels in selfverdediging.” Dis vir my gesond; dit getuig van standvastigheid en van ‘n geborgenheid in jou eie kultuur.

En Brexit gaan vir seker ‘n invloed op die toenemende hegemonie van Engels as kommunikasietaal in Brussel hê. As Engeland nie meer lid van die Europese Unie is nie, is daar nog enige rede om Engels te gebruik? Ek voorspel dat die taalnasionalistiese Franse dan hul stemme gaan begin dik maak om Frans ‘n hoër status te gee. Daarbenewens verteenwoordig Duitssprekendes byna 100 miljoen EU-inwoners. Waarom moet Duitsers en Oostenrykers vir lief met Engels neem as hulle bloot hul eie taal kan gebruik, die taal waarin die moderne wetenskap, ingenieurswese en kwantumfisika uitgedink is? Die Britte koop tog Duitse motors, nie die omgekeerde nie?

Eintlik is Afrikaans, Nederlands en Duits standaardtaalvariante van dieselfde taalkontinuum wat uit letterlik dosyne dialekte bestaan… Dit is moontlik om dieselfde boek in Duits, Nederlands en Afrikaans te lees en telkens nuwe elemente daarin te ontdek. Onlangs het ek dit besef toe ek die Nederlandse vertaling van Spengler se Ondergang van die aandland begin lees het. Geen Duitse boek vertaal ooit goed na Engels nie… behalwe miskien Das Kapital?

Anders as die Nederlanders en die Skandinawiërs, wat Engels ook gretig aanleer, beskik Afrikaners, Franse, Duitsers en Russe oor ‘n geskiedenis van konflik met Engeland. Is dit voorstelbaar dat die Russe ooit hul taal met sy grootse letterkunde, operas en wat nog, vir Engels sou prysgee?

Dit bring my by ‘n verdere punt: hoewel sommige Afrikaners (soos u en ander joernaliste) tans sterk onder Engelse of Angel-Saksiese invloed verkeer, was dit nie altyd so nie. In die verlede was ons politici, skrywers, akademici en wetenskaplikes trots op hul Europese herkoms en het moeite gedoen om met hul eweknieë in Europa te skakel. Jan Rabie het tydens sy verblyf in Parys in die 1950s soveel Franse boeke gekoop dat hy dikwels nie geld vir kos had nie, en koolblare by die mark gaan optel het om sop van te kook, om nie van honger om te kom nie. Het ons honger na Europa nou ‘n honger na Engels geword?

Die Afrikaner is óók, en by uitstek, Eurokaner… Ons het dit tydens die Anglo-Boereoorlog gesien toe die hele Europa kant gekies het téén Engeland. Vandag gebeur dit weer, want al hoe meer Europeërs word met afgryse vervul deur hierdie o so Engelse bestel, met sy korrupsie, plaasmoorde, taal- en rassediskriminasie. Telkens as ek Europa toe gaan, kom ek Europeërs teë wat hier vir militêre diens wil aanmeld om ons van die ANC en sy Engelse hanteerders te bevry!

Die “nuwe” Suid-Afrika, hierdie gewelddadige Klein Engeland, het hom tot vyand van die Weste verklaar. Ons kultuur verbied en onderdruk hy in die naam van sy afkeer van “eurosentrisme”. Hoe lank nog voordat ons Afrikaners, tesame met ons mede-Westerlinge, teen hierdie haatdraende kwasi-Engelse bewind met sy rassehaat, taalhaat, kultuurhaat, elke haat wat daar is, opstaan?

Engels is die antitese van Afrikanerskap. Dis so simpel soos dit, soos ‘n Vlaamse vriend altyd sê. En dis nie ‘n anglisisme nie, eerder ‘n gallisisme, aussi simple que ça.

My pleidooi sou wees dat ons liewers van Engels moes vergeet. As ek daar in Pole of in Frankryk vedwyn, of selfs in Stockholm tuisgaan, probeer ek vergeet dat ek Engels ken. Ek poog eerder om ‘n paar woorde van die plaaslike taal aan te leer, die mense beter te leer ken. In die geval van Frans is dit vir my lekker om byna heeltemal met die plaaslike inwoners te versmelt en om deur hulle as ‘n eweknie of ‘n gelyke aanvaar te word.

Engels is geen kortpad na kennis of ervaring nie. Inteendeel, dit weerhou baie Afrikaners van ‘n meer intieme omgang met ander tale en kulture. Ons word soos Amerikaanse toeriste wat net harder skree as hulle nie deur die plaaslike inwoners begryp word nie.

Daar is ook niks so vervelig soos ‘n Engelse boekwinkel nie. As jy een Exclusive Books of WH Smith gesien het, het jy almal gesien. Dit sê iets oor die oppervlakkigheid van Engelse. Dít wat Nietzsche en ander Europese intellektuele in die negentiende eeu oor Engelse geskryf het, geld steeds: hulle is oppervlakkige sedeprekers. Ervaar ons dit nie ook elke dag in ons land nie? Die aanhoudende gesanik en sedelesse van Engelse (en hul Afrikaner-na-apers natuurlik).

Dog ook: snobisme. Daar is min dinge wat Engelse so beïndruk soos geld. Lees: baie geld. Is dit daarom toevallig dat snobisme so ‘n wesentlike kenmerk van die Suid-Afrikaanse samelewing geword het?

Op die Europese Vasteland het mense agting vir vernuf, kultuur, kennis, styl. Dit gaan nie bloot om rykdom en vertoon nie. Die gemiddelde ANC-politikus of -tenderpreneur jaag ook maar eintlik die Engelse droom na: om ryk en vernaam te wees, iemand waaroor die poniepers in Londen sou skinder.

Saam met Hendrik Potgieter sou ek kon uitroep: Dank God dat ek nie Engels is nie! Afrikaans en my half-Europese identiteit as Afrikaner het vir my soveel deure oopgemaak, insigte gegee, my verryk en my oortuig dat ‘n mens altyd dieper na ‘n probleem moet kyk.

Ongelukkig is dit so dat baie Afrikaners vandag, juis vanweë Engels, oppervlakkig, vulgêr en snobisties geraak het. “Ek ry ‘n BMW,” soos oorle Johannes Kerkorrel gesing het. Nie dat dié arme siel ‘n begrip van enigiets gehad het nie, want hy wou ook maar graag ‘n Engelse Johannesburger wees. En moenie so seker wees dat die half-Engelse Afrikaner steeds ‘n “emosionele band” met sy taal koester nie. By die reünies van my matriekjaar is ek altyd verstom oor hoeveel van die stoere Boere wat destyds sulke swak punte in die Engelse klas gekry het, hul bloedjies na St. Johns, St. Stithians en dergelike meer gestuur het sodat hulle deesdae met Afrikaans sukkel! Maar goed, dis Johannesburg. In Pretoria is dit heeltemal anders gesteld. Johannesburg en Pretoria is soos twee stede in verskillende lande, met verskillende tale en kulture. Wanneer werp Pretoria die juk van Johannesburg af?

In Afrikaans het debat helaas verdwyn. Op tipies Engelse wyse word daar in die blaaie van Beeld, Die Burger en ander Nasperspublikasies vandag vir ons gepreek. Die nuwe evangelie van ANC-gedienstigheid word aan ons verkondig. Daar is niks van die Nederlandse, Franse of Italiaanse voorliefde vir argumenteer, meningsverskil en “oop gesprek” soos Van Wyk Louw dit getipeer het nie.

Diegene wat verskil, word gesnobeer. Geen teenargument word aangebied nie, maar hulle verwys neerhalend na jou “grys skoene” en ander sinnelose slagspreuke wat hulle by Engelse gehoor het.

Om Engels magtig te wees, vervul my helaas met geen “dankbaarheid” nie. Ek het my jeug verspil tussen Engelse op die Wits-kampus en dat ek min of meer sonder letsels en sonder om ‘n dwelmverslaafde te word daaruit ontsnap het, is ‘n wonderwerk. Ek het niks by dom Engelse geleer nie en moes heelwat dinge afleer. Eers toe ek die Europese denktradisie kon bemeester, het dit vir my gevoel asof ek vir die eerste keer mens word. Die helder, skoon lug van my aangenome Franse departement, Cantal, die ou kastele en ruïnes, die aristokratiese sweem wat oor alles hang, dít alles laat my my as Afrikaner beter verstaan.

Die Afrikaner is ‘n Protestantse aristokraat wat steeds, na soveel eeue, vervolg word…

Ons is Amsterdam, maar ook La Rochelle. En die Hanse. Daar waar ek vroeër vanjaar gestaan het, op die stadsplein van Bremen, die Hansestadt, met die bankadvertensie op die bushalte in die plaaslike dialek, wat lyk op Afrikaans, dít het iets in my geroer. Vanuit die Lae Lande met hul kanale en die Oossee met sy Hansestede het ons gekom en aan die Kaap het ons en ons taal uitgespoel. Maar Germane het ons gebly. (Al dig Breyten Breytenbach nou ook wát oor “Ek is Germaans en wreed”; ek wonder wat sê hy nou oor die wreedheid van die swartman?)

Engels is ‘n saai kreools; dis vol Franse woorde wat verkeerd uitgespreek word. Veel eerder sou ek meer Duits wou geken het, of Pools of Sweeds magtig wou wees. Of Italiaans of Spaans. In my motor luister ek knaend Italiaanse liedjies. Dis so vrolik en sjarmant, so anders as die gehyg en gekreun van Amerikaanse kletsrymers of die dekadente nihilisme van Britse popsangers. Wat wou Pink Floyd en die Beatles regtig vir ons sê, behalwe dat dit ‘n lyding is om Engels te wees? Engelse hou van niemand nie, geen ander volk nie, selfs nie eens van ander Engelse nie. Hulle munt uit in meer of minder subtiele beledigings. Ongelukkig is die Afrikaner met sy byna Skandinawiese opregtheid en ongekunsteldheid kwalik teen Engelse beledigings bestand.

Wat u sê oor Afrikaners wat Engelse onderwysers in vreemde lande word, is eintlik afgryslik. Want u laat na om te noem dat hulle weens hul velkleur nie in Suid-Afrika werk kan kry nie. Vanweë die nivellering wat die verderflike Britse en Afro-marxiste op ons land afgedwing het, is alle onderwys en onderwyssalarisse tot ‘n derdewêreldvlak verlaag. Afrikaanse onderwysers moes eintlik R100 000 per maand verdien het, soos vele van hul Noord-Europese eweknieë. Dan sou elkeen in ons land ‘n leraar by sy plaaslike Afrikaanse skool wou geword het, pleks dat hy of sy ontheemd rondflenter agter ‘n paar dollar aan.

Dis nog iets van Engelse: hulle is altyd ontheemd en ontwortel, swerwers na nêrens. Die “ewige Engelsman” wat vandag in Suid-Afrika, môre in Australië en oormôre in Kanada of die VSA gaan bly. Hy beskik oor geen werklike vaderland nie.

Die Afrikaner is van ‘n ander stoffasie. Hy is geanker, gewortel, geplant. Dit pols deur ons Europese bloed; “bloed en yster, bloed en grond”, soos FPK in hul liedjie “Brand Suid-Afrika” sing. Of “Ons vir jou Suid-Afrika!” soos CJ Langenhoven dit in “Die Stem” verwoord het. Noudat ons land afgeneem is en binnekort ons plase, is ons taal voorlopig al wat oorbly. Dis ons ark waarmee ons dié stormagtige oseaan sal moet bevaar.

Die moderne Britse Ryk het as ‘n seerowersprojek teen Spanje onder Elizabeth I begin. Daar sal altyd see- en struikrowers wees.

Daarom sal ons ark voortdurend bedreig word. Ek vra u egter mooi, moenie met u ode aan Engels, die rol van seerower speel nie.

Leon Lemmer: François Levaillant as sosio-politieke kommentator

In 1973 het JC (Jacobus Christiaan) Quinton (gebore in 1922 en hoof van die Parlementsbiblioteek 1967-1982) in die Suid-Afrikaanse Biblioteek die volgende boek bekend gestel: JC Quinton, AML Robinson and PWM Sellicks, eds: François Le Vaillant: Traveller in South Africa, and his collection of 165 water-colour paintings, 1781-1784 (Cape Town, Library of Parliament, 1973, 2 volumes). Die Parlementsbiblioteek en die Suid-Afrikaanse Biblioteek is regoor mekaar geleë aan Die Laan, aan die bo-punt van Adderley-straat, in die Botaniese Tuin in Kaapstad. Robinson was die direkteur van die Suid-Afrikaanse Biblioteek (1961-1981). Hierdie waterverfskilderye het plaaslik groot geskiedkundige waarde en is om hierdie rede deur die Parlementsbiblioteek gekoop. Ten einde die skilderye as lands- of openbare besit wyer bekend te stel, het die Parlementsbiblioteek hierdie publikasie onderneem. Dit is immers nie moontlik om die 165 skilderye permanent uit te stal nie.

Die aanleiding vir my skrywe is die volgende boek wat op 6 Desember bekend gestel is: Ian Glenn, The first safari: Searching of François Levaillant (Auckland Park: Jacana Media, 2018, 230p, R280). Jacana is ‘n uitgewery wat daarvoor bekend is dat hy graag polities linkse boeke publiseer. Let op dat François Levaillant (1753-1824) se van verskillend in die genoemde twee publikasies gespel word. In werklik het hy sy van op vyf maniere geskryf: Vailant, Vaillant, Le Vaillant, LeVaillant en Levaillant (p 38). My bladsyverwysings is na Glenn se boek, gevolglik gebruik ek sy spelling. Ek kan nie meer onthou wat die bekendstellingsprys van die Quinton-boek was nie. Hoewel dit dadelik die stempel van waardevolle Africana gedra het, kon ek nie bekostig om ‘n eksemplaar te koop nie. Vandaar my belangstelling in Glenn se boek. Laasgenoemde boek is ‘n pragstuk: mooi stofomslag, plat rugkant, estetiese tipografie en ryklik geïllustreer. Party van die illustrasies is egter so klein en/of donker gereproduseer dat al die besonderhede nie maklik sigbaar is nie.

In die eerste paragraaf noem ek slegs die Engelse weergawe van die 1973-boek omdat dit plaaslik die bekendste is en ook deur Glenn gebruik is. In werklikheid is Franse en Afrikaanse (François Le Vaillant: Reisiger in Suid-Afrika …) weergawes terselfdertyd gepubliseer. Dit was die goeie oudae toe die regering tweetalig was en nooit, soos tans, Afrikaans afgeskeep of geminag het nie. Ek vind dit teleurstellend dat Glenn nie die Afrikaanse uitgawe noem nie; net die Engelse en Franse weergawes (13, 228). As oorverligte probeer hy ook om op ‘n vergesogte en skandalige manier ‘n politieke konnotasie aan hierdie publikasies te heg: “An attempt, at the height of the apartheid regime’s control, to assert French-South African links and historical ties. On the hard power side, South Africa bought French Mirage aircraft and submarines; on the soft power side, South Africa asserted its historical links with the country of the Huguenots and wine” (13).

Quinton het tydens die bekendstelling in 1973 genoem dat publikasie in drie tale en die reproduksie van die skilderye groot probleme vir die redaksie veroorsaak het. Een van die groot tekortkominge van ouer publikasies van en oor Levaillant is juis “unsatisfactory reproductions” (1); aanvanklik “hand-coloured” (172). Quinton het sy gehoor destyds verseker, “Nooit weer nie”, toe hy gevra is of hy weer so ‘n projek sou onderneem. Dit is ook verstaanbaar dat hy op 60-jarige ouderdom afgetree het. Parlements- en senaatslede het die personeel van die Parlementsbiblioteek voor groot uitdagings gestel. Politici is geneig om hulleself as belangrik en verhewe bo ander te beskou en van die biblioteekpersoneel allerhande vergesogte bystand te verwag, onder meer omdat ‘n lees- en biblioteekkultuur in groot mate by baie van hulle ontbreek. Sedert 1994 het hierdie situasie vererger omdat daar by die politici aan selfs funksionele geletterdheid heelwat ingeboet is.

Glenn was ‘n Engelsdosent aan die Universiteit Kaapstad (UK) en ‘n kollega van JM Coetzee, wat nie so verlig soos Glenn is nie en na Australië uitgewyk het. Glenn skryf oor wat hy beskou as “the central obsession of the South African novel in English: illicit relations between a man and a woman from different racial groups” (7), met verwysing na skrywers soos André P Brink, Nadine Gordimer en Alan Paton. In die konteks van Paton verwys Glenn na “the scandal of apartheid” (119). Hy vra: “Why did most novels deal with the transgressive relations between black men and white women rather than the socially prevalent exploitation of women of colour by the white colonist?” (7, 9). Later was Glenn ‘n dosent in Mediastudie aan UK, waar sy plek tans deur die ewe oorverligte Herman Wasserman ingeneem word; iemand wat dink dat Nelson Mandela een van die grootste geeste en beste mense ooit was.

Glenn se Brink-mentaliteit blyk uit sy verwysings na ‘n 16-jarige Khoi-Khoin-vrou: “Levalliant named the beautiful Gonaqua maiden Narina, a Khoi word for flower, and described her as one of the Graces” (8). “In meeting the young Gonaqua woman Narina, he compares her to a Grace, to give the black body the dignity and grace of classical art” (89). Levaillant skryf: “I found her figure charming. She had the healthiest and most beautiful teeth in the world, she was elegant and slender, and the sensual curves of her body could have made her a model for the brush of [Francesco] Albani [1578-1660]. She was the youngest of the Graces in the guise of a Hottentot” (90). Naby Cookhouse in die Oos-Kaap “Levaillant dallied with the beautiful Narina” (35-36). Later word dit beskryf as: “The flirtation with the delicious Narina” (46).

“Levaillant’s portrayal of Narina was the erotic highlight of the narrative. He spies on her bathing naked with her friends, she makes it clear to him that physical love is natural and she is open to it, their mutual attraction is evident. Yet, nothing happens … Levaillant’s criticism of the behaviour of the English sailors and Diderot’s rage against the colonists seducing the daughters of indigenous people inhibit any irresponsible encounter” (90). “In Levaillant’s case, he [Joel Kovel] suggests that racial difference and exoticism can be sexually attactive, and this desire and attraction across the colour line help humanise the Gonaqua fully against Western prejudices” (101-102). “Levaillant’s portraits simply do not apply any pejorative or racial filters … Only with the advent of social Darwinism in the mid-nineteenth century did the crude racial primate stereotyping recur” (94).

Levaillant het ‘n voëlspesie Narina Trogon genoem (153-154). “When he comes to explain why he gave the bird the name ‘narina’ (not capitalised), he simply says that in the Khoi language it means flower. The description he gave surely suggests he was not thinking fondly of the svelte Narina” (202). “He gave this country’s birds some of their most memorable names [eg Bokmakierie – 157, 198], while naming nothing after himself” (3).

Op die oomblik is Glenn ‘n navorsingsgenoot in kommunikasiekunde aan die hoogs getransformeerde Universiteit Vrystaat, weens onder meer die anti-akademiese hervormings van Jonathan Jansen en diesulkes. Glenn het dekades (“a quater of a century” – 4) lank navorsing oor Levaillant gedoen en in dié proses talle plekke, bv biblioteke en argiewe, plaaslik en oorsee besoek. “Working in archives may sound dull as ditchwater, but it is probably the most clothed fun you can have outside a casino and in many ways resembles the excitement of picking up cards at a card table” (147). Glenn verwys verskeie kere na inligting wat Karel Schoeman (1939-2017) aan hom verskaf het (bv x). Schoeman het jare lank in die Suid-Afrikaanse Biblioteek gewerk. “Trying to trace Levaillant’s footsteps in southern Africa has never worked that well for me. Part of the reason may be that landscapes have changed so much that it is difficult to feel that one is experiencing the same spirit of place that our explorer did” (34). Dit is ‘n skrale troos dat nie net verkrampte blankes ontuis in die getransformeerde Suid-Afrika voel nie, maar ook dat ‘n verligte aktivis soos Glenn ervaar hoe radikaal die land verander het – sekerlik nie altyd ten goede nie.

Levaillant is in 1753 aan die noordkus van Suid-Amerika, in Paramaribo, die hoofstad van wat tans as Suriname bekend staan, gebore. Ek het reeds oor Suriname geskryf (Praag 27.05.2017). Dit was ‘n Hollandse kolonie, maar sy ouers was Franse burgers. Levaillant se pa was die Franse ere-konsul en sy sake-onderneming het “trading in natural history specimens” onderneem (16). Dit het Levaillant se lewensloop deurslaggewend bepaal. Reeds van jongs af was hy “obsessed by birds” (17). Aan die Kaap het Levaillant steeds by voorkeur in voëls belang gestel: “The search for animals seems secondary to the search for birds” (48). “Levaillant produced twelve volumes of bird books from 1796 till 1818” (174) – “five volumes of birds of Africa” (176). In 1763 het Levaillant sy ouers se terugkeer na Frankryk meegemaak (222). Hy het as kind die Hollandse taal goed bemeester (17), terwyl sy Frans nie altyd op peil was nie (121). Dit is een van die probleme waarmee Quinton en sy redaksielede geworstel het.

Die volgende vertolking van Glenn oor inkommers in Frankryk kan aangedik wees: “Levaillant became one of the first literary and cultural figures in France … with a double identity, a cultural hybridity, as part of the painful benefit of not being born into settled metropolitan French society. For all of them, negotiating the complex heritage of a colonial history becomes part of their burden, though Levaillant was one of the few who had to negotiate between different European languages” (19). In hierdie konteks verwys Glenn na “a host of African and Caribbean figures” wat uit Franse kolonies ontvlug en hulle in Frankryk en by voorkeur in Parys gevestig het. Maar hulle was, anders as Levaillant, swartes, met kulturele hibriditeit van ‘n ander orde. Die blanke Algeryn, Albert Camus (1913-1960), word ook hier genoem. Camus het hard probeer om by bv oorverligte eksistensialiste, soos die kommuniste, selfs Staliniste, Jean-Paul Sartre (1905-1980) en Simone de Beauvoir (1908-1986), in te pas. Maar Camus se eerstehandse kennis van toestande in Algerië en sy opregte simpatie met die blanke ingesetenes het dit vir hom onmoontlik gemaak om kolonialisme sonder meer te veroordeel.

In April 1781 het Levaillant in die Kaap aangekom. Sy eerste groot ekspedisie die binneland in was van Desember 1781 tot Maart 1783. Hy het ooswaarts gereis tot by Port Elizabeth en vandaar na Cradock en die Groot Visrivier en deur die Karoo teruggekeer (32). Hy beskryf sy waarnemings en ondervindings in sy boek, Travels into the interior of Africa, gepubliseer in Frans in 1789 (33). Sy tweede groot ekspedisie het waarskynlik ses of agt maande lank geduur, van Junie (34) of Julie 1783 (223) tot vroeg in 1784 (34). Van Kaapstad af het hy noordwaarts langs die weskus op tot by die Oranjerivier gereis. Hy skryf hieroor in sy boek, New travels, gepubliseer in Frans in 1795. “Some of these elements may have been exaggerated or even fabricated” (57). “This second volume is far less reliable than the first” (33).

“The New travels feels … like a not-so-successful sequel compelled by the success of the first product. It is much more haphazard and inaccurate than the first, as though Levaillant had padded out a short journey” (140). Dit is dalk weens die langer tydsverloop tussen die ontdekkingsreis en die publikasie, al het hy ‘n dagboek gehou, wat ongelukkig steeds nie opgespoor kan word nie. “He must have worked on this sequel during the Revolution, as it was certainly ready for printing by the end of 1794” (138). Moontlik is dit ‘n geval van: “The author of the adventure is likely to find it ‘improved’, rewritten and made more exciting and sellable” (109). “The process of writing” het vir Levaillant geword “a way of reflecting his travels, so he gives it not only an intellectual but an emotional or psychological value” (45). Levaillant het die Kaap in Julie 1784 verlaat en via Holland na Frankryk teruggekeer (223). In 1800 is aangekondig: Levaillant “will depart again for Africa to spend the rest of his life there” (205), maar hiervan het niks tereg gekom nie.

Van 1797 tot 1804 was John Barrow (1764-1848) aan die Kaap tydens die eerste Britse besetting. Hermann Giliomee skryf: “Ten tye van die Sesde Grensoorlog [1834-1835] was dit al meer as dertig jaar dat Britte uiters negatief oor die grensboere geskryf het. Dit het begin met die reisverhaal van John Barrow” (Die Afrikaners, ‘n biografie (Kaapstad: Tafelberg, 2004, p 112). “Daar was hierdie kontras – tussen wit mense wat vry en gelyk is en swart mense wat ongelyk en onvry is – wat in die Kaapkolonie so sterk onder druk gekom het van die Britse Ryk met sy klem op die regsorde en die regte van die individu. Met ‘n geloof in hul eie meerdere deug en onskuld het skrywers soos John Barrow en John Philip [1775-1851] die Afrikaners veroordeel oor die groot onreg wat hulle teen die inboorlinge gepleeg het deur hul grond te vat, hulle kinders as arbeiders in te boek, hulle uit die kerk uit te sluit, en hul menswaardigheid te ontken” (632). Wat is Glenn se evaluering van Barrow se boek, An account of travels into the interior of Southern Africa in the years 1797 and 1798 (1802)? Glenn verwys na “the matter-of-fact British explorer John Barrow” (34). Dít geld vir Barrow beskrywings van die natuur; nie vir sy beoordeling van mense nie. Hopelik skryf ek eersdaags hieroor. Barrow noem dat die Ghonaquas ‘n basterstam van Khoi-Khoin en swart mense was (Kindle 2725). Tydens sy besoek was daar niemand wat Levaillant se “gay Narina” kon onthou nie (2739).

Glenn noem Levaillant “our hero” (38, 117). By hom is daar die neiging om Levaillant (te) hoog aan te slaan. Hier moet in gedagte gehou word dat Levaillant geen geleerde was nie. “He had no formal training in science” (24). Hy was bloot ‘n ontdekkingsreisiger wat inligting gedokumenteer het en wat meesal deur ander kunstenaars geïllustreer is. Levaillant het self ook geteken, maar met beperkte sukses. Byvoorbeeld, “Levaillant has been identified as the artist, as the quality is not nearly as good as most of the other botanical illustrations!” (iv, 129). Ons word darem verseker “Levaillant’s painting improved over time” (212).”Levaillant was one of the first artists to try to capture birds in life-like poses and to differentiate between adults, females and juveniles” (200). Hy word “a major cultural and scientific figure” genoem (2). “The first important modern ornithologist” (4), “Our first and greatest ornithologist” (5) en “The founding figure of African ornithology” (178). Hy was glo ook “the best taxidermist of his day” (20; ook 137). “He was a major innovator of techniques and technologies and infrastructures to portray nature” (5). “The well-armed traveller established his credentials as the first person to bring a giraffe specimen back in France” (iv). Sy roem berus ook op “a never-before-described antelope (surely the Bloubok)” (148), ‘n spesie wat in die omgewing van Caledon en Swellendam voorgekom maar uitgesterf het (158-159).

“He produced the first major, widely read account of southern Africa” (4). “Leviallant was the first writer to convey the excitement of the African wilderness, not only as hunter but as explorer” (5). “We can see this as the first example of a safari,* or voyage of discovery in the African wilderness, a voyage that combines danger, wild animals, self-discovery and transcendence” (46). Emosie word as ‘n noodsaaklike deel hiervan beskou: Levaillant “shares his emotional involvements and feelings. This turns his journey from being simply a recollection of a hunting or collecting expedition into a safari, a journey of discovery and change” (52-53). [* Vandaar die boektitel: The first safari.]

“For the first time, in Levaillant’s work, we are not only in the wilderness, but are on safari. Safari comes from the Swahili word for a journey and is originally derived from Arabic. Safari is closely allied to the notion of wilderness but is a particularly African variation of it in that it involves encouters with dangerous, deadly, charismatic wild animals and hunting – originally with rifles; now, most of the time, with cameras. Whole tourism industries depend on the feeling that one is returning to nature. And if travels provide freedom, they also become a voyage, a safari which involves self-discovery, a new distance from where one comes from, a different sense of time and space and values … When Levaillant … observes the behaviour of birds, he tries to give the sense of a world out of European control. To go into the wilderness, or on safari, is to move out of one’s comfort zone, to view the everyday world of constraints and norms differently” (58).

“Levaillant was a major social and cultural commentator” (5). “Levaillant is the only one of the earlier commentators to predict an uprising and rebellion againt the Company [VOC] from the settlers – something which took place in Swellendam with a short-lived republic proclaimed in 1795. And his sense of the frontier famers’ willingness to leave Company control for a new destiny foreshadows the Great Trek of the 1830s in ways the others do not foresee” (18). Glenn skryf hierdie raak voorspellings toe aan Levaillant se “linguistic and cultural sophistication and insights” (66). “In France, the Revolutionary parliament hailed his work as revealing colonial and racial exploitation” (3). In sy laaste hoofstuk verskaf Glenn die volgende samevatting: “Levaillant was a major innovator in the field of how to capture and convey nature and the new country and society he encountered” (219).

Levaillant was onder die invloed van Jean-Jacques Rousseau (1712-1778) se opvatting van “die edele barbaar” (“The Noble Savage” – 80, “good savages” – 115) en hy was teen kolonialisme gekant. “Rousseau’s interpretation of this story turns Enlightenment thought about the Khoikhoi away from one set of responses (‘you can’t civilise these people; they are the lowest rank of humanity’) to another (‘their ways of life are more authentic, truer, better; we are in a fallen state’)” (80,82). “Before him [Levaillant] there was exploitation and the messy business of colonial expropriation; after him much of the world looked at the Cape with the anthropological eyes of Rousseau or the anti-colonial eyes of [Denis] Diderot [1713-1784]” (2). By Rousseau was daar baie subjektiwiteit en ‘n skeut romantiek. Diderot was deel van die rasioneel-wetenskaplike Verligting. Rousseau het baie meer en Diderot baie minder erkenning ontvang as wat hulle verdien het.

Dit is eintlik verbasend hoe baie lasposte in Europa hulle toe reeds (oor)krities oor rasseverhoudings in Suidelike Afrika uitgelaat het. Glenn skryf: “Only when I started working on Levaillant did I realise how much the early Cape had influenced European philosophical debates and the thinking of Rousseau, particularly in his Discourses on the origins of inequality [1754]” (79-80). Rousseau se invloed op Levaillant blyk bv uit die volgende: “In literature, his descriptions of travel and nature were first influenced by a Romantic sensibility about wilderness and nature” (4). “In his presence everything to do with nature becomes a delight” (207). Levaillant skryf oor hoe hy in 1781 op sy eerste ekspedisie gevoel het toe hy Sir Lowry-pas oorgesteek het: “I returned, so to speak, to man’s primitive state, and breathed, for the first time in my life, the pure and delicious air of freedom” (53). Glenn skryf hieroor: “The free air he breathes shapes his sense of the indigenous people he meets: if they are living before their encounter with colonists, they are free and good; if they have met the colonists, they have been or are being degraded and enslaved” (53).

Levaillant “reveals himself to be the philosopher, the profound observer, capable of appreciating men and of grasping their nature, no matter what their barely perceptible differences are” (114); dus soortgelyk aan die hedendaagse klem op die onderlinge eendersheid eerder as die andersheid van mense. Levaillant skryf selfs oor die inheemses: “Distrust is the only cause of their barbarity” (114). “For Levaillant, as for Rousseau, nature provides a healthy version of what society provides in a debased, luxurious form” (54). In hierdie gees het Levaillant in 1789, die jaar waarin die Franse Revolusie ‘n aanvang geneem het, “the first important African travel narrative” gepubliseer (30).

Ná die onregverdigbare Suid-Afrikaanse revolusie in 1994 het veral ANC-kamerade persoonlik buitesporig daarby gebaat. Hierdie soort onreg was ook een van die gevolge van die Franse Revolusie. “Levaillant was a revolutionary in good standing” (134) en “benefited from the Revolution in some important ways – notably in the sale of his natural history collection [to the state, the Natural History Museum – 135] and from receiving property [“an estate at La Noue near Sézanne” – 131] from his second wife’s family that had been confiscated from the Catholic Church” (130). Levaillant is in Sézanne begrawe (208).

As geswore linksgesinde vind Glenn “considerable ironies” in die publikasie van Levaillant se werk deur die Parlementsbiblioteek (13). Levaillant het “a very harsh view of settler brutality and Dutch East India Company exploitation of the indigenous people at the Cape” (13). “He was able to take a detached and critical view of commercial colonialism. Levaillant saw the treatment of slaves in the Cape as relatively benign compared with that in Suriname, but, influenced by Rousseau and Raynal,* his book took a scathing view of Dutch colonial exploitation and criticised the local officials and especially the colonists in the interior” (31; ook 46). [* Guillaume Thomas François Raynal (1713-1796), A philosophical and political history of the settlements and trade of the Europeans in the East and West Indies (Franse uitgawes in 1770, 1774 en 1781).]

Dit verbaas Glenn geensins dat die elf geleerdes wie se bydraes in die 1973-boek gepubliseer is, “glossed over Levaillant’s political and social views … from Levaillant’s life to the provenance of the watercolours, to his contributions to ornithology, botany, anthropology, understanding local architecture, insects and snakes and the routes he took. Matthys Bokhorst’s biographical account was perhaps the most marked by his awareness of Levaillant’s ‘Negrophile sentiments’ (as the index puts it) but he tried to find reasons not to take them seriously – by suggesting, for example, that they were simply an addition by another writer, or the result of the malign influence of Rousseau” (13). Oor Bokhorst se artikel word verder beweer: “It allowed South Africans to distance Levaillant from the views of the French Revolution” (142). Glenn se benadering van Levaillant word dermate deur sy linkse politiek oorheers dat hy dink dat alles wat die NP-regering gepubliseer het, soos die 1973-boek, noodwendig die stempel van apartheidspolitiek moet dra.

Levaillant was krities teenoor veral die blankes in die binneland ingestel. Tog moes hy diep onder die besef gewees het dat die besit van wapentuig en ammunisie vir hulle noodsaaklik was: “Technological know-how becomes the way in which the coloniser saves himself or gets the upper hand over indigenous people” (57). Dit is “the colonist’s way of surviving in hostile territory” (44). Op sy togte het Levaillant hom met 16 gewere (43), 2 pistole, ‘n swaard en ‘n mes bewapen (44). Soos by die blanke inwoners was dit vir hom nodig om hom nie net teen aanvalle deur wilde diere te bewapen nie, maar ook teen inheemse mense. “He has a close encounter with a marauding bandit who nearly kills him” (57).

Hoofstuk 4 is die langste in Glenn se boek en het as opskrif: “Levaillant as social and cultural observer.” Die res van hierdie rubriek handel hieroor. Volgens Glenn, in sy navorsing, “one of the surprises was how often the early English translators … simply could not grasp how radical his criticism of colonialism was. Levaillant would say something sharp about the ‘colons’ or settlers; the translators would transfer the criticism to the indigenous people” (61). “Speaking Dutch and, he claims, Khoi gave Levaillant considerable advantages over other travellers, who could not talk to either the settlers or the indigenous peoples directly but had to rely on translations or hearsay. Levaillant himself comments on this directly when complaining that the Swedish traveller Anders Sparrman [1748-1820, at the Cape 1772, 1775-1776] based his account of indigenous customs on colonists’ accounts” (65).

Glenn borduur voort op wat reeds hier bo geskryf is: “Major French writers like Diderot and Rousseau influenced Levaillant’s critical stance on colonialism, and their omission from literary curricula has emasculated the South African literary canon. Levaillant’s text was clearly marked by the revolutionary, anti-colonial mood of major texts of his time: from Diderot’s Supplément au voyage de Bougainville (1772) to the third edition of Raynal’s Histoire des deux Indes, the major history of colonial expansion that was so critical of colonialism that it was banned in France. In the third edition of Raynal’s text, the analysis of the Dutch at the Cape, and in particular of the first Dutch commander there, Jan van Riebeeck, became far more hostile and suspicious than in earlier editions. In the earlier editions, Van Riebeeck is presented as a fairly humane and rational figure. But in the third edition, the new author, generally assumed to be Diderot, unleashes one of the classic anti-colonial tirades, urging the Khoikhoi to armed revolt” (66-67).

Daarna volg “a stinging portrayal of Dutch hypocrisy as the colonists feign friendship and charity, ‘but cruelty, but treason are at the bottom of their hearts.’ They will drive the Hottentots from their huts, steal their herds, corrupt their women, seduce their daughters … ‘You must send them your arrows’ … The Dutch cultivate land the Khoikhoi regard as theirs, and they feel themselves being reduced to slavery” (67-68). Levaillant reageer op Joseph Banks se siening. “Banks had been in the Cape only a decade before Levaillant and wrote that the Khoikhoi ‘are generally represented as the outcasts of the human species, a race whose intellectual faculties are so little superior to those of beasts, that some have been inclined to suppose them more nearly related to baboons than to men” (82). Daarenteen het Levaillant die Khoi-Khoin as “fully human” beskou: “If there is one place where one can still find decency in conduct and manners, it is in the far-off wilderness” (84). “I know his soul to be quite good” (84).

Levaillant vul die Raynal/Diderot-teks aan met: “Riebeeck[‘s] … shrewd policy was to appear as a able peacemaker and he used all the devious means necessary to attract the good will of the Hottentots, and covered the lip of the poisoned cup with honey. These masters of this whole portion of Africa by imprescriptible right, these savages, were won over by these cruel lures, and did not see at all how this culpable debasement was taking away their rights, their authority, their peace, and their happiness” (68). Levaillant gaan voort: “The Dutch held out great hopes for their greedy policy … by offering the Hottentots two highly seductive lures: tobacco, and brandy … [The Dutch] rejected violently all that might resist its ambitions and greedy advancement … This logic nullified the sacred and respectable rights of property. On several occassions, they grabbed indiscriminately more than was needed, taking all the land that the government or individuals it favoured thought good and suited them” (69-70).

“For Levaillant, the Khoikhoi are, ironically, the true ‘cosmopolitans’ for whom the world is their birthright and who do not understand private property or farming … Levaillant’s text is closer in its analysis of the South African colonial situation and its aftermath to the present-day Economic Freedom Fighters than to the apartheid government or what most white South Africans think now. It is thus hardly surprising that his work has received such a hostile reception from English or white South African critics” (71-72). “Levaillant went on to provide a front-line report of conditions and abuses on the frontier … He analyses how the frontier farmers manipulate the Company in Cape Town by reporting stolen livestock and obtain permission to retaliate, a permission which they abuse to enrich themselves … ‘This warfare, or robbery rather, went on all the time I was in Africa'” (73).

Levaillant het sy voorspelling soos volg verwoord: “I do not regard it as impossible that one day they [the colonists in the interior] might shake off the yoke and dictate the law to the government of the colony. This day will come when one man of ability can win the confidence and the minds of the multitude and dangle in front of their eyes an image of independence and liberty in alluring colours” (74-75). Dít kan ook ‘n boodskap van hoop inhou vir die huidige geslag Afrikaners. “They can already feel just how easy an undertaking this is and what the advantages of success would be” (75).

Oor die Xhosas aan die Oosgrens skryf Levaillant: “The Caffres are generally peace-loving and calm, but he [Hans] assured me that as they were constantly harassed, robbed, and slaughtered by the whites, they had no choice but to take up arms in self-defence” (76). Twee eeue later het Nelson Mandela met dieselfde drogredenasie gekom; dat geweld die enigste saligmakende opsie vir die ANC is. Hans “told me that the colonists reported them far and wide to be a barberous and bloodthirsty race to justify the robberies and atrocities they perpetrated on the Caffres every day and which they misrepresented as retaliation. Under the pretext that a few head of cattle had been stolen, they had exterminated whole hordes of Caffres, regardless of sex or age, stolen all their oxen, and laid their country to waste” (76). Mandela het insgelyks graag gepraat van “our country” wat onregmatig deur die blankes beset is. Levaillant skryf: “I would never stop if I wanted to report in detail the shocking atrocities which are indulged in every day against these unfortunate savages who have no protection and no support … all the horrors invented in hell are committed” (77). “Levaillant was witnessing the early days of something close to a colonial genocide” (78).

Sedert 1994 beleef ons veel eerder volksmoord, soos rassediskriminasie, in omgekeerde vorm. Ingesluit in menseregte is die onvervreembare reg van Afrikaners om in Afrika te wees. Afrikaners behoort toegelaat te word om hulle eie heil te verwesenlik. Dit word ‘n (sterk) moontlikheid as Afrikaners hulle kompromisloos daarvoor beywer.

Suidpunt: ‘Lojale verset’ in ‘n neutedop. Deel II.

In die vorige deel, of dan, die eerste helfte van Lojale verset het hoofsaaklik gehandel rondom die skrywersgesindheid, maar ook die volksgesindheid wat krities moet staan teenoor die menigte. In die laaste helfte is N.P. van Wyk Louw meer gemoeid met (meta)kritiek en styl.

(Meta)kritiek

Ek gaan sommer vier hoofstukke onder een hofie behandel: ‘Individualisme en kentering’, ‘Kritiese skole’ en ‘Kritiek oor kritiek’, asook een punt van “Die Jonger Afrikaanse literatuur”.

As mens hierdie boek oopslaan, grynslag mens aan die een kant hoe eenvoudig die kritiek destyds  was teenoor nou. Vandag is dit veel meer ingewikkeld, juis omdat alle teorieë deesdae verwelkom word. Dit wil voorkom of N.P. van Wyk Louw se uitgangspunt meer op die formalisme geskoei is, dit wil sê: die kuns staan apart van die leser en die skrywer – dit is die woordkuns, en alléén die suiwer woordkuns, wat tel.

Aan die ander kant grynslag jy oor hoe alles eenvoudig dieselfde gebly het, maar in elke eeu net ‘n ander naam kry en ‘n bietjie “afwyking” toon.

Kyk, as jy nou al eers gehoor het van Roman Jakobson se kommunikasiemodel, dan is jy seker reeds bekend met

SENDER (skrywer) > BOODSKAP (boek, rolprent, gedig) > ONTVANGER (leser, leserindrukke)

En daarom sal jy gou insien die “denkrigtings” (p. 68-75) is byna altyd geskoei rondom één van hierdie drie. Byna nooit die geheel nie. Of dit handel oor die skrywer se doen en late, of dit handel oor die gevoel van die ontvanger, of die betekenis word slegs in die woorde gesoek van die boodskap, sonder om die skrywer of ontvanger te raadpleeg.

Louw dink onder andere nie veel van die “historiese denkrigting” waarmee die werke ontleed word nie.  Dit behels byvoorbeeld die hele biografie van die skrywer, die heimat wat hom sou beïnvloed het, wie en watter skrywers (en hul werke) hom sou beïnvloed het, maar ook die psigologie, verwantskappe tussen skrywers, asook die nuttigheid van die werk. [SENDER]

Die “histeriese denkrigting” is gewoonlik die resultaat wanneer die boek so hartroerend, so ekstaties is, dat die resensent ‘n lied oor die boek wil skryf, pleks van ‘n resensie. [ONTVANGER]

Die volgende herinner my nogal aan André P. Brink: die “persoonlike metode”. Kyk, as jy ‘n boek optel, jy sien wie die skrywer is, by watter uitgewery die boek gedruk is, hoeveel ontsag jy vir die naam het, of die skrywer dalk familie is – dan gaan dit mos jou oordeel beïnvloed. En of jy die werk gaan geniet of nie. Wees dan maar eerlik in jou resensie en neem dan maar wraak op die skrywer – jy weet jy wou dit lankal doen. Die boek kon netsowel nie gelees gewees het nie. [ONTVANGER]

Die “indringende metode” kom ek gereeld by preke teë. Sodra die predikant sê: “Ek wonder hoe moes Abraham gevoel het oor…” skakel ek dadelik af en vir die volgende 15 minute begin ek my skedule vir die week beplan en orden.  Daar word letterlik sommer in die skrywer se brein ingeklim om die skrywer van binne af te interpreteer. Dis blote spekulasie: miskien sou dit net makliker gewees het om die skrywer reguit te vra? [SENDER]

Die “statistiese metode” is ons uiters goed mee bekend. Resensies (kwalitatief) word sorteer volgens “prysende” of “afkeurende” resensie (kwantitatief) en dan word die hoeveelheid “goed” en “sleg” opgetel en die stapeltjies stemme vergelyk. Die hoeveelheid stemme sal dan die finale waardeuitslag van die boek gee. Kroon hom keiser, of gooi hom vir die leeus. Wat sorgwekkend is: Goodreads.com, Amazon.com asook Rotten Tomatoes.com maak hulle almal skuldig hieraan met die “gemiddelde”-sterretjies… [ONTVANGER]

Ongelukkig het N.P. van Wyk Louw in daardie jare (1930’s) nog nie te doen gekry met die postmodernisme nie.  Want…

…die kunswerk se “skoonheid” (waarom is dit mooi?) en “hermeneutiek” (wat is die werklike boodskap van die teks, wat het die skrywer met die boodskap beoog?) as “geheelbeeld” (nie die som van die dele nie) [SENDER, BOODSKAP]…

…moes plek maak vir “close reading” van die New Criticism (wat die Sender heeltemal verwerp het – die kuns, die sielkunde, die waarheid, alles is in die woorde self opgesluit: vorm, styl, struktuur, simboliek) [BOODSKAP]…

…voordat intertekstualiteit (her)ontdek is (!) wat aanvoer daar is geen grense tussen werke en tekens en tekste wat mekaar beïnvloed nie [wat ons duidelik kan sien slegs ‘n terugkeer is na “historiese denkrigting”], geen tekste staan apart nie, en daarom [SENDER] …

…omdat die mens ook ‘n teks is, wat, soos simbole en tekens, “gelees” moet word, om verstaan te word, het die leser die meeste sê, want hy interpreteer immers die boodskap [ONTVANGER].

En so het skole gekom en gegaan, soos die Dekonstruksie wat onder meer aanvoer dat die mens nie oor genoeg woorde beskik om sy (warboel) gedagtes korrek, binne slegs een konteks, te verwoord nie. En omdat die skrywer se “hond” (‘n Chihuahua) nie my “hond” is (Marshall, van Paw Patrol; of nee, maak dit Thunderbolt, die wolfhond van 101 Dalmatians II), wat ek in my gedagtes oproep nie. Die kans dat jy dus by die eerste sien van ‘n rolprent teleurgestel sal word as jy eers die boek gelees het: daar is jou rede. Sinne en woorde kan heeltemal verkeerd gelees word, afhangende van die leser se bui en konsentrasie. Sekere woorde het dan veelbeduidende betekenisse wat die hele konteks kan verander. Dis ‘n flippen lekker teorie om mee te speel op ‘n Sondagmiddag. Ek het trouens al twee Afrikaanse wetenskapsfiksieboeke (Vreemdelinge en Rebel) so gekry wat, sou mens die “bondgenoot” omskakel na “vyand” of “iemand met sy eie agenda”, daar in elke hoofstuk oorgenoeg bewyse in die teks is om my vermoedens te staaf! Dis amper asof jy ‘n dubbele laag van die storie ontdek het! Is dit verdieping, verruiming, of bloot swak vakmanskap van die skryfsters wat blootgelê is? Of is hierdie “geheim” slegs vir die “ingewydes” bedoel? [BOODSKAP, CLOSE READING… maar verwerp die oorspronklike bedoeling van die teks]

So, dit is hierdie verskillende denkrigtings wat Van Wyk Louw van die tafel wil afvee en vervang met “SKOONHEID”.  En daardie Alfa en Omega, skoonheid, estetika, is vir hom die woordkeuse, die waarde van die woord. Die ritmiese golf, oop en geslote lettergrepe, klankgrepe wat pas. Daar moet gewaak word teen die woord wat onpresies, skrams, halfraak, skoolvosserig, gebuk gaan onder dwangrym, dalk te verouderd en onvanpas is. Dit moet ook nie slegs ‘n ligsinnige spelery met woorde wees nie. Daar moet ‘n gewone, logiese en emosionele verbintenis tot groter musikale eenheid wees. (Die mooiskrywery / purper prosa wat sou volg in die Afrikaanse letterkunde as gevolg hiervan, gaan ek maar liewer verswyg.)

Wat die kritiek en metakritiek betref, moet die skrywer net besef Shakespeare was nie in sy tyd heeltemal so hoog aangeskrewe of geëerd soos die meer geleerde Benjamin Jonson nie. Dit was eers met die verloop van eeue dat Shakespeare se werk meer waardeer is. Dit is dus nie nodig om ad hominem aanvalle te loods uit weerwraak op die kleinlike kritikus nie – jou werk spreek vanself.

Maar ‘n veel groter euwel as die denkrigtings wat die “kuns” sou vernietig, is “vakmanne met jarelange opleiding in die vak oorsee”, wat links en regs eietydse vakterminologie soos gonswoorde gebruik. Woorde soos “individualisme”, “sensitivisme”, “vormgestalte” ens. Louw het duidelik hiermee geskimp op F.E.J. Malherbe.

Hy hou ook nie daarvan as ‘n kritikus hom tussen die kuns en die volk inskuif om ‘n soort superster te word nie.

Mooi prosa

Hierdie satiriese opstel is die hoogtepunt van die boek. Toe ek op Hermanus deur hierdie boekie blaai, het hierdie opstel my lekker aan die lag gekry, en elke keer as ek hierdie deel lees, hou my lagbui nie op nie; dit raak beter. Geen hoërskool of universiteit kon nog ‘n student SO duidelik wys hoe verskillende skryfstyle dag by nag verskil nie.

Die skrywer voer in sy satiriese stuk aan Afrikaans raak vir hom nou moeiliker om in te skryf as Hollands. Op grond van die woorde “Een hen zat op haar nest. Daar kwam een muis kijken” wys hy, aan die hand van ‘n paar voorbeelde, hoe “mooi Afrikaans” deur die geleerdes professore en skrywers voorgeskryf word. Louw boots hul skryfstyle perfek na.

Eerste aan die beurt is E.C. Pienaar, wat eerder ‘n opruiende toespraak afsteek (p. 65):

Ek, meneer die voorsitter, dames en here, glo aan die toekoms van die eier! Siedaar, hoe sit sy, die egte Afrikaanse veervoet-hoender, en doen haar stil, maar verhewe plig – voorwaar ‘n momentopname op die lewe betrap!

Maar wie sien ek in die verskiet nader? Luister, meneer die voorsitter, en wees gewaarsku! Dis die listige, vreemde vaal gedierte. Hy rig sy skrede derwaarts na waar sy sit.

In die woorde van ons gevierde volksdigter:

Daar kom hy aangetreed

tot slagting wreed –

bespied,

bekruip,

beloer,

besluip…

Hoe eg! Hoe lewenswaar!! Bitter was die stryd van vroeër henne, bitter sal haar stryd ook wees. Sien ek met my geestesoog geen traan langs die verweerde pikkie biggel nie?

Maar sal sy ten onder gaan? (Pouse.) Ek antwoord, geagte vriende, onder die diepste besef van die erns van die oomblik:  driewerf nee!!! (Applous).

Daardie eiers sal leef, sal uitkom, sal groei tot ‘n boom onder wie se wieke die verre nageslagte in opstand  vir hul erfdeel sal kom.

(Dawerende applous.)

Welaan, mede-Afrikaners. “Ek hou van ‘n hen wat haar…”

(Geesdriftige lawaai.)

Volgende aan die beurt is C.M. van den Heever, diep onder die indruk van Stijn Streuvels se fatalistiese natuursiklus en byna impressionistiese landskapskildering, wat “gevoel” moet word, vasgevang in die gansheid van die heelal (p. 65):

Met oë wat dromerig in verre, wasige stiltes staar, sit die hennetjie op haar nes. Bokant die dynserige horison wat in die bloute bewe, sien sy wit voëls wat op en neer sweef. Dit is net ‘n hennetjie in die groot stilte van wye somerdae en sterrenagte.

Muise kom en muise gaan, geruisloos in die kosmiese gebeure soos die sterre snags verbygaan…

Maar eendag as die kuikentjie kom, sal haar hart opsprinkaan…

F.E.J. Malherbe se voorbeeld bied nie veel nie (p. 65-66). Hy skryf ook nie veel nie, want daar is nooit genoeg plek nie. Tog wel vir nie minder nie as sewe (7) verwysings na sy eie boeke, artikels in buitelandse tydskrifte, ens. Die teks word ook deurspek met literatuurterminologie, wat benadruk word deur skuinsdruk.

En toe, liewe lesers, staan ek gestom wat N.P. van Wyk Louw met die Latynkenner T.J. Haarhoff gedoen het. Want Haarhoff se skryfstyl lyk, as ons verby sy neo-imperialistiese dagdrome kyk, soos dié van mý PRAAG-artikels! Selfs die kommapunte, die hakies, die parenteses. Die irrelevante dele wat niks met die storie uit te waai het nie. Die kennis-uitstalling. Maar, in sy geheel: identies (p. 66)!

Verskoon my, amicissime, of soos ons ou Flaccus sou gesê het, “animae, dimidium meae,” dat ek vir jou in Afrikaans, die taal van hierdie verafgeleë volkie, soos destyds Ovidius uit Pontus, oor hierdie ernstige tema skryf; maar as jy lees wat sir Thomas Holland, prof. Wyld en ander vooraanstaande geleerdes oor Afrikaans gesê het, sal jy nie langer daaraan twyfel of die jong taaltjie, “like a young colt” (lees maar ‘n bietjie vir Roy Campbell daaroor) in staat is om die diepste gedagtes op die fynste manier uit te druk nie.

Hier in ons land is ‘n hennetjie (Gallina, het die ou stoere Romeine gesê) wat broei. Met die gravitas (ongelukkig ‘n onvertaalbare woord, waarvan die fyner betekenis altyd verlore gaan) wat die ou Romein sowel as die ou Afrikaanse boer gekenmerk het, sit sy op haar nes; en met ‘n pragtige pietas (eweneens onvertaalbaar; “siqua est caelo – of liewer hier ‘nido’ – pietas,” sou ou Maro gesê het ) waak sy oor haar eiers.

Dink net aan ons dierbare Oxfordse dae terug, wie nie almal oor die hennetjie geskrywe het nie: Cicero, Varro, Columella, en daardie ou ruie boer van ‘n Cato.

Maar sy hoor iets nader. Is dit die Hydra, of watter Chimaera sou kom? (Byna, ou maat, het ek hier in Afrikaanse klassieke versmaat – “nugae canorae” – verval ). Wat kan dit wees?

Ag, nee wat, dit is ‘n “ridiculus mus” en die hennetjie kan gerus voortbroei. Daar is net “pietas” en “gravitas” (wat ek ook vir ons jonger geslag kan aanbeveel) vir die hen nodig, en voorligting vir die muis, om muis en hoender en eier in ons landjie te versoen tot ‘n onbreekbare gemeenskap – ‘n “pax murina”, breër as die ou “pax Romana” en die verdwynende “pax Britannica” – ‘n gemeenskap met drie harte wat klop soos een.

En dan, in kontras met bogenoemde woordekraam, die pittige Abraham H. Jonker se “Nuwe saaklikheid”. Of, minimalisme? (p. 67)

Nes. Hen. Eiers. Stilte. Nog meer stilte. Kiem. Groei.

Muis kom. Muis gaan. Meer stilte.

Kraak. Breek. Bars. Nog meer bars… Kuiken.

Die jonger Afrikaanse kultuur

Ek het reeds die “woordkuns” afgehandel, so nou beweeg ek na die tweede punt van hierdie opstel. Die problematiek van die standpunt van Louw is reeds vervat in ‘n bespreking met ‘n kritiese leser op Disqus:

Sussie, ek het ‘n vraag.

Ek is nou effens verward tussen twee literatore se uitgangspunte.
Gegewe wat die saai Afrikaanse letterkunde tot dusver opgelewer het, kort ek nou die stem van ‘n nugter boervrou.

Watter soort roman sou u verkies?

Aan die een kant is dit duidelik dat iemand soos N.P. van Wyk Louw soek na skoonheid, na betekenis. Dat hy, soos ek, gatvol is vir die soveelste “sosiale vraagstuk” en ronddool in die hole, die soveelste uitbeelding van die psigologiese Hellevaart van Dante (wat ek laas grafies as agtergrondmotief beleef het in die rekenaarspeletjie Jazz Jackrabbit II: jy begin op Level I in die kerk, jy eindig op Level III in die hel), om die kiem/duiwel/plaaggees/BOSS in jou onbewuste te gaan uitmoor…
Of die reaksionêre Afrikaanse distopiese geskrifte van ‘n dorre Kaapstad in die toekoms, noudat Kaapstad wel waterbeperkings ingestel het. Was die boeke in 1980 geskryf, kon mens dit nog geloof het – soos “Omsingel die laer van die heiliges” (1973), ‘n boek wat ek met elke liewe bladsy meer waardeer. Die Fransman kan skryf. Maar nou is hierdie Afrikaanse boeke weliswaar in 2018 geskryf.

“Die verstedeliking van die Afrikaner het ‘n groot aantal nuwe motiewe in ons romankuns ingevoer. Die Afrikaanse mens is voor baie vreemde vraagstukke gestel, en hier het die skrywers ‘n nuwe gebied ontdek wat betreklik vinnig ontgin kon word. Vir sommige kritici lê die nuwe in ons literatuur dus dadelik in die nuwe materiaal. Dit is nie alleen verkeerd nie, maar ook gevaarlik vir ons ontwikkeling. Meer as eenmaal (bv. met die koms van die naturalisme) het Europese skrywers, veral die kleineres, gemeen dat hulle met die ontdekking van ‘n nuwe gebied of stof ‘n nuwe groot kuns kon maak. En steeds was die maakwerk met die nuwe stof net so erbarmlik as dit met enige oue kon gewees het. Die jong Duitsers wat in die [agttien]neëntiger jare teen Paul Heyse om sy verfyndheid en sy “Vornehmheit” uitgevaar het, en ‘n nuwe kuns uit die agterbuurtes en bordele wou gaan haal, het nou slegter as hul teenstander geskrywe. Net soos die boer en die armblanke vir die swakke Afrikaanse skrywers ‘n mode-tema geword het waaruit tallose variasies van die verveligheid kon gehaal word, sal die stad en die stedelike ervaring dit wees wanneer die vernuwing niks anders as die nuwe stof beteken nie.” (Louw, 1975 (1939):90-91)

Aan die ander kant laat iemand soos Rob Antonissen mens amper goed verstaan jy moet met ‘n elektriese porstok gaan skoorsoek met die duiwel, hom gaan bloots ry, bordele besoek. Of hoe die lewe in die onderste laag van die samelewing is. Vir meelewing. So iets:

“Kuns is ‘n waagstuk, ‘n avontuur. Om met kuns mee te lewe beteken om die beproefde (en uitgetrapte) paadjies te verlaat en om jou in die onbekende in te waag, om jou in- en dalk uitwendige sekerheid op die spel te sit. Elke kunswerk is “die onbekende”, uitsondering, wesenlik nonkomformisties, en daarom: gevaar. (Versigtigheid, “prudentia”, is ‘n christelike deug. Dit veronderstel besef en kennis van boosheid en gevaar; dit sluit waag en blootstelling aan risiko’s nie uit nie. Sterk christelike karakters kan slegs deur sulke blootstelling gevorm word: ook deur blootstelling aan die gevare van die letterkunde, ook deur gevaarlik en vreesloos te skrywe. Christus was versigtig en het versigtigheid geleer: Hy WAS versigtigheid. Maar Hy het uitgegaan in die woestyn om deur die duiwel versoek te word.) Om te eis dat kuns hom aan die norme van ‘n samelewing of gemeenskap sal konformeer, beteken uiteindelik die dood van die kuns; en ‘n gemeenskap wat geruime tyd daarin sou slaag om die kuns tot konformisme te dwing, sou feitlik sy eie doodsvonnis teken.
[…] Dit is ‘n dwaasheid om die kunstenaar allerlei nie-artistieke taboes dreigend voor oë te hou: want hy is geroepe om taboes te bréék.” (Antonissen, Spitsberaad, 1966: 226-227)

Nou moet ek ook byvoeg: Antonissen bepleit ook meer “engagement” in die letterkunde.

So. U, wat al alles gesien en beleef het; wat sal dit wees?

Ek sukkel om in te neem waarom ‘n welgeskape, intelligente kind so ‘n probleemboekie van 80 tot 120 bladsye binne dae sal deurwerk vir daardie één (1) enkele kitsoplossing, terwyl hy 50 oplossings vir daardie einste, één maatskaplike euwel binne sekondes op sy selfoon kon google. Goedkoop en vinnige inligting. Ek sukkel selfs méér om te begryp waarom skrywers nog sulke boeke skryf, en uitgewers steeds daardie rotsaai boeke uitgee, en bowenal, dit nog gekoop word! As dit nog 1940 was, sou ek begrip hê – maar in die jaar 2018?

Wat is fout met hierdie mense? Weet hulle werklik nie daar bestaan iets soos die internet nie?

Die laaste drie hoofstukke, by name “Die idee van Groot Kuns”, “Volkskritiek” en “‘n Lewensbeskouing  van ‘n Moderne Mens” fokus hoofsaaklik op die volgende punte:

  1. Naas wat mev. Elma Potgieter op 9 Desember in haar brief uitgelig het, moet Groot Kuns ook voluit gelewe word deur die individu:
[*Met verwysing na Beethoven se laaste “onmenslike jare”]: Daarvoor moet enkele lewes onder ons ook groot gelewe word, met die moed om ‘n uiterste eerlikheid teenoor die eise van hul eie ontwikkeling te handhaaf en met ‘n innerlike eensaamheid wat hulle self gekies het omdat hulle vry moet bly binne ‘n gemeenskap wat klein-burgerlik is soos dié van ‘n dorpie.

[…]

Maar daar is ook die enkele lewes wat getrou na hul eie innerlike wet geleef word (Beethoven, Milton), waar die mens sterk genoeg is om sy uitverkore pad soos ‘n gewapende man deur die menigte te loop. (“Die idee van Groot Kuns, woorde vir enkeles”, Lojale verset, p. 100 &105)

 

  1. Wanneer iemand die Afrikanervolk kritiseer, staan buite die laer en oordeel nugter. Volkskritiek is nodig. Kritiek is die gewete van die nasie; waak teen selftevredenheid (p. 108).
  2. “Die mens mag onvolmaaktheid liefhê, maar hom nooit geheel daaraan gee nie” (p. 112). Staan wat waardes, vooroordele ens. betref, buitekant die laer.

Ek wens u ‘n Geseënde Geloftedag, Geseënde Kersfees, ‘n Voorspoedige 2019 toe.

Leon Lemmer: Christo van Rensburg oor die geskiedenis van Afrikaans

Die taalkundige, Christo van Rensburg (1938-2018), het in die huidige dekade twee boeke gepubliseer wat polities byderwets die rol van nie-blankes in veral die ontstaan van Afrikaans oorbeklemtoon. Dit het meegebring dat hy ‘n gewilde spreker was by byeenkomste van Afrikaansinstansie wat deesdae oorgraag die geskiedenis van Afrikaans wil herskryf/”regstel” deur die rol van blankes, veral Hollanders en Afrikaners, af te skaal. Waarna gemik word, is ‘n onderskrywing van die Nederlandse taalkundige, Hans den Besten, se oordrewe 1987-stelling: “Was dit nie vir die agentskap van die inheemse Khoekhoen (Khoi-Khoin) en ingevoerde Afrika- en Asiër-slawe-arbeid nie, sou daar geen Afrikaans gewees het nie” (Aangehaal deur Danny Titus in WAM Carstens & Michael le Cordeur, reds, Ons kom van vêr, Tygervallei: Naledi, 2016, p 195). Die onderliggende byderwetse politieke motivering hiervoor is voor die hand liggend.

So kry ons Afrikaans

Die eerste boek van Christo van Rensburg wat hier ter sake is, is So kry ons Afrikaans (Pretoria: Lapa Uitgewers, 2012, 159p, R165). Die voorwoord is deur Michael le Cordeur, in sy hoedanigheid as voorsitter van die Afrikaanse Taalraad (ATR), geskryf. Ingevolge die ATR se oriëntasie was “dit nodig dat die verhaal oor die ontstaan van Afrikaans opnuut nagevors word sodat die volle (gedeelde) geskiedenis van Afrikaans en die mense wat Afrikaans praat, vertel kon word. Op hierdie wyse probeer ons wegbeweeg van die geskiedenis wat ons as Afrikaanse gemeenskap verdeel het … Die doelwit was om eens en vir altyd die misverstande oor waar Afrikaans vandaan kom, finaal by te lê” (p 9). Die politieke motivering vir die herskryf van Afrikaans se geskiedenis blyk dus duidelik. “Met hierdie werk wil die ATR opnuut die veelfasettige afkoms van Afrikaans beklemtoon en die nou byna afgesaagde gesegde dat Afrikaans ‘n witmanstaal is, finaal in die kiem smoor; omdat ons hier die navorsing aanbied wat bewys dat Afrikaans die eiendom is van almal wat Afrikaans praat” (10).

Le Cordeur verwys hier na CJ Langenhoven (1873-1932) se stelling oor Afrikaans: “Hij is die enigste witmanstaal wat nie onmiddellik oor die see kom nie” (JC Kannemeyer, Langenhoven, ‘n lewe, Kaapstad: Tafelberg, 1995, p 269). Dit is duidelik dat Langenhoven Afrikaans met Engels gekontrasteer het. Hy het hiermee erken dat Afrikaans ook plaaslike wortels het. Langenhoven beweer nie dat Afrikaans uitsluitlik die taal van blankes is nie. Le Cordeur se frase, “Afrikaans die eiendom is van almal wat Afrikaans praat,” klink na ANC-retoriek, soos dat die land aan almal behoort en blankes se eiendom dus sonder vergoeding onteien mag word. Le Cordeur se dislojaliteit jeens Afrikaans het duidelik geblyk toe hy hom ongekwalifiseerd ten gunste van die verengelsing van die Universiteit Stellenbosch (US) uitgespeek het. Dít het terselfdertyd die ATR gekarakteriseer omdat die ATR hom nie van Le Cordeur gedistansieer het nie.

Van Rensburg stel die inheemse perspektief voorop. Hy begin sy eerste hoofstuk deur te vertel hoe die Khoi-Khoin die verbyvarende skepe waargeneem het. Getrou aan sy opdraggewer (die ATR) se standpunt, skryf hy: “‘n Taal soos Afrikaans bestaan uit al sy variëteite” (p 11). Maar hy wend geen poging aan om te besin oor die mate waarin die mengteltaal Kaaps Afrikaans is nie. Kaaps is ‘n brousel van hoofsaaklik Afrikaans en Engels. Dit behoort as ‘n tussentaal eerder as ‘n variant van Afrikaans beskou te word. Die Académie française bevorder Standaardfrans en nie enige variant daarvan nie. Die Académie verskans Frans ook aktief teen veral verengelsing (Wikipedia). Al word die voortbestaan van Frans nie bedreig nie, is dit ‘n gesonde benadering. Dit spreek van etniese en taaltrots.

Anders as by Frans word die voortbestaan van Afrikaans bedreig. Desnieteenstaande gaan Afrikaansinstansies, veral die ATR en die ATKV, voort om Afrikaansvariëteite en by voorkeur Kaaps te bevorder. Pleks van taaleenheid met Standaardafrikaans as grondslag aan te moedig, word taalverdeeldheid bevorder terwyl daar juis in eenheid krag is. Standaardafrikaans is die enigste vorm waarin Afrikaans agbaar kan oorleef. Dit is immers saamgestel uit die Afrikaansvariëteite, insluitende Kaaps in soverre dit nie Engels is nie. Taalsuiwerheid word egter deur geen Afrikaansinstansie aktief bevorder nie. Geradbraakte Afrikaans, veral weens verengelsing, neem toe en niks word gedoen om hierdie verwording van Afrikaans teen te werk nie.

Kaaps word voorgestel as ‘n aanvaarbare vorm van Afrikaans, gevolglik neig al hoe meer nie-Kaapssprekers ook om ‘n mengsel van Afrikaans en Engels te praat. As Afrikaans net in geradbraakte vorm oorleef, is dit nie die moeite werd om vir die voortbestaan daarvan te veg nie. Eerbare Afrikaans is ‘n taal uit eie reg wat duidelik van Engels onderskei kan word. Polities oorverligtes beweer Afrikaans floreer steeds en hulle vestig dan die aandag op die aanwesigheid daarvan op radio en televisie, in liedjies en in opvoerings by bv kunstefeeste. Maar op die gehalte van daardie Afrikaans word nie ag geslaan nie. Kaapssprekers het al dikwels erken dat hulle hulle brouseltaal gebruik om Afrikaners te tart. Polities korrek word hierdie laakbare gedrag nie deur Afrikaansinstansie gekritiseer nie. Dit dui op die gebrek aan sowel selftrots as etniese trots, insluitende taaltrots, by baie blanke Afrikaanssprekendes.

Van Rensburg vertel hoe sommige Khoi-Khoin Aanleerdershollands gepraat het as gevolg van kontak met matrose op Hollandse skepe. Maar daardie matrose was nie noodwendig Hollanders nie. Die groot stede aan die Noord- en Baltiese See, bekend as die Hanse-liga, het voor en tydens Van Riebeeck se tyd eeue lank die handel in daardie gebied oorheers. Naas Hollands is bv Duits en Skandinawiese tale sekerlik deur baie van die matrose gepraat. Dit geld ook vir die vroeë koloniste aan die Kaap: “Die meeste immigrante in daardie tyd was Duitsers” (34). Van Rensburg beweer dat Hollands “stadigaan ook onder die Khoi-Khoin ‘n moedertaal geword het” (18). Hy noem dit Khoi-Afrikaans (20). Dit hinder my dat Van Rensburg van Nederlands in Van Riebeeck se tyd praat terwyl Holland eers in 1814 Nederland geword het. Ook dat hy van die begin af van Afrikaans in die Khoi-Khoin-konteks praat en nie van bv proto- (eerste, oer-) Afrikaans nie.

Hy spreek by implikasie ook sy seën oor die ATR-benadering uit deur te skryf: “Die naam ‘Kaaps’ vir die voortsetting van hierdie Khoi-Afrikaans is al dikwels daarvoor gebruik” (20). Oor die Kaapse hawegebied skryf Van Rensburg: “Die Afrikaans van die eerste [oorgelewerde] teks is daar gepraat. Dié Afrikaans word Kaaps genoem” (36). Sodanige stellings voed die gewilde hedendaagse stommiteit dat Afrikaans deur die Khoi-Khoin en van 1658 af deur die slawe in bv kombuise aan die Kaap geskep is en daarna deur die blankes oorgeneem of gesteel is. Naas Khoi-Afrikaans praat Van Rensburg van Slawe-Afrikaans (27). Dit was seker net enkele Khoi-Khoin wat verstaanbaar met taal (eerder as gebare) met die matrose kon onderhandel: “Die Khoi-Khoin het nie in groot getalle met die Nederlanders [Hollanders] kontak gemaak nie. Die meeste Khoi-Khoin het in die binneland gewoon” (18). Van Rensburg se Khoi-Afrikaans was geen groot volksbeweging wat Hollands gou aan die Kaap laat verkrummel het nie.

In die 17de eeu het daar nie net Hollandse skepe om die Kaap gevaar nie, maar ook bv Engelse skepe, waarvan die matrose nie noodwendige almal Engelse was nie. Maar die Khoi-Khoin het daar op ‘n manier soortgelyk aan Aanleerdershollands seker ook Aanleerdersengels leer praat. Volgens Van Rensburg het Afrikaans in 1495 ontstaan (148) – volgens sy 2018-boek moet dit 1595 wees (17) – dus meer as ‘n halfeeu voor die koms van Jan van Riebeeck vanweë enkele Khoi-Khoin wat met matrose Hollands probeer praat het (148). Ek wag nog op ‘n oorverligte taalkundige wat beweer dat Kaaps in sy Engelsbesoedelde vorm lank vóór 1652 deur die Khoi-Khoin aan die Kaap gepraat is.

Die Engelsbesoedeling van Kaaps dateer egter eers van 1795 of veral 1806 af, dus van die eerste of tweede Engelse besetting van die Kaap. Van Rensburg erken by implikasie dat sy hipotese dat Afrikaans vyftig jaar voor Jan van Riebeeck se koms deur die Khoi-Khoin gepraat is, “nie in opgetekende vorm oorgelewer [is] nie” (20); dus dat sy stelling nie op gedokumenteerde inligting berus nie; dus bronlose spekulasie of verligte wensdenkery is. Die skaarste aan betroubare inligtingsbronne (bv “Besonderhede oor hoe die slawe gepraat het, is maar skraps” – 55) bied ruimte vir vertolkings in pas met wat tans om etniese en ideologiese redes in polities korrekte geledere verlang word. Dit kan op miteskepping neerkom (92).

Van Rensburg verwys na vryburgerboere (29) terwyl baie vryburgers nie geboer het nie maar op ander maniere, bv deur die beoefening van ambagte, hulle brood verdien het. “Omtrent die helfte van die vryburgers was boere” (30) (in sy 2018-boek, hier onder, word dit ‘n derde – 50). Die eerste burgers is in 1657 vrygestel. “Nuwe taalenergie kom los. Dit het met Afrikaans gou ná die koloniste se aankoms gebeur” (29). Daar kon kwalik so vroeg sprake van Afrikaans gewees het. Die geografiese isolasie van die Kaap weens die groot afstand en die swak verbindings met Holland en die res van Europa sou mettertyd noodwendig plaaslik veranderinge, bv vereenvoudiging, in die Hollandse spreektaal en nog later die skryftaal meebring, maar hiervoor is nie-blanke beïnvloeding nie noodsaaklik nie.

Taalveranderinge en -aanvullings was nodig om doeltreffender uitdrukking aan die plaaslike omstandighede, wat aansienlik van dié in Europa verskil, te gee. In ander Hollandse oorsese gebiede, bv wat tans as Indonesië en Suriname bekend staan, het dieselfde gebeur. Dit lyk dus oordrewe om soos Den Besten te beweer dat daar geen Afrikaans sonder die invloed van die Khoi-Khoin en die slawe kon wees nie. Afrikaans was wesenlik ‘n aanpassing of dialek van Hollands/Nederlands wat mettertyd danksy die aanvaarding daarvan deur baie blankes tot ‘n taal uit eie reg ontwikkel het. Dit is moontlik gemaak danksy die arbeid van feitlik uitsluitlik blanke taalkundiges, bv die skrywers van grammatika-handleidings en die opstellers van woordeboeke. “Die Nederlandse aandeel aan Afrikaans kon nog altyd erken word, soos vandag ook” (66).

Miteskepping vind tans algemeen in die herskrywing van Suid-Afrika se geskiedenis plaas. Jan van Riebeeck het oor die Kaapmans/Khoi-Khoin geskryf dat hulle “pretenderen’ dat hulle “dit Caepse lant van allen eeuwen” besit (151). Dít is die oorsprong van die titel van Hermann Giliomee se boek oor die bruin mense: Nog altyd hier gewees (2007). Dat nie-blankes ‘n (geringe) rol in die ontstaan van Afrikaans gespeel het, word reeds baie lank erken. Byvoorbeeld, hierdie feit vind sedert 1975 sigbare uitdrukking en erkenning in die Afrikaanse Taalmonument in die Paarl (94). “Ná ‘n eeu was daar min verskille tussen Khoi-Grensafrikaans en Veeboer-Grensafrikaans” (47), maar “die [blanke] veeboere se Afrikaans [het] nie ‘n Khoi-onderbou gehad … nie” (48). Oor hierdie twee soorte Grensafrikaans skryf Van Rensburg: “Dit was nie maklik om die … twee uitmekaar te hou nie” (54). “Ná ‘n eeu was daar baie min verskille tussen Khoi-Grensafrikaans en Veeboer-Grensafrikaans” (47). “Baie van die kenmerkende taalpatrone van Khoi-Grensafrikaans is gedeel met die veeboere se Afrikaans en het lateraan Standaardafrikaans geword” (48). Daar word beweer dat “die bakermat van Afrikaans juis dáár in die binneland lê” (55), waarmee die aandeel van blankes erken word. Dít klink meer aanvaarbaar as die hedendaagse gewoonte om die Bo-Kaap in Kaapstad tot die bakermat van Afrikaans te verhef, soos bv Anne-Marie Beukes, in haar hoedanigheid as voorsitster van die ATR, gedoen het; dus om uitsluitlik of by voorkeur die aandeel van bruin mense te erken.

Van Rensburg tref ‘n onderskeid tussen Moslemafrikaans (of Bo-Kaaps – 86) en die taal van ander sprekers van Kaaps (87). Daar word verskeie kere verwys na die dislojaliteit wat baie bruin mense teenoor Afrikaans openbaar. Achmat Effendi het bv verkies om sy verkiesingsveldtog vir ‘n setel in die Kaapse parlement in Engels te voer (87). Nadat die Kaap in 1795 en weer in 1806 ‘n Engelse kolonie geword het, het die sprekers van Kaaps al hoe meer verengels. “Kaaps het nou ook ‘n duidelike invloed getoon van die Engels wat die hooftaal van Kaapstad geword het” (88). “Engelse invloed [was] al van vroeg af deel van Kaaps” (115-116).

Die geskiedenis word deesdae in verskeie opsigte herhaal. Byvoorbeeld, tydens die Bataafse bewind (1803-1806) het Jan Willem Janssens tydens sy besoek aan die grensgebied agtergekom dat die inwoners self vir orde en hulle veiligheid gesorg het. “Die regerings … het nie werklik in hulle sake belang gestel nie” (66). In die nuwe Suid-Afrika doen ‘n soortgelyke situasie hom voor.

In 1822 het Charles Somerset met sy verengelsingsbeleid begin (87). “Die plattelandse gebiede, Stellenbosch, Paarl en Franschhoek, het dieselfde patroon van verengelsing as in die sentrale Kaapse gebied gevolg. Dit het gebeur ten koste van Afrikaans. Buite die Kaap was die tempo van verengelsing net stadiger” (88). Die onderrigtaal van die Universiteit Kaapstad en die Universiteit van Wes-Kaapland (UWK) is deesdae uitsluitlik Engels. Die Universiteit Stellenbosch (US) verengels al hoe meer ten koste van Afrikaans. Al verskil is dat dit aan die US stadiger as aan die UWK geskied.

Sedert 1902 het Alfred Milner se verengelsingsbeleid veroorsaak dat mense teen wil en dank Engels in bv winkels moes praat (112). Deesdae is dit dieselfde storie. Anders as voorheen verstaan die assistente in bv die plaaslike Woolworth-winkel nie eens Afrikaans nie, wat nog te sê van dit praat. Vanoggend het dieselfde met my in die plaaslike poskantoor gebeur. “Daar [is] ook te maklik met die verengelsingsbeleid van Milner saamgewerk” (112). Dieselfde kan aan bv die US van die ANC se voorkeur vir Engels gesê word. Van Rensburg verwys na “die onsensitiewe afdwing van Engels deur nuwe bewindhebbers” (137).

Wat vir Afrikaans in die nuwe Suid-Afrika van wesenlike belang is, is nie hoe hy ontstaan het nie. Die vraag is veel eerder hoe hy kan oorleef. Deel van dié oorlewingstrategie moet wees om die kankers wat Afrikaans kan vernietig, te identifiseer en hulle uit te roei. Dit moet nie net gaan om die erkenning van soveel sprekers moontlik wat “Afrikaans in al sy variëteite” praat nie. Die gehalte van Afrikaans is van deurslaggewende belang. “Die beeld van ‘n taal verander positief as prestasies van gehalte daaraan gekopppel word” (111). “Kwaliteitswerk in Afrikaans het gehelp om Afrikaans sy sprekers se voorkeurtaal te maak” (112).

Van Kaapse Moslemafrikaans word gesê: “Soms kan kenmerke van hulle Afrikaans ook in hulle Engels gehoor word” (127). Andersom is dit natuurlik nie ‘n kwessie nie. Daardie “Afrikaans” is deurspek met Engels. “Kaaps is ook glad nie meer net ‘n praattaal nie” (128). Byvoorbeeld, Rapport en LitNet staan deesdae oorgraag ruimte aan geskrewe Kaaps af. “Engels was eintlik die taal waarmee hulle [Moslems/bruin mense] aan die Kaapse gemeenskapslewe deelgeneem het, en is die voorkeur as skryftaal en kultuurtaal” (127). Piet Uithaalder/Abdullah Abdurahman se “Kaaps illustreer daardie variëteit se lang kontak met Engels” (129).

“Dit is interessant om die keuse van Kaaps [in Adam Small se] literêre werk te sien as ‘n protes teen die gebruik van gestandaardiseerde Afrikaans” (30). Die linkse Antjie Krog het al erken dat haar doelbewuste gebruik van geradbraakte Afrikaans dieselfde doel dien. Van Rensburg verwys na tale wat heeltemal deurmekaargeklits word (54). In soverre Kaaps ‘n mengeltaal van sowel Afrikaans as Engels is, behoort dit onomwonde as ‘n hedendaagse euwel geïdentifiseer, veroordeel en bestry te word omdat dit Afrikaans in sy oorlewingstryd ondermyn. In hierdie opsig behoort Afrikaansinstansie soos die ATR en ATKV hulle beheptheid met politieke korrektheid af te skud. By hulle behoort dit om suiwere taaloorwegings te gaan.

In laaste instansie berus die toekoms van Afrikaans myns insiens by die taalgetroues, die lojales, dus by diegene wat ‘n passie vir veral Standaardafrikaans het, trots daarop is en dit uitleef. Van Rensburg verwys na “geborgenheid in Afrikaans” (142). “Taalintegriteit [moet] nie ingeboet word nie” (138). “Standaardafrikaans [is] eintlik ‘n dialek wat bokant Afrikaans se dialekte bestaan” (117). Ek hou van hierdie polities nie-korrekte hiërargie. “‘n Bodialektiese standaardtaal … dwing dialekte … na die standaardtaal” (125). Dit is waarom dit so belangrik is dat die massa-inligtingsmedia (pers, rolprent, radio, televisie en internet) Standaardafrikaans kompromisloos moet uitdra. In die praktyk is dit egter glad nie die geval nie.

Daar moet nie toegelaat word dat Afrikaans (op groot skaal) deur Engels vermurwe word nie. “In variëteite waar die remmende invloed van Standaardafrikaans nie so sterk gevoel word nie, kan Engelse invloed die maklikste gesien word. In Kaaps, waar Engelse invloed die langste geskiedenis het, het dit al deel van die eie taaltradisie geword” (139). Watter etniese groepe by die ontstaan van Afrikaans betrokke was, is deesdae van mindere belang. Die vervloë vermoë om Hollands skeef en krom te praat, was nie ‘n uitsonderlike kreatiewe prestasie van nie-blankes nie. Aan wie veel eerder afdoende erkenning gegee moet word, is aan diegene wat Afrikaans ontwikkel, gestandaardiseer en uitgebou het; dus Afrikaners.

Daar is bv die rol wat die Genootskap van Regte Afrikaners (GRA) gespeel het, asook diegene wat vertaalwerk (bv die Bybel in Afrikaans) gedoen, spelreëls opgestel, asook grammatikaboeke, woordeboeke en skoolhandboeke saamgestel en gepubliseer het. Van Rensburg verwys hierna en ook na skrywers wat romans, gedigte, verhoogstukke en liedjies (ook die Psalms en Gesange) in Afrikaans geskryf het. Dan is daar ook die Afrikaanse koerante, populêre en vaktydskrifte, rolprente, radio- en televisie-uitsendings. Die rol wat dosente en navorsers in die Afrikaanse letter- en taalkunde gespeel het, is nog nie na behore erken nie. In baie gevalle kan hulle “taalidealiste” genoem word (120). ‘n Nie-politiek-korrekte feit wat Van Rensburg nalaat om te noem, is dat dit hoofsaaklik blankes (en veral mans) is wat hierdie arbeid so voortreflik verrig het.

Van Afrikaans gepraat

Die volgende boek van Christo van Rensburg is onlangs gepubliseer: Van Afrikaans gepraat (Pretoria: Lapa Uitgewers, 2018, 155p, R250). ‘n Engelse weergawe, Finding Afrikaans, het terselfdertyd verskyn. Die teks is ‘n verwerking en aanvulling van sy 2012-boek. Hy herhaal bv sy gewilde stommiteit: “Khoi-Afrikaans dateer van 1595 af” (17).

Die klem val steeds op wat nie-blankes tot Afrikaans bygedra het. Terselfdertyd word die bydrae van Afrikaners onderbeklemtoon. Die ontstaan van Afrikaans word ingeklee as die wisselwerking van ‘n mengelmoes van tale en etnisiteite. “Al hoe meer mense het steeds by die Kaap aangedoen, en al hoe meer tale is hier gehoor” (20). “Werk in die Ooste [bv in wat tans as Indonesië bekend staan] was ‘n uitkoms vir Europeërs wat van heinde en verre bymekaargeraap is” (24). Van Rensburg verwys na “die transtaligheid en die multikulturele lewenswyse” aan die destydse Kaap (44). Maar dit is die bydrae tot Afrikaans van die Khoi-Khoin en die slawe wat beklemtoon word. Byvoorbeeld oor die Maleise slawe: “Hulle het baie [?] ander woorde en taalverskynsels ook in die Kaap laat wortel skiet” (27). In die onderlinge kontak het “daar naas die bestaande Khoi-Afrikaans ook ‘n Verversingsposafrikaans aan die Kaap tot stand gekom” (44).

In taalsake, soos in baie ander opsigte, neem die elite die leiding. Die Nederlandse taalkundige, GG Kloeke, het in 1950 van die standpunt uitgegaan dat “Afrikaans deur die hoë sosiale klasse aan die Kaap gevorm” is (45). Van Rensburg, daarenteen, soek en vind die oorsprong van Afrikaans by die laagste sosiale klasse. Waaraan hy nie genoeg aandag skenk nie, is dat Afrikaans nooit tot ‘n taal uit eie reg, met algemene en amptelike erkenning, sou ontwikkel het as die nageslagte van die vroeë blanke sprekers (Hollanders en ander Europeërs, bv Duitsers en later Franse, bv die Hugenote van 1688 af) nie beslag aan die plaaslike omvorming of aanpassing, bv vereenvoudiging, van Hollands gegee het nie.

Oral ter wêreld lê die elite se taalgebruik die grondslag van die standaardtaal. Dít is nie (nog) ‘n benadeling wat plaaslik deur die blankes ten koste van die nie-blankes uitgedink en toegepas is nie. Van Rensburg neem egter standpunt teen Standaardafrikaans ten gunste van Kaaps in: “Gestandaardiseerde Afrikaans was die medium waardeur die landsregeerders so veel regte van die mense wat Kaaps praat, aangetas het” (77). Sy ongedurigheid met Standaardafrikaans strek verder: “Standaardafrikaans is niemand se moedertaal nie. Dit is ‘n kode vir gebruik in besondere gevalle. Niemand praat presies so nie. Daarteenoor is dialekte natuurlike tale” (118). Maar die verbrokkeling van Afrikaans in dialekte het nie die krag van die eenheid wat noodsaaklik vir die oorlewing van Afrikaans is nie. Hoe meer die meerderheid Afrikaanssprekendes die Standaardtaal navolg en verengelsing teenstaan, hoe gunstiger sal Afrikaans se toekoms word.

Afrikaans se fundamentele verwantskap met Europese tale, soos Hollands/Nederlands en Duits, word deur Van Rensburg grootliks agterweë gelaat. “Hollands [was] nooit die algemene spreektaal aan die Kaap … nie” (19). Selfs die invloed van die Hollandse skryftaal word afgeskaal: “Die veeboere se leesvaardigheid was uiters beperk, wat Bybelinvloed sou beperk het” (65). Polities korrek gaan dit vir hom om inklusiwiteit, diversiteit en verinheemsing. Dieselfde klein groepie erkende Afrikaanse woorde word telkens herhaal om die invloed van bv die Khoi-Khoin en die slawe te illustreer. “Wanneer ondersoekers soek na die antwoord op die knaende vraag waarom alle mense nie hulle taal eenders gebruik nie, kom hulle by die hart van Afrikaans uit” (p 9). Afrikaans word voorgestel asof dit in groter mate as ander tale onder ‘n swetterjoel variëteite gebuk gaan terwyl met die oog op oorlewing taaleenheid in die vorm van Standaardafrikaans eerder bevorder moet word.

Dat Oosterse (dus nie-blanke) eerder as Westerse (dus blanke) invloed op Afrikaans begeer of gesoek word, blyk uit Van Rensburg se bespreking van die woord baie. “Die Afrikaanse woord baie het duidelike Oosterse wortels” (36). Dit word teruggevoer na die Maleise woord bannyak of banjak. “Die gebruik van die variante van baie deur sprekers van al Afrikaans se variëteite wys hoe wyd vroeë Maleise invloed versprei het” (37). Van Rensburg noem darem: “Daar moet gerus ook na die Platduitse woord bannig gekyk word, is al gesuggereer … [Daar] is data beskikbaar oor die voorkoms van bannig in Duitsland, maar daarin is niks te vind wat naastenby met baie of sy variante ooreenkom nie” (36). Van Rensburg gee gevolglik voorkeur aan die Maleise herkoms van baie. In Gerhard van Huyssteen se rubriek is onlangs egter uitgewys dat die Platduitse herkoms meer waarskynlik kan wees. Ook dat die Franse woord bien aan die Latynse woord bene ontleen is en goed, mooi of ‘n klomp beteken (Netwerk24, 28.09.2018).

Politieke korrektheid is aan die orde van die dag. Van Rensburg verwys na Francisco d’Almeida wat in 1510 in Tafelbaai aan land gegaan het. “In ‘n skermutseling met die Khoi-Khoin het hy en byna 100 lede van sy geselskap die lewe gelaat” (15). Hulle was nie die eerste of laaste blankes wat in Suidelike Afrika deur inboorlinge om die lewe gebring is nie. “Vir die seevaarders uit Portugal was dit ‘n aanduiding om die Kaap te vermy, hulle het aangedikte [!] verhale oor die wreedheid van die Kapenaars onder die seevaartgemeenskap versprei, en self uit die Kaap weggebly” (15). Later word dit “die Portugese seevaarders se bangmaakstories” genoem (17). Maar daar word ook vertel hoe die Khoi-Khoin die vryburgers se beeste gesteel en gesaaides verniel het (52). Inheemse steel- en moordsug ten koste van Europeërs het reeds vóór 1652 hulle opwagting gemaak en is steeds met ons.

Van Rensburg probeer om Hollandse invloed op die taalsituasie aan die Kaap af te skaal en by implikasie die aandeel van blankes in veral die vroeë of voorgeskiedenis van Afrikaans. “Die seelui het ‘n ander soort Hollands as die administrasieamptenare gepraat, en die groot aantal soldate ook … Daar was nie geleenthede dat hulle invloed op die soldate en matrose se taalgebruik kon uitgeoefen het nie” (48). Hier het standverskille en verskillende Europese tale ‘n rol gespeel. Die beweerde invloedloosheid van die taal van die plaaslike Vereenighde Oostindische Compagnie- (VOC-) bewind moet egter bevraagteken word. Hollands was van 1652 tot 1795 en van 1803 tot 1806 die enigste amptelike geskrewe taal aan die Kaap. Owerhede kan taalgewys hoogs invloedryk wees. Dink aan die vooruitgang wat Afrikaans sedert 1948 tydens die Nasionale Party-bewind gemaak het en die ingrypend nadelige invloed wat die ANC-regering sedert 1994 op Afrikaans het.

Van Rensburg verwys na “die vermeende Europese herkoms van Afrikaans” (140). Die wesenlik Hollandse/Nederlandse aard van Afrikaans, word deur Van Rensburg die “herkomsmite” genoem. Daarmee word glo beweer: “Afrikaans kom uit die buiteland” (109). Die waarheid is: Afrikaans kan nie sonder meer ‘n Europese of ‘n Afrika-taal genoem word nie. Dit is deels ‘n Europese en deels ‘n taal wat plaaslik deur veral blankes ontwikkel is. Diegene wat dít doen, word egter deur Van Rensburg daarvan beskuldig dat hulle “verdelend oor Afrikaans … oordeel” (109). Inklusiwiteit geniet by hom voorrang; onder meer die goedkeurende insluiting van Kaaps by Afrikaans, wat die dood in die pot vir ons moedertaal gaan wees of dalk reeds is, as ‘n mens met kommer waarneem hoe geradbraak omgangs-“Afrikaans” geword het.

“Verbygangers wat opmerkings oor die vryburgerboere se taal gemaak het, het vertel van hulle swak Nederlands [Hollands]. Maar hoe kon dit anders? Onder die vryburgers van die eerste dekades was daar een Pool, een Italianer, een Skot, twaalf Engelse, ‘n paar Dene en Noorweërs en sowat 40 Swede. ‘n Aantal vrygestelde slawe uit Afrika en die Ooste was ook vryburgers. Hulle almal moes ‘n kommunikasietaal tweedehands aanleer … Sowat 175 Franse Hugenote het in 1688 hier as ‘n groep aangekom. Hulle het Nederlands [Hollands] maar swak gepraat, soos aanleerders … Die meeste vroeë immigrante was Duitsers” (52-53). Van Rensburg gee hoog op oor die rol wat die Khoi-Khoin se aanleerderstaal (Afrikaans of seker eerder Hollands) in die geskiedenis van Afrikaans gespeel het. Maar uit wat in hierdie paragraaf staan, kan afgelei word dat die aanleerderstaal van die blanke koloniste insgelyks invloedryk kon/moes gewees het. Die groot aantal Duitsers en Skandinawiërs bevestig die invloed van die Hanse-liga, waarna hier bo verwys is.

Karel Schoeman het in ‘n 2014-publikasie beweer sommige van die eerste vryburgers was “half opgewerkte mans” nadat hulle enkele jare vir die VOC aan die Kaap gewerk het (49). “In 1658 het die eerste slawe in die Kaap aangekom om die onwillige [lui?], oorwerkte [!] en skaars arbeiders aan die Kaap te vervang … Slawe-eienaars sonder inisiatief [?] het ‘n permanente stempel op die kolonie afgedruk en sosiale verhoudings het ook ‘n durende knou gekry” (28). Dwarsdeur die boek word die identifisering van mense as blank of nie-blank vermy. By die Khoi-Khoin was daar ‘n tradisie van nie-werk of leeglê, wat aanleiding tot die invoer van slawe gegee het.* In hierdie sin kan nie-blankes eerder as die blankes die skuld vir die destydse slawerny aan die Kaap gegee word. Hou ook in gedagte dat daar nie-blanke slawe-eienaars was* waarop die karakterisering van “sonder inisiatief” (ook) van toepassing gemaak kan word.

[* In sy boek, Kaap van slawe (Tokai: Historical Media, 2012, 204p, R267), noem Marthinus van Bart dat die Koina/Khoi-Khoin “vanweë hul eeue-oue nomadiese veeherderskultuur nie swaar hande-arbeid wou verrig en pal op een plek wou woon nie” (p 115); ook dat “heelparty” Asiate en vryswartes slawebesitters was (106; ook 108). Ek noem vervolgens enkele ander interessanthede in Van Bart se boek.

“In 1663 is ‘n openbare kerkskool [aan die Kaap] gestig waar wit, bruin en swart slawekinders saam godsdiensonderrig ontvang het. Die wit kinders wie se ouers dit kon bekostig, moes skoolgeld betaal, maar die bruin en swart kinders het gratis onderrig (pro Deo) ontvang” (13). Hierdie einste soort rassediskriminasie ten koste van blankes is steeds met ons.

ANC-kruipsug bring mee dat die plaaslike geskiedenis deesdae wan voorgestel word. Die Iziko-Slawemuseum in Kaapstad “beeld ‘n weersinwekkende verhaal van die ‘Dutch’ se slawevergrype dramaties uit. Die Britte word as die bevryders van die slawe geskets” (17) terwyl die Britte die grootste slawehandelaars was. Nick Merriman skryf: “England, and later Great Britain, got fat on the backs of slaves, becoming the biggest slave-trading nation of earth” (70). “Gedurende die Eerste Britse Bewind [1795-1803] het Britse slawehandelaars die monopolie van die slawehandel op die Kaapse seeroete gehandhaaf. In die sewe-en-‘n-half jaar van dié bewind aan die Kaap is meer slawe hierheen ingevoer as in enige ander tydperk van dieselfde lengte” (85). Hier bo dien “Dutch” as kode vir Afrikaners/Boere. Slawerny word deur die Iziko-Slawemuseum uitgebeeld as gelykstaande aan “the apartheid of the Nats” (184). Die Britte het selfs slawehandel in blankes bedryf: “Van 1600 tot 1699 is meer Iere as Afrikane in slawerny gedwing en in die Amerikas verkoop” (57). Sowat 1 300 Britse en Ierse weeskinders en jeugmisdadigers is teen 1837 aan die Kaap as wit slawe verkoop (91, 143).]

Soos in sy vorige boek wek Van Rensburg weer die (valse) indruk dat nie-blankes Afrikaans geskep het. Hierdie vroegste Afrikaans word uiters verwarrend Kaaps genoem en in die middel van die 17de eeu (dus in Van Riebeeck se tyd) gesitueer en in die konteks van die Moslems, dus slawe, vermeld. Die eerste slawe het in 1658 in die Kaap aangekom. ‘n Mens kan die afleiding maak dat die Moslemslawe, volgens Van Rensburg, dadelik begin meehelp het om Afrikaans te skep; blykbaar met ‘n hupstootjie van die klein getal Khoi-Khoin wat met verbyvarende matrose en die pas aangekome setlaars taalkontak gehad het. “Die slawe het ‘n trotse literêre skryftradisie hier voortgesit” (38).

“Kaapse Afrikaans het gou nóg so ‘n taal geword wat met Arabiese tekens geskryf is, vandaar die naam Arabiese Afrikaans wat ook daarvoor gebruik word (naas Moesliemafrikaans). ‘n Vernugtig aangepaste Arabiese skryfstelsel is van 1815 af gebruik om godsdiensgeskrifte in Kaaps te skryf … Die gebruik om Afrikaans in Arabiese skrif te skryf, het vir nog meer as ‘n eeu aangehou, tot in 1945” (39). “Dit is opvallend dat die oudste teks in [samehangende] Afrikaans [1673] in Khoi-Afrikaans opgeteken is, en die eerste boek in Afrikaans [1856] is ook in ‘n Kaapse [Moslem]dialek geskryf” (41; ook 25, 40, 76). “Teen 1838 is die meeste van die slawe aan die Kaap in die Skiereiland gebore en moedertaalsprekers van die gevestigde dialek van Afrikaans, Kaaps” (42).

Van Rensburg “onderskei tussen die [hedendaagse] Kaaps van Moesliemsprekers en dié van ander sprekers van [hedendaagse] Kaaps” (41). “Kaaps, waarin beide Khoi-Afrikaans en Slaweafrikaans, asook ander tale [bv Maleis en Portugees] geïntegreer is, speel ‘n baie belangrike rol in Afrikaans se geskiedenis. In ‘n veeltalige kontaksituasie het Kaaps gefloreer. Hierdie dinamiek kan raakgesien word in die manier waarop Kaaps steeds gepraat word” (43). Die mooi klinkende woord “dinamiek” sluit die afkeurenswaardig oordrewe gebruik van Engelse woorde in. Maar Van Rensburg hou blykbaar hiervan. Eenogig het hy waardering vir die “keurige Afrikaans” wat bv sportmense deesdae praat (131) terwyl ek my dikwels daarvoor skaam.

“Letterkunde van ‘n besonder hoë kwaliteit is later in Kaaps geskryf. Die bekroonde Adam Small [1936-2016] was die baanbreker. Sy Kaaps het deur die hele land bekend geword, en ongelukkig [!] het baie lesers, ook skoolkinders, verby die verset daarin gelees. Sy verse en dramas tel onder die beste wat Afrikaans kon opgelewer” (77). Dit is oordrewe lof, soortgelyk aan dié van Wim de Villiers wat Small onlangs “one of our greatest thinkers” genoem het (LitNet 26.11.2018). Small het meerdere kere beurse vir studie in die wysbegeerte in sowel Londen as Oxford ontvang, maar kon nooit ‘n doktorale proefskrif suksesvol voltooi nie. Wat opval, is dat Van Rensburg (en natuurlik ook De Villiers) nêrens soortgelyke lof vir werklike groot Afrikanergeeste, soos NP van Wyk Louw, uitspreek nie.

“Beïnvloeding deur ander tale is die eerste teken van die aanslag op trekgemeenskappe se taal” (94). Dit is wat gebeur wanneer Afrikaners immigreer. Byvoorbeeld, in Engelstalige lande word Afrikaners se moedertaal binne enkele geslagte deur Engels verswelg. Maar Afrikaanssprekendes wat in Suid-Afrika aanbly, kan hulle moedertaal suksesvol teen sodanige verswelging verskans deur Afrikaans so suiwer moontlik te gebruik en veral Kaaps te bestry in soverre dit Engels is. Diegene wat emigreer, redeneer: “Oorlewing is belangriker as identiteit” (94). Afrikaners wat verkies om in Suid-Afrika te bly woon, behoort sowel oorlewing as die behoud van hulle identiteit/kultuur na te jaag. Een van die (onfeilbare) maniere om dit te doen, is selfbeskikking, verkieslik in ‘n eie etniese tuisland.

Van Rensburg se politieke transformasie blyk duidelik uit die volgende: “Afrikaans was die sleutelwoord om die Afrikanerdom se geïdealiseerde en verlore glorie [na die Anglo-Boere-oorlog] te herstel [veral van 1948 af]. Hierdie ywer het ekstreme afmetings aangeneem. Daar kon moeilik van nasionalisme gepraat word sonder om ook van Afrikaans te praat. Die gevolg daarvan? ‘n Merk wat nie maklik uitgewis word nie” (128). “Van die begin van daardie [20ste] eeu af het nasionalisme groot aantrekkingskrag vir Afrikaanssprekendes [eerder: Afrikaners] gehad, en die nasionale gedagte het Afrikaans op sy beurt vir hom toegeëien. In die tweede helfte van die twintigste eeu het dit toenemend ‘n remskoen geword. Afrikaans moes van toe af wys dat hy die taal van Suid-Afrikaners is, wat dit erns met hulle taal bedoel” (130-131). “Betrokkenheid by Afrikaans moet betrokkenheid by Suid-Afrikaners word” (130).

Hiermee word die net myns insiens te wyd gespan en die prys word te hoog. Dit is ‘n wanvoorstelling om te beweer dat Afrikaners Afrikaans as uitsluitlik die eiendom van blankes beskou het. Wat wel waar is, is dat suiwer of ordentlike Afrikaans as die kern van die Afrikanerdom beskou kan word en dat Afrikaners ongetwyfeld die leeue-aandeel in die ontwikkeling van Afrikaans gehad het. Om die plaaslike geskiedenis van vóór 1994 as fundamenteel boos voor te stel – “‘n Merk wat nie maklik uitgewis word nie” – is kenmerkend van diegene wie se pro-Afrikanergesindheid (-gees, insluitende rasionaliteit) deur transformasiepropaganda verpulp is. Kultureel is Afrikaners fundamenteel eerder Afrikaners as Suid-Afrikaners. Dit is slegs in burgerlike opsig, dus as inwoners, bv as belastingbetalers, dat Afrikaners voortgaan om Suid-Afrikaners te wees. Diegene wat die Afrikaner by voorkeur in breër kontekste, bv as Suid-Afrikaner of Afrikaan, plaas, doen dit in ‘n poging om die identiteit van die Afrikanerdom te verwater.

Hoe buitensporig Van Rensburg getransformeer is, blyk verder duidelik uit ‘n bedenklike opmerking soos die volgende: “Dit was vir die apartheidsregering baie maklik om Afrikaans as ‘n apartheidstaal te stigmatiseer” (137). “Apartheidsregering” en “apartheidstaal” is albei hoogs oordrewe, propagandistiese begrippe. Sowel die blanke regering van destyds as Afrikaans het in oorweldigend baie opsigte kenmerke en funksies wat niks met die politiek te make het nie. “Die wêreld van Afrikaans van voor 1994 het ingrypend verander. Afrikaanse taalregte het voorregte geword” (147). Van Rensburg skryf dit sonder om beswaar te opper. Afrikaans het daarvolgens net nog ‘n onverdiende voorreg van (voorheen) bevoorregte blankes geword; dus nie iets onontbeerliks wat met toewyding en opoffering daargestel is nie; asof menseregte nie taalregte insluit nie.

Hy sal nooit daartoe instem dat Kaapssprekers tereg gewys word oor hulle buitensporige en onnodige gebruik van Engels nie. “Party van die opvolgers van Afrikaans se vroeë taalaktiviste het ongelukkig die rol van ‘n waghondbrigade met vermanings van ‘moenie so skryf nie’ en ‘moenie so praat nie’ begin speel” (133). Van Rensburg verkies eerder taalanargie. Let op hierdie tipiese verligte maar dwase opmerking van Van Rensburg: “Maar hoekom moet ‘n stryd met Engels aangeknoop word? Afrikaanssprekendes ken saamleef met ander groot tale … Die tyd van regte opeis teen Engels behoort lankal verby te wees” (145). Volgens hom moet Afrikaners dus nie vir groter taalsuiwerheid en die voortbestaan van Afrikaans stry nie; dus nie taalbulle wees nie, al is “Engels goed geposisioneer … om Afrikaans te beïnvloed” (145) en selfs te verswelg.

Dít is Van Rensburg se houding terwyl hy weet dat morsige Afrikaans al hoe meer voorkom: “In Gespreksafrikaans, dwarsoor die Afrikaanse gebruikerspektrum, by alle sprekers, op alle terreine, kan Engelse invloed uitgewys word. Dit neem nog steeds toe … Engels verryk ook, bedreig nie net nie. Verryking kan waardeer word, solank taalintegriteit nie ingeboet word nie. Taalintegriteit het te make met ruimte vir die ontwikkeling van die eie. En selfvertroue om die eie taal te gebruik waar dit nodig is. En selfs om trots te wees op wat die Afrikaanse taalinstrument kan vermag. Maar so iets kan nooit afgedwing word nie!” (146). Deur ruimskoots uit Engels oor te neem, boet Kaaps (en omgangs-Afrikaans) ongetwyfeld taalintegriteit in en ontmoedig dit eie taalkreatiwiteit. Die slegte voorbeeld wat Kaapssprekers in hierdie opsig stel, word al hoe meer deur nie-Kaapssprekers, insluitende blankes, nagevolg, gevolglik word die taaltrots van Afrikaanssprekendes ondermyn.

Van Rensburg verkondig “dat al Afrikaans se variëteite gelyk is” (137). In watter sin? In die sin dat hulle almal (in meerdere of mindere mate) bestaan. Maar hulle kan nie gelyk in invloed of belangrikheid wees nie, want party het bv baie en ander het min sprekers. Wat van deurslaggewende belang is, is dat bv Kaaps nie die oorlewing van suiwer of ordentlike Afrikaans in dieselfde mate as Standaardafrikaans kan verseker nie. Eintlik kan die brouseltaal Kaaps eerbare Afrikaans glad nie in sy stryd om naas Engels te oorleef, help nie, juis omdat Kaaps reeds eeue lank Engelsbesoedel is en al hoe meer só word. Van Rensburg skryf dat Khoi-Afrikaans, wat hy uitermate vertroetel, “steeds deel van Kaaps” is (17). Daarom sal hy Kaaps nie verwerp nie; selfs nie bloot in die groot mate wat Kaaps Engels is nie. Hieroor en om talle ander redes, wat ek hier bo probeer aantoon het, is dit my oortuiging dat Afrikaans deur die publikasie van hierdie boek eerder benadeel as bevoordeel word. Dít is allermins ‘n gunstige getuigskrif vir ‘n Afrikaanstaalkundige.

Suidpunt: Volkstaat of outonomie alleen kan nie kunswerke lewer

Geagte mev. Elma Potgieter (en ander vriende van die volk),

Ek het u brief van 9 deser gelees, en het skielik onthou ek het nog ‘n hoender in die oond: “Wirtschaftsgeschichte der Republik Venedig” moet nog vir die Afrikaanse Wikipedia vertaal word. U het heeltemal gelyk: sonder die ekonomie en outonomie kan geen groot kuns onder ‘n volk seker gedy nie. Daarvan is Venesië beslis ‘n sprekende voorbeeld. Maar…

Kuns in ‘n tyd van vrede?

U, mev. Potgieter, wat onder meer in Frans geskool is, sal moontlik goed bekend wees met twee name: Albert Camus en Antoine de Saint-Exupéry.

Nie dat ek laasgenoemde se kinderlike, naïewe, onskuldige, reinehart Le petit prince (Die klein prinsie, 1943) veel lesenswaardig vind nie. As kind het die besige intrige van die Afrikaans-oorgeklankte Japannese animasieprent (星の王子さま プチ・プランス) my véél meer geboei. Ja, daardie prinsie met die lang vrolike wimpers soos Hannon Bothma s’n.

Behalwe as mens miskien onthou die eensame “Goue Seun” is die Jungiaanse argetipe genaamd “das göttliche Kind”, of “Kindgott”/”Heldenkind” of puer aeternus (ewige seun) wat as versoener moet optree tussen die bewuste en onbewuste (en moontlik ook gebruik word as metafoor in Thijs Nel se ‘n Annerster soort (1997)), en as die dartelende skadu moet dien van die “Wyse ou man” (senex). Nie dat ek enigiets van bogenoemde gerieflike literêre indeling (onder die dekmantel van dieptesielkunde) vir een oomblik glo nie. Wat my eerder dronkslaan, is: hoe op dees aarde het hierdie boekie, met sulke vaal prentjies, in die éérste plek so ‘n groot aanhang, of eerder kultus, verdien? En waarom is die boek so belangrik soos die Bybel? En in meer as 300 tale en dialekte vertaal? In Afrikaans sommer twéé maal, as boek deur André P. Brink en vir ‘n teaterproduksie deur Naomi Morgan? En, jou wragtie, daar sit hy ook op die marmertroon in die onsterflike Latyn! Regulus! Die hoogste eer wat ‘n boek nog te beurt kon val!

Camus se boekies, L’étranger (sedert 1966 beskikbaar as Die buitestaander) en La peste (ook sedert 2012 beskikbaar as Die pes), wat hom seker die Nobelprys besorg het, moet mens weliswaar van voor af deurwerk. Dis absurd. Wat die boeke se meriete is, weet ek glad nie. Of:

Die nobelprys het lankal ontaard in ‘n “noddy badge” vir diegene wat die eenwêreldorde se saak bevorder. – Rooikop, Disqus-forum, “PRAAG: Nadine Gordimer oorlede”

Maar die feit bly staan: hierdie twee Franssprekende here se werke is geskryf in ‘n tyd van beroering. Die Tweede Wêreldoorlog. Waarin mense seker ook om oorlewing moes baklei? Kyk mens na die betrokke werke, lyk dit glad nie of volkstrots, nasietrots of volkstaat [met ‘n kleinletter] die skrywers enigsins besiel het nie. Was dit bloot ‘n blinde gelukskoot?

Of dalk was die oorlog nodig om mense tot lewensbesinning te dwing. As dít die hoofmaatstaf van literêre sukses is, ly die Afrikaner daaraan beslis geen gebrek nie. Daarvoor het ons mos ‘n vyandige staat wat in ons nek blaas, soos u skryf.

Skrywersgees: Selfbeskikking of bloot selfstigting?

Ek sal aanneem met die woord selfbeskikking in u brief word eintlik die wens uitgespreek: “Volkstaat”. Want, soos my e-WAT “selfbeskikking” omskryf:

Beskikking van ‘n individu om sy of haar eie lot te bepaal, en i.d. geval van ‘n volk, kultuurgroep, of dergelike, om ‘n eie vorm van regering of staatsbestel wat onafhanklik van andere is, te kies.

Aangesien ek nie weet hoe op aarde mens twee stelle wette in een land kan hê nie (behalwe dat die vorige bestel ‘n siviele (blanke) wet vir Suid-Afrika en ‘n tradisionele (nieblanke) wet vir die tuislande gehad het), beteken dit net een ding: ‘n afsonderlike land. Of, ‘n “staat” binne ‘n staat.

Nou goed, gestel die Reset-knoppie is gedruk. Almal, wat so lank PRAAG lees, kry uiteindelik die Volkstaat op ‘n skinkbord waarop dekades lank gehoop is. Onder luide toejuiging. Die VN het onverwags ingestem. Dit is ‘n feit soos Suid-Soedan. Azanië, onder leiding van ‘n kommunis, ontken die Volkstaat se bestaan; die ander SAOG-lande hou hulle vir eers neutraal. Die eerste monument is reeds onthul; 2.000 spierwit, lelieblanke duiwe (simbolies, of uit pure kangeit?) is losgelaat; die volkspele, bakkiesdraai en tiekiedraai was ‘n reusesukses. Die melktert-uitloting ook. Vir die eerste keer in jare praat Afrikaners, soos die Franse, slégs in hul moedertaal op CNN [o, die addergeslag sal daar beslis wees, hoor!], wat die nuuskanaal teësinnig dwing om onderskrifte te gee. Die Saterdagaand eindig met Steve en die Volkslied.  En vuurwerke. Meer as by die 4th of July.

Beloftes word net mooi die volgende Sondagoggend plegtig, opnuut voor God gemaak, en Maandagoggend in elke volkskoerant verbatim gepubliseer.

Net om 70 tot 100 jaar later deur die goddelose agterkleinkinders verwerp te word. In dieselfde gees as die ontmitologiserende, versetlike, modernistiese ‘Simbool’ in Een-en-twintig-plus (2000-herdruk, p. 44), met die uiters ironiese doodsteek-einde:

Skielik het ‘n siddering en ‘n gemompel deur die skare gegaan. Want die rooi bloed wat uit die sterwende man [*Louis] vloei, verander tot ‘n kragtig-bewegende massa wat opdraand in plaas van na holtes toe peil.  En terwyl hulle in verstomming staar, sien hulle dit is ‘n stroom rooi miere wat reguit na die [*onoorwinlike] bergkrans vloei [*wat Louis probeer oorwin het, maar hom te pletter geval het in sy poging]. Die lang tou bloedrooi miere het teen die krans opgesnel, hoër en hoër, hoër as wat Louis ooit gewees het.

[…]

“‘n Wonderwerk!” het hulle uitgeroep […] en die dorp ingestorm om ‘n beeld van die wonderbaarlike mier te gaan boetseer en daarvoor neer te val en hulle hoofde in stof te beuk.

[…]

Die jong vrou het alleen agtergebly om oor haar [*man se] lyk te treur. Dit was so swaar op haar buik en later so koud dat haar kind gebore is met ‘n krom rug en veragting vir die god van vergulde klei in die middel van die markplek.

Veel later het ‘n seun van die dorp die bergkruin op ‘n maklike ompad bereik terwyl hy na afgedwaalde bokke soek.

Wat, op hierdie aardbodem, kan die lesers aan my verpand, wat my die versekering sal gee dat ‘n volk en sy koerante, skrywers, professore, sy kerke, nuwe land of te nie, nie wéér sal ontaard nie?

— Nie wéér die “oues” (pioniers) sal uitwerk wat hul vir ‘n aristokratiese ideaal teen bloedmin geld afgesloof het nie? Vir wat? Vir bedorwe brokkies! Aanskou die twee minnaars (die een ‘n erfdogter) wat behaaglik woel in die skuim en in ‘n oomblik van passie snak in die kwistige, klewerige porseleinbad vol sjampanje. Besef sy daardie kósbare nektar van die gode is deur die eeue heen met soveel sorg verbou, gebrou en voorberei in die sweet van haar voorvaders se aanskyn in die nuwe beloofde land? Verbeel ek my, of kry die einste groepie fiere ooms op die verbleikte badkamerportrette ‘n effense droë, pruimsuur trek om die mond en ‘n priemende, nors blik na benede? Daardie gesteun [‘n skuldbelydenis?] wat hier reg onder hul skerp adelaarsneuse opklink: “Hmmmm. Dit was ‘n goeie oesjaar, Oupa, maar nou ja – ék verdien hierdie bederf. (lag) Haai, Johan, jy is nou stout!”

— Nie wéér aan massaverbruik en “luukshede” uitverkoop sal word nie?

— Nie wéér ‘n weghol-modernisering en vervreemding meemaak nie; waarvan selfs ‘n afgeleë plekkie in Friesland slagoffer geword het nie? (Met vriendelike verwysing na Hoe God verdween uit Jorwerd). Modernisme het onvermydelik geword in ‘n era van beweging: my kontrak met Singapoer is veel belangriker as die jaarlikse tradisionele Kerkbasaar en Stammtisch. Jammer, maar laasgenoemde twee is ‘n remblok vir my sukses.

— Nie wéér ‘n NARUK, SUKOVS, KRUIK en TRUK sal hê wat van inmengery en dom-soos-grond-kritici beskuldig word [met verwysing na “Afrikaanse toneel – hoeksteen of grafsteen?”], met die aanvanklike kurkproppe en hande wat klap tydens hul ondergang in die vroeë 1990’s…(asook die onbevange optimisme oor die potensiaal van die “vrye mark” wat die opvoerings by kunstefeeste sou bied)… en dan die geween met lang trane oor staatsubsidies en ‘n teaterbystandsfonds wat daar skielik nie meer is nie?

— Nie wéér sensuur sal hê wat skrywers “inhibeer” (maar soos stout peuters tog die grense laat toets), net om tydens die afskaffing alle “inhibisies” te verloor, soos ‘n adolessent wat pas die huis verlaat het nie?

— Nie wéér volksorganisasies soos paddastoele sal laat oppop waar die fondse mildelik om persoonlike gewin en vir die grap geskep word nie? Is prokureurskoste immers nie so duur dat mens maar liefs die oortreder “laat gaan” met ‘n goue ontslagpremie nie? Wat tog van die BEELD van ons organisasie? Dis in LANDSBELANG! Die hele wêreld is op ons gefokus. Die geldkrane wat binne sekondes sal toedraai as hierdie ongerymdhede op die lappe sou kom? Duisende is op die spel! Die werkverliese! My strandhuisie ter waarde van 300 Krugermunte (fyngoud)! Aai, die kompromieë! Ons smeer maar liewer weer toe. Ons plak maar toe, en kyk vorentoe, of anderpad.

— Nie wéér “markgerigte” universiteite sal kry wat soek vir die grootste gemene deler (seks! ras! klas!) om met die studente oor te gesels nie?

Gaan ons ‘n demokratiese monargie kry, omdat daar te veel op kortsigtige politici in die verlede vertrou is? Wel, verdomp, daar’s Swede! Dis ‘n demokratiese monargie, en kyk hoe lyk dit! ‘n Tweet van Dr. Roodt op 11 November 2018:

En wat het/kan/sal verhoed dat daardie 3 groepe NIE óók almal (reeds) verrot word/is nie? Die geld wat opdroog? Fokus nie op die proses nie, liewe leser, maar fokus op die eindtoestand. As ek dit dan op marmer moet uitkap:

Facilis descensus Averno. [Die afdraand hel toe is maklik.]

Homo homini lupus est. [Die mens is ‘n wolf vir sy medemens.]

Deficit omne quod nasciture [Alles wat gebore word, vergaan.]

Verskoon my goedkoop sinisme, maar, ek het seker rede:

  • gegewe die tydperk (waar alles toegemaak het, die volgende dag verdwyn het, verval het, gatkruipers tydens Apartheid wat ‘om den brode’ nou hul huik na die wind begin hang het),
  • maar ook die plattelandse heimat waarin ek grootgeword het (waar iets gebore word uit die ingewing van die oomblik; vir 3 maande tot maksimaal 3 jaar hou, voordat die dorpenaars daarmee verveeld raak en gou-gou striemend “gebonde” voel in die modernistiese tydperk van ein Leben immer in Bewegung)?

Dit is daardie natuur van agteruitgang en eendagsvlieë (Beëlsebub se onderdane) waarteen die mens permanent moet stry. Aanhou met aanhou.

Is ek teen ‘n Volkstaat? Hoegenaamd nie. As dit sou beteken Afrikaansonderrig sal nie langer so chaoties wees, om van bakboord na stuurboord rondgeneuk te word deur akademici en onderwysers en taalpraktisyns wat sedert 1924 nie van hul alie af weet nie – (soos ek geskryf het by my ander artikel, ‘Afrikaansonderrig sonder ‘n doel’,  ) – dan het u my volkome steun. Want weet u, ‘n mens raak nogal moeg om met elke nuwe uitgawe deur dié en daai “gesaghebbende instansie” verkul te word. Dis alles een moerse blufspul en doolhof. Jy gee later boedel oor. ‘n Mens kan sê wat jy wil – maar tweeduisend jaar se vasgelegde grammatikareëls van Latyn kan gelukkig nie meer aan gekarring word nie. Gaan dit by Afrikaans ook nog twee millennia duur?

Maar ‘n nuwe oop stuk grond, waarop soveel lugkastele al gebou is, die een mooier as die ander, beteken ongelukkig nie noodwendig dit is permanent smetvry en onkruidvry nie. In Desembermaande is daar vir my niks so lelik in die windverwaaide Overberg soos die borriegeel blommetjies van die skaapslaai (Hypochaeris radicata) wat op byna elke erf kniehoogte bol in die blom in die wind wuif nie. Dis die enigste Europese erfenis wat Nederland maar vir homself kon gehou het. Die woonerwe wat nie deurtrek is van hulle nie, val onmiddellik op: dit lyk sommer netjies. Elke oggend se moeite met die tuinvurkie beloon nogal ryklik. Maar moenie glo nie: val die eerste water – daar sit hy weer, die lang verborge ou onkruidsaad het weer ontkiem en begin kop uitsteek. En die Sisifusarbeid word hervat.

En dit is wat my pla: presies hóé raak mens van daardie menslike onkruid in jou midde ontslae as hulle eers wortelgeskiet het en jou volk van voor af begin vervuil? En die volk dit nie eens meer, soos met die skaapslaai, kan rááksien nie? As mens dit 50 jaar gelede, tydens die hoogbloei van Apartheid, nie eens kon regkry om die kommunisme en kultuurmarxisme op eie bodem uit te roei nie? ‘n Mens is nie ‘n perdeblom wat jy maklik wortel en tak kan uitruk en in ‘n swartsak kan prop nie. Doen jy iets daaraan: POLISIESTAAT! GESTAPO! Das ist der Anfang vom Ende! Verdraagsaamheid, mense! Verdraagsaamheid, asseblief… (Maak hartjiesimbool met albei hande en deel op Instagram).

Ek herinner my goed wat in Switserland gebeur het in Omsingel die laer van die heiliges (1973). Die aanval kom dikwels nie van buite nie. Nee, dit gaan mos maar altyd so. Die benerige hand van morele verval moet mos eers uit die kis in die kelderverdieping klim en die houttrap bestyg – voordat die verdwaasde Afrikaanse skrywers doodbenoud onder die dekades se stof en spinnerakke op die skimmelrusbank wakkerskrik. Die sketterende televisie is nou die ene sneeuvlokkies. Saam met die simfonie van swiepende vlermuise wat alomheen ‘n crescendo bereik: maar die doodsklok het ongelukkig lankal reeds geghong. Hoor hulle ‘n gekrap aan die deur? Dis die einde… Die laaste skadu’s het gewyk: dit is nag!

Gaan ons dan maar opeens weer die Reset-knoppie moet druk?

Dit sou seker natuurlik alles vermy kon gewees het, soos te sien in Ludi die vampier [die simbool van beskawingsverval] in Die Werwölfe: Roman (2009), wat permanent op sy hoede moet bly vir die Kerk in die 19de eeu, wat ‘n hele argief oor hom en sy soort het (S. 190):

Ludovico sprang zurück in die schützenden Schatten, hüllte sich in sie. Seine Feinde wussten um seine Natur, ihre Archive waren alt, und sie hatten ihn und seinesgleichen lange studiert und dabei ihre eigenen Methoden der Jagd entwickelt.

Maar dan weer: heksejagte het geen wolkekrabbers gebou nie. Geen aks se ontwikkeling self tot stand gebring nie. Want om te verweer is nie skepping nie. Betonteëls wat oop in die vrye natuur lê word gou oortrek met dooie mos. Weer: verweer is nie skepping en vernuwing nie. Staande water word vol alge en ‘n teelaarde vir lastige muskiete in die hoogsomer.

Maar skepping en vernuwing bied wel verweer teen verweer!  Wéérstand.

[*Met verwysing na Beethoven se laaste “onmenslike jare”]: Daarvoor moet enkele lewes onder ons ook groot gelewe word, met die moed om ‘n uiterste eerlikheid teenoor die eise van hul eie ontwikkeling te handhaaf en met ‘n innerlike eensaamheid wat hulle self gekies het omdat hulle vry moet bly binne ‘n gemeenskap wat klein-burgerlik is soos dié van ‘n dorpie.

[…]

Maar daar is ook die enkele lewes wat getrou na hul eie innerlike wet geleef word (Beethoven, Milton), waar die mens sterk genoeg is om sy uitverkore pad soos ‘n gewapende man deur die menigte te loop. (“Die idee van Groot Kuns, woorde vir enkeles”, Lojale verset, p. 100 &105)

Daar is ook die ou alchemistiese spreekwoord wat lui:

Quod natura relinquit imperfectum, Ars perfecit. [Wat die natuur onvolmaak agterlaat, vervolmaak die kuns; wat die natuur onvoltooid laat, voleindig die kuns; waaraan die natuur tekortskiet, vervolmaak die kuns.]

So, wat sal dit wees: Blut und Boden, ‘n plekkie onder die son, of Per aspera ad astra?

Ek dink ek kies (met omsigtigheid) laasgenoemde: die sterre is ver en hoog genoeg. Want ek is doodseker daarvan ons voorgangers het ook nie op hulle laat wag tot onafhanklikheid eendag aangebreek het, voordat hulle begin skryf het nie. Die natuur, die toestande, die politiek was miskien nie ryp nie, maar hulle vermoëns was ryp. Tot tyd en wyl ons , spreekwoordelik, vindingryk die parkie se swaaie, fietse, rolskaatse en klimrame afbreek om daarmee ‘n trap-helikopter te bou – soos ek nog ‘n ontbytpap-advertensie uit die 90’s goed kan onthou – kan ons seker darem al begin waag met die vingeroefeninge, of penneproewe? Die eerste raket afvuur as proeflopie? ‘n Noodfakkel vir ander om oor verwonderd te staan?

Dus, om my Grieks in Afrikaans oor te sit: Dis maklik om met groot ophef beloftes te maak wat nie gehou kan word nie. ‘n Akker grond gaan nie noodwendig die letterkunde beïnvloed nie, nie as jou gesindheid nie nou al aan geskaaf word nie. “Eendag” gaan miskien nooit aanbreek nie, of dalk moet jou gesindheid eers verander voor die “eendag” kom. Goed begonne is half gewonne in ‘n nuwe staat, maar dit gaan beslis nie so bly nie – paraatheid is daarom van uiterste belang. Maar ons kan nie “dan eers” wag om iets aan die saak te wil doen nie. Dieselfde slenters wat in Suid-Afrika sedert Apartheid of vroeër daar was, sal hom weer herhaal. Die geskiedenis moet nou al ingedril word, die kunste nou al herontdek word. Want die lesers van PRAAG sal nie uit hul grafte die toekomstige geslagte kan waarsku nie. Ons kan nie “dan eers” wag om te begin skryf nie. Ons kan ook nie die toekomstige geslagte van slapgatgeit beskuldig waartoe ons self bygedra het nie.

Verder: verdediging is nie dieselfde as skepping en vernuwing nie (want daar is geen groei nie, dis ‘n reaksionêre keer, keer, keer, walgooi, vlammedoodslaan), maar skepping kan wel verdedigend inwerk (en dis boonop AKTIEF, dit vat voor, kyk net hoe háát die wêreld gentrifikasie en stadsvernuwing: Berlyn is vol nydige graffiti, New York ook; want dié haters wéét hulle is aan die verloorkant. Spuitverf en sjablone is hul enigste oorblywende wapen.). Ons moet nou al iets aan die saak doen.  Ons werk met ons voorpote, ons staan nie op ons agterpote nie.

Of, sal ons ten minste aanwysings los vir die volgende geslag? Hier volg een.

Ex nihilo nihil fit: philosophia non in verbis, sed in rebus est

Van niks kom niks: die wysbegeerte berus nie op woorde nie, maar dade.

Volgens Rob Antonissen in Spitsberaad (1966: 3-4) onderskei Van Wyk Louw vier moontlikhede in sy Vernuwing in die prosa, Grepe uit ons Afrikaanse ervaring:

“deur die aanpak van nuwe temas, deur die opkoms van ‘n nuwe woordgebruik; deur nuwe maniere van bou; d.w.s. ‘n nuwe volgorde in die aanbied van feite; deur die koms van ‘n nuwe wêreldbeskouing van waaruit die werk geskrywe word” (73).

Laasgenoemde was nog altyd die probleem.

Die skrywers, die huidige literatore, die huidige establishment, en selfs die vloekende CinemaSins, is ook gewoond om na die volgende formule te kyk (drama/prosa). Wees gewaarsku, ek gaan plek-plek oordryf.

Die lesers kan hul stories solank lees en begin afmerk:

  1. Is daar voldoende karakterisering? D.w.s. is daar bv. ‘n INTJ wat ‘n ENFP uittrap, of, word daar liewers wegbeweeg van die gemaklike, byna stereotipe sestien Myers-Briggs-tipes na ‘n veelkantiger persoon? Kom die karakters tot nuwe insigte? Het elke karakter werklik nut, kom elkeen tot sy eie reg, of is hulle oorbodig, net daar vir die versiering, as voetbankie, pro dramatis forma? Die groot vraag: “waarom moet ons omgee vir jou karakters?” Het jou karakters ten minste ‘n gemiddelde IK van 100, en lyk dit darem so? (Nee, werklik!)
  2. Is daar ontwikkeling in die verhaal?
  3. Is daar werklik sprake van ‘n storie?
  4. Volg die verhaalgebeure mekaar logies of waarskynlik op?
  5. Is die gebeure Suid-Afrikaans? (bonuspunt)
  6. Is dit moontlik gebou op ‘n egte Suid-Afrikaanse gebeurtenis as verwysingspunt? (bonuspunt)
  7. Word daar in medias res begin, of in ultimas res, post rem, of ab ovo? ( https://nl.wikipedia.org/wiki/Narratologie ). Gewoonlik verkies mense deesdae om “in die middel van sake te begin”.
  8. Word sekere aspekte in die verhaal herhaal, en is dit nodig? Versterk dit iets?
  9. Is die taalgebruik en dialoog “natuurlik” en getrou aan die karakters [dit wil sê, is elke tweede woord Engels, 7de Laan-styl? Is dit 3 tot 8 woorde per spreekbeurt? Persoonlik hoop ek met dankbaarheid die Roodts skryf ‘n boek in Afrifrans: wat die resultaat sou wees indien die Franse tog die Kaap verower het. Blye dag. ‘n Mens kan actually net just as much Engels handle in ‘n novel, you know. ]
  10. Word daar met die “fisiese” en “tipografiese” bou of aanbiedingsvorm gespeel? [In die drama kan jy “onsigbare” skeidings tussen jou en die gehoor oprig, afbreek, ens. – dramakonvensies soos ‘n spel binne ‘n spel, iemand wat namens die gehoor aan die karakters op die verhoog vrae vra, ‘n verhaal wat weer aansluit by die begin, of soos ‘n spiraal uitkring, ens. ens. ]
  11. Word die aanbieding manipuleer [vooruitskouings, terugskouing; ag, waar is Gérard Genette tog nou…]
  12. Is daar miskien ‘n gemarginaliseerde wat êrens onder ‘n klip soos ‘n krap met oogsteeltjies uitloer? (bonuspunt)
  13. Word ‘n harmonieuse multikulturele samelewing uitgebeeld? (bonuspunt).
  14. Word daar sou nou en dan bietjie “maatskaplike verantwoordelikheid” of “sosiale kwessies” aangeroer? Net bolangs… net om te wys jy gee om? Net om die puntekaart vol te maak? Kan jy sake “oop”-skryf? Eerder, oopvlek? Vir die sensasie, my skat. Om te skok – go tiger!
  15. Is daar ten minste 25 verskillende verhaalintriges in een storie? Dit wil sê, nie een verhaaltjie wat ‘n uur lank aanhou voor die puntjie by die paaltjie kom nie, maar verskillende storiebewegings in een storie? Die gemiddelde sepie is 4 tot 5 verhaalintriges per aand. Interessant met hoe min die verstand tevrede kan wees – gegewe hoeveel vriende, kontakte, kassiere, banktellers, petroljoggies, bedelaars, ens. ons daagliks mee te doen kry!
  16. Verander die toneel/stel (‘set’) op byna elke blad? [Ons moet die storie darem aan die beweeg hou]. Soos ‘n kamera wat aanhou rol, en rol, en rol…
  17. Is daar die naelbytoomblik of swanger stilte voor die volgende hoofstuk/toneel?
  18. Is daar iets wat die verhaal vorentoe stu? Dalk die soeke na waarheid? Konflik? Veg of vlug? Dalk ‘n skim wat in die agtergrond die toutjies trek?
  19. Is daar nie dalk méér dooie hout wat weggesnoei kan word nie? [sentimentaliteit, deelwoorde, boekwoorde, adolessente woorde, retoriek (soos wanneer mense oor ‘n buitjie reën stry wat niks met die verhaal se intrige te doen het nie), onbesuisde beeldspraak, sier- en modeadjektiewe]
  20. Kan daar beter, direkter en presieser segging gebruik word?
  21. Watter foute word gemaak? Anachronismes? Foutiewe tegniese inligting? Die gang en dialoog van die verhaal wat bots met ander tonele? Weersprekings? Teenstrydighede? Karakters wat te veel uitleg gee? Karakters wat te skielik verander, onverklaarbaar vreemd, buite hul aard optree? Is daar ‘n gewillige roepvee wat koppies knik op alles wat die hoofkarakter sê – indien wel, slag hulle. Genadeloos. Kan die leser, kyker, luisteraar te duidelik sien die skrywer is besig om ‘n kitsoplossing te bedink om homself nie “vas te skryf” teen ‘n onoorkomelike probleem wat hyself geskep het nie?
  22. Maar as jy oor iets bekends wil skryf, haal die onbekende daaruit. Kyk met ‘n nuwe perspektief, of belig ‘n feit veel sterker wat nog heeltyd oor die hoof gesien is. Antonissen wys na Brink se Caesar (1963): Brink het eintlik niks nuuts ter tafel gebring of belig nie, en as hy het, het hy dit nie na behore ontgin nie.
  23. Is jou teks ingesteld op toeganklikheid (deur die kind verbeeldingloos op sy naam te noem), of ontoeganklikheid (simbolisme, surrealisme) – of beide?
  24. Moenie jou werk vir die leser interpreteer of omskryf nie, wees subtiel. [Nou dit is deksels moeilik! As jy sou skryf, sit jy met ‘n oningeligte publiek. En dikwels weet jy nie wanneer om eksplisiet te wees, en wanneer nie. En of die leser ‘n verband sal insien qua gebeurtenis X op bladsy 30 wat aansluit by bls. 57, 80 en 121 nie. Gewoonlik sou ek voorstel dat ‘n paar intellektuele karakters dan ‘n gesprek voer oor ‘n saak, mits dit pas binne die verhaal self. Of, gooi ‘n kodewoord in wat Pawlof se ou honde sal laat kwyl. As jy dit nie doen nie, weet die publiek en proffies nie waarna om te kyk nie. Andersins: skryf ‘n handboekie en verkoop teen 50c ekstra. Aan die ander kant: as die Amerikaanse televisiereekse ‘n hele mediese woordeboek na die kyker se kant toe spoeg soos waatlemoenpitte, kla nie eens die bure se honde daaroor nie. Gaan dus jou gang. Afrikaans is bestem vir hoër dinge.]
  25. Ten laaste is daar ook iets soos stylgetrouheid. Maar dit is ‘n uitvoerige onderwerp vir later.

Al bogenoemde reëls is gemaak om gebreek, te negeer, te regeer, en mee geëksperimenteer te word.

Eksperimentering is noodsaaklik binne al die kuns, selfs selfoonontwerpe: dit is wat Nokia die gewildste selfoonreeks gemaak het in die vroeë 2000’s. Dit is ‘n sonde om daardie deel van die geskiedenis te vergeet. Ek dank Nokia vir die klassieke en afgewerkte 6600, 6670, die 7200, die 7210, die 7260, 7270, 7600, die 7610, die 7700 en 7710, die 3108, die 3128, N-Gage, selfs daardie grillerige 3660, die strandstoelfoon 2650, en natuurlik die onvergéétlike versamelaarsitem, die gesogte 8110 (Matrix-foon) en sommer die hele 8-reeks. Die N-reeks was na my sin te styf, te formeel, te grys, te saaklik. Selfs al gebruik ek tans ‘n nederige Asha 210, en al het ek as tiener ‘n 5210 gehad, was die opwinding daar wanneer jy Nokia se katalogus in die jaar 2003 tot 2006 deurgeblaai het. Sedert die monolitiese iPhone eers opgedaag het, is daar net geen nuwe styl meer nie en die meeste slimfone LYK ALMAL PRESIES DIESELFDE! Wáár ís óns índívídúálítéít héén?  Wat word van hierdie wêreld?!

Dieselfde eentonigheid ondervind ek in die Afrikaanse letterkunde ook.

Maar, vorm kort ook inhoud, so hier is die laaste vereiste:

  1. is daar die geheime Faktor X? Die geheimsinnigheid, die mistiek, wat mense lok?

Wat is die geheime Faktor X?

Juis waaraan byna elke liewe Afrikaanse storie tot sover ontbreek, mev. Potgieter en liewe lesers. Tot my spyt. En geen oorlog, geen nuwe land, geen beloofde land, geen vrede, geen massakultuur kan vir hierdie onkunde as rede voorgehou word nie. Selfs die literatore wat die skrywersbaadjie aantrek wys hul gebrek hiermee. CinemaSins weet nie eens wat dit is nie.

Die werklike onderbou: DIE FILOSOFIE(Ë).  Die ‘wêreldbeskouing’ volgens N.P. van Wyk Louw.

Dit is die gebrek daaraan waarom die meeste Afrikaanse boeke op gelyke voet is met Paw Patrol. Tog te ougat, en ek sien klaar met trane in my oë uit na Mighty Pups op DVD, maar ons soek méér om te vergoed vir die diepte wat ons misloop. Kom die volgende episode, voel ons maar weer so: tevrede, maar ook nie heeltemal nie. (Interessant hoe die sielkunde met vermaak en die kuns werk. Dit berus op dieselfde beginsel as die blinde vertroue dat dieselfde tandarts wat herhaaldelik jou tande opneuk, dit weer sal regmaak. Jy gaan maar elke keer terug. En betaal maar weer).

Dr. Dan Roodt skryf in sy huldeblyk opgedra aan Chris Barnard (29 Desember 2015):

Hoewel ek baie lief vir Afrikaans is, het ek helaas nie ‘n besondere hoë dunk van Afrikaanse skrywers nie. Daar is of was ‘n paar goeies, waaronder Chris Barnard. Meermale is die Afrikaanse skrywer egter goed, malgré lui, of ten spyte van homself soos die Franse sê. Chris Barnard was so ‘n skrywer. Soos genoem, het hy ‘n tydjie saam met sy eerste vrou  in Parys deurgebring en had ‘n skoot weg van die eksistensialisme. Maar anders as sy Franse tydgenote, was hy geen groot intellektueel wat oor sy werk kon teoretiseer of filosofeer nie. Wat sy romans soos Mahala, Boendoe en die kortverhaalbundel Duiwel-in-die-bos interessant maak, is juis dat hy intuïtief en nie werklik intellektueel of ideologies te werk gaan nie. [Vetdruk my beklemtoning]

En daarmee het Roodt uiteindelik die hele flater van die Afrikaanse kuns en kunskritici (van literatore tot rolprentresensente) opnuut uitgelig.

Dink gou aan The Matrix (1999), wat maar as één klassieke Amerikaanse film beskou word.

Sonder daardie milleniumangs, sonder daardie Gnostisisme, sonder daardie New Age Zen-Boeddhis-Christelike (Oos-Wes) sinkretisme, sonder die Griekse mitologie, sonder Plato se grotbewoners in Die staat (Politeia), sonder Kierkegaard en Descartes, sonder Taoïsme, sonder daardie afwagting van die Maitreya wat teen die Millenniumwending in die Tyd van die Waterdraer sou kom, sonder die afsku en wantroue van die 1990’s in die Amerikaanse staat/regering (wat reeds met die grootste leedvermaak opgeblaas word in Independence Day (1996)), sonder die film noir, sonder die-sterfling-wat-‘n-god-word (gelukkig geen antiheld hier nie! J’en ai vraiment marre.), sonder Simulacres et Simulation van Jean Baudrillard, sonder Carl Jung, sonder die eksistensialisme (en die buitestaander), sonder die esoterika oorgetrek met ‘n Postindustrial cyberpunkbaadjie, sonder die smeulende Schwarze Szene-subkultuur, sonder die gatskop Kung Fu-films van die 1980’s,  sou ons nie daardie fliek gehad het nie. O, en sonder Ghost in the shell (攻殻機動隊) sommer hoegenaamd glad nie. Daar is seker maklik nog tien, twintig, vyftig ander filosofieë en intertekstuele verwysings daarin vervat. Alles is egter mooi verbloem.[Dit is die verbloeming en subtiliteit van die filosofie wat ongelukkig by Moltrein (2004), so lief soos ek daardie boek het, dikwels ontbreek.]

En tog, sonder die skop-skiet-en-HARD-donder, klassiek-rock-club-electrotrans-fusionmusiek, die oe-en-a! van “bullet time”, en die strokiesprentstylhelde (en -klere!) sou die koek-met-vyftig-lae nie verkoop nie. Maar sonder die filosofieë kan die The Matrix ook nie bestaan nie.

Ons kry dus ‘n ewewig tussen die lae en die hogere: iets om die lae drange te bevredig (“ja, vat so, en so, en so!”), iets vir die ingeligtes en gesofistikeerdes.

Maar waar kry mens hierdie speelklei? Hierdie filosofie? Behalwe miskien in ou kantaantekeninge in Boeredagboeke en Familiebybels? En miskien die klein lysie outeurs by ‘Leon Lemmer oor die Afrikaanse wysbegeerte‘ …

Setzen sie die Energie frei!

Wat dink u, mev. Potgieter, as die hele Europa (ook die Bibliotheca Apostolica Vaticana, Российская государственная библиотека, storia della fantascienza italiana, science-fiction et fantastique au Québec , ens.) se skatkamerdeure eendag vir ons, die Afrikaner/Boere, oopswaai?

Daardie ééndag is vandag, kyk maar gerus by archive.org en elders, maar dis die verstand hierbo waar die draadjie nog bietjie tzz-tzz. As Westerse (bloed)erfgename is ons almal op daardie skathuise geregtig, durf ek sê. Dis ‘n skánde dat ons die rug op ons erfenis gedraai het.

Al wat tussen ons en daardie skathuis vol inligting staan – is die sleutel en die wil.

U, mev. Potgieter, het reeds ‘n handvol glinsterende goue sleutels wat klingel, waarvoor menige komplotte sal smee, staatspresidente sal vermoor, volke sal uitwis, walvisse oor die kole sal braai met kruienaeltjies, en soos rasende, losgebreekte diere roomyswaentjies op hul kop sal keer: die Franse, Duitse, Engelse, Afrikaanse en Nederlandse taal.

Kan ‘n hutspot wat brou met volksvreemde filosofie en kunsstroming alleen die Afrikaanse letterkunde red?

Nee, maar dit het dalk dieselfde vernuwende doelwitte as die Volkstaat-idee.

Leon Lemmer: Horisontale Nêrensmense en vertikale Êrensmense

In Suid-Afrika is leesstof feitlik uitsluitlik in twee tale, Engels en Afrikaans, beskikbaar. Die gebruik van Afrikaans neem af. Engels word al hoe meer gebruik, onder meer omdat die ANC-regering Afrikaans vyandig gesind is en swartes nie hulle moedertale aktief bevorder nie. Ek verkies om Afrikaanse boeke te lees, maar in die praktyk lees ek gewoonlik Engelse boeke. Dit is omdat die leesstof in die onderwerpe waarin ek belangstel meesal in Engels en geredelik beskikbaar is. Die literatuur wat ek lees is gewoonlik Amerikaans van oorsprong; nie dat ek dit só verkies nie. In 2017 was die Amerikaanse bevolking 326 miljoen teenoor 66 miljoen in Brittanje. Met ‘n bevolking wat vyf keer meer is, is dit te verstane dat meer boeke in Amerika (305 000 in 2013) as in Brittanje (184 000 in 2011) gepubliseer word. In 1995 is 5 418 boeke in Suid-Afrika gepubliseer. Op grond hiervan is dit duidelik waarom ek hoofsaaklik Engelse boeke lees en hulle daarby gewoonlik van buitelandse (meesal Amerikaanse) oorsprong is.

As gevolg hiervan is ek beter ingelig oor toestande in Amerika (bv die politiek) as in Brittanje. Massa-inligtingsmedia soos televisie speel uiteraard ook ‘n rol. Ek het die publikasie van David Goodhart se boek verwelkom omdat hy gesaghebbende inligting oor huidige toestande in Brittanje verskaf, hoewel ek my bespreking tot sy hooftema beperk. Die titel is: The road to somewhere: The new tribes shaping British politics (Penguin, 2017, 304p; Amazon Kindle $14.46). Dit gaan hier nie om die tradisionele onderskeid tussen die Konserwatiewe Party en die Arbeidersparty in Brittanje (of tussen die Republikeinse Party en die Demokratiese Party in Amerika) nie. In albei lande is daar talle kleiner politieke partye. In Brittanje is die oorheersende tweepartystelsel ná die stigting van die Liberaal-Demokratiese party in 1988 in groter mate as in Amerika afgebreek.

Die twee groepe wat deur Goodhart onderskei word, is die Anywheres (die wêreldburgers) en die Somewheres (die outentieke Britte). Ek vertaal hierdie twee benamings met Nêrens- en Êrensmense, met eersgenoemde (“Nowheres”) as die ietwat oordrewe benaming vir enige-plek-mense. Daar bestaan nie iets soos wêreldburgerskap nie, al wil misleide mense soos Wim de Villiers dit hoe graag hê, want die wêreld is nie ‘n staat of land nie. Die tweevoudige onderskeid wat Goodhart maak, kan met vrug op Suid-Afrika toegepas word, soos ek hier onder aantoon.

In die konteks van Goodhart se boek skryf Tim Marshall: “Britain’s Labour Party, the traditional party of the working class, is increasingly that of middle-class ‘progressives’, many of whom will lean towards the Anywheres’ world view. In the 1966 general election Harold Wilson’s Labour Party won power with approximately 11 million working-class votes and 2 million from the middle classes; in 2015 the figures stood at about 4.2 million working-class votes and 4.4 million middle-class ones. This changing pattern is down to a range of factors, not least the decline in traditional working-class jobs, but it is also because the party that traditionally concentrated on matters of vital importance to the working class – jobs, housing and crime – has appeared to focus more on other issues, including identity politics” (Tim Marshall, Divided: Why we’re living in an age of walls, London: Elliott and Thompson, 2018, 272p; Amazon Kindle $14.36, 2993).

Die Britse Arbeidersparty kan dus deesdae nie sonder meer met die laer klasse en die Konserwatiewe Party met die hoër klasse geassosieer word nie. Goodhart skryf: “Class cross-dressing between the two main parties continued, underlining one of the main arguments of the book that we are seeing greater political convergence between classes and value groups on economic issues and greater divergence on ‘security and identity’ cultural issues … Overall, better-off voters still tended to back the Tories [Conservative Party] but … the Tory working class vote rose dramatically from 32 per cent in 2015 to 44 per cent in 2017 which was higher than Labour’s share (42 per cent)” (Goodhart, Kindle 98). Dít het die ja-stem vir Brexit moontlik gemaak. “If there is a paramount reason for Britain’s shock decision to leave the EU it is the seething discontent of a large slice of public opinion created by twenty years of historically unprecedented immigration and the insouciant response of the Anywhere-dominated political class to this change – a change that never appeared in an election manifesto and was never chosen by anyone” (2350). “Attitudes to immigration have probably become the single biggest litmus test of Anywhere/Somewhere difference” (695).

Goodhart is ‘n joernalis wat ‘n lid van die Arbeidersparty en linksgesind was. “For most of my adult life I have been firmly in the Anywhere camp” (511). Anders as in Suid-Afrika, waar groot getalle blankes sedert 1994 in gewaande eiebelang en weens lafhartigheid hulle al hoe meer links voordoen, is daar in die Westerse wêreld, onder meer weens die intog van nie-Westerse inkommers, ‘n duidelike neiging tot konserwatisme en na regs. Goodhart het in lofwaardige mate polities tot inkeer gekom, veral vanweë die navorsing wat hy oor immigrasie gedoen het. “I … began to detach myself, intellectually, from orthodox liberalism” (511). “Liberalism … is stupid about culture … and belonging” (526). “While colour-blind liberalism demands, rightly, that everyone be treated the same, that does not mean that everyone is the same” (2520). “I became convinced that the left had got on the wrong side of the argument on mass immigration (too enthusiastic), and integration of minorities and national identity (too indifferent)” (519). “One persuasive anti-integration argument runs like this: given how important ethnicity evidently remains to both minorities and majorities (look at the extent of white flight) what is wrong with some degree of separation?” (2555). “We need to become more ‘integration literate’ and learn to talk about ethno-cultural differences in the same way that we talk about social class differences” (2660).

Nêrensmense is diegene wat geen sterk identiteitsaanvoeling het nie en vir lief met massa-immigrasie neem. Goodhart skaar hom in groot mate by Êrensmense wat etnies-kulturele groepsgebondenheid koester. Die twee groot gebeure in 2016 wat sy teks beïnvloed, is die verkiesing van Donald Trump as Amerikaanse president en Brexit, die referendumuitslag waarvolgens die Verenigde Koninkryk uit die Europese Unie gaan tree (72). “Illegal Mexican immigration into the US started as a tickle in the late 1970s and in another twenty years the US will be one third Hispanic – one of the factors behind the rise of Donald Trump. As Paul Scheffer has put it – we in Europe tend to underestimate our ability to control our borders and vastly overestimate our ability to integrate people into our complex, liberal, modern societies” (1763).

“My explanation in miniature ran like this. A large minority group of the highly educated and mobile – the Anywheres – who tend to value autonomy and openness and comfortably surf social change have recently come to dominate our society and politics. There is also a larger but less influential group – the Somewheres – who are more rooted and less well educated, who value security and familiarity* and are more connected to group identities than Anywheres. Somewheres feel that their more socially conservative intuitions have been excluded from the public space in recent decades, which has destabilised our politics and led to the Brexit and Trump backlashes” (72).

[* “Familiarity”: nie in die sin van familiariteit (vrypostigheid, opdringerigheid) nie, maar eerder in die sin van die soort vertroudheid of gemeensaamheid wat in bv gesins- en familieverband ervaar word terwyl kulturele marxiste juis hierdie verankerdheid wil vernietig. Dit sluit direk aan by massa-immigrasie: “the over-dependence on immigration, because of the economic and cultural bias against larger families” (162).]

Naas Goodhart se eie opsomming van sy boek (voorlaaste paragraaf hier bo) is daar die volgende bruikbare samevatting deur Tim Marshall: “‘Anywheres dominate our culture and society. They tend to do well at school and then usually move from home to a residential university in their late teens and on to a career in the professions that might take them to London, or even abroad for a year or two.’ The Anywheres can feel at home wherever they go, whether that’s Berlin, New York, Shanghai or Mumbai. On the other hand the Somewheres tend to have a much more clearly defined sense of identity. Like the majority of people in Britain, they live within 20 miles of where they grew up and identify with locality, region and country – they are more ‘rooted'” (Marshall 2979).

Marshall gaan voort: “Among the Somewheres are many whose jobs have slowly disappeared as a result of the economic changes linked to globalization and whose working-class culture has recently been marginalized, especially in national discourse. The word ‘cosmopolitan’ comes from Greek roots meaning ‘citizen of the world’. We are indeed all one people, but it is a challenge indeed to persuade someone who lives near where they grew up, has a strong local identity and does not possess work skills that are transferable across continents that they are ‘cosmopolitan'” (2986)

Marshall skryf: “Goodhart suggests that up to 25 per cent of the UK population are Anywheres, about 50 per cent Somewheres and the rest Inbetweeners. These are approximations and rough definitions, but they are useful in understanding modern Britain through the prism not just of class but of world view. Many ‘progressive’ Anywheres might be embarressed about expressing love of country, Somewheres less so – their world was an accepted ‘fact’ in British society until at least the late 1970s, but the rise of the multicultural society, parallel cultures [societies] and the spread of higher education has challenged it” (2986).

Marshall: “These different identities – whether global or more rooted – have been brought into conflict with one another in debates about identity, nationalism and, yes, immigration before and after the Brexit vote. For decades this was in many ways a hidden discourse, as political and media circles seemed to refuse to engage with it. But nevertheless, huge numbers of the population were discussing it the length and breadth of the land” (3000). (Verdere plekverwysings is na Goodhart se boek; nie Marshall s’n nie.)

“Anywheres regard society as a shop, while Somewheres regard it as a home” (262). Hiervolgens gaan dit by eersgenoemdes uitsluitlik of hoofsaaklik om rasionele oorwegings terwyl emosiebelaaide redes, soos kultuur en identiteit, by ander mense ‘n groter rol speel. As mense emigreer én vreemdelinge terselfdertyd op groot skaal ‘n land onassimileerbaar binnestroom, soos in die nuwe Suid-Afrika, vind daar etniese verandering en ‘n verlies aan kultuur plaas (288), bv by Afrikaners. Kruipsug by die ANC en ‘n afkeer van Afrikaans is verskynsels wat sedert 1994 op groot skaal hulle verskyning onder opportunistiese, blanke Afrikaanssprekendes gemaak het. Dit is soortgelyk aan baie Duitsers wat hulle van ‘n gediskrediteerde verlede probeer distansieer: “It is true that German Anywheres in politics and the media remain wary of normal national feeling and tend towards post-national political correctness, as we saw in the 2015 refugee crisis” (261). Goodhart verwys ook in ‘n ander konteks na winkels: Die tradisionele inwoners/ingesetenes “do not want to lose a sense of ownership of their area, a sense that people like them set the tone in the kind of shops and the way of life” (2380). Dink aan hoe veral die aard van plattelandse dorpe in Suid-Afrika die afgelope twee dekades getransformeer is met die baie (afsigtelike) winkels wat deur mense afkomstig uit bv Somalië, die Indiese subkontinent en China bedryf word.

Verskille tussen Europese lande lei tot spanning wat tot die aftakeling van die Europese Unie kan bydra. “The leading countries often have different priorities: Germany’s is privacy, France’s is preserving the national culture and the UK’s is security” (252), wat ernstig deur “home-grown terrorists” ondermyn is. “Smaller European countries like Ireland or Denmark have preserved a national intimacy that prevents Anywheres pulling away too far” (252). Ivan Krastev besin oor die onsekere toekoms van die Europese Unie (EU) in sy boek, After Europe (University of Pennsylvania Press, 2017, 128p; Amazon Kindle $10,33). Die opbloei van bv nasionalisme, aangevuur deur veral massa-immigrasie, kan die EU se verbrokkeling veroorsaak. Dit is ‘n fragmentering wat baie wyer as die EU kan strek, soos die ekonoom Stephen D King aantoon in sy boek, Grave new world: The end of globalization, the return of history (Yale University Press, 2017, 304p; Amazon Kindle $17,24).

Die soort politieke stelsel wat ‘n land het, beïnvloed die mate waarin inwoners tuis voel. Byvoorbeeld, in Duitsland “the Länder system gives many people a strong regional identity and even a local dialect to go with it” (Goodhart 257). In Suid-Afrika is daar geen sprake van federalisme nie. ‘n Eenheidstaat sonder enige groepsregte is aan ons opgedwing. Boonop word die staatshoof deur die grootste politieke party gekies en nie deur al die kiesers soos in bv Amerika nie. Dit is ‘n resep om ons plaaslike blankes te verander van Êrensmense tot Nêrensmense, oftewel emigrante.

In Brittanje voel die meeste inwoners, soos die Afrikaners, vervreem van hulle land. “Nearly 60 per cent say that a neighbourhood that is one quarter ethnic minority or more would make them feel uncomfortable” (1001).”For several years now more than half of British people have agreed with this statement (and similar ones): ‘Britain has changed in recent times beyond recognition, it sometimes feels like a foreign country and this makes me feel uncomfortable.’ Older people, the least well-educated and the least affluent are most likely to assent, but there is quite widespread support from other groups too” (298).

In die literatuur is daar die neiging om die linkses, die kulturele marxiste, as oopkop te beskryf en die konserwatiewes of regses as toekop. “Much of the British commentariat see an ‘open vs closed’ divide as the new political fault-line” (305). “Anywheres … have portable ‘achieved’ identities, based on educational and career success which makes them gradually comfortable and confident with new places and people. Somewheres are more rooted and usually have ‘ascribed’ identities … based on group belonging and particular places, which is why they often find rapid change more unsettling” (314). Afrikaners het steeds nie werklik tot verhaal gekom na die verraad in 1990/94 nie.

“I have assembled a loose Anywhere ideology that I call ‘progressive individualism’ … Anywheres are comfortable with immigration, European integration and the spead of human rights legislation, all of which tend to dilute the claims of national citizenship” (342). “By contrast, the Somewheres are more socially conservative and communitarian by instinct … They are moderately nationalistic, and if English quite likely to identify as such. They feel uncomfortable about many aspects of cultural and economic change – such as mass immigration … and more fluid gender roles” (349). “They still believe that there is such a thing as Society” (403). “Most traditional societies are ‘sociocentric’, meaning they place the needs of groups and institutions first” (754). Êrensmense begeer “a more stable, ordered world” (410). “A better globalisation is possible and a world order based on many Somewhere nation states cooperating together is far preferable to one big supranational Anywhere” (448).

Kritiek is uitgespreek op Goodhart se “simplifying, binary Anywhere-Somewhere divide. It was certainly a useful simplification … But there is, in fact, plenty of light and shade in my more detailed description of the main value groups inside and I also describe a large Inbetweener group” (135) van 25%, soos hier bo genoem.

Goodhart se binêre benadering kan in talle opsigte voortgesit word. Lewende en nie-lewende voorwerpe/dinge kan onderskei word. Lewende dinge kan in plante en diere verdeel word. By diere kan mense en nie-mense onderskei word. Mense kan in blankes en nie-blankes verdeel word, maar deesdae klink heftige besware op as ‘n onderskeid op grond van velkleur gemaak word, asook as pogings aangewend word om sulke groepe fisiek/liggaamlik uitmekaar te hou. By plante is daar dié wat in skaduwee en ander wat in sonlig floreer. By mense is daar sommige wat in die duister en ander wat in die lig wandel. Sommige plante het baie water nodig en ander min. By mense is daar dié wat skaamteloos op aalmoese aangewese is terwyl ander trots daarop is om vir hulleself te sorg. Verskille by plante en diere (mense uitgesluit) mag uitgewys word. In die geval van mense is die hedendaagse kultuurmarxistiese gebod dat ooreenkomste beklemtoon en verskille geïgnoreer moet word. “Paradoxically, then, it would seem that we can best limit intolerance of difference by parading, talking about, and applauding our sameness” (805).

In Suid-Afrika word 1994 dikwels ons jaar van “bevryding” genoem; oënskynlik bevryding van apartheid, maar in werklikheid gaan dit uitermate oor bevryding/ontslaeraking van die blanke politieke bewind; dus entoesiasme vir en omarming van swart mag. Dit is nie (heeltemal) vreemd in Brittanje en die res van die Westerse wêreld nie: “The ‘great liberalisation’ of the past forty years [is] in attitudes to race, gender and sexuality” (396).

Op dieselfde manier as Goodhart kan Nêrens- en Êrensmense ook in Suid-Afrika onderskei word. Daar is diegene wat nie aan die land geheg is nie en hulle maklik elders kan tuismaak. Dink bv aan Jode wat hulle skynbaar met gemak van een land na ‘n ander versit as die plaaslike vooruitsigte minder belowend is. Andersyds is daar mense wat hier vasgegroei het en nie sal weggaan nie, selfs al laat die omstandighede veel te wense oor. Seker die onuitroeibaarste is die Afrikaners. Swartes beskou swartes in die res van Afrika as hulle broers en susters en sal dus nie so vreemd in ‘n ander swart Afrikaland voel nie. Engels-, Nederlands-, Duits-, Frans-, ens, sprekende blankes kan geneig wees om te dink dat hulle elders ‘n tuiste het, maar dit geld nie vir Afrikaners nie. Afrikaners is van hier en is hier om te bly. Hulle is in Afrika maar kultureel nie van Afrika nie.

‘n Mens is ‘n individu maar ook deel van ‘n groep, bv gesin, familie en in breër verband geheg aan ‘n bepaalde etnisiteit en kultuur, bv wat afkoms, geskiedenis, nalatenskap, tradisies, gewoontes, taal en religie betref. Groepbehorendheid het nie in 1994 verdwyn toe ons as Afrikaners ons groepsregte ontsê is en tweedeklasburgerskap aan ons toebedeel is nie. In 1994 en sedertdien is die Afrikanerdom in twee geskeur. Enersyds is daar die horisontales, die verloopte kruipsugtiges, die nieu-hensoppers, wat die nuwe Suid-Afrika “wil maak werk”, al word hulle verguis en geminag. Hulle het Nêrensmense geword wat hulleself nie meer herken nie, onder meer omdat daar geen duidelik band meer met hulle voorgeslagte is nie. Andersyds is daar die vertikales, die ongeboë Afrikaner- en Afrikaansgetroues wat koersvas ons tradisionele waardes aanhang en handhaaf. As konserwatiewes bly ons getrou aan die ideale van ons voorvaders en weet ons dat ons wesenlik altyd Êrensmense sal bly.

Sowel die Verenigde Koninkryk (VK) as Suid-Afrika het elk ‘n bevolking van sowat 60 miljoen. Daar is egter ‘n fundamentele verskil. In die VK is meer as 80% van die inwoners blank terwyl meer as 80% van die Suid-Afrikaanse bevolking swart is. Dit is vir blanke, Britse Êrensmense baie makliker om in die VK tuis te voel en lojaal aan hulle land te wees as wat dit vir blankes in Suid-Afrika is. Vir Afrikaners is die voorwaardes vir tuisvoel en lojaliteit enersyds selfbeskikking en andersyds ‘n eie vaderland. Daardie vaderland kan so klein soos Armenië of Israel wees, maar dáár sal dit moontlik wees om in vryheid Afrikanerskap uit te leef en sonder parasiterendes voorspoedig te wees.

Hierdie visie of utopie sal deur kulturele marxiste as rassisme afgemaak word. “Racism is a highly politicised and much abused term that has come to refer to any kind of racial stereotyping or mild partiality towards an in-group” (834). Die frase “any kind of racial stereotyping” is egter oordrewe. Polities korrek mag blankes as (fundamenteel) sleg gestereotipeer word terwyl swartes as goed, benadeel, uitgebuit, gepynig, ens, uitgebeeld moet word. Afrikaners behoort onkreukbaar ongetransformeerd te bly deur gesonde weerstand teen sulke misleidende retoriek en propaganda te bied.

“If it is wrong to discriminate within a nation [country] on the basis of the accident of race, why is it not equally wrong to discriminate in favour of one’s fellow nationals on the basis of the accident of nationality? … if the nation state is an illegitimate expression of bigotry, like racism, then the legitimacy of democracy and the welfare state, which today exist only in national forms, is also thrown into doubt” (2133). “The moral equality of all humans is taken by many Global Villagers to mean that national borders and boundaries have become irrelevant and that any partiality to one’s fellow nationals is morally flawed. But this is to conflate two separate things. It does not follow from the idea of human equality that we have the same obligations to all humans. Somewheres and Inbetweeners and even many Anywheres believe that this universalist ethos must be tempered by moral particularism: all humans are equal but they are not all equally important to us; our obligations and allegiances ripple out from family and friends to stranger fellow-citizens in our neighbourhoods and towns, then to nations and finally to all humanity” (2203). Dit is ‘n geval van “specialness but not superiority” (2246).

Hierdie etnies-kulturele eie identiteit word in die VK al hoe meer in eksklusiewe woongebiede uitgeleef, bv “white Londoners … have an identity they want to retain” (2860). “There is … a reality of ‘sundown segregation’ with many Londoners returning home to live in parallel, monocultural communities … Schools everywhere tend to be more segregated than the neighbourhoods” (2809). Gedagtig aan sy kolonies kan ‘n mens sê die Britte het rasse-segregasie uitgevind, hoewel dit eintlik nie ‘n uitvinding is nie maar bloot die vergestalting van ‘n hoogs natuurlike menslike ingesteldheid. Apartheid was ‘n voortsetting en verfyning van die Britse beleid van rasseskeiding. Ná die afskaffing van apartheid in Suid-Afrika het die VK toenemend multikultureel geword en rassesegregasie herontdek.

Teen die einde van sy boek probeer Goodhart op ‘n halfhartige of onoortuigende manier om ‘n Anywhere/Somewhere-sintese te bewerkstellig: “The philosopher Isaiah Berlin [1909-1997] said that people generally want many of the same things: security, recognition, love, meaningful work, sufficient wealth and freedom to live a good life in the many ways that can be conceived. And to achieve those things for the greatest number of people requires politics to be informed by aspects of both Anywhere freedom and Somewhere rootedness” (4400). Dit lyk asof Berlin hier poog om ‘n geykte Westerse siening universeel geldig te probeer maak.

Suidpunt: ‘Lojale verset’ in ‘n neutedop. Deel I.

Opstand is net so noodsaaklik in ‘n volk as getrouheid. Dit is nie eens gevaarlik dat ‘n rebellie misluk nie; wat gevaarlik is, is dat ‘n hele geslag sonder protes sal verbygaan.

Hierdie woorde begroet die leser in Lojale verset. Ek vind dit vreemd dat PRAAG nog nie ‘n uitvoerige mening oor hierdie boek van N.P. van Wyk Louw gegee het nie. Moontlik omdat ons nie hoef nie: die geesstraal immers uit al ons artikels. Aangesien hierdie boek nog geen resensiegekry het op Goodreads.com nie, en nog minder in die Wes-Kaapse openbarebiblioteke uitgeneem word, het ek dit goedgedink om hierdie boek van 1939 tegaan afstof. Ek gaan elke hoofstuk (lees: opstel, brief) enetjie vir enetjie behandel.En so uitvoerig moontlik, juis omdat ek weet hierdie boek is sedert 1975 nieweer herdruk nie. Ek gaan hierdie werk in twee helftes behandel, waarvan diestuk wat jy nou lees, Deel 1 is. Ons spring weg met die eerste hoofstuk. Diebladsynommers strook met die herdruk van 1975.

SUID-AFRIKA AS OU LAND (Desember 1938)

N.P. van Wyk Louw glo glad nie in die tipiese “opgaan, blinken, en verzinken” van kulture en samelewings soos Oswald Spengler glo nie. So iets is te oorvereenvoudigend.

Af en toe kan daar ‘n volk of ‘n kultuur wees wat ,,opkom, bloei en vergaan”; maar ‘n volk kan ook baie jeugde hê, en lande soos Italië of Ierland, van die oudste beskawings van Europa, kan bloedjonk wees, wanneer Suid-Afrika, met sy driehonderdjarige geskiedenis as blanke staat, ‘n middeljarige geesteslewe toon. Alles is by ons gevestig, en oral sien ons ou, gevestigde manne aan die hoof. ‘n Mens kan maar na elke gebied van die volkslewe kyk – oral is dit dieselfde. Dertig jaar gelede wat ons ‘n nasie van jongmense. Op elke draai was daar jongmense wat gelei het, in die politiek: die jong kwaai nasionaliste, die jong generaals van die oorlog; in die taalstryd: die jonger kwaaieres. (p. 2)

Die skrywer glo hierdie revolusionêr opstand het onder die jeug juis ‘n heersersreg getoon – en al het hulle die oorlog verloor, was hulle nog lank nie uitgewoed nie – hulle sal hul regte stormenderhand verower. En die tweede opstand volg skaars 14 jaar later. En skaars 8 jaar later nog ‘n keer.

Maar dit het met ons gegaan soos met alle revolusies – die bereik van die onmiddellike doel (wat altyd te naby gestel word) het die konserwatisme meegebring. (p. 2)

Die jonges van gister sit in Louw se tyd nou aan die hoof. En uit hierdie revolusioniste is te gou ‘n kanon geskep deur kultuurorganiseerders en op ‘n voetstuk (die “klassieke”) geplaas. (p. 3)

Dit is moeilik vir die jonger geslag om by ons aan die woord te kom. Miskien is dit oral moeilik, en dit sal vir hom sleg wees as hy sommer dadelik die profetemantel omgehang kry. Maar baie dikwels word sy mooiste woorde eenvoudig doodgeskreeu dat een van die gevestigdes kan praat. (p. 4) […] Ek het hier die letterkunde as voorbeeld genoem, omdat dit die naaste aan my staan; maar op elke gebied gaan dit so: ons kultuurwêreld is soos ‘n staatskantoor op die beginsel van langer dienstyd opgebou… en juis die kultuur erken geen voorrang buiten die bekwaamheid nie. (p. 4)  […] Die jeug moet by ons op alle gebiede aan die woord kom, nie omdat hy die wysheid sou besit nie (die wêreld kry dit nogal reg om sonder die wysheid te beweeg), maar om die lewe vir homself te kry. Dit is geen jeugverheerliking nie, geen Messias-verwagting uit die jeug soos die kommunistiese heilsverwagting uit die proletariaat en die Nazi se heilsverwagtinge uit die boerestand nie. Dit is geen singery van enige Giovinezza-lied nie. Ek weet maar alte goed dat ‘n groot deel van ons Afrikaanse jeug onder die heersende invloede oud gebore is, dat hy sonder ‘n enkele fanatisme of oordrywing leef, en direk van die kindsheid na die middeljarigheid oorgaan. Maar ‘n sterker lewe is nog by hom moontlik en nie by die oueres nie. (p. 4) […] Die pad moet nie vir die jeug gelyk gemaak word nie, maar hy moet ten minste die geleentheid kry om te kan “veg”. Sy stryd uit te veg, en nie dié van ‘n vorige geslag nie. […] Die jeug moet die kans kry om meer lewe onder ons te bring – die jeug met al sy verwarring, sy soek en sy onsekerheid. Hy kan dit doen, want sy lewensvorm is dié van die lewe self. (p. 5)

Hier is my siening:

1. Die meeste Afrikaanse skrywers begin daadwerklik eers op 40 skryf. Dalk omdat die skoene nou goed ingetrap is, genoeg belasting betaal is, genoeg lewenservaring opgedoen is, of omrede mens nou gatvol raak vir dieselfde deuntjie van die ou ingesete ooms (die muise met die megafone op die TV) wat glo hulle het, op hul gevorderde ouderdom, al die wysheid en pag. Dan sal hierdie “jeug” (soos diegene uit die Grensoorlog) effens uit irritasie die waarheid op papier begin neerskryf. Jy kan seker soos Lauren Southern op 21-jarige leeftyd met borrelende selfvertroue [“Barbarians: How Baby Boomers, immigration, and Islam screwed my generation“] ook begin skryf, maar weer: is daardie werk van 90 bladsye regtig goed genoeg afgerond?

Anders is daar miskien net ‘n genre wat ontbreek in Afrikaans en jy besef bloot: indien ek nie hieraan iets gaan doen nie, gaan niemand nie. Party begin al vroeër, en sommige skrywers, soos Jaco Jacobs, skryf sy eerste boek (Pretpark) reeds aan die einde van matriek (1998?), maar is veel later (2003) uitgegee. Sy eerste gepubliseerde boek, Troetelgedrog, verskyn in 2001, op 21-jarige ouderdom.[http://web.archive.org/web/20140724000538/oulitnet.co.za/youngwriters/jaco_jacobs_a.asp Hyself sê êrens in 2004]:

Vergeet geriefshalwe van teorieë oor die aard en funksie van letterkunde. Die feit is, die Afrikaanse letterkunde sien op die oomblik goed middeljarig, selfs bejaard, daar uit. Ek is nie besig met ‘n geringskatting van ons ouer skrywers nie, maar daar is besig om ‘n groeiende gat in ons letterkunde te ontstaan, ‘n black hole waar ‘n hele generasie nie saampraat in die gesprek wat die letterkunde veronderstel is om te wees nie. […] Uitgewers van Afrikaanse boeke moet dringend aandag gee daaraan om jong Afrikaanse stemme, oor die wye kulturele spektrum van Afrikaanssprekendes heen, aan te moedig om van hulle te laat hoor. Ja, dit gaan geld kos. Dit gaan moeite en beplanning verg om jong stemme se aandag te trek en uiteindelik publiseerbare manuskripte uit hulle te kry. Dit gaan bemarking verg om hierdie boeke by die regte mark uit te bring. Dit sal beteken dat die Afrikaanse boek meer bewus moet word van sy omgewing, van die wêreldletterkunde en van ander mediavorme soos die internet, rockmusiek en tydskrifte. En nee, dis sekerlik nie so eenvoudig soos dit klink nie.

Andersins is daar die kitsloon (kompetisies, kitsroem) wat deur die uitgewers as wortel voor die neus van die voornemende skrywers gehouword.  Want verlede jaar (27 November2017) skryf RSG oor sy [https://www.rsgplus.org/kuns/drama/twee-eerstepryse-rsg-sanlam-dramakompetisie/Sanlam Radiodramakompetisie]:

Volgens Kobus Burger, RSG se uitvoerende regisseur: drama, is dit die toename in jonger skrywers verblydend. “Dat ‘n derde van die top15-finaliste vir die Jong Skrywer-prys gekwalifiseer het, dui daarop dat al hoe meer jonger skrywers inskryf. Dit is die meeste aantal Jong Skrywers-inskrywings wat ons tot nog toe ontvang het.”

Die “jong skrywers” verwys hier na enigiemand van tussen 16 tot 30 jaar. Van ‘n werklike “beweging” en “vernuwing” onder die Afrikaanse jeugskrywers as geheel, is daar, wat my betref, allermins sprake.

2. Die jeug kan waarskynlik nuwe lewe inblaas, maar weer – wie is die lesers? Wie is die kritici? Persoonlik het ek twee jeugromans al teëgekom wat sterk Jungiaanse ontwikkeling by die intrige betrek – Groete van die Hiëna en Die hart van Zeebak (albei nou wel deur “ouer” skrywers, maar laat ek my sin voltooi): albei is boeke waar die hoofkarakters in hul eie onbewuste beland en met karakters te doen kry wat letterlik argetipes is. Nie literêre trope nie, argetipes. Jungiaanse argetipes. Die karakter verkry uiteindelik individuasie omdat hy deur hierdie argetipes in sy onbewuste rondgejaag word na “die volgende vlak van bewussyn”. En dan wakker word. Maar nêrens word die woord “Carl”, “Gustav” of “Jung” in hierdie tekste eksplisiet genoem of teëgekom nie (daarvoor is die boeke gans subtiel geskryf), en juis daarom weet die resensente nie wat om daarmee te maak, of hoe om die boek te benader en waardeer nie. Op die ou einde kry die werk net ‘n swak resensie. In die land van die eenoog.

Het die jong studente wat die boeke resenseer het enigiets verstaan? Nee. Het die professore dit begryp? Nog minder. Nou met alle respek, moet hierdie tipe boeke elke keer vergesel word met ‘n handleiding? Want klaarblyklik is nóg die publiek, nóg die akademici, nóg die kritici daarvoor opgewasse?

3. Juis weens hierdie onvermoë vermeld by punt nommer 2, sou jou jeugdige eerder verkies om sy opstand in Engels uit te woed, nie weens (self)sensuur in die Afrikaanse leefruimte soseer nie, maar moontlik om meer internasionale lesers te betrek met meer pampoenpitte tussen die ore. Die deursnit  skrywer soek erkenning en begrip. As hy werklik vindingryk is, en ‘n renons in Engels as die taal van die establishment het, sal hy seker Frans of Duits oorweeg.

KULTUURLEIERS SONDER KULTUUR (Februarie 1939)

Ek is verheug om ‘n geesgenoot te vind – want duidelik sien N.P. van Wyk Louw ook ‘n gevaar in Afrikaanse kultuurorganisasies. [http://praag.co.za/?p=44075  Vir my is dit die geld wat vermors word op vakansieweelde ], terwyl ons nou nog sedert 1950 wag op ‘n TWEEDE, HERSIENE Afrikaans-Franswoordeboek. Vir Louw is dit iets soortgelyk: jy hoor dikwels net die ganse blaas in die brouery. Kultuurorganisasies het reeds in die 1930’s vorm sonder inhoud geword.

Vir hom is kultuurorganisasies eintlik onprakties in Suid-Afrika waar die inwoners so yl verspreid is – dit is nie Wes-Europa hierdie nie. Tog erken hy ook hierdie organisasies is noodsaaklik om kultuur te help versprei [sy opstel is natuurlik ‘n goeie 56 jaar voor die internet geskryf]. (p. 6)

Die eerste gevaar is stagnering – kultuurorganisasies het dikwels vooropgestelde idees [of ‘n puntekaart?] wat enige ontwikkeling verstar. Volgens Louw kan die Afrikaner nie wil stagneer bloot om byvoorbeeld ‘n “Voortrekker” van die gelyknamige beweging te word nie. Ons lewensuitkyk is nie meer dié van die Voortrekkers uit die 1800’s nie, en selfs die taalvraagstukke van 1925 sien reeds verouderd daaruit (uit sy perspektief in 1939). Nee, elke geslag het die voorreg EN PLIG om te kan skep soos enige voorafgaande geslag. As hierdie kloppende lewe van daardie vryheid deur enige organisasie of staat geknel word, sal die kultuur self sterwe, of hy sal na baie jare eers daardie bande verbreek [soos die Middeleeue eenmaal verbreek is] (p. 7- 8).

Jou tweede probleem is die “kultuurmens” [wat die kultuur weliswaar ontwikkel] vs. die “organisasiemens” [wat op al wat ‘n raad is wil dien vir die roem en die skyn op sy CV]. Die kultuurmens hou hom dikwels nie op met kultuurorganisasies nie, want hy sit met ‘n verantwoordelikheid op die blanko papier reg voor hom. En hy weet hoe sulke organisasies van binne lyk.

Die kultuurorganisasies spits hom weer toe op die hoi polloi: ‘n organisasiemens is dol op vergaderings, debatsaandjies, administrasie, reël, possies en baantjies, kaartjiesknip – maar hy/sy lees nie eens nie. Of, indien wel, nie indringend nie. Bid jou aan hierdie persoon word ‘n (KULTUUR)LEIER of voorsitter van ‘n kultuurorganisasie! (p. 9-10).

Ek gaan hard probeer om nie aan die ATKV te dink nie.

Louw glo ook:

By professore, onderwysers en ander manne van die vak moet u ook onthou dat hul vak – Afrikaanse literatuur, wysbegeerte of kuns – vir hulle ‘n werktuig is soos die boer se ploeg vir hom is; en om billik te wees, moet u by sulkes dan vra: “Het hy ander gebiede van die geesteslewe buitekant sy vak om (bv. ander literature) waarin hy belang stel, leef hy dieper of wyer as wat sy broodwinning vereis, of het die amp en die toeval hom ‘kultuurmens’ gemaak? ” Daar bestaan nie so ‘n ding as ‘n professionele “kultuurmens” nie. (p. 11)

En, mens kan ‘n goue draadjie deurtrek – KUNSTEFEESTE!

In die organisasie van die kultuur het die ‘organisasiemens’ ‘n voorsprong en kry hy eerder die leiding in die hande. En dit voer uiteindelik daarheen dat die kultuur glip uit die nette van wie hom van buite af wou vang; dat die verrigtings en feeste van daardie organiseerders niks met die kultuur of die skoonheid te doen het nie; en dat die “bestes” van die volk hulle daarvan begin afwend of die verrigtings bywoon nog alleen omdat hulle dit as plig beskou om die “saak” te ondersteun. Maar hierdie sekondêre soort ondersteuning, uit plig, nie uit behoefte nie, sal uitsterf by ‘n volgende geslag wat nie die Afrikaner se stryd om erkenning meegemaak het nie. […] Maar as ons die dag sover gekom het, sal ons die “kultuurmense”, ‘n volk se natuurlike aristokrasie, vir ons saak verloor, en dan sal geen hoeveelheid massapropaganda ons van ondergang red nie. (p. 12)

Wie dra die skuld? Die kultuurmens self, omdat hy nie by sulke klugte betrokke wil raak nie. Maar sy onbetrokkenheid is ook met rede: dit voel vir die kultuurmens dikwels asof hy moet redeneer met die grotbewoners in Die Staat deur Plato. Die grotbewoners het net die skadubeelde teen die muur gesien – die kultuurmens was buite in die sonlig – en om nou te kibbel en te twis met onkundiges is tydverspilling en nutteloos. Maar juis omdat hy die fakkeldraer is van die kultuur, moet hy tot die stryd en kryt toetree en nie van die organisasie onttrek nie. (p. 13)

Nee, dankie Oom Louw. Ek wil nie soos Dr. Dan Roodt by die Woordfees in 2005 as persona non grata geweier of weggejaag word nie. Mens wil nie, soos Loeloeraai gesê het, jou adel verwerp en verraai om jou diens aan wilde barbare te verkoop vir skulpies en klippies wat hulle om jou nek kon hang nie (Langenhoven, 1941-druk:50).

Daar is ander maniere. Ek kan eerlike resensies lewer op Goodreads.com (sodat mense leer hoe om krities en oplettend te lees!), ‘n Wikipedia-artikel uit Frans of Duits of Russies [wat ook al] in Afrikaans probeer vertaal, en bydra tot PRAAG.

DIE ARISTOKRATIESE IDEAAL (April 1938)

As daar een ding is wat ons kultuur vandag nodig het, dan is dit die wedergeboorte van die aristokratiese ideaal. Die kenmerk van ons tyd is die opkoms van die massa en massawaardes. Alles dreig om gepeupel te word. Die moderne nywerheid verskaf kos en geriewe in hoeveelhede wat geen vroeër eeu gehad het nie, en die mediese wetenskap hou aan die lewe wat maar enigsins nog kan asemhaal. Hierdeur het die negentiende eeu ‘n ongekende toename in die bevolking in alle lande gesien. Geboortebeperking by die intelligentste deel van die mense het hierdie bevolkingstoename hoofsaaklik ten gunste van die vrugbare massa minder intelligentes laat plaasvind. Stoflik en in getalsterkte het die massa dus ‘n voorsprong gekry soos nog nooit tevore in die geskiedenis nie. Toe het die algemene skoolplig en die algemene stemreg van die negentiende eeu hom nog die geestelike en politieke wapens in die hand gegee. Hy word koning, keiser, nog meer as keiser: die stem van die massa word werklik die stem van God. Die stemme van die leiers: van die profeet, van die boetprediker, van die groot enkelinge, die kultuurskeppers, klink klein en verlate in daardie gedurige dreuning op. (p. 15)

Louw wys onder meer na die koerante en tydskrifte wat ‘n beroep op die massawaardes en -intelligensie doen. Die gemiddelde mens “sien” in hierdie blaaie SY leiers, SY kultuur, SY smaak, SY insig, SY begeertes. Die kultuur word massakultuur, en die meerderheid van die mensdom, selfs baie van die bestes, word, in ‘n nuwe sin van die woord, massamense. (p. 15)

Hoe lyk die massamens (p. 16)?

* die persoonlikheidsideaal is om “die lekker kêrel” te wees, die allemansvriend

* die egte demokraat

* die man wat nooit anders as die res is nie en juis orals wil inpas

* hy haat die grense wat tussen mens en mens staan (wat hy beskou as trots en afsydigheid)

* gewildheid is die enigste maatstaf – ‘n gedig/boek/liedjie wat almal geniet, is “mooi”.

* iemand met die ewige soeke na goedkeuring en aanprysing van almal

* iemand wat glo “die wil van die massa” moet seëvier

* iemand wat glo in die vooruitboer van die massa

* hy is met baie minder tevrede as die volmaaktheid

Dus, ‘n adolessent wat voor die groepsdruk geswig het? Iemand wat nooit sy tienerskoene ontgroei het nie? Geen wonder die Afrikaanse hoofstroommedia het so ‘n pueriele aanslag nie.

Die Egte Aristokrate lyk so (p. 16-17):

* vir hulle gaan dit nie om trots of bloot dwars te wees nie

* hulle het ‘n egte verantwoordelikheidsgevoel teenoor ‘n mens self

* hulle koppel nie hul selfwaarde aan wat mense van hulle dink nie

* hulle probeer die hoogste geestelike skatte veilig deur die massa dra

* daar is geen “Streben” soos by die massamens nie, want die Aristokraat is reeds sy tyd vooruit.

* hulle steur hulle nie aan kitssukses of die tydelike sukses onder die menigte nie, maar wel of die werke enige pit het aldan nie

* hulle het geen rus voordat volmaaktheid binne die grense van die taak self bereik is nie

* hulle is nie verwaand nie, want hul werk is (“binne”) volksgerig [uit liefde vir die volk], hoewel hul geestelike waardes “buite” die massa staan. Ek dink die skrywer het met “buite” eintlik “verhewe” bedoel.

* hulle is die sintese en die versoening van die gemeenskapslewe en individualisme.

Nou het Suidpunt ‘n vraag: Wat maak mens dan van die utilisme of die nutsbeginsel wat aanvoer “die grootste geluk/nut aan die meeste mense”? Hoe diensbaar is ‘n Aristokraat as hy aan die verwagtinge van die massa nie slegs voldoen nie, maar ook oorskry? As iemand ‘n webwerf sou begin waar skoolkinders in Afrikaans gehelp word, wat onderwerpe so deeglik en so wyd moontlik bespreek, maar tog in eenvoudige taal geskryf, wat tienvoudig beter sou wees as die Encyclopædia Britannica, is die persoon nou ‘n Massamens of ‘n Aristokraat? Want hy wil tog die vooruitgang van sy mense sien. En “sy mense” is meestal nog in “die menigte” vasgevang. Is hy nou veel beter as ‘n Louw wat hom hoofsaaklik by die lettere bepaal?

‘n Aristokraat sou egter ook kon terugkap: “Nee, ek is nie in ‘n ivoortoring vasgekeer nie, en nog minder kraai ek koning op my eie mishoop. Waarom moet Latyn byvoorbeeld geskrap word as die menigte dit nie wil neem nie? Besef mense nie hoeveel eeue se kennis, wysheid en skatte is in daardie taal opgeneem nie? Nee, ek skryf vir die 0,001%, en basta. Latyn sal weliswaar nooit gesonke kultuurgoed word nie, maar die hoop beskaam nie. Eendag sal iemand terugkeer.”

Maar my liewe magtig, oom Louw, het oom nog nooit van geld gehoor nie? Het oom nie geweet tydskrifte en skrywers kan hul siele vir geld “soos sakkies suiker” verkoop en van daar die nivellering nie? Klaarblyklik het u tog, want…

GELYKMAAK EN RANGORDENING (Januarie 1939)

Die 19de eeu in Wes-Europa en die Wes-Europese kultuurkring was die eeu van gelykmaak. Dit het begin met die leuse van die Franse Revolusie: vryheid, gelykheid en broederskap. Die vryheid, só het gou geblyk, was vryheid vir die grootkapitalis om sy eie werksaamheid grensloos te ontplooi en vryheid vir die gewone mens om in daardie wêreld van onbeteuelde konkurrensie, geldmag en massapropaganda rond te val of in te pas soos hy kon; die broederskap was maar alte dikwels dié van Kain jeens Abel, in ‘n eeu wat die masjien- en snelvuurgeweer, gifgasse en duikbote uitgevind het en wat die kanonne van Europa op die verste uithoeke van die aarde laat bulder het – o.a. om Sjinese broers te dwing om die invoer van opium “vry” te stel. Maar uit die gelykheid, die enigste van die groot drietal wat wesenlik onwaar is, het daardie eeu ‘n waansin laat ontstaan waarvan die wêreld baie stadig sal genees. (p. 18)

Hy benadruk: “Die mens en alle menslike sake ken alleen die ‘ongelykheid’” (p. 18).

Vir N.P. van Wyk Louw is dit onmoontlik om gelykheid te regverdig: nie alleen is daar die natuurlike hulpbronne en natuurrampe wat die mens op een of ander stadium van mekaar ongelyk maak nie, maar ook die agterlike vs. skeppende volke, idiote vs. bomenslike genieë, die temperamentverskil, verskil van belangstelling, van kultuurmoontlikhede, maar ook van rypheid (jeug en ouderdom). Dan is daar ook bloot iets soos kans en geluk: soos iemand wat reeds in ‘n ryk familie gebore word, of iemand wat weet hoe om met geld te woeker, of ‘n arm boer wat heel toevallig op ‘n klont goud of petroleum op sy plasie afkom.

Hy stel dit eksplisiet: van vroueregte en ‘n klaslose stelsel wil hy nie weet nie: “Hulle is almal broers, die liberale demokrate, “filantrope”, kommuniste en pedagogiese gelykmakers, en almal kinders van een vader: die 19de-eeuse gelykheidsgedagte.” (p. 19).

Oor die hele Kommunistiese petalje stel hy die volgende: “Die uitwis van die “standsverskille” binne die fabriek sou nie ‘n uitbuiter nie, maar die werk self vernietig” (p. 19). Ek meneer, jy meneer, en wie gaan die wa smeer?

Ook wonder N.P. van Wyk Louw of “die verskil in funksie die maatskappy egter ekonomiese verskille regverdig”. Hy vind dit onmoontlik om die beloning tussen ‘n bankier, ‘n hoofamptenaar, ‘n Beethoven te bepaal. “Die bankier en die hoof sou dalk hier ‘n bietjie naby aan die ongeskoolde werkers wees” (p. 19).

Hy vind die eensydige “idealisme” van Hegel, maar ook die materialiste van La Mettrie tot by Moleschott en Haeckel, toon almal “die neiging om alle verskeidenheid in die wêreld te negeer en sy rykdom tot ‘n enkele soort te probeer herlei. Dit is vorme van die neiging om gelyk te maak: gelykmaak na ondertoe of na boontoe, maar tog gelykmaak” (p. 20).

Die skrywer verwerp die nivelleringsdrang en stel eerder nuwe stelsels voor wat altyd nader aan die innerlike rangordening van die mensdom sal kom. Daar moet eerder ‘n suiwerder en sterker bouwerk (hiërargie) ontstaan van die polêre verhoudings: Leierskap en volgelingskap, aristokrasie en volk. Hy sien in die wetenskap reeds ‘n wegbeweeg van die radikale oorvereenvoudigings van die 19de eeu (dus, spesialisering), en om die verskillende range van die werklikheid (stof, lewe, psige en gees) in eie reg te erken en te ondersoek. Waarom nie ook in die kultuur nie? (p. 20-21)

Die nasionale kultuur beskik ook oor ‘n piramidevorm: die breë basis van die menigte, tot by die skerp toppunt van die hoë skoonheid wat bo uitglans. Volgens hierdie skema is die dagbladpers HEEL ONDER. Bo-op volg die tydskrifte vol ligte leesstof – “die kinders se prentstories, die versmade en populêre moordverhale, ens., daarna die knap, deeglike of vermaaklike romans; en dan die beste en blywendste wat in die volk geskrywe word.” (p. 21) Die basis en die toppunt en die middel van die piramide het mekaar almal nodig.

Dit is hierdie “geheel” wat al die leesstof waardevol maak. Maar ook hier het die massamensskrywer met sy groot oplae probeer, weens gewildheid as enigste literêre maatstaf, om sy werk die kroon van die Afrikaanse letterkunde te maak. Onder die vaandel “volkskuns”. Daarteenoor het die estetici populêre geskrifte weer as waardeloos geag. Dit is vir Louw verkeerd: sowel die massalektuur as aristokratiese kuns het sy eie plekkie. Want gewilde lektuur kan taalbelangstelling prikkel.

Ook hier moet grense bewaar word en die waarde van die verskeidenheid erken word. Ook ‘n volkskultuur word in organiese rangordening opgebou.

Dit wil my voorkom of die skrywer tussen April 1938 (die vorige hoofstuk) en Januarie 1939 (wat jy tans lees) ‘n veel minder dichotomistiese wêreldbeeld gekry het. Maar nou: wat van die Aristokratiese ideaal van die vorige teks? Vir al die kwaad wat die Afrikaanse hoofstroommedia die Afrikanerdom aangedoen het, moet ons eenvoudig hierdie prulpers maar verduur? Ek dink glad nie so nie.

‘N TONEELOPVOERING IN KAAPSTAD (Maart 1937)

Louw was hoogs geïrriteerd deur die uitgevrete hoëlui wat vermaak by die teater gesoek en hul daar wangedra het. Die uitgesoekte gehoor, uitgesoek volgens geld, stand en geleerdheid, kon hul nie vereenselwig met die tragiek op die verhoog nie. Vir hierdie pyn en lyding het hulle geen begrip nie. Hul banaliteit spreek uit die lag op die verkeerde plekke, ‘n geproes, ‘n gestamp in die ribbes. Die ernstige stuk is ‘n spottery van gemaak, moontlik uit vrees dat hul “rus deur die smart aangetas [sou] word.” (p. 23)

Diegene wat smart ken, rusteloos is, leeg, of honger, of soekende siele, weduwees en wewenaars, iemand wat om iets onbereikbaar treur: daardie mense VERSTAAN wat op die verhoog aangaan. Waarskynlik juis diegene wat ‘n kaartjie nie kon bekostig nie. Dit is vir hulle wat die werk eintlik geskryf is. (p. 23)

C. Louis Leipoldt het êrens in sy een digbundel (Uitgesoekte gedigte vir Jong Suid-Afrika, aan skole voorgeskryf) gesê dit is lewenservaring (“ondervinding”) wat mens kuns werklik laat waardeer. Skoolkinders is daarom nog nie almal ryp genoeg om sy digkuns te verstaan en waardeer nie. Intelligensie alleen is nie goed genoeg nie. N.P. van Wyk Louw is dit duidelik mee eens.

REKLAME VIR DIE LITERATUUR (September 1936)

Jy sal miskien onthou hoe ek by my skryfstuk [http://praag.co.za/?p=45656 “Ek is nou klaar met Afrikaanse tydskrifte”] die volgende stukkie van Aucamp (7 Oktober 1987) aangehaal het:

Dis ook Uys [Krige] wat voortdurend waarsku teen die onoordeelkundige gebruik van die kwalifikasie “groot” binne die Afrikaanse kritiek. ‘n Mens hoor te dikwels van boeke wat ”briljant”, ”verbluffend”, of  ‘n ”kragtoer” is, waar hierdie boeke hoogstens verdienstelik is. Die Afrikaanse boek mag uiteindelik hieronder ly – ‘n publiek wat keer op keer mislei word, gaan ophou koop. ‘n Hollandse vriendin wat ál die pieke in Afrikaans meegemaak het, weier om langer Afrikaanse poësiedebute te koop of selfs te lees. Elke keer die ”fanfare”, sê sy, en as jy die bundel oopmaak, dan maar weer ‘n ”pubergeklodder”.

Trompetgeskal: September 1936 (ja, 51 jaar en 1 maand tevore!) was nie veel anders nie. 2016 en 2026 weliswaar ook nie veel anders nie, want dieselfde geykte verkooptegniek werk vir die massamens al die afgelope dekades. Of, eeue. Selfs vandag nog.

Ek bedoel, dit voel asof daar van elke Afrikaanse boek doelbewus ‘n “Limited Edition” gemaak word – doelbewus sodat almal die gedrukte weergawes moet gryp terwyl dit nog in voorraad is [en die pryse onbekostigbaar duur is] en nooit weer herdruk sal word nie. Maar elektroniese boeke en tweedehandse boekwinkels is mos geduldig, so waarom die haas?

Wat wel vreemd[?] opval is N.P. van Wyk Louw se teenkanting van die advertering van Afrikaans, soos die goeie woordjie wat Prof. dr. T.J. Haarhoff by Oxford gedoen het, IN DIE BUITELAND. Vir Louw is dit onvanpas:

Hulle vergeet dat die buitelander ook kritiese vermoë het, ook agteraf glimlag oor komieklike geesdrif – as hy baie beleefd is. Laat ons bly wees oor wat by ons in ‘n kort tyd gedoen is, maar erken dat ons nog min vir die uitvoerhandel het. (p.26)

Vergelyk hierdie “advertensie” met die volgende scenario (p. 27-28):

Gesteld hier kom nou in ons land ‘n geleerde wat een van die minder bekende tale en letterkundes, sê maar die Turkse of Hongaarse, wil adverteer; hy vertel ons iets van strominge en persone daar, lees vir ons stukkies vertalings voor wat in ons eie taal geen literêre waarde het nie, bring ons niks nader aan die taal self nie as deur te sê dat dit mooi is vir dié wat dit verstaan… dan gaan ons ook maar met ‘n ongestilde honger of met ‘n jammer hart huis toe. Sy eie mense moet net nie glo dat die Turke of Hongaarse saak veel by ons bevorder is nie.   Van dieselfde aard is die bewuste ywer om boeke uit ‘n mens se taal in ander tale oorgesit te kry. Ook ander klein lande ken dit. (Greshoff het êrens een van sy beste opstelletjies oor hierdie soort gedoente in Holland geskrywe.)* Die beste werk is meestal onvertaalbaar. En of ‘n swak boek nou in twee of drie tale gelyk doodgaan, in plaas van in die oorspronklike alleen, verhoog ook nie die prestige van die land so baie nie.   [http://historisch.groene.nl/nummer/1932-01-09/pagina/18#4/-2.46/-72.42 Jan Gresshof. 1932. Staatsgevaarlijk comité. De groene Amsterdammer. 9 Januari: 18 ]  

So iets het Jan Rabie (1989. Buidel. Kaapstad: Human & Rousseau, bl. 83-86) ook aangeraak:

5. Party werke is moeiliker om te vertaal; daar is selfs werke wat onvertaalbaar genoem word. […] 8. Traddutore traditore? Is vertaler verraaier? Nee, as die vertaler albei tale goed ken. […] 14. Vertalings van eie werk: Bolandia 3: Waar jy sterwe het maklik in Engels vertaal en had sukses; romantiese, algemene taal. Maar Bolandia 2: Die groot anders-maak, my mees geslaagde roman, was onverstaanbaar oorsee omdat die Hottentot-Afrikaans daarin onverstaanbaar elders is. In Engels bv. bestaan iets soos Rooihuid-Engels, maar Hottentot-Engels nie. Dit is dus ‘n goeie teks wat nie vertaal kon word nie omdat dit té Afrikaans is.   15. En weet u, soms wil ek my teks eintlik onvertaalbaar hê. Ja, dis die gevoel wat ek soms oor my gekastyde taal kry. Om in ‘n oorvol, oorluide, oorveralgemeende wêreld ‘n klein hoekie onvervreembaar my eie te hê.   16. … En las seker ook by toekrampende ouderdom, of seergemaakte trots omdat my boeke nie méér aandag in oorsese vertalings gekry het nie. Hoe ook al, soms voel ek in my ‘n intense behoefte om my Afrikaans vir myself te hou, om my boeke so verinnig, plaaslik, Afrikaans as moontlik te skryf dat hulle eintlik onvertaalbaar moet bly.   17. Miskien ook uit irritasie wanneer die soveelste eentalige neul: “Why don’t you translate your book for Onrast?” Dit is juis op so ‘n oomblik dat ek ook die beneukte blydskappie voel: Goed so, laat my boek so Afrikaans wees dat jy dit in Afrikaans moet lees. Is Poppie Nongena met sy heerlike babelsheid van taalgebruik nie mens-verwarmender as ‘n naastenbye vertaling van ‘n vertaling in een taal nie?   18. Wel, klink dit te negatief? Dalk wil ek maar net sê: Party skrywers hou nie daarvan om hul eie werk in ‘n selfvertaling te herkou nie. Hulle verkies nuwe werk.

Maar 82 jaar ná Louw se opstel en amper 30 jaar ná Rabie s’n, raak mens tog bekommerd as Sweedse, Deense, Noorse en Nederlandse boeke by dosyne oor en weer vertaal word, terwyl Afrikaans steeds êrens in die hoekie van vergetelheid bly lê en stof vergader (soos ‘n boekie deur ene Louw wat ek nou op PRAAG bespreek en verlede maand teen R5,00 by ‘n Hospieswinkel op Hermanus gekoop het!). Ek voel sulke beskeidenheid doen die mensdom ‘n oneer aan. Dan kon mens netsowel oorspronklik in Frans en Duits geskryf het. Of, nou ja, in Engels.

Wat die BINNELANDSE REKLAME BETREF, is ek met die volgende veel meer eens (p. 28):

Maar heelwat ouer as die buitelandse propaganda vir die literatuur is die binnelandse. So gans en al sonder werklike waarde soos die vorige is dit nou nie. Wanneer dit ‘n volk moet leer om sy eie te begryp en te waardeer, is dit gewone opvoeding. Maar nêrens staan die opvoeding so naby aan die sonde nie. By geeste van die tweede rang word dit gou net verheerliking van wat die eie volk gemaak het, en by die derde en laer range verheerliking van vriende en boeties, die kwaksalwery van klieke. […] En hierdie sonde is tog so maklik. Wanneer ‘n groepie skrywers saamspan om wederkerig mekaar aan te prys en elke woordjie van mekaar as wysheid en skoonheid voorstel – kan hulle dan nie, wanneer hulle eenmaal die openbare aandag getrek het, so met ‘n los skrum die onsterflikheid bestorm en verower nie? Die publiek self lees mos nie noukeurig nie, stel nie soveel belang in skrywersgedoentes nie, is maar meestal bly om van ánder presies te hoor wie “die beste skrywer of digter” is – al is dit maar vir die saampraat. En mettertyd kan pers, radio, tydskrif en boek dieselfde storietjie herhaal; niemand vra waar dit oorspronklik vandaan kom nie, en almal glo dit omdat “almal” dit sê. Baie reputasies is al so opgebou. Dit is waar dat geen reklame ‘n slegte werk lank hoog kan hou nie, en dat alleen dinge wat deur lang jare die bestes in ‘n volk bevredig werklik bly leef.

Wat Louw hierbo skryf, is werklik niks nuut nie:

Illud autem lepidissimum, cum mutuis epistolis, carminibus, encomiis sese vicissim laudant, stulti stultos, indoctos indocti. Hic illius suffragio discedit Alceus, ille huius Callimachus: ile huic est M. Tullio superior, hic illi Platone doctior. Nonnumquam etiam antagonistam quærunt, cuius æmulatione famam augeant. Hic scinditur incertum studia in contraria vulgus, donec uterque dux re bene gesta victor discedit, uterque triumphum agit. Rident hæc sapientes, ut, veluti sunt, stultissima. Quis enim negat? Sed interim meo beneficio suavem vitam agunt, ne cum Scipionibus quidem suos triumphos commutari. Quamquam docti quoque interim dum hæc magna cum animi voluptate rident, et aliena fruuntur insania, non paulum mihi debent et ipsi, quod inficari possunt, nisi sint omnium ingratissimi.

Overgesetsynde (J.L. de Villiers, 2002-vertaling, pp. 96-97)

[oor Digters, dus, skrywers]

:

Maar die grootste grap is hulle wedersydse briewe, verse en lofprysinge; een dwaas wat ‘n ander dwaas ophemel. So sê A dat B ‘n Alkaios is, terwyl B sê dat A Kallimagos is, of B dink dat A ‘n beter skrywer as Cicero is, daarom sê A dat B geleerder as Plato is. En soms soek hulle na ‘n opponent vir ‘n kragmeting waardeur hul groter naam kan maak. Die weifelende skare is in vyandige kampe verdeel, tot albei leiers selftevrede vertrek om hul oorwinning te gaan vier. Verstandige mense lag hieroor, want niemand sal ontken dis nie die toppunt van dwaasheid nie. Intussen maak ek dit vir hierdie mense moontlik om ‘n heerlike lewe te lei, en hulle sal dit nie eens vir die triomftogte van die Scipio’s wou verruil nie. En die ander, geleerd soos hulle is, het die plesier wat hulle hieruit en uit hulle makkers se waansin put, grootliks aan my [Dwaasheid] te danke – ontken hulle dit, is hulle die ondankbaarste mense op aarde.

Knap gedaan, Desiderius Erasmus (‘Encomium Moriae (Tot lof van Dwaasheid)’, gepubliseer in 1511, dus, ruim 425 jaar vóór Louw se opstel. Wat vir jou sê: deur die eeue heen word mense steeds met dieselfde slenter gevang).

Dis presies wat LitNET is; trouens, die meeste Afrikaanse letterkunderedaksies is. Dis ‘n gepraat-praat-praat, gekibbel, omkopery, gestryery, bakleiery, repliek op repliek, en op die ou einde gaan dit maar eintlik oor watter boeke die meeste geld uit die meeste gepraat maak wat op daardie oomblik relevant is of wat aandag sal trek op Google Trends. Dit gaan daaroor om mense aan die kyf te hou, dit gaan suiwer om publisiteit.

Die beste medisyne wat Louw kan voorskryf (p. 29), is kritiek (WAT? NOG?!) wat skerp en streng moet bly, en jaloers moet waak oor die intellektuele status van ons nasie. Verder: “Die hoogste geestelike lewe van ‘n mens of van ‘n volk is heeltemal onafhanklik van erkenning.” (vergelyk: Die Aristokratiese ideaal)

Verder moet die skrywer ook nie geboelie en in ‘n blik gedruk word om stukke te skryf in die styl wat die publiek of uitgewer van hom verlang nie. Die skrywer sal dan nie ryper kan word nie (p. 29).

Louw sluit sy betoog af met die woorde:

Laat ons bly wees dat die loon by ons kuns maar klein is; dan bly die makelaars daarvan af weg. Maar ook deur geen ander voordeel hoegenaamd mag ons tot ophemeling verlei word nie. Laat liewer dan alles buiten wetenskaplike studie stilbly. (p. 29).

DIE EWIGE TREK (Oktober 1938)

Daar bestaan twee dwalinge volgens Louw rakende die Voortrekkers (pp. 30-31):

1. Soms word die Trekkers tot onnavolgbare heldegestaltes gemaak. Heel gerieflik word die nakomelinge (weens hul selfopgelegde ‘onvermoë’) dan van die plig onthef om self heldhaftig te wees.

2. Ons is net soos die Trekkers, en as ideale modelbeeld moet hierdie innerlike en uiterlike kenmerke bestendig word. Soos in die stuk “Kultuurleiers sonder kultuur” (Februarie 1939) staan hier reeds:

Ons kan nie dinge wat tydgebonde aan die Voortrekkers was, aanvaar as die les wat hulle vir ons te leer het nie, en ons sal nooit weer in hierdie land in alle opsigte soos Voortrekkers kan dink, voel en handel nie. As ons dit kón doen, dan het húlle nie hul historiese sending in hierdie land voltooi, d.w.s. ons pionierstadium laat afloop nie.

Louw bedoel hier nie die herdenking van die Slag van Bloedrivier nie. Dit is ook nie die punt van sy opstel nie.

Louw sonder die “waagspel” en die “volkome ewewig van die argumente wat in albei rigtings gevoer kon word” uit. Agterna beskou lyk dit altyd tog so eenvoudig hoe die Groot Trek, die Tweede Vryheidsoorlog, en die keuse tussen Afrikaans en Nederlands as voertaal en kultuurtaal sou inslaan en verloop het. Stel jy egter jouself voor hierdie vraagstukke, op daardie tydstip, is dit glad nie meer so vanselfsprekend of eenvoudig nie (p. 32).

Ek gaan nie die laasgenoemde beweging, die taalbeweging behandel nie – ek het dit reeds in drie artikels op PRAAG behandel. Maar kortom: “die wysheid van die dwase en vermeteles het geseëvier en die dwepers het weer die geskiedenis gemaak” (p. 33).

Oor die Anglo-Boereoorlog: “Vandag kan ons insien: as ons nie geveg het nie, sou die Afrikaanse volksgevoel van slapheid en feitlik van skaamte gesterf het, want wie behoort dan graag tot ‘n volk wat sy nek buig as dit nuttig is om nederig te wees? Maar uit die trots van die driejarige stryd teen ‘n wêreldmag is die nuwe Afrikaanse nasionalisme gebore wat nie langer te kere was nie.” (p. 34)

Wat die Groot Trek aanbetref, kon almal as keuse in die Kolonie gebly het om ‘n verenigde mag te vorm teen die Engelse; of, die geskiedenis kon verloop het soos dit wel aan ons bekend is (p. 35).

Die meeste mense kies selde redelik.  En dikwels uit fanatisme – oor taal, oor vryheid.  Jy sou dit ook so kon insien. Of, dit is ‘n hele komplekse sameloop of samevatting van al die individue se keuses wat op daardie stadium gemaak is; ook diegene wat in Kolonie agtergebly het [en later tog ‘n rol sou speel] (p. 36-37).

Nou bly die vraag oor – vra Louw – moet mens altyd die ekstremiste, die dwepers aanhang, want hulle maak tog die geskiedenis? Kan ons die irrasionale rasionaliseer? Nie altyd nie – want by verskeie keuses is daar aan alle kante dwepers. Dwepers [wat geplant is?] kan egter ook ‘n volk verdeel (p. 38).

Maar mens kry ook die verantwoordelike ‘sieners’ wat die hele waagspel (en verantwoording) ten volle besef, maar ook die hele aaneenlopende proses in sy geheel in oënskou neem. En die ewewig van die argumente (die ‘pro’ en die ‘contra’) in die krisis van die volk sterk en ten volle begryp (p. 39).

BURGER EN KUNSTENAAR (Mei 1939)

N.P. van Wyk Louw het nou eenmaal ‘n gly in politieke gatkruipers, of “strewers” wat die hoogste sport van die amptenary stertswaaiend probeer bereik op welke maniere ook al. En die kuns dan op hul manierlike/fatsoenlike/doodse/verstokte wyse as sodanig probeer ondermyn.

As die leser tussen die reëls kyk, is sy brief (wat ironies genoeg, afgekeur is!) nie alleen ‘n skimp op sensuur van die owerhede nie, maar beslis ook op die polities-korrektheid van die kripvreter [sal mens die privaatsektor ook hierso byvoeg?]. En op wat nie in die openbaar se belang is nie. Enigiets in die kuns wat die “strewer” kan laat twyfel in sy doelwit [om die hoogste sport te bereik deur oor lyke te loop], of wat sy gewete aankla, word sover moontlik vermy, of selfs geteiken. Hierdie brief vind ek uiters relevant in die huidige Suid-Afrika – van hoogleraars tot amptenare wat teen hul beterwete die staatskultus aanbid.

Die bourgeois gaan resloos op in die georganiseerde lewe, vrees vir die kolle krag van die emosie; geestelike versigtigheid; vashou aan die bekende, aan die menings van erkendes en aansienlikes (p. 44). ‘n Burgerlike sê vir homself (p. 44):

Ek ken my krag; ek kan vooruit kom, hoog klim, en iets geniet – al kan ek ook niks anders nie; al sal my onsterflikheid dan net wees dat my naam op ‘n aantal hoekstene in ons land staan of aan ‘n sleepboot in Tafelbaai gegee word.

Dus, eiebelang vs. volksbelang.

Want jou tipiese “burgerlike” (lees: gatkruiper) se waardeoordeel word deur titulatuur beïnvloed:

Dit spreek dan vanself dat die burgerman ewig en altyd ‘n “streber” is, dat hy vooruit wil kom. Na almal bó hom sien hy as moontlike helpers op; na mense onder hom kyk hy met ‘n bietjie minagting (as hulle self nie vooruitkom nie) of met vriendelike aanmoediging. En daardie rangordening van die posisies word ‘n soort Jakobsleer waarlangs engele van vreugde neerdaal of verdwyn. Kyk maar na ‘n groot staatskantoor: as die minister die môre binnekom en glimlag, dan glimlag die sekretaris, en die ondersekretaris lag… en die glimlag daal af totdat die seuntjie wat posseëls opplak, fluit-fluit sy spuutjies saamsuig; of anders daal die donkerheid van bo af, en uiteindelik skop die loopjongens die brakkies van die waterbakke in die gange af weg. Dis soos ‘n ry spieëltjies wat een straal voortplant. Om nie eens te praat van die moeitevolle klassifiseer van uitnodigings in “dié wat ‘n mens moet aanneem”, of “kan aanneem” of “nie durf aanneem nie”. Hierdie soort “strewe” is die antitese en die dood van die geestelike rusteloosheid. Dit is hierdie burgerlikheid wat vir ons ‘n blou-potlood-kultuur aan die gee is; en dit gee ook aan ons hele geestelike lewe daardie kleindorpse voorkoms. (p. 42) […] Wanneer hy [die burgertipe] tussen twee opinies moet kies, is die opinie van die hoër geplaaste vanselfsprekend die ‘waarste’.  (p. 41)

Ons sien hierbo dus weer ‘n verwysing na houtgeruste “Suid-Afrika as ou Land” (Desember 1938) – waar daar gerustheid is, is daar geen vooruitgang in die kuns nie. Maar ook sien ons dat die besluite/opinies hoegenaamd nie gegrond op die redelikheid of die rede is nie. So asof die hoeveelheid inkomstebelasting wat jou meerdere betaal iets met ervaring te make het. Ons ken daardie denkfout: Argumentum ad verecundiam [beroep op gesag].

‘n Mondvol. Boonop haat die bourgeois (wat streef na DIE ORDE) die kuns, juis omdat hy die geobjektiveerde kultuurwaarde nie het nie, en die kuns amper soos ‘n Rorschachtoets is van sy eie booshede. En die pseudo-kunstenaar weet net watter knoppies om keer op keer te druk om sensasie uit te lok (p. 43). Dink maar aan die (onsmaaklike) kaalgat-skilderye van Jacob Zuma.

DIE ONSTERFLIKHEID VAN DIE KUNS (Oktober 1938)

Vita brevis, ars longa. Of nie?

Louw glo nie in die onsterflikheid van die kuns nie. Moontlik is hierdie verskynsel/strewe bloot simptomaties wanneer klassieke boeke/kuns weer verken word, soos tydens die Renaissance. Daar kom ook tye wanneer die mens hom kragdadig radikaal onhistories voel en hom volksvreemd van die verlede losmaak – en nie die “onsterflike” kuns kan waardeer nie. Onsterflikheid word ook gekortwiek as jou werke deur die eeue heen deur mot en roes middeldeur gehap word. En dan die volk: wat as die lesers en sprekers van die taal eenvoudig net soos mis voor die son verdwyn? (p. 45-46).

Tog is hierdie onsterflikheid [eerder: tydloosheid!] van die kuns ‘n mite wat die kunstenaar kan besiel/opsweep/aandryf. Politieke heersers soek dikwels kuns wat in hul ryk/land as voorbeeld vir ander moet dien. Totdat die ryk saam met die standbeelde tot ‘n val kom (p. 46).

Maar die onbereikbare word tog as die moeite werd beskou om na te streef. Dikwels sterf hierdie kunstenaar sonder roem, om eers na hul dood bekendheid te verwerf. Maar steeds is dit hierdie MITE wat die mens buite sy eie grens dryf (p. 46-47).

Dit is ook onwaar dat jy die publiek bloot hoef te oortuig (belieg?) jou perdedrolle is sitroene. Jy kan hard probeer om jou werk op te vysel, ‘n koerantman omkoop, asook ‘n toegewinkie hier en daar deur invloedryke kritici afbedel, die destydse en hedendaagse voorskryfmark probeer beïnvloed, maar ook vriende kan hard probeer [soos oorle’ Koos Prinsloo († 1994) wat deur ‘n vriendin steeds kunsmatig aan die lewe gehou word], maar êrens gaan die volk tog kort voor lank van jou werke moet vergeet. In die geskiedenis sal dit maar net as nog ‘n vergeefse kantaantekeninkie geskribbel word. Volgens Louw het so iets trouens gebeur met Robert Montgomery, wie se The Omni-presence of the Deity nie minder nie as 11 keer herdruk is – vandag is hy vergete, en niemand ken selfs meer sy naam nie (p. 29, ‘n terugverwysing na “Reklame vir die Literatuur”).

Ook vraag en aanbod tussen die eietydse volk, uitgewers, resensente en die skrywer kan nie onsterflikheid waarborg nie (p. 49; en wéér ‘n terugverwysing na “Reklame vir die Literatuur”) – dit is te veel onderworpe aan die aktuele grille en geite en verouder vinnig. Hier is nie sprake van tydloosheid nie, maar wel van ‘n TYDPERK.

Die enigste rigsnoer wat dus oorbly is SKOONHEID (p. 50).

Of die versteekte kosmos (en verantwoording) binne die kunstenaar wat ontwaak  (p. 51).

En tog, wil Suidpunt in die jaar 2018 vra: Hoe word ons onthou van die strominge en skrywers van die Dertigers? Die Sestigers? Die Grensliteratuur? Die Multi-Kulti-1990’s? Die betrokke letterkunde? Die postmoderne herbesoek van die Anglo-Boereoorlog teen die millenniumwending? Die Postkoloniale Desillusie? Die Distopiese Romans? Gayliteratuur? Depressiewe-polssny-wroeg-en-oopskryf-probleemboeke-vir-niksvermoedende-prikkelbare-pubers-sedert-1980-tot-op-heden-der-dagen?

Baie maklik, ek het pas die antwoord hierbo gegee: deur die kunsmatige kategorisering deur die letterkundiges self. Die naamgee aan elke “letterkunde epog” en die gevolglike etikettering. Een enkele benaming ruk sommer al die betrokkenes (skrywers en hul apologete) soos ‘n koeksel hare uit ‘n stinkende afvoerpyp op.

[Word vervolg.]

Leon Lemmer: ‘Afrikaans: ‘n Visie vir 2030’

Danny Titus is tans die hoof van korporatiewe aangeleenthede by die Afrikaanse Taal- en Kultuurvereniging (ATKV). Voorheen was hy die ATKV se hoof van kultuursake. Blykbaar het die besef deurgedring dat Titus geen werklike begrip van of simpatie met Afrikanerkultuur het nie. Hy kon hom nie namens die oorgrote meerderheid ATKV-lede, naamlik blanke Afrikaanssprekendes, sinvol oor hulle kultuur uitlaat nie. Wat opval, is dat die ATKV deesdae met oorgawe wroeg oor transformasie, oftewel ANC-gedienstigheid.

Dit herinner aan die Afrikaanse Handelsinstituut, wat ná 1994 verkies het om eerder die AHi te wees, dus sy Afrikaansheid weg te steek, en daarna om liewer sy naam (in die meeste gevalle) te verander na SBi – Small Business Institute. Hermann Giliomee noem dat die AHi “nie die bevordering van Afrikaans as een van sy funksies beskou nie” (Die Afrikaners, Kaapstad: Tafelberg, 2004, p 627). Giliomee haal ‘n oudpresident van die AHi, Franklin Sonn, soos volg aan: “Ek is nie ‘n Afrikaner nie, ek was nog nooit een en ek wil ook nie een word nie” (627). Ek kan Sonn verseker dat Afrikaners dit met hom roerend eens is. Hierdie ANC-aktivis en -kameraad kwalifiseer glad nie vir Afrikanerskap nie. ‘n Ander AHi-president wat ‘n wig tussen hierdie instituut en Afrikaners en Afrikaans ingedryf het, is die oorverligte Stef Coetzee (1949-2018), wat as rektor van die Universiteit Vrystaat (1997-2002) hom buitensporig passievol vir transformasie beywer het.

Insgelyks verkies die ATKV hierdie verkorting as sy naam, blykbaar nie bloot omdat dit korter is nie, maar omdat sy historiese Afrikaansheid daarmee verdoesel word. In die praktyk bevorder die ATKV deesdae by voorkeur die mengeltaal Kaaps en nie ordentlike of suiwer Afrikaans nie. Die ATKV is veral nie ‘n uitgesproke ondersteuner van Standaardafrikaans nie. Hierdie instansie weerhou hom deurgaans van wat absoluut noodsaaklik vir die sinvolle voortbestaan van Afrikaans is, naamlik pleidooie en veldtogte vir groter taalsuiwerheid in Afrikaans. Sy polities korrekte strategie is om nie sy nuwe hoofsimpatiegroep, die bruin mense met hulle voorliefde vir hulle brouseltaal Kaaps, aanstoot te gee nie.

Sedert Augustus 2013 is Karien Brits, wat ‘n magistergraad oor die Tswana-taal voltooi het, die ATKV se bestuurder van taalaangeleenthede. In ‘n radio-uitsending oor Afrikaans (30.09.2018) het Brits die indruk gewek dat sy polities selfs meer radikaal links as Gerda Odendaal is. [Oor hierdie radiogesprek, lees Leon Lemmer se reaksie onderaan sy rubriek oor die Afrikaner-Broederbond (Praag 23.09.2018). Oor Gerda Odendaal, lees die Lemmer-rubriek: “Gerda Odendaal oor die herstandaardisering van Afrikaans” (Praag 2.02.2014).]

Danny Titus

Titus het euwelstatus in Afrikanergeledere (bv Praag 7.10.2015 en 7.09.2017). Onlangs het hy dit gestand gedoen met sy uitlatings oor “Afrikaans: ‘n Visie vir 2030” (voortaan AV30 genoem) (Netwerk24, 5.11.2018). Die opskrif van die artikel is: “Moenie die verlede herhaal.” Dit impliseer dat die verlede sleg was, anders sou herhaling nie ongewens gewees het nie. “Suid-Afrikaners moet ophou om vyande van mekaar te maak.” Vredevors Titus beweer dít is wat AV30 doen. Hy noem dan twee kenmerke van die slegte verlede, wat uiteraard veral aan Afrikaners toegeskryf word: “die vergrype van apartheid” en die (onnodige) destydse waarskuwings oor “die Rooi Gevaar.” ‘n Ander destydse euwel is glo die ontmensliking weens die Veiligheidspolisie, die paswette en die NG Kerk, met as beweerde salige teenvoeters Nelson Mandela en ANC-terroriste.

Toe Mandela in 1994 president word, het die Totale Aanslag van die Rooi Gevaar glo “‘n groot grap geword.” Die wesenlike kommunistiese aard van die ANC word hiermee deur een van die hoofamptenare van die ATKV – en daarby sy luidrugtigste aktivis – ontken. “Die derduisende troepies het gevra of alles nodig was.” Die veiligheidsmagte waaroor Titus hom so neerhalend uitlaat, is dieselfde mense waarvoor hy en sy medestudente destyds so skytbang was dat hulle begin weghardloop het as hulle gehoor het dat die polisie op pad na die UWK-kampus was.

Ons moet glo nie vyande soek nie, al is dit presies wat Titus soos gebruiklik doen. “Die Mandela-era bly steeds die templaat vir talle Suid-Afrikaners oor hoe ons mekaar kon vind en die land uit sy moeras na goeie regering kon neem.” Die moeras van die blanke of Afrikaner se politieke bewind word hier gekontrasteer met die goeie regering van die ANC. Daar is in werklikheid redelike eenstemmigheid dat Suid-Afrika vóór 1994 heelwat beter regeer is as wat sedert 1994 die geval is. Die Mandela-era was oënskynlik beter as wat daarna gevolg het bloot omdat selfs die ANC nie dadelik alles kon verbrou wat sedert 1652 plaaslik opgebou is nie. Daar word graag beweer dat Mandela swart-wit versoening bevorder het. In werklikheid het Mandela bloot die verontwaardigde blankes probeer paai oor die hemelskreiende verraad van magsoorgawe pleks van die plegtig beloofde magsdeling.

“Groot was my verbasing verlede week toe ek ‘n dokument [AV30] lees wat sê vir die Afrikaanse gemeenskap sedert 1994 is die ‘aanpassing om te beweeg vanaf die binnekring van mag na ‘n stand van bykans politieke magteloosheid, ingrypend en selfs traumaties.'” Die onderwerp moes uiteraard die Afrikanergemeenskap gewees het. Oor Afrikaners se trauma het ek reeds geskryf: “Kulturele trauma en die Afrikanerdom” (Praag 13.10.2018). Iemand soos Titus is sedert 1994 buitensporig bevoordeel, gevolglik put hy eerder vreugde en welvaart as trauma uit die nuwe Suid-Afrika. Dat Afrikaners gegrief oor die ANC-owerheid se miskenning van Afrikaans asook die agteruitgang van (ordentlike) Afrikaans is, skeel vir Titus blykbaar min.

Een van Titus se besware teen AV30 is van ‘n kwantitatiewe aard. Soos die ANC so graag doen, verhef Titus kwantiteit bo kwaliteit. “Dit is natuurlik onsinnig, want die meeste Afrikaanssprekendes was nie in die binnekring van die mag nie. Die verwysing na die ingrypende en selfs traumatiese politieke magteloosheid is nie my indrukke van talle Afrikaner-organisasies, kollegas en vriende nie.” Wat Titus hier doen, is om die mengeltaal Kaaps sonder meer as Afrikaans te beskou, sodat dit kan volg dat die meerderheid Afrikaanssprekendes bruin is. Hy maak ook die skuif van Afrikaanse na Afrikaner-organisasies.

Die ATKV wás vóór 1994 ‘n Afrikaner-organisasie wat Afrikaans, insluitende taalsuiwerheid, bevorder het. Die ATKV het weens transformasie ontaard in ‘n Afrikaanse sowel as nie-Afrikaanse organisasie wat taalsuiwerheid nooit openlik bevorder nie; eerder die brouseltaal Kaaps. Soortgelyke ontaarding is ook by ander eens Afrikaner- en Afrikaanse instansies waarneembaar, hoewel dikwels nie in dieselfde buitensporig oordrewe mate as by die ATKV nie.

Ek vra my af: Behoort die ATKV nie eerlikheidshalwe die AHi se voorbeeld te volg deur sy naam te verander en Afrikaans daaruit weg te laat nie? Ek is in my siel oortuig dat die benaming Meertalige Multikulturele Vereniging (MMV) baie duideliker uitdrukking gee aan wat die ATKV sedert 1994 geword het: meertalig, bv Afrikaans en Kaaps; multikultureel, bv christelik en Moslem. Die letternaam MTMKV kan ook oorweeg word. Al is dit langer as MMV, het dit die voordeel dat MK daarin voorkom, wat kan help om die soort medeburgers te lok waarna enige egte ANC-gedienstige instansie behoort te streef.

AV30 “praat verder van die ‘ingrypendheid van wegbeweeg vanaf die verlede en die eise wat elke dag bring, is so sterk en oorweldigend.’ Daar is nie kans om vorentoe te kyk vir die Afrikaanse taal se behoud en bevordering nie, aldus die dokument. Daarom dan ‘n nuwe visie, ‘n strategie en projekte. Liewe krismis! Wat van al die bestaande projekte? Wat ‘n terugwaartse stap. En dit nogal in die naam van Afrikaans. Die wegbeweeg van die verlede ingrypend? Terug na die vyandsbeelde?”

Wat is dit wat aan Titus se getransformeerde siel knaag en hom so negatief stem oor ‘n opregte poging, soos AV30, om Afrikaans te bevorder? Myns insiens is die kern van Titus se misnoeë dat dit drie Afrikaanssprekende blankes is wat daardie dokument oor Afrikaans opgestel het. Aangesien die meerderheid Afrikaanssprekendes, volgens Titus se siening van Afrikaans, bruin is, moet bruines volgens sy insig vanselfsprekend by enige Afrikaansprojek betrek word. Die bruines moet verkieslik ook in die meerderheid wees, sodat die heil van Kaaps pleks van Standaardafrikaans gedien kan word; dus ‘n opset soos in die raad van die Afrikaanse Taalmuseum en -monument: Naas die direkteur, Michael Jonas, “vyf bruin lede, een swarte, een Indiër en een blanke. Bruin mense oorheers die raad teen ‘n koers van ses uit nege” (Praag 12.08.2018). Daarby is die enigste blanke raadslid nie ‘n taalkundige nie, maar ‘n sosioloog en terselfdertyd ‘n militante ANC-aktivis. Myns insiens is dit die soort opset wat Titus vir Afrikaans verkies bo die drie blanke Afrikaanssprekendes wat AV30 opgestel het. Wat vir Titus ook onvergeeflik is, is dat Kaaps nie as die gesalfde toekoms van Afrikaans in AV30 opgehemel word nie. Trouens, Kaaps word nie eens genoem nie.

Jaco Kirsten

In sy boek, Maties en Afrikaans: ‘n Besondere verhouding, 1911-2011 (Pretoria: Protea Boekhuis, 2013, 261p, R150), skryf Pieter Kapp: “Leopold Scholtz se stelling dat vir bruin mense Afrikaans ‘n instrument is, maar vir Afrikaners ‘n deel van hulle identiteit, is iets wat nie geïgnoreer kan word nie” (p 186). Hiervolgens is Afrikaans vir Titus bloot iets wat soms bruikbaar kan wees, maar andersins opsioneel is, bv as skoolonderrigmedium vir sy kinders. Vir Afrikaners, daarenteen, is Afrikaans ‘n noodsaaklike deel van hulle identiteit; myns insiens die kern van hulle kultuur. Om hierdie rede is daar baie groter erns en opregte besorgdheid oor Afrikaans by Afrikaners as by bruin mense.

Kapp noem: “Die bruin middelklas verengels vinnig” (186). In die AV30-dokument (p 4) word die “vinnige verengesing van die bruin middelklas” ook genoem. Kapp skryf verder: “Min bruin Afrikaanssprekendes is bereid om in die openbaar ongekwalifiseerd standpunt vir Afrikaans in te neem” (186). Bruines maak egter alewig aanspraak op die reg om by alles betrek te word wat met Afrikaans te make het. As blankes dan besorgdheid oor die stand en toekoms van Afrikaans uitspreek, is die kenmerkende reaksie uit bruin geledere dat alles wel met Afrikaans is. Dit geskied in die bruines se klimaat van die opsionaliteit/ontbeerlikheid/versaakbaarheid van Afrikaans en natuurlik ook omdat die bruin elite die ANC as bevryders verheerlik, wat insluit bevryding van Afrikaners se politieke mag asook die prominensie van (ordentlike) Afrikaans.

Jaco Kirsten

Dit bring my by die joernalis, Jaco Kirsten. “Tydens Kirsten se optrede op die Woordfees [in Stellenbosch in 2010] het ‘n bruin joernalis hom dit verkwalik dat hy gesê het dat Engafrikaans [bv Kaaps] hom grief. Dit impliseer [glo] dat suiwer Afrikaans diskriminerend is en deur Afrikaners gebruik word om hul wit bevoorregting te verskans” (186). Dit is die soort substansielose, retoriese twak waarmee ‘n mens deesdae om iedere hoek en draai gekonfronteer word.

Kirsten antwoord: “Wie se skuld is dit dat die aktiviste vir Afrikaans tans oorwegend uit wittes bestaan? Is dit Afrikaners se skuld of diegene s’n wie se vooroordeel opregte bedoelings verdag maak? As mense se agterdog (of is dit afkeer?) jeens Afrikaners groter as hul liefde vir Afrikaans is, moet mens jouself afvra of sulke mense nie self ‘n soort kulturele apartheid wil bevorder nie. Asof hulle ‘n taal die rug sal toekeer eerder as om hande te vat met Afrikaners. Kulturele spiteful-geit, enigiemand? Ek wens opreg dat ‘n paar pro-Afrikaanse bruin kommentators in die openbaar sal vra: ‘Hoe kan ek ‘n bydrae lewer?’ In plaas van: ‘Ag, dis al weer die Boere wat kerm,’ of die al hoe meer verdagte: ‘Dis eintlik ons taal!'” (186-187).

Dit is veral die Afrikaanstaalkundige, Christo van Rensburg (1938-2018), wat sedertdien nuwe stukrag gegee het aan die versinsel dat bruin mense Afrikaans geskep het. Ek moet Van Rensburg se jongste boek nog bespreek: Van Afrikaans gepraat (Pretoria: Lapa Uitgewers, 2018, 155p, R250). Mense soos Danny Titus en Christo van der Rheede word na een Afrikaansbyeenkoms na die ander genooi om “saam te praat” oor Afrikaans asof hulle Afrikaanslojaal is en gesaghebbend tot die gesprekke kan bydra. In werklikheid het hulle doelbewus verseker dat hulle kinders Engelse skole bywoon. Ek noem hulle en ander diesulkes valse profete van Afrikaans. Vir Afrikaans is daar geen heil te vinde as hierdie soort meelopers betrek word nie. Uit wat hier bo oor Titus se artikel gesê is, is dit baie duidelik dat hy, wat AV30 betref, besig met boikottaktiek is; iets wat so kenmerkend van die politiek van bruines in veral die jare tagtig was.

Ander reaksies

Voordat ek die AV30-dokument in besonderhede bespreek, gee ek ‘n aanduiding van die ander reaksies. AV30 is ‘n uitvloeisel van ‘n beraad van Afrikaanse instansies wat in 2017 plaasgevind het. Die AV30-gespreksdokument, gedateer 1 September, is vroeër vanjaar op die internet gepubliseer. Dit is aan die begin van November in Clubview tydens ‘n opvolgbyeenkoms van Afrikaanse instansies bespreek. Wat ontstellend is, is die geringe belangstelling wat die AV30-dokument en hierdie byeenkoms ontlok het. Min nabetragting kan op die internet of elders opgespoor word. Afrikaans as sodanig wek deesdae kommerwekkend min belangstelling in die hoofstroom-inligtingsmedia. Hou gerus dop hoe bitter min berigte oor Afrikaans en nog minder reaksies daar op Netwerk24 is. Wat was die reaksie van die Afrikaanse koerante op AV30? “Ek hou my doof, ek hoor niks, ek hou my stom, ek maak my mond nie oop nie” (Psalms 38:14).

Tydens die Clubview-byeenkoms is tot die gevolgtrekking gekom dat daar slegs in drie van die nege provinsies, naamlik die Wes-Kaap, Noord-Kaap en Gauteng, ‘n groot genoeg konsentrasie van Afrikaanssprekendes is om die oorlewing van Afrikaans aldaar as ‘n realistiese moontlikheid te beskou. Die oorlewing van Afrikaanse skole kan deur privatisering moontlik gemaak word. Afrikaanse skole word nie en sal na verwagting ook nie deur die owerheid bevorder word nie. In hierdie verband is na Namibië verwys, waar die staatskole verengels het en daar min privaat Afrikaansskole voortbestaan.

Die ANC-bewind word tereg gekarakteriseer as sosialistiese staatsnasionalisme. Uit hierdie oord kan geen steun vir Afrikaans verwag word nie. Die ANC-regering is so ondoeltreffend dat hy nie eens in die basiese behoeftes van sy ondersteuners voorsien nie. Afrikaners as nie-ondersteuners van die ANC is dus op eie inisiatief en privaat hulpbronne aangewese vir wat hulle ten behoewe van mede-Afrikaners en Afrikaans wil vermag.

Hierdie gevolgtrekkings onderskryf wat in die AV30-dokument (p 9) staan: “Enige formele staatshulp of staatsfinansiering aan Afrikaanse taal- en kultuurgebaseerde openbare instellings soos skole, aftreeoorde, verenigings en klubs sal die uitsondering of heeltemal afwesig wees” en op bladsy 10: “Gemeenskappe sal toenemend na hul eie belange in hul woonbuurt of dorp moet omsien.”

AV30-dokument

Die AV30-dokument is deur Bertus de Villiers, Deon Geldenhuys en Heinrich Matthee opgestel. Die teks en illustrasies beslaan 16 bladsye. Albei Titus se aanhalings kom van die eerste bladsy en nie een van die twee is akkurate weergawes nie. Baie van die inligting in AV30 het nie direk met Afrikaans te make nie en dien veel eerder as agtergrond of breër konteks. Besware wat geopper kan word, is eerstens dat nie omskryf word wat onder Afrikaans verstaan word nie. Dit is myns insiens noodsaaklik dat die brouseltaal Kaaps uitgesluit word omdat daar geen heil te vinde is in ‘n stryd om die behoud van ‘n taal wat nie duidelik van Engels onderskei kan word nie. ‘n Noodlottige gevolg is dat die noodsaaklikheid van suiwer(der) Afrikaans glad nie in AV30 genoem word nie. Geen pleidooi vir taalsuiwerheid word gelewer nie terwyl dit noodsaaklik is dat Afrikaans uit eie reg, dus as wesenlik ‘n nie-Engelse taal, naas Engels moet voortbestaan.

In AV30 word die potpourri/mengelmoes-benadering van nóg vis nóg vlees gevolg: “Die breë Afrikaanse taal- en kultuurgemeenskap bestaan uit verskeie subgroeperinge aangesien Afrikaans een taal is met vele subkultuurgemeenskappe. Vanweë die historiese uniekheid van die Afrikaanse taal en kultuur is daar ‘n wye verskeidenheid groepe wat elk ‘n eiesoortige bydrae tot die Afrikaanse taal en kultuur maak – byvoorbeeld die Kaapse Klopse, kunstefeeste, AfriForum, Orania en die ATKV se unieke bydraes. Die Afrikaanse taal en kultuur is ‘n model van veelheid eerder as eenheid. ‘n Pragmatiese benadering kan meebring dat verskeie Afrikaanse taal- en kultuurbelangegroepe uit verskeie gedeeltes van die land hul prioriteite rondom die Afrikaanse taal en kultuur kan ontwikkel en nastreef” (p 11). Hierteenoor kan gestel word: Eenheid eerder as verskeidenheid bevorder mag; ook in die geval van ‘n taal wat in ‘n bose omgewing deur ondergang bedreig word.

Tweedens is daar die afgewisselde gebruik van “Afrikaanse” en “Afrikaner-” wat die teks blootstel aan die die soort kritiek wat deur Titus uitgespreek is. Afrikaanse kultuur (in soverre daar so iets is) is meer omvattend as Afrikanerkultuur. Dit kan nie sonder meer aangeneem word dat alle lede van die Afrikaanse kultuur so vreedsaam sal saamleef en saamwerk soos lede van Afrikanerkultuur nie. Daar word in AV30 ‘n eendersheid en harmonie veronderstel wat nie (noodwendig) daar is nie. Veral onder die bruin elite is Afrikaans nie so ‘n belangrike faktor dat dit politieke verskille sal oorbrug en hulle tot “hande vat” met blankes sal aanspoor nie. In AV30 word ‘n ander en myns insiens onrealitiese standpunt gehuldig: “Alhoewel daar verskillende groeperinge binne die algemene Afrikaanssprekende gemeenskap is, moet Afrikaans as ‘n samebindende faktor gebruik word terwyl na verskillende behoeftes omgesien kan word” (p 11).

Wat in die stryd om die behoud van Afrikaans aanvaar moet word, is dat Afrikaners nie op ondersteuning van enersyds die ANC-regering en andersyds bruin mense (veral die elite) kan staatmaak nie. In die konteks van die AV30-dokument sou dit klaarblyklik hoogs funksioneel wees om eeder die term Afrikaner sonder voorbehoude te gebruik en liewer Afrikaners en Standaardafrikaans as uitgangspunte te aanvaar. Dan word ‘n verskerpte fokus en konkreter resultate moontlik.

Die teks begin met die korrekte waarneming dat die land/inwoners in ‘n oorgangsproses verkeer. Van ‘n suksesvolle land wat ‘n sterk Europese aanskyn/inslag gehad het, word sedert 1994 fluks gevorder na die droewige status van ‘n onmiskenbaar tipiese Afrika-land. Swart oorheersing/”supremacism” is nie in die belang van die land en die meeste van sy inwoners nie. “Geeneen kan met enige akkuraatheid voorspel waarheen die proses vir die Afrikaanse taal en kutuurgemeenskappe lei nie” (p 1). Wat myns insiens met stelligheid gesê kan word, is dat die blankes, insluitende die Afrikaners en daarmee saam Afrikaans, tot agteruitgang en uiteindelike vernietiging gedoem is tensy doeltreffende stappe sonder versuim gedoen word.

“Die kern van Visie 2030 is om by te dra tot ‘n gesprek oor ‘n volhoubare toekoms vir die Afrikaanse taal en kultuur, oftewel die versekering van taal- en kulturele vryheid wat mense toelaat om hul taal te kies en te benut en hul kultuur te ontwikkel om sodoende ‘n lewe te lei wat hulle verkies” (p 1). Daar is geen rede om aan die opregte bedoelings van die opstellers te twyfel nie. ‘n Eerlike poging word aangewend om Afrikaans te bevorder. Die uitkoms is gebrekkig, maar dit is baie makliker om die opstellers te kritiseer, soos Titus doen, as om met beter voorstelle vorendag te kom.

Die kernprobleem is die onverkwiklike situasie waarin Afrikaners hulle, sonder hulle eie toedoen, sedert 1994 bevind. Die grondslag waarop die nuwe Suid-Afrika funksioneer, is foutief en verwerplik en saboteer in groot mate pogings om binne hierdie opset ‘n beter bedeling vir Afrikaners en Afrikaans te bewerkstellig. In hierdie stelsel is die enigste heilsame weg blykbaar groter militantheid; om duidelik, kragdadig en konfronterend/hardegat (eerder as versoenend/paaiend) die Afrikaner se saak te stel en op resultate aan te dring; dus om te eis waarop ons geregtig is. Maar omdat die land op ‘n grondig verkeerde en dwase grondslag funksioneer, lê die uiteindelike heil vir Afrikaners buite hierdie stelsel, bv in selfbeskikking in ‘n eie tuisland.

Daar is te veel tekens van politieke byderwetsheid in AV30. In die laaste paragraaf op bladsy 1 is daar ‘n kniebuiging na feminisme, “In haar verskeidenheid”, en op bladsy 3, “in haar breedste”, pleks van “in sy verskeidenheid/breedste.” ‘n Nie-politieke, inklusiewe benadering (“die breedste moontlike spektrum” – p 1) word nagestreef, wat in die praktyk reeds telkens as nutteloos vir Afrikaans bewys is. Die opstellers poog selfs om die “historiese verdeeldheid binne die Afrikaanse gemeenskap te oorbrug” (p 1) deur die modieuse breë weg van inklusiwiteit te bewandel. Dit is fataal, soos later blyk: “Die bevordering en ontwikkeling van Afrikaans as spreek- en onderrigtaal vereis inklusiwiteit” (p 11). Dit word nie van Engels vereis nie. Waarom dan van Afrikaans? Afrikaans kan eksklusief ontwikkel word, veral wat betref die grootste moontlik onafhanklikheid van Engels. Aan tale wat in groter mate aan Afrikaans verwant is, soos Nederlands en Duits, kan, soos voorheen, na goeddunke, met die oog op oorname of aanpassing, ontleen word.

“Visie 2030 rus op twee pilare. Eerstens berus dit op internasionale ervarings wat die erkenning en beskerming van taal- en kultuurgroepe se regte betref en tweedens moet dit vir die verskillende gemeenskappe wat hulle met die Afrikaanse taal- en kultuurgemeenskap vereenselwig prakties en finansieel haalbaar wees … Visie 2030 is dus daarop gemik om ‘n breë visie te ontwikkel wat hopelik algemene steun onder Afrikanerorganisasies, Afrikaanssprekendes en Afrikaanse belanghebbendes kan genereer ongeag hul politieke oortuigings” (p 2). Amptelike internasionale regte, bv minderheidsregte, word egter nie in die ná-1994 Suid-Afrikaanse konstitusionele oerwoud erken nie. Die net word inklusiwiteitshalwe ook so wyd gespan dat sinvolle resultate kwalik behaal kan word. Die ATKV en Praag kan nie in dieselfde keurslyf gedruk word nie. Eersgenoemde is op die breë weg na die verderf terwyl laasgenoemde op die smalle weg na uitmuntendheid is. By AV30 is ‘n minder ambisieuse benadering wenslik deur eerder op onmiskenbaar Afrikaner- en (Standaard)Afrikaanse belange te konsentreer.

Op bladsy 3 toon die samestellers heldere insig in wat die 1990/94-ramp vir Afrikaners en Afrikaans meegebring het (maar let op die steurende afwisseling van “Afrikaanse … kultuur” – te breed – en “Afrikaners”): “Daar is ongetwyfeld ‘n persepsie van uitgesluit word, van onsimpatiekheid en selfs vyandigheid teenoor die Afrikaanse taal en kultuur, en ‘n gevoel dat die waardes waarvoor Afrikaners staan, telkens geminag word. Ons besef dat Visie 2030 nie die politieke klimaat kan verander nie, maar dit kan wel ‘n basis bied vir gemeenskappe om na hul eie behoeftes om te sien ter bevordering van die Afrikaanse taal en kultuur. Ons vertrou dat Visie 2030 hoop en fokus kan bied aan almal wat Afrikaans as hul taal van keuse praat en wat deel voel van die Afrikaanse kultuurgemeenskap.” Daar word dus gepoog om die beste van ‘n slegte saak te maak, wat (prysenswaardige) moed en selfs ‘n mate van optimisme weerspieël.

“Visie 2030 is nie daarop gemik om die Afrikaanse taal en kultuur in opposisie tot ‘n nasionale patriotisme en liefde vir Suid-Afrika te ontwikkel nie” (p 3). Inklusiwiteit word hier dermate aan die orde gestel dat dit selfs by Titus guns sal vind. Ons word aangesê om patrioties en lief vir die nuwe Suid-Afrika te wees al is dit vir Afrikaners onmoontlik. Die opsie van ‘n eie tuisland vir die vrye uitlewing van Afrikanerkultuur word glad nie ter sprake gebring nie. Die Afrikaner is glo “onlosmaaklik deel … van Suid-Afrika … [en] die kontinent van Afrika” (p 3).

“Die moderne wêreldtendens is juis dat state ‘n gemeenskaplike patriotisme bevorder deur taal- en kultuurverskeidenheid te erken … Die erkenning van taal- en kultuur-uniekheid is … ‘n basis om gesamentlike patriotisme te bevorder” (p 3). Maar dit is tog baie duidelik dat die ANC-regering Afrikaans en alles wat met Afrikanerkultuur te make het, minag, gevolglik is dit misplaas om patriotisme en liefde vir die nuwe Suid-Afrika van Afrikaners te verwag. Afrikaners word “ware Afrikane” genoem terwyl Tuisland-Afrikaners hulle nie noodwendig aan Afrika gebonde voel nie. Dit kan vir Afrikaners hoogs bevrydend wees om as etniese groep op ‘n ander kontinent in herwonne vryheid wortel te skiet.

Op bladsy 5 staan: “Die politieke dinamika van die staat is tans nie dié van ‘n gesonde demokrasie nie.” Ons sit met “‘n de facto-eenpartyregering.” In werklikheid is hierdie “demokrasie” fundamenteel ‘n misbaksel. “Daar is wel goeie tekens in die onafhanklikheid van die media.” In die hoofstroom sing almal egter die deuntjie van politieke korrektheid en kulturele marxisme. Daar is glo ook gevalle van “robuustheid van die regbank te sien” maar dan word dit tereg dadelik soos volg gekwalifiseer: “Die regbank was tot dusver nie in die algemeen simpatiek teenoor die behoeftes van taal- en kultuurgemeenskappe nie. Afrikaanssprekendes sal toenemend op hul eie vindingrykheid en hulpbronne aangewese moet wees om hul taal en kultuur in die privaat milieu te bevorder en kan nie berus op politieke steun nie” (p 5).

Op bladsy 11 word gepoog om informele selfbeskikking (maar nie daadwerklike/statutêre outonomie of ‘n Afrikaner-tuisland nie) as ‘n moontlikheid voor te hou. Weer word die (ydele) hoop op internasionale voorbeelde gevestig, terwyl ander maatstawwe in Afrika en veral die nuwe Suid-Afrika geld. Byvoorbeeld, rassediskriminasie, raskwotas en onteiening sonder vergoeding word as algemeen geldige en aanvaarde praktyk ten koste van blankes gepropageer en gewetenloos toegepas. Die sosiale ingenieurswese van die ANC waarvolgens blanke gemeenskappe, bv hulle woongebiede en inrigtings soos skole, tot multikulturaliteit gerysmier word, word glad nie afdoende in AV30 in ag geneem nie.

“‘n Vorm van formele outonome ‘regering’ vir die Afrikaanse gemeenskap of ‘selfbeskikking’ in ‘n formele sin van die woord in 2030 lyk tans onwaarskynlik en die klem sal waarskynlik val op privaat inisiatiewe en die werksaamhede van nie-regeringsorganisasies. Dit is waarskynlik dat Afrikaners en/of ander Afrikaanse gemeenskappe wat belangstel in die praktyk groeiende selfbestuur deur hul gemeenskapsorganisasies sal geniet – of dit nou amptelik erken word, polities aanvaar word of bloot ‘n werklikheid is wat gevestig is. Dit bly egter ‘n moontlikheid (en hoop) dat die grondwetlike beloftes van artikels 185(1)(c)* en 235** ten opsigte van gemeenskapsrade in die Wes-kaap of in ander dele van die land prakties beslag sal kan kry. Daar is veelvoudige internasionale voorbeelde waar taal- en kultuurgemeenskappe informele magte bekom om na hul taal- en kultuurerfenis om te sien. Selfs indien formele gemeenskapsrade nie opgerig word nie, kan die Afrikaanse gemeenskap by wyse van informele plaaslike komitees en verenigings na hul eie taal- en kultuurbelange omsien en in die proses selfs dienste aan die breë plaaslike gemeenskap verskaf. Internasionale gevallestudies bewys hoe self-inisiatief bevorderlik is vir taal- en kulturele oorlewing en ontwikkeling. Verskillende plaaslike gemeenskappe kan met mekaar saamwerk; hulpbronne en fasiliteite deel; en hul eie leefomstandighede verbeter” (p 11). Blankes word reeds toegelaat om soms op eie inisiatief bv paaie te herstel en vullis te verwyder omdat die onbekwame en korrupte owerhede versuim om dit te doen. Dit is heel moontlik die enigste soort “selfbeskikking” wat aan die blankes gegun sal word: om ter wille van (veral) die ander op te offer deur (gedwee en gratis) diensbaar te wees.

[* Artikel 185(1)(c): “to recommend the establishment or recognition, in accordance with national legislation, of a cultural or other council or councils for a community or communities in South Africa.”

** Artikel 235: “The right of the South African people as a whole to self-determination as manifested in this Constitution, does not preclude within the framework of this right, recognition of the notion of the right of self-dermination of any community sharing a common cultural and language heritage, within a territorial entity in the Republic or in any other way, determined by national legislation.”]

Wat AV30 voorsien en bepleit, is selfgefinansierde Afrikaanse kleuter-, laer-, sekondêre en hoërskole (p 13) terwyl ek dink dat sterker druk op die ANC-regering geplaas behoort te word vir genoeg sulke staatsgefinansierde Afrikaanse skole in ruil vir die reuse belastingbydrae wat Afrikaners teen wil en dank lewer. Dit geld ook vir tersiêre onderwys, bv universiteite, wat glad te geredelik toegelaat word om te verengels, met misleide, verloopte Afrikaanssprekende blankes wat die voortou in die onderploeging van Afrikaans neem. Hierdie elemente op eens Afrikaanskampusse word glad nie genoegsaam verguis en gestigmatiseer nie. Daar word in AV30 voorgestel dat sakelui verblyfgeriewe vir bv Afrikaanse leerlinge en studente op ‘n kommersiële grondslag voorsien (p 14). Eksklusief blanke of Afrikaanse koshuise, ouetehuise, ens, word egter nie deur die ANC-regering geduld nie. Verpligte rasse- en taalintegrasie (nie uitsluitlik wit en nie uitsluitlik Afrikaans) word afgedwing. Daar is in AV30 nie genoeg tekens van ‘n duidelik besef van die fundamentele boosheid van die ANC nie.

Daar is glo “meriete om ‘n nasionale Afrikaanse forum te skep waar organisasies en verenigings ten minste jaarliks met mekaar gesels; mekaar ondersteun en bemoedig; kennis uitruil; projekte bespreek, uitstallings hou; uitvoerings aanbied; ensovoorts. ‘n Afrikaanse forum kan selfs saamval met taal- en kunstefeeste wat in streke aangebied word. Die Afrikaanse Taalraad [ATR] kan byvoorbeeld so ‘n funksie vervul” (p 15). Dat AV30 hom daarvan weerhou van die stigting van nog ‘n Afrikaansinstansie aan te beveel, word verwelkom. Om vertroue in die ATR te stel om die funksie van ‘n nasionale Afrikaanse forum te vervul, is egter om ‘n uiters flou perd op te saal.* Wat Afrikaans broodnodig het, is minder maar beter liggame; dus gesuiwerde Afrikaansinstansies. Byvoorbeeld, die ATKV kan ‘n positiewe rol vir Afrikaans en Afrikaners vervul mits hy hergetransformeer word tot die soort instansie wat hy eens was. Daar is tans nie ‘n enkele Afrikaansinstansie wat ‘n veldtog vir taalsuiwerheid voer nie. By hulle almal weeg politieke oorwegings swaarder as die belange van Afrikaans. Polities korrek word nie beswaar teen geradbraakte, Engelsbesoedelde “Afrikaans”, bv Kaaps, gemaak nie omdat dit veral bruin sprekers aanstoot kan gee. ‘n Gesuiwerde Afrikaansinstansie sou eenvoudig van alle Afrikaanssprekers vereis/verwag om Afrikaans so suiwer moontlik te praat en te skryf.

[* Die Afrikanerbond het kommer “uitgespreek oor die feit dat die Afrikaanse Taalraad nie altyd die voorvegter vir Afrikaans is nie … dat van die standpunte soms polities korrek is, sonder dat die belang van Afrikaans bevorder word” (OJO Ferreira, Broederskap: Eeufeesgeskiedenis van die Afrikaner-Broederbond en die Afrikanerbond, 1918-2018, Randburg: Die Afrikanerbond, 2018, p 224 – Praag 23.09.2018). Hierdie kritiek is veral toepaslik op die ATR se oorentoesiastiese bevordering van Kaaps eerder as Standaardafrikaans.]

“Indien ‘n duidelike visie vir 2030 ontwikkel word, kan die Afrikaanse gemeenskap met die regering in gesprek tree om ‘n kultuurakkoord – ‘n kontrak, ‘n verbintenis – te sluit. Die oogmerk van so ‘n kultuurakkoord is enersyds om die Afrikaanse gemeenskap se landsgebondenheid aan en patriotisme vir Suid-Afrika te bevestig en andersyds om regeringsteun en -begrip te kry vir Visie 2030 en die operasionalisering van aspekte van die Grondwet wat dormant gebly het. Een van die oogmerke van die kultuurakkoord kan wees om praktiese beslag te gee aan artikels 185 en 235 van die Grondwet en om die informele aard van selfregering en die voordele daarvan te erken. Die kultuurakkoord kan ook as basis dien vir ‘n jaarlikse finansiële bydrae deur die regering aan Afrikaanse onderwys en ander gemeenskapsdienste wat andersins deur die regering gelewer sou moes word” (p 15).

Hiermee word erkenning aan die ANC-regering gegee terwyl my standpunt is dat die blanke kiesers nooit tot politieke magsoorgawe ingestem het nie. In hierdie sin is die ná-1994-regering onwettig. Daar kan geredeneer word dat al is die ANC-regering nie de jure nie, dit de facto is en dat ons daarom maar vir lief moet neem om dit as ‘n magsfaktor te erken. AV30 is waarskynlik ooroptimisties oor die moontlikheid om ‘n kultuurakkoord met die regering aan te gaan. Of die ANC daartoe instem of nie, het die geskiedenis bewys dat die ANC hom nie noodwendig steur aan wat ook al met wie ook al ooreengekom is nie. Tydens wat eufemisties “die oorgangsproses” (1990/4) genoem word (eintlik die ondergangsproses van die blanke bewind en die land), is by meer as een geleentheid ‘n akkoord met die ANC aangegaan waarvolgens hy sy geweld sou opskort. Die ANC is egter toegelaat om vol te hou om onverminderd geweld te pleeg (sy “People’s War”) en terselfdertyd met grondwetlike onderhandelinge voort te gaan. Dit sou goed en reg wees as Afrikaners die koste van bv privaat Afrikaansonderwys van die staat terugeis. As belastingbetalers is hulle immers op Afrikaans-staatsonderwys geregtig maar hulle word dit grootliks en daarby toenemend ontsê. Daar was egter al talle pogings om bv die reuse bedrae wat instansies en individue aan veiligheid bestee van die hoogs ondoeltreffende owerheid terug te eis, maar sonder enige sukses. Ten behoewe van Afrikaans sal seker nie beter gevaar word nie.

Die Genootskap van Regte Afrikaners (GRA) is op 14 Augustus 1875 in die Paarl gestig. Al hoe meer mense huldig 14 Augustus as Afrikaansdag. AV30 is te polities byderwets om dit voor te stel, maar Afrikaners as bedreigde etniese groep behoort terselfdertyd ook Afrikanerdag te vier. Ons kan dan drink op die gesondheid van die Afrikaner. Hy het dit nodig.

Leon Lemmer: Nasionalisme teenoor globalisme – Lauren Southern en Ricardo Duchesne

Lauren Southern (gebore in 1995) is ‘n aantreklike Kanadees wat haar politieke idees as regs eerder as konserwatief beskryf. Sy is reeds op Praag (14.07.2018) bekend gestel. Tot Maart 2017 was sy ‘n joernalis by Rebel Media, wat deur Ezra Levant (gebore in 1972) gestig is. Sedertdien doen sy onafhanklik joernalistieke werk. Levant was aktief betrokke by die Unite the White-beweging (1996-2003) in Kanada en was daarna die redakteur van die Western Standard (2004-2007) in Calgary, Alberta. In 2006 het hy heelwat opspraak verwek deur die Deense Mohammed-spotprente te publiseer. Levant het naas ander boeke twee uitstekende werke gepubliseer, wat ek nog wil bespreek: Shakedown: How our government is undermining democracy in the name of human rights (2009, 234p; Amazon Kindle $13,79) en Trumping Trudeau: How Donald Trump will change Canada even if Justin Trudeau doesn’t know it yet (2017, 102p; Amazon Kindle $5,74).

Hierdie rubriek handel egter veral oor Southern. As regse aktivis is sy net so bedrywig soos Milo Yiannopoulos (gebore in 1984) (Praag 7.10.2017), maar anders as die homoseksuele Yiannopoulos is Southern se standpunt dat daar net twee geslagte is. Sy is ook teen militante feminisme gekant. In Mei 2017 het sy in die moeilikheid in Italië beland toe sy wou verhoed dat skepe onwettige immigrante of vlugtelinge uit die Middellandse See red. Sy is sterk teen veral Moslem-immigrante gekant en is om hierdie rede hertoelating tot Brittanje geweier. In Julie 2018 was sy in Australië en het sy ‘n T-temp met die bewoording “It’s OK to be white” gedra as teenvoeter vir “Black is beautiful.” In Australië het Southern sowel ondersteuning as teenstand ervaar. Na aanleiding van Southern se T-hemp: Onder die leiding van blankes is Suid-Afrika vóór 1994 tot die voorspoedigste land in Afrika ontwikkel. Ons as blankes moet dus nie toelaat dat skuldgevoelens by ons aangewakker word deur elemente wat openlik verklaar het dat hulle, ten einde die politieke mag te bekom, bereid was om die land tot in die grond af te breek nie; iets wat hulle sedert 1994 eintlik steeds doen.

In Augustus vanjaar is Southern se besoek aan Nieu-Seeland gesaboteer op ‘n manier soortgelyk aan die taktiek wat plaaslik en elders, bv in Nederland, teen Steve Hofmeyr gebruik is: Die eienaars van die lokale waarin sy sou optree, het weens politieke inmenging hulle toestemming vir die byeenkomste teruggetrek. Daar is beweer dat dit in die openbare belang gedoen is terwyl sy aanvoer dat daar geen sprake van haatspraak by haar is nie en dat vryheid van uitdrukking weens sulke optrede ondermyn word. Wat van besondere plaaslike belang is, is dat Southern in Junie vanjaar ‘n dokumentêre video oor Suid-Afrikaanse plaasmoorde en die kwessie van grondherverdeling vrygestel het. Dit is op die internet beskikbaar. Sy is onthuts oor die wrede marteling wat so kenmerkend van plaasmoorde is. Daarenteen laat sy haar positief oor Orania uit. Kort hierna, in Augustus, is Ernst Roets se boek oor dieselfde onderwerp gepubliseer: Kill the Boer: Government complicity in South Africa’s brutal farm murders (2018, 413p; Amazon Kindle $11,49).

Hierdie ronde skryf ek egter oor Southern se boek, Barbarians: How Baby Boomers, immigration, and Islam screwed my generation (Toronto: Rebel Media, 2016, 90p; Amazon Kindle $5,74). Baby Boomers is die Amerikaanse benaming vir die geslag wat ná die Tweede Wêreldoorlog gebore is. In haar erkennings bedank sy haar pa vir sy wysheid en spreek sy die hoop uit dat haar generasie ‘n skild teen barbaarsheid en globalisme sal wees en ‘n bydrae tot die behoud van (Westerse) beskawing sal lewer (Kindle 45). Oor Southern word gesê: “She is an avid reader and lover of liberty, individualism and responsibility” (1184). In sy voorwoord beskryf Ezra Levant die outeur as: “a right wing millennial with a cause” (56).

Southern was in Kanada op skool en universiteit, hoewel sy net die eerste twee jaar van haar graadstudie voltooi het. Soos in Amerika is onderwys in Kanada deurspek met linkse politieke propaganda, soos ook al hoe meer in Suid-Afrika die geval is. “I was completely equal to everyone, which is to say average and mediocre. I was taught that diversity is unity. That to regress is to progress” (114), wat herinner aan die lof vir die nuwe demokratiese Suid-Afrika. Danksy die behoudende opvoeding wat sy tuis ontvang het, kon Southern haar gesonde(r) uitkyk op die werklikheid behou; “correcting my own flawed education … I think I’m slowly gaining on reality. If the rest of my generation are going to follow suit, they’re going to have to reckon with many of the same facts” (126).

Sy lys dan hierdie vyf feite vir haar tydgenote: “[1] They’ll have to accept that they’re not all that special, and greatness is measured in hard-earned victories, not participation trophies. [2] They’ll have to accept that Western ideals have shaped our cultures into some of the greatest, freest, most generous, most decent, most egalitarian, and most peaceful on Earth. [3] They’ll have to accept that it’s not Christian terrorism to push back as hard as possible against Muslim invasion. [4] They’ll have to accept the rights guaranteed by Western ideals exist because our civilization was willing to shed blood in order to shut down its enemies, rather than provide safe spaces to savages. And [5] most importantly, they’ll have to accept that diversity is not a strength; it’s a weakness. Its legacy is not peace and love, but division and hate” (132).

“While pride in the West has been ruthlessly suppressed to the point of being forgotten altogether, the unfortunate fact is that it’s been done with the consent of those indoctrinated by the new system, very much including many millennials” (139). “Dismissing the guidance built for us over thousands and thousands of years in the form of gender roles, traditional lifestyles, hard work, objectivity, and cultural supremacy was, in fact, painfully stupid” (151). “Sure, it’ll be hard for us to dig ourselves out of the pit that the left-wing indoctrination and media machines has dug for everyone our age” (168). Die eerste hoofstuk van haar boek het as opskrif: “The West is dying”, ‘n onderwerp wat ek al dikwels bespreek het. Die Weste gaan agteruit veral weens kulturele marxisme, wat alles wat bv blank en Westers is, ondermyn: “We have experienced an utter dispossession, dilution, and disintegration of the Western soul” (81). In die nuwe dekadente opset, “you won’t find more meaning. You won’t find more belonging. You won’t find more purpose” (74). Sy het ‘n sterk afkeer van jong mense se hedonisme; hulle toegewydheid aan plesier/genot (145).

Southern is nog jonk en sy moet nog heelwat leeswerk inhaal voordat haar insig in alle opsigte sal oortuig. Byvoorbeeld: “Rather than look up to giants of history like Charlemagne, Cecil Rhodes, or John Adams, our generation turns to virtue-signaling idiots like Justin Trudeau and Deray McKesson for moral guidance” (145). Justin Trudeau (gebore in 1971), is sedert 2015 die Kanadese eerste minister. Hy is onvleiend die onderwerp van Ezra Levant se 2017-boek, waarna in die eerste paragraaf hier bo verwys is. Deray McKesson (gebore in 1985) is ‘n swart Amerikaanse Black Lives Matter-aktivis. Maar Afrikaners sal kwalik met Southern oor die historiese grootsheid van Cecil Rhodes saamstem.

Hoofstuk 2 handel oor Southern se ervaring as universiteitstudent in Toronto. In Engels I is van studente verwag om ‘n werkstuk oor die swart Amerikaner, Toni Morrison (gebore in 1931), te voltooi. Morrison het in 1993 die Nobel-prys vir Letterkunde ontvang. Die ontleding van haar Nobel-aanvaardingstoespraak is ‘n tipiese voorbeeld van die soort werk wat van studente aan Kanadese en Amerikaanse universiteite verwag word. Die dosent “started bringing up politics and with each session, his views got progressively more unhinged and radical” (184); dermate dat Southern later nie meer stil kon bly nie. Die oorwegend linksgesindheid van hierdie dosente assosieer sy met die Baby Boomers-geslag. Hulle is gebore in ‘n tyd toe voorspoed en vryheid vooropgestel is. “Which, naturally, led them being absolutely unwilling to absorb the tough-minded values of their parents … Instead, they wanted to start a new generation of love, of peace, and of no mean authoritative figures” (230).

Die meeste van hierdie dosente “fell in love with communism and fell out with religion” (236). Hulle is vaandeldraers van “the New Left” (248). In hierdie konteks verwys sy goedkeurend na die gelowige Rooms-Katoliek, William F Buckley, jr (1925-2008), se boek, God and man at Yale: The superstitions of ‘academic freedom’ (1951/2012, 304p; Amazon Kindle $10,92). Sedertdien het die situasie in die akademie aanmerklik versleg, want die dosente in die middel van die vorige eeu “still believed in classical Western concepts like rationalism, free speech and free inquiry” (242). In Noord-Amerika, soos deesdae in Suid-Afrika, is daar aan die universiteite, asook in die hoofstroom-inligtingsmedia, “bitter and authoritarian suppression of contrary viewpoints” (266). Op universiteitskampusse ontlok behoudende, tradisionele, konserwatiewe of regse menings hewige teenstand: “The protests themselves had never been anything but cover for communist infiltration – and destruction – of Western centers of learning” (266).

Dít is deel van wat die linkse Duitse studenteleier, Rudi Dutschke (1940-1979), “the long march through the [Western] institutions” van mag, waaronder die universiteite, noem (271). Geen wonder dat Herbert Marcuse (1898-1979), ‘n aanhanger van die Kritiese Teorie van die marxistiese Frankfurt-skool, van Dutschke se strategie gesê het: Dit is “‘the only effective way’ to achieve the communist domination required to achieve utopia” (278). Nelson Mandela se outobiografie, Long walk to freedom (1994), is in dieselfde liga weens sy anti-blanke en anti-Westerse ingesteldheid. ‘n Sinvolle boek oor hierdie onderwerp is Roger Kimball se The long march: How the cultural revolution of the 1960s changed America (New York: Encounter Books, 2000, 338p; Amazon Kindle $11,49). Die boektitel is ontleen aan Mao Zedong/Tse-tung (1893-1976) se kommunistiese leër wat Jiang Jie Shi/Chiang Kai-shek (1887-1975) se Guamindang/Kuomintang-magte in 1934/5 oor ‘n afstand van 10 000 kilometer ontvlug het.

Kragtens Marcuse se “repressive tolerance” moet regse idees onderdruk en linkse idees ooreenkomstig “liberating tolerance” bevorder word (285). Lees bv die artikel oor die boek, A critique of pure tolerance (1965), in die Wikipedia. Southern verwys ook na die destruktiewe gevolge van Michel Foucault (1926-1984) se poststrukturele opvattings en Jacques Derrida (1930-2004) se dekonstruksie-idees (299). Volgens Foucault is geestelike gesondheid en rasionaliteit konstrukte “designed by society to keep the oppressed down” (305). “Derrida argued that language itself was a social construct designed by the powerful to keep the oppressed down” (312). Dit is hierdie soort idees wat by voorkeur deur die “Boomer academics” versprei word (317).

In Amerika word tussen allerhande soorte konserwatisme onderskei. In Suid-Afrika is linksheid egter so oorheersend dat ‘n mens geneig kan wees om enige gematigde of behoudende standpunt te ondersteun. Fynere onderskeide word dan as van mindere belang beskou. Dit sou egter ‘n fout wees, soos hier onder duidelik blyk. In hoofstuk 3 noem Southern die verkiesing in 2016 van Donald Trump (gebore in 1946) as die 45ste Amerikaanse president “exhilarating” (370). Sy skryf: “Baby Boom conservatism is definitely dead” (378). Sy verwys hier veral na die aanvanklike onwilligheid en die voortgesette traagheid in die Republikeinse Party om Trump te ondersteun. “With rare, rare exceptions, the anti-Trump ‘conservatives’ were out of touch, boring, lame, ineffective, self-righteous losers without enough flare or original thought” (399).

Southern noem twee konserwatiewes van weleer waarvoor sy respek het: William Buckley en Ronald Reagan (1911-2004) (406). Later noem sy ook die sosioloog, Daniel Bell (1919-2011), wat myns insiens nie genoeg waardering ontlok nie,* en die joernalis, Irving Kristol (1920-2009). Laasgenoemde “coined a cute little definition ..:’A neoconservative is a liberal who’s been mugged by reality'” (424). Die Britse joernalis, Melanie Phillips (gebore in 1951), gebruik Kristol se frase, “mugged by reality”, om haar eie oorgang van linksheid na konserwatisme te beskryf (Praag 18.08.2018). Southern het ook waardering vir Barry Goldwater (1909-1998), wat as Amerikaanse presidentskandidaat in 1964 die weg vir die presidentskap van Reagan (1981-1989) voorberei het (430). [* “Daniel Bell used to say that he was a social democrat in economics, a liberal in politics, and on social and cultural matters somewhat conservative” (David Goodhart, The road to somewhere: The new tribes shaping British politics, Penguin, 2017, 304p; Amazon Kindle $14.46, 268).]

Maar die algemene neiging by neokonserwatiewes in Amerika was al hoe meer “to sanitize the right – to make it more like the old left. In other words, they tried to make it more technocratic, more stuffy, more ‘responsible’, less rebellious, less edgy, less young, and above all, less politically incorrect” (Southern 430). “Let’s be clear: the modern generation of neoconservatives are deeply dangerous to the right because even in the context of a Trump administration, they still have the means to control how young right-wingers learn the history of their movement” (459). Dit is blykbaar veral George W Bush (gebore in 1946, die 43ste Amerikaanse president en die oudste seun van George HW Bush, gebore in 1924 en die 41ste president) wat as neokonserwatiewe nie guns in Southern se oë vind nie (471).

Hoofstuk 4 het as opskrif: “How immigration is ruining everything.” “We’re not going to pretend religious freedom or multiculturalism takes primacy over everything if it permits Jihadists to enter our country” (500). “Before his father was elected, Donald Trump, Jr [born in 1977], got into a lot of trouble for comparing immigration to a bowl of Skittles [± Smarties]. If only a few Skittles in a bowl were poisonous, Trump, Jr, asked, would you still take a handful? This set off a flood of outrage from lefties and cucked ‘conservatives,’ who complained that the metaphor was ‘dehumanizing.’ Which is another way of saying ‘too on-point for our feelings to handle'” (535). “In small numbers, it [immigration] can be fine, and even improve your country’s makeup. But take too many in, and you lose the ability to assimilate them, and everything goes to s–t ” (544). (Southern is ongelukkig geneig om te dikwels op ‘n steurende manier na mense se uitskeidings en seks te verwys.)

Die ekonoom, Milton Friedman (1912-2006), het tereg genoem: “You can’t have open borders and a welfare state” (550), maar dit is ongelukkig deel van die wrede werklikheid van die nuwe Suid-Afrika. “Even if you only consider immigration from an economic perspective, an ‘invite the world’ policy still comes out to an invitation for eventual anarchy” (567). “With the conservatives, you can argue economics and facts. Liberals have no such limitations. For them, immigration is all about playing mommy to the poor, vulnerable immigrant population, who obviously contribute so much to diversity and multiculturalism” (578). “Invite the world” is die frase wat gebruik word om die immigrasiebeleid van Pierre Trudeau (1919-2000) en sy oudste seun, Justin (gebore in 1971) te beskryf. “In 1971, during Pierre Trudeau’s reign, Canada was the first country in the world to adopt state multiculturalism as official policy. If you look [at] his son, Canada’s current prime minister Justin Trudeau, it should be obvious to you at this point that the worm-eaten apple doesn’t fall far from the tree. By now, it should be obvious how cancerous the dedication by both Trudeau’s to a ‘multicultural’ state has been throughout the West” (594).

“In the end the result of mass immigration is the destruction of the economy, of our culture, and of the very moral norms that make those emotional arguments have resonance in the first place” (600). “Unchecked immigration is a moral eyesore. It asks our states to fail their most basic obligation by putting the needs of faceless, dubiously friendly strangers over the needs of the citizens they exist to protect and serve” (605). “The multicultural worldview that promotes unchecked immigration is not about fulfilling the obligation of a government toward its own people. It is instead a recklessly naïve, utopian view of the world holding hands, loving each other, and singing Kumbaya [a spiritual folk song], even though all of history, social science, and common sense militate against that actually happening. Similarly, multiculturalism is not motivated by a desire for integration or assimilation of the best of foreign cultures into Western culture: rather, it seeks to put every culture in its own ghetto-sized safe space while forcing the surrounding country to conform, rather than the other way round” (612).

“They [globalists] say it [mass immigration] means simply being a ‘citizen of the world,’ which sounds great. But behind that contentless phrase are sinister implications. Thus the more wonky defenders of globalism define it as being ‘interconnected by removing cultural and legal barriers,’ or as ‘the pooling of states’ sovereignty into supranational organizations’ … They don’t want your vote to count unless the wise men in Brussels, or on Wall Street, or in the UN building, decide to allow it to count” (669). “Individualism and unique identity is the antithesis of global government. It’s the antithesis of the European Union, of the United Nations, of the World Bank … This is why globalists hold contempt for citizenship, tradition, national culture and religion. These things promote sovereignty of nations – they create unique identities for nations. Destroying those unique identities is the key to submission” (675).

“The first goal of Marxists was to destroy the family and the church because both were foundations for one’s life. You could count on both to support you, you could count on them to give you guidance. But for Marxists and their progressive allies, it was essential that government fill both roles: both as your last line of support, and as the people with the power to set the agenda for your life. Globalism has a similar goal on a larger scale. They don’t want the family, the church or your government to set the agenda – they want to set the agenda from super-national organizations. They want to sweep nationalism, nation states, and national democracy under the rug. They want to leave local communities to pick up the tab for their agenda, and shut out any local voices complaining about the cost. Whether that be financial, criminal, or cultural” (682).

“They use the false flag of ‘diversity’ as cover to mold people into how their balance sheets and Econ 101 textbooks see you – as faceless, expendable consumers, deprived of culture, identity or thought. They’ve had a strong grip on society for the last decade, but Trump and those like him are monkey wrenches thrown into their machine of deceit. Out of nowhere, Trump and his allies spoke up for those who were disaffected by the failure of immigration and had no compunctions about naming the problem. As Trump himself said in a speech, no longer will we listen to the ‘false song of globalism'” (689).

“Whatever libertarian wonks and naïve evangelical missionaries on the right believe, mass immigration is not about the economy or about moral duty. It’s about diversity, and the dilution of what makes our countries recognizable, pure and simple. It’s about dividing the people so that politicians and corporate elites have an easier time picking their pocket” (695).

Hoofstuk 5 handel spesifiek oor Moslem-immigrante wat nie wil integreer nie en die gasheerland volgens hulle behoeftes wil verander. As bedenkinge teen hierdie Moslems uitgespreek word, word dit uit linkse geledere ‘n fobie, ‘n irrasionele vrees, genoem (725). “Western citizens might be justified in being suspicious or hostile toward non-Western culture … as the Dutch politician Geert Wilders has repeatedly stressed, while individual Muslims can no doubt be decent and noble people, just as tame wolves do exist, the fact is that Islam the religion is by its nature dangerous to the West” (737). Daar word teengewerp dat die Bybel ook barbaarse idees verkondig. “Sure, there are parts of the holy books of practically every religion that would offend our modern enlightenment-era sensibilities. But there are also centuries of theology that have been written since those holy books that have rendered the offending passages inoperable in the minds of all but the most fanatical believers … Islam has not had its enlightenment” (743). “Where are the marches on the streets against terrorism by Muslims?” (755). “Islam’s ambition has been the destruction of Christendom – which is to say, not just Christians, but Jews, European Pagans, and everyone else living under the banner of Western culture” (814). Die Moslem-einddoel is “a global caliphate” (989).

In hoofstuk 6 noem Southern dat sy verkwalik word omdat sy blanke bevoorregting ontken (836). Die uitgangspunt van linkse elemente is dat almal gelyk en wesenlik eenders is. As in die praktyk duidelik blyk dat daar ongelykheid is, dat die blankes wêreldwyd neig om welvarend te wees terwyl die nie-blankes dikwels arm is, word beweer dat dit is omdat die blankes die nie-blankes uitbuit. Die punt is dat die uitgangspunt foutief is. Mense verskil, ook binne dieselfde ras en etniese groep. Mense het verskillende talente wat meebring dat hulle in sommige opsigte uitmunt maar nie in ander nie. Sommige groepe kan oor die algemeen meer geskik wees vir prestasie in bv die hedendaagse ekonomies-finansiële werklikheid. Andersyds beleef ons plaaslik die Orwelliaanse werklikheid dat die gebruik van sekere woorde verbode is; dat blankes (anders as nie-blankes) hulle nie mag uiter nie; dat selfs tronkstraf aan blankes opgelê kan word al is geen skade bewys nie. Southern skryf: “Suppressing words doesn’t actually solve problems, and may actually make those problems worse” (896). Mense kan dan verplig voel om hulle gevoelens op te krop en hulle idees te radikaliseer. As ‘n mens teen iets gekant is en dit sê, is dit nie noodwendig haatspraak nie. Dit kan bloot die uitdrukking van meningsverskil wees.

In die laaste hoofstuk staan: “The West is withering away from cancer, and globalism is the cancer … Left-wing globalism is simply Communism Lite, where a Marxist culture replaces a Marxist economy” (971). Teenoor kulturele marxisme stel Southern nasionalisme as “a great, necessary idea … Nationalism is what builds societies” (1028). “Nationalism is more than just not-that-bad. It’s awesome. Particularly … pan-Western nationalism” (1034); dus, blanke solidariteit is nodig omdat die voortbestaan van blankes wêreldwyd bedreig word. Sy is optimisties: “This kind of nationalism has a chance at defining world politics for centuries. Why? Because it conforms to human nature … its superiority to globalism is actually based on one of the most healthy parts of human nature: the preference for a group that supports each other, like a family” (1039). “The West needs to think of itself as a family again, not as a sugar daddy for other people and their families” (1045).

“We need to re-learn that borders are good, necessary things” (1055). Dit is waarom Donald Trump ‘n muur op die Amerikaanse grens met Mexiko wil bou ten einde ongewenste inkommers uit te hou. Maar “he repeatedly talked about the ‘big, beautiful door’ he wanted to build in his wall” (1067). “We need to decide just who we do actually want to let through those doors” (1072). Die probleem is dat die tradisionele immigrasiebeleid in die Weste “simply fails to be remotely meritocratic” (1093). Trump wil dit regstel.

Nog ‘n pro-nasionalistiese ding wat ons moet doen, is “to restore a fair battle of ideas. The only way to ensure this is to ensure that complete free speech and expression triumph, and that those that try to destroy either are denied the power. Today, censorship proceeds not primarily from the government, but from the power of social sanction from a dominant culture ruled by the corporate and media left” (1105). In Suid-Afrika is dit swart mag wat sedert 1994 in beheer is en wyd deur blanke kruipsugtiges gesteun word. “Those of us on the right need to rediscover the capacity to argue against private censorship and the usage of corporate power to stifle dissent” (1105). “A free marketplace of ideas enables us to consider all options” (1110). In die nuwe Suid-Afrika neem selfsensuur en ‘n gepaardgaande gebrek aan durf ongelukkig groot afmetings aan.

‘n Ander euwel “and perhaps most crucially, entitlement culture must be destroyed. In the 60s, the UK and America had a culture that would leave one ashamed to be on the dole, to not have a job” (1110). In Suid-Afrika is daar meer mense wat staatstoelaes ontvang as wat daar betalers van inkomstebelasting is. Die absurditeit is dat hierdie meerderheid bakhandstaners met die stemreg waaroor hulle sedert 1994 beskik, kan verseker dat ‘n simpatieke, pro-welsynsregering in die kussings bly. As daar eerder ‘n kultuur van skaamte oor welsyn bestaan, “a welfare state can work as it was intended: as a safety net for those temporarily on hard times. Only when people treat welfare as an ugly necessity for the temporarily humbled, or for defeated, failed human beings with nowhere else to go, can it avoid becoming a machine for the creation of mass-entitlement” (1117).

In Suid-Afrika is daar egter nie ‘n kat se kans dat die ANC aan die afhanklikes van staatstoelaes sal sê dat hulle selfversorgend moet word nie, dat hulle toelaes afgeskaal of weggeneem sal word nie. Die ANC sal eerder voor verkiesings hoër toelaes aan meer ontvangers belowe. In hierdie opsig is Southern pessimisties. Ietwat oordrewe skryf sy: “I don’t think anyone really wants to succeed anymore, period. They want to do as little as possible … They want to cheat the system and are happy to brag about it” (1123). Die kuur hiervoor is “a cultural revival of the idea that failure should be a source of shame, that losers should be shunned and even mocked” (1123). In Suid-Afrika word ‘n omgekeerde benadering gevolg: Diegene wat suksesvol was en is, word van uitbuiting en oneerlikheid beskuldig en daar word van hulle verwag om hulle oor hulle prestasies te skaam.

Daar is nog ‘n idee wat Southern wil laat herleef: “The idea that success through the power of the human will represents humanity at its best” (1129). “We are the people who will be forced to wake up to the failure of multiculturalism, liberalism and globalism” (1151). “To be on the right today is to want to restore things that have been lost: things like merit, justice, virtue and nationhood. But we have not lost truth, and with truth, all other things can be found” (1157).

Ricardo Duchesne

Southern het dit tereg teen globalisme (‘n ideologie) en nie teen globalisering (‘n proses) nie. Dit is uiters belanglik om hierdie twee terme/begrippe duidelik te onderskei. Hou ook in gedagte dat Southern tussen neokonserwatisme (wat sy verwerp) en regsheid (wat sy onderskryf) onderskei. Robert Locke skryf: “Globalization and globalism are fundamentally different: globalization is an historical process, a fact of how things are, but globalism is an ideology, a set op opinions about how things ought to be. Globalism is the ideology that advocates the liquidation of nations. Its opposite is nationalism. Globalization, on the other hand, is not an ideology at all. Ultimately, it is just the growth of communications and trade, and it has been happening since 1492* … Globalism is a deliberate political choice, no more inevitable than socialism … Globalization can exist without globalism … Japan has based her economy on exports for 50 years without ceasing to be one of the most nationalistic and culturally distinctive nations on earth” (aangehaal deur Ricardo Duchesne, Canada in decay: Mass immigration, diversity, and the ethnocide of European Canadians, London: Black House Publishing, 2017, 374p; Amazon Kindle $7.56, 2797). [* ‘n Verwysing na Christopher Columbus se “ontdekking” van die Nuwe Wêreld/die Amerikas.]

Ricardo Duchesne is, soos Lauren Southern, ‘n Kanadees. Op grond van die duidelike onderskeid wat Robert Locke tussen globalisering en globalisme tref, skryf Duchesne tereg: “Globalization and immigration are not necessarily connected” (2780). Later brei hy hierop uit en maak Duchesne seker die duidelikste en briljantste onderskeid tussen neokonserwatiewes (hier regse genoem) en linkses, bv liberaliste, wat ek in die literatuur teëgekom het: “It has been … in their endorsement of globalism (masquerading as globalization) that the left and right [called neoconservatives by Southern] have really converged in a state of amicable reinforcement, notwithstanding their varying emphasis on different aspects of globalism. The right’s [neoconservative’s] main interest has been the promotion of policies that augment the expansion of global capitalism, deregulation, freer mobility of capital and information at low cost between borders, as well as international labour migration” (5996). “National identities are inefficient, slow moving, inconsistent with the new technologies of communications. They want humans without national identities endlessly seeking pleasures in a ‘homogenized world market’ in which every person in the globe ‘wants products and features that everybody else wants.’ Different cultural preferences, national tastes, production standards and technologies are ‘vestiges of the past'” (6005).

“The Left’s globalist narrative is more complicated and goes something like this: Humans are members of the same species; the racial differences between them are superficial, cultures should not be viewed in ‘essentialist’ terms, but as constructs in a state of continuous change. To be a true liberal, one must allow individuals to express themselves without being tied to pre-given identities, be they cultural, national, or sexual identities. With the ‘freeing’ of humans from identities ‘constructed’ by ‘White males’ and the emergence of new gender and racial identities, humans will learn to become global citizens, identifying themselves as members of an ‘international community’ devoid of hierarchies of dominance and the divisions generated by ‘exclusive’ national identities” (6012). “These new humans will be morally sensitive to the suffering of ‘strangers,’ quick in their responses to violations in the human rights of everyone, assist those threatened by famines in Africa, tsunamis in Asia, floods and earthquakes, while celebrating trans-sexuality en pan-sexuality in an orgiastic state of happiness. With the spread of transnational corporations, IGOs [International Governmental Organizations] and INGOs [International Non-Governmental Organizations], the European Union and other supranational organizations and trade blocks, power has become ‘deterritorialized’ and so there is a need for global governance and the breakdown of nationalism. As members of this increasingly transnational world, Europeans must think of their cosmopolitan responsibility rather than their national interests” (6021).

“The right [neoconservatives] may not be as keen with leftist demands for ‘global social justice,’ but corporate globalists have come to realize that the seemingly humanitarian concerns of the left serve as an excellent moral umbrella for the spread of global capitalism. Corporations love the way leftist causes adorned the narcissistic consumerist culture they promote with humanitarian concerns about transsexual rights, ‘discriminated minorities’ and ‘suffering refugees.’ The left and the right have actually reached a new consensus on the supposed economic benefits of mass immigration. The dominant pro-immigration argument today is really a combination of right and left economic concerns about how the populations of Western countries are set to decline dramatically in the next decades due to continuing below-replacement fertility rates, which is resulting in a shrinking labour force, at the same time as the population is aging, which will bring a decline, so they argue, in both economic growth and in the possibility of financing socialist programs. A decline in population, both sides say, will bring a ‘massive’ crisis which, left to its own, without mass immigration, will result in widespread labour shortages, lower tax receipts, declining welfare supports and lower consumption levels” (6030).

Die samevattende gevolgtrekking waartoe Duchesne kom, is: “Forget left and right – the new divide in politics is between nationalists and globalists” (6036). “The Left and the Right are two sides of the same coin promoting globalism and identifying nationalists as the enemy. In the language of Carl Schmitt [1888-1985], both sides believe that the friend-enemy distinction can be abolished in a world in which there is consensus on basic human rights and economic interdependency. The one obstacle standing in the way of this abolition, they hold, is the tribalism of nationalism and White identity. Mass immigration will result in the mixing of races inside White created countries, and this will result in eternal happiness and endless prosperity” (6286).

Duchesne haal soos volg aan uit ‘n berig in die New York Times (4.03.2017): “Being mixed makes it harder to fall back on the tribal identities that have guided so much of human history, and that are now resurgent. Your background pushes you to construct a worldview that transcends the tribal … President Trump has answered this challenge by reaching backward – vowing to wall off America and invoking a whiter, more homogeneous country … The point is that diversity – of one’s own makeup, one’s experience, of groups of people solving problems, of cities and nations – is linked to economic prosperity, greater scientific prowess and a fairer judicial process” (6286).

Duchesne lewer die volgende kommentaar op hierdie berig: “This article … suffers from a sequence of monumental contradictions. First, it argues against the racist ‘homogeneity’ of whiter America, while insisting that race-mixed individuals are superior in intelligence and overall ability to create better nations. Secondly, it says that increasing racial diversification in the United States has been behind its prosperity, while informing us that ‘multiracials’ today make up only ‘an estimated 7 percent of Americans.’ What about the making of the United States into the wealthiest and most innovative nation in the world by the 1950s when the nation was whiter, and when non-whites were not partaking in the nation’s creative genius? Thirdly, the studies it cites about the superiority of mixed individuals amount to nothing more than ‘demonstrating’ that race mixed individuals tend to be stronger believers in ‘diversity’ and since diversity is good, and thus they are better for the nation’s wellbeing. This is the trashy reasoning they teach at American Ivy Leagues [universities]” (8915).

Duchesne skryf verder: “What the globalists fail to realize is that only Europeans are relinquishing the political, their tribal identity, whereas non-European nations and ethnic groups inside the West are globalizing and playing up to cosmopolitan values while maintaining their ethno-national identities. In the end, non-Europeans, if current trends continue, will win since the political ultimately exists in the context of a national community, and can never become universal. The US versus Them distinction cannot be abolished, for it is part of human nature, human creativity, the very energy that makes life meaningful, gives it colour and real diversity” (6294).

Slegs ‘n enkele aspek van Duchesne se jongste boek is hier bo bespreek. Ek het by ‘n vorige geleentheid oor ‘n ander boek van Duchesne geskryf: “Die kreatiewe, dinamiese ondermeningsgees van Europeërs” (Praag 24.02.2018). Daarin redeneer hy onder meer dat die blanke bevolking in Kanada eerder Europees as Amerikaans is. Die boek van Southern wat hier bo bespreek is sowel as dié van Duchesne toon egter in hoe ‘n groot mate die Kanadese en Amerikaanse werklikheid verstrengel is.

Leon Lemmer: Liberië, die eertydse Amerikaanse ‘kolonie’ vir vrygestelde slawe

Liberië is ‘n land aan die kus in Wes-Afrika, met Sierra Leone aan sy wesgrens, die Ivoorkus aan sy oosgrens en met Guinee in die noorde. Die hoofstad is Monrovië, vernoem na James Monroe (1758-1831), wat as Amerikaanse president (1817-1825) $100 000 bewillig het sodat vrygestelde Amerikaanse slawe hulle in veral Monrovië kon vestig. Die land se naam is ‘n vervorming van die woord “liberty”. Engels is die enigste amptelike taal en die land het ‘n bevolking van 4,7 miljoen. In die hoofstad is die christelike godsdiens dominant. Veral Amerikaners het ‘n diepgaande invloed op die land gehad. Anders as in Suid-Afrika is daar tot op hede groot waardering vir blankes omdat Amerikaanse blankes telkens tot die redding van Liberië gekom het, bv met die bou van ‘n diepsee-hawe vir Monrovië ná die Tweede Wêreldoorlog. Dit is gedoen in ruil vir die landings- en hervullingsgeriewe wat Amerikaanse vliegtuie gedurende die oorlog in daardie land gehad het (James Ciment, bron hier onder, Kindle 3224).

Handelaars van die Franse stad Dieppe het hulle tussen 1364 en 1413 aan die Liberiese kus by die hedendaagse kusdorpe Buchanan en Greenville gevestig. Portugese seevaarders het hierdie gebied in 1461 bereik en die latere Monrovië Cabo Mesurado genoem. Engelse en Hollandse seevaarders het spoedig gevolg. Handel is in veral peper, goud en slawe gedryf. Amerikaanse vrygestelde slawe het hulle van 1821 af in veral Monrovië gevestig, hulle land in 1847 onafhanklik verklaar en tot 1980 in Monrovië en ander kusstreke (eerder as die binneland) geheers. Hierna het die inheemse swartes politieke beheer oor die hele gebied oorgeneem en het die land in selfs groter chaos en agteruitgang as voorheen verval.

Die 1980-oorgang in Liberië vertoon ooreenkomste met die 1994-oorgang in Suid-Afrika. In Suid-Afrika was blankes die politieke heersers terwyl dit swartes van Amerikaanse slawe-oorsprong (“Americo-Liberians”) in Liberië was. In albei gevalle is hierdie setlaars deur die inheemse swart meerderheid verswelg en daarna as tweedeklasburgers geminag en aan diskriminasie onderwerp. In Liberië behoort dit veel makliker te gewees het om die swart setlaars met die inheemse swartes te integreer as die blanke setlaars in Suid-Afrika omdat die ras- en kultuurverskille daar baie kleiner as in Suid-Afrika is. By die Amerikaanse Liberiërs was/is daar egter ‘n sterk elitistiese gesindheid, veral by die mulatto’s/basters, wat hulle as die leiers van die setlaars bewys het (131).

Ek skryf hierdie rubriek na aanleiding van veral James Ciment se boek, Another America: The story of Liberia and the former slaves who ruled it (New York: Hill & Wang, 2013, 319p; Amazon Kindle $11,49). Liberië is die eerste land in Afrika wat homself onafhanklik verklaar het, naamlik in 1847. Haïti is die land in die Weste wat reeds die langste deur swartes beheer word; sedert 1804. In albei gevalle heers daar steeds die uiterste agterlikheid. Na beraming leef 85% van die Liberiërs steeds onder die broodlyn. Na aanleiding van 13 mense wat uit die vorige politieke bewind na ‘n staatsgreep in 1980 in Monrovië tereggestel is, skryf Ciment: “I began to think of Liberia as a noble experiment that had ended awfully. Freed slaves, given to govern themselves, had turned out to be no better than the white imperialists who had descended upon Africa around the same time. If there was any lesson to be taken from Liberian history, it was a general one about human nature: an oppressed people could readily become oppressors” (56); ‘n gevolgtrekking wat ook op Suid-Afrika toegepas kan word.

Mettertyd het die volgende in Monrovië en ander setlaargebiede in Liberië gebeur: “Every colonist keeps native slaves (or as they term them servants) about him, varying in number from one to fifteen, according to the circumstances of the master. These poor souls they beat unmercifully, and more than half starve them, and all the labor that is done at all, is done by these poor wretches” (1256). Dit was dus eertydse Amerikaanse slawe wat in Afrika mede-swartes ná 1821 verslaaf het, terwyl slawehandel in 1807 deur Brittanje verbied is.

“Events after 1980, especially the [Liberian] civil war [1989-1997, 1999-2003] … would prove to be one of the most brutal in postcolonial Africa’s bloodstained history, shocking the world with images of drugged child soldiers, costumed as if for Halloween, AK-47s hanging loosely from their skinny brown shoulders … What role did that century and a half of Americo-Liberian rule play in the terror than followed? … what had happened to the descendants of the former American slaves who founded the nation? When a temporary peace came in the late 1990s, I traveled to Liberia to find out” (56). [Suid-Afrika het ‘n soortgelyke geskiedenis. Die land is onder die leiding van blankes ontwikkel maar “bevry” weens geweld gepleeg deur terroriste met onder meer AK-47-gewere. In ons geval is daar egter minder besorgdheid oor die lot van die blankes as wat daar oor die nageslag van die eertydse Amerikaanse slawe is. ‘n Ander verskil is dat FW de Klerk en sy geesgenote beweer dat hulle mandaatlose oorgawe aan swart mag ‘n burgeroorlog in Suid-Afrika voorkom het.]

Dit was vir Ciment moeilik om Monrovië te bereik omdat daar geen gereelde vlugte was nie. “The country’s international airport had been destroyed … Liberia began where the roads ended … Liberia appeared unchanged from Graham Greene’s description of the country sixty years earlier” (64). Greene het Liberië in 1935 besoek. Ek hoop om in ‘n volgende rubriek hieroor te skryf. Ciment skryf: “Monrovia was in ruins, having been the objective, in 1996, of the last great offensive of the civil war … in 1980 Monrovia was home to 100 000 residents. Now it had a million, mostly refugees from the war-torn countryside” (71). “I tried to examine the nation’s archives, but they had been destroyed in the fighting. Fortunately, I found when I returned home [America] that substantial records had been preserved in this country” (86).

“Liberia was born of a white idea: that the burgeoning and unwanted population of free blacks and emancipated slaves in post-Revolutionary America [War of American Independence, 1775-1783] could be sent to Africa … America could rid itself of its most ‘useless and pernicious’ class of people while simultaneously establishing a beachhead from which Africa could be civilized and Christianized” (115). Die vrygestelde slawe wat hulle in Liberië gevestig het, was nie in staat om die land volgens hulle eie idees te transformeer nie. Hulle het die voorbeeld van blanke Amerikaners slaafs nagevolg.

“The early settlers of Liberia brought the mores of their homeland with them. They arrived in West Africa full of entrepreneurial energy but also with a propensity to settle disputes with violence [similar to blacks in South Africa]. Their benevolence was inseparable from their firm conviction that theirs was a superior civilization. In Africa, they endeavored to recreate the only social and political order they knew, that of the antebellum South – with themselves as the master class in the style of plantation mansions and dressed in formal nineteenth-century clothes, despite the equatorial climate … They established familiar institutions … A few of the more well-to-do settlers carved plantations out of the jungle and, from columned porches, sent orders to the natives tilling their cotton, tobacco, and coffee crops. The Americoes by and large equated liberty with the pursuit of money … Most telling, they established a republic but kept it for themselves … The Liberian constitution largely ignored the natives, except as objects of paternalist protection” (93).

Eers in 1904 sou ‘n mate van burgerskap en stemreg aan inheemse swartes gegun word. As hierdie vrygestelde Amerikaanse slawe hulle van vroeg in die 19de eeu af kultureel hoër of meer ontwikkeld as die inheemses geag het, kan dit nie moontlik in selfs groter mate vir die blankes in die 17de eeu en daarna in Suid-Afrika geld nie?

“As in America, the elite had a dynastic quality: politicians begat politicians, and the right last name could mean everything” (108); ook in Suid-Afrika – dink aan die Mandelas en Sisulus. Anders as die blanke bewind in Suid-Afrika, “the Americo-Liberian ruling class had been corrupt, callow and callous, at one time even being accused by an international tribunal of running a slave ring” (93). Dít “leads one to see tragedy, not justice, in their violent demise at the hands of a people they by and large oppressed. Hidebound by their Americanness and surrounded and outnumbered by natives, they could never reconcile their idealism with their pursuit of power and wealth, and with their very survival” (108).

“To the natives, the settlers, though they looked uncannily like themselves, were just another group of outsiders with hostile intentions. They called the newcomers the ‘black white men’ and attacked their settlements. As one early settler explained in a letter to his former master in America, you can try to help the natives but ‘they still will be your enemy'” (123), dus stank vir dank, waarmee blankes goed bekend is. “The very people the Americoes had done so much to co-opt or keep down had had enough and rose up against them. For the Americoes, being in Africa but not of it proved an impossible proposition in the end” (153); ook vir die blanke Suid-Afrikaners, veral Afrikaners?

Die geskiedenis van Liberië as Amerikaanse “kolonie” het in 1816 met die stigting van die American Colonization Society (ACS) begin. Sommige blanke Amerikaners wou van vrygestelde en basterslawe ontslae raak en hulle in Afrika hervestig, maar terselfdertyd verseker dat hulle die christelike geloof aanhang. Daar was ook behoefte aan ‘n heenkome vir slawe wat van slawehandelaars bevry is deur die tussenkoms van Amerikaanse skepe. “Between June 1860 and June 1861, nearly 4 500 recaptives were brought to Liberia” (2116). Onder die Amerikaanse swartes was daar min wat na Afrika wou gaan, wat bevestig dat hulle, selfs as slawe, glad nie so sleg deur die blankes behandel is as wat deesdae voorgegee word nie. Aanvanklik was daar net 88 (of 82) vrywillige emigrante (289) wat na Liberië onder die leiding van drie blanke agente sou gaan (305). Hulle het in 1820 op Sherbro-eiland aangekom maar hulle spoedig by Freetown, Sierra Leone, hervestig en nie in Liberië nie.

In 1821 het ‘n verdere 34 setlaars onder die leiding van twee blankes gevolg, wat hulle op eilande by Cabo Mesurado, gevestig het en later op naby geleë land aan die Mesurado-rivier en hierdie gebied Monrovië genoem. Die nedersetting in Liberië het dus aanvanklik onder die beheer van blanke amptenare van die ACS gestaan. Daarna het die leiding na mulatto’s oorgegaan. Die Amerikaanse swartes het met Monrovië as sentrum gepoog om beheer oor die inheemse swartes in die res van Liberië uit te oefen, maar met beperkte sukses. In 1884/5 het die Europese moondhede ‘n ooreenkoms oor kolonisering bereik, waarvolgens effektiewe beheer oor alle koloniale gebiede uitgeoefen moet word waarop aanspraak gemaak word (2163). Die setlaars in Monrovië het hulle gevolglik verplig gevoel om hulle voortaan vir die “occupation and pacification” van die binneland te beywer as hulle Liberië in sy geheel wou inpalm en behou (2171).

Indirekte regering is ingestel (2325) deur politieke gesag (bv regspleging en die invordering van belasting) aan die binnelandse konings en opperhoofde, bygestaan of oorheers deur regeringskommissarisse, toe te ken (2332). “In the 1920s and 1930s, the government representatives in the hinterland became laws unto themselves, using the troops under their command to humiliate chiefs, seize native property and women, and brutally enforce labor corvées [unpaid labour] and the hut tax” (2340). “Visitors to Liberia, particularly white ones, had long accused the Americoes of mistreating the natives” (2567), bv “It was not the custom in Liberia for any gentleman to carry parcels” (2559). In 1980 het hierdie soort kolonisering geëindig toe die inheemse swartes politieke beheer oor die hele land verkry het.

Daar was aanvanklik groot idealisme oor wat hierdie oudslawe in vryheid op eie inisiatief tot stand sou bring. In 1855 berig ‘n reisiger egter: “No man there has now or ever had, five acres of land cleared and in cultivation” (555). “A large proportion of the emigrants entitled to land, had not drawn it ” (1096). (In die nuwe Suid-Afrika neul die swartes voortdurend oor grond, maar die oorgrote meerderheid verkies geld bo grond.) Aanvanklik “no natives would work for the settlers” (738). “The lack of draft animals and tools didn’t help” (1130). Hoewel die setlaars dieselfde kleur as die inheemses gehad het, is hulle as indringers beskou, ten spyte van ‘n vroeë ooreenkoms met die plaaslike opperhoof oor die besetting van grond. “They paid for the island and took the cape” (800). “Their very presence led to violence” (1181). Soos een van die setlaars geskryf het: “In my present thinking if we have any ancestors they could not have been like these hostile tribes in this part of Africa for you may try and distill that principle and belief in them and do all you can for them and they still will be your enemy” (1264).

Een van die groot oorsake van wrywing was dat die setlaars, dus vrygestelde slawe, teen slawerny gekant was terwyl die inheemse swartes, veral die stamhoofde, ten gunste van die lonende slawehandel was (763, 800). “Their efforts to combat the slave trade provoked chiefs into attacking outlying colonial settlements” (1181). Die eerste ernstige skermutseling het in 1822 plaasgevind (782), waarin vier setlaars gedood is (791), gevolg deur nog ‘n aanval in dieselfde jaar (831). Die swart setlaars het vroeg reeds in opstand teen die blanke ACS-hoof gekom en die voorraadskuur geplunder, waarna die tekort aan kos ernstiger afmetings aangeneem het (873). Hierdie blanke het aan die swartes gesê: “Instead of labouring as you ought to raise food, you would obtain it by plunder” (880). In ‘n latere verslag aan die ACS oor “settler indolence and stupidity” staan: “They have never when in the U States voluntarily laboured for their own support, and now, when the stimulus of the overseer’s lash is removed, cannot be induced to exert themselves sufficiently to procure even a scanty subsistence … most of the people that comes out here by the time they get over the fever they becomes some thing like the native and wont work if they find that they can get along by stealing” (1087).

In 1824 het ‘n verdere 105 Amerikaanse setlaars aangekom (877) en in 1833 nog twee dosyn en ‘n aantal blanke sendelinge (978). “Of the 3 160 colonists who set sail for Africa between 1820 and 1833, more than 1 700 were already free; just over 1 100 had been manumitted for the purposes of emigration. The remaining few hundred were Africans seized by federal authorities in their crackdown on international slave trafficking. Over the next fourteen years, from 1833 through Liberia’s independence from the ACS in 1847, 200 free blacks and 1 500 manumitted slaves, again mostly from the Upper South, left for Liberia. The shift was a product of the dying-off of liberal planters who freed their slaves in their wills for the specific purpose of emigration, and of free blacks being swayed by the news of disease and death in Liberia as well as by abolitionist attacks on emigration as the humbuggery of the age” (978).

“Whereas fewer than 2 000 emigrants arrived in Liberia between the mid-1830s and the late 1840s, nearly 6 000 came in the dozen years leading up to the American Civil War [1861-1865]” (2109). “By 1861 … the Civil War effectively put an end to emigration from the United States” (1776; ook 2109). Daarna “Liberia began to benefit from the arrival of small numbers of highly educated and skilled West Indians” (2109). Die historikus, Eric Burin, “calculates that of the 2 887 African Americans who went to Liberia between 1831 and 1843, fully 42 percent died of disease, war with the natives, accidents, and ‘the sundry dangers of settler life'” (1035). “More than five hundred colonists … left Liberia for other destinations between 1821 and the first colony-wide census in 1843. Most went to the West Indies or joined the ranks of African American seamen … Some even returned to the United States … These failed emigrants drew the ire of those who remained in Africa because they appeared to undermine Liberia’s very reason for existence, as a refuge for the persecuted free man of color” (1333).

Die American Colonization Society het beheer oor sy eie sake, soos sy voorrade, behou maar ander besluite spoedig aan verteenwoordigers van die setlaars oorgelaat (904). Hierdie setlaarsraad is sedert 1825 toegelaat om die hoofagent van die ACS in Liberië te adviseer (1370). Diefstal en opstandigheid het egter voortgeduur (bv 946). Die filantrope in Amerika het hoopvol gebly dat die “moral desert [Africa] should rejoice and blossom as the rose” (954). “White men still ran Liberia” (1341). In 1838 het Liberië ‘n “semi-autonomous commonwealth” geword, maar al hoe meer setlaars het onafhanklikheid van die ACS begeer (1350). In 1847 is onafhanklikheid verklaar met onder meer “dignity” en “honorable ambition” as haalbare ideale. Daar was ook die aanspraak dat die setlaars “susceptible of equal refinement and capable to equal advancement in all that adorns and dignifies man” is (1358).

Die eerste Liberiese president, Joseph Jenkins Roberts (1809-1876, president 1848-1856 en 1872-1876), was “more white than black” (1427). Hy was glo slegs ‘n agste swart, al lyk dit nie so nie. Monrovië was toe ‘n gemeenskap “dominated by the light-skinned, freeborn sons and daughters” van eertydse Amerikaanse slawe (1474). “Mulattoes dominated the higher reaches of political and economic life in early Liberia” (1745). “Mulattoes typically had more money, better skills, and a higher level of education” (1791). In 1846 het die kiesers (10% van die bevolking – 1696) met ‘n klein meerderheid ten gunste van onafhanklikheid gestem, “though it excluded natives, women, and any settler with less than $25 in real property” (1629). “Race outweighed all other considerations in the thinking behind and the writing of the Liberian constitution” (1671), bv “None but persons of color shall be admitted to citizenship in this Republic” (1671) en “only citizens could own land … ‘we the people’ explicitly meant black men and women only” (1679). “In the 1860s, JJ Roberts’s ruling party feared an influx of darker-skinned people from the West Indies” (2621). “By the 1920s, the Americo elite … had become far more selective about whom they let in” (2638). Hulle wou ten alle koste die politieke mag behou. Wie het gesê swartes is nie tot rassediskriminasie/rassisme in staat nie?

Die aandrang op swart mag het ook ‘n oorheersende rol in die formulering van die huidige Suid-Afrikaanse grondwet gespeel, bv geen groepsregte vir minderheidsgroepe (soos in bv Amerika) nie terwyl die swart meerderheid as rasgroep sy wil op alle nie-swartes kan afdwing. Wanneer in die nuwe Suid-Afrika beweer word “the people” begeer die verdeling van rykdom, die oneiening van blankes se plase sonder vergoeding, ens, word uitdrukking aan die wense van swartes gegee. Ciment skryf: “The natives, who outnumbered the settlers by 25 or 50 to 1, depending on how far Liberian jurisdiction actually extended, were strangers in their own land, subject to Liberian law but excluded from citizenship … The country was divided into coastal counties, where Americo residents were citizens, and inland territories with virtually no voice in the government” (1703).

“Disease was part of a cycle of poverty and poor health that crippled initiative among new emigrants. Rather than finding their feet during the six months they were housed and fed by the ACS, recently arrived colonists spent much of the time in bed or wandering the streets in a fever-induced daze. By the end of the half-year, they had often failed to become self-sufficient. Many remained too ill to work, and unable to buy food, they starved, which triggered relapses of malaria … ‘Everybody wants doctors but none can pay them'” (1053). “Monrovia bred ‘drones (loafers) in the community and obstacles to the prosperity of Liberia'” (1139). Die skuld vir swart onvermoë word, soos tans in Suid-Afrika, op die blanke Amerikaners gepak. Soos ‘n swart setlaar dit gestel het: “It is our duty to prove that the mental and other disabilities under which the Negro labors as a result of his service antecedents are not inherent … but that they are solely the result of circumstances, to be altogether removed when those circumstances are altered” (1940).

“In the middle years of the nineteenth century, thanks in part to the settlers themselves, the Liberian hinterland was riven by fighting. The colonists’ expansion into the interior displaced villages and even whole tribes, setting off internecine warfare among the natives” (1181). “As for the wars between natives and settlers, far from having ‘ceased’, they would continue well into the twentieth century, and over much the same things that had always sparked them – trade, land, and settler arrogance” (1299). “Natives displaced by war or famine often had no alternative but to work in the colony. And there is little question that native labor was cheap and readily available” (1256). “When put to work, they had to be watched or they would slack off. They had no respect for property” (1273). “The natives do not like to be governed by a colored man and they do just as they please almost” (1281).

Van ‘n land wat met die uitsondering van ‘n klein groepie Amerikaanse basters steeds oorheersend swart is, word gesê: “The matter of color resonates in every corner of Liberian life” (1745). Dit toon dat rasbewustheid by alle mense voorkom, hetsy wit of swart. In Liberië was daar die ideaal, ten minste by die setlaars, van “a convergence of Africa and the West, a place where the best of each world would foster black self-rule” (1736). Maar nadat die swart inheemses van 1980 af politieke beheer oorgeneem het, is die land ontwesters en al hoe meer verafrika. In Suid-Afrika het die blankes eeue lank in merkwaardige mate daarin geslaag om groot dele van die land die aanskyn van Europa in Afrika te gee. Die mandaatlose oorgawe aan swart mag in 1994 het egter meegebring dat die land toenemend ontwesters en verafrika word. Die groot wenners is die (swart) politici en amptenare en nie die ander inwoners nie; nie die swart massa nie en veral nie die blankes nie.

Een van die geykte besware teen Suid-Afrikaanse blankes is dat hulle hulleself as beter as die nie-blankes beskou (het). Dieselfde kan van die bastersetlaars in Liberië en hulle eweknieë in Amerika gesê word: “After visiting a Methodist church in Charleston, a colonization agent noted that the mulatto congregants ‘utterly refused to sit promiscuously with the blacks; and that, in all relations in life, they maintain the same dignified reserve; that the two classes are as totally distinct as it is possible for them to be’ … One group of mulattoes went so far as to tell the ACS … that they would only go [to Africa] ‘provided they could have a colony to themselves'” (1799). ‘n Swart setlaar het gesê: “The mulattoes discourage all earnest patriotism and enterprise which look to the interior because of their fear of being absorbed by a people [ie Africans] they strangely persist in regarding as a foreign element … They will never succeed here or suffer us [black settlers] to succeed. And they can never be welded into the life of this African nation” (1898).

“Many blacks in turn resented and distrusted mulattoes … as mulattoes they faced not only the ‘prejudice of the white man’ but ‘the deeper hate of our more sable brethren.’ [Alexis] De Tocqueville [1805-1859] picked up on the tension and put it [in] another context, noting that ‘when quarrels originating in differences of color take place, they [mulattoes] generally side with whites'” (1807). “Thus in Liberia, where there were few whites and, after 1847, none in power, the prejudices mulattoes and blacks brought with them became magnified” (1816). Na hulle aanvanklike algemene ondersteuning van die ANC vóór en kort ná 1994 het die bruin inwoners van Suid-Afrika, veral die nie-elite, hulle mettertyd, soos die Amerikaanse basters, polities al hoe meer by die blankes geskaar.

In 1924 het Liberië se ekonomie sy grootste hupstoot gekry; nie vanweë die setlaars nie, maar danksy blanke Amerikaners. Firestone het ‘n ooreenkoms met die Liberiese regering gesluit: “a ninety-nine-year lease for a million acres at the extremely low rent of six cents an acre, per year. (Outright purchase of land by foreigners was prohibited under the Liberian constitution.) There would be no taxes either, other than a 1 percent levy on exports, and that wouldn’t start for six years. Firestone would also be granted a monopoly; no other foreigner could grow rubber in the country … Local natives would be given preferential treatment in hiring and white staff would be limited to 1 500” (2859). Let op die oorheersende rol wat swart rasbewustheid en -bevoordeling in hierdie ooreenkoms speel. Firestone “worried about Liberia reneging, by cutting a better deal with European competitors, for instance. Firestone did not like leaving anything to chance; Liberia would have to take out a $5 million loan if it wanted him [Firestone] to invest in the country as well as grant [Firestone] oversight of the nation’s finances” (2866).

Hierdie voorwaardes is in 1926 deur die Liberiese regering aanvaar sodat die land sy groot skuldlas kon afbetaal (2884). Kritici het die Firestone-ooreenkoms as die “American occupation of Liberia” beskryf (2874). “Three-quarters of a century after a band of free blacks and freed slaves had proudly declared their independence from one American institution, the American Colonization Society, their impoverished and indebted descendants had, out of necessity, capitulated to another. Liberia would remain a virtually wholly owned subsidiary of Harvey Firestone until its economic expansion after World War II” (2892). Firestone “simply paid chiefs for labor recruits” (2980), ens. Ek hoop om by ‘n ander geleentheid vollediger oor die Firestone-sage te skryf.

Oor die Amerikaanse setlaars se amptelike afkeer van slawerny is daar heelwat meer te sê. “Natives were never legally recognized as slaves, as that would have been a violation of every constitution by and for the colony” (1264). Omstreeks die voorlaaste eeuwending was daar ‘n groot oplewing in die kakaobedryf. In die Golf van Guinee, 2000 kilometer oos van Liberië, is daar ‘n eiland wat toe onder Spaanse beheer was en bekend gestaan het as Fernando Pó; tans Bioko genoem as deel van Ekwatoriaal-Guinee. Liberië se “chief export by the end of the nineteenth century was Liberian natives leased out by private Americo labor contractors, sometimes in collusion with local chiefs. Some served in King Leopold’s army of conquest in the Congo, others on plantations in the Gold Coast [Ghana] or Nigeria; a few helped dig France’s ill-fated canal in Panama. But the vast majority, tens of thousands over subsequent decades, were shipped off to plant and harvest cocao on Fernando Pó” (2933).

“By all accounts, conditions on the island were appalling – twelve-hour workdays, nights spent locked in crowded barracks, a few yams and dried fish for sustenance, and for those who stole, shirked, or protested, brutal punishment. There were even reports of overseers flogging men to death. Many others died of disease, malnutrition or exhaustion before their contracts were up” (2941). “And those who survived and returned to Liberia often went unpaid; some planters supposedly held their money in trust for them, while others outright refused to pay them” (2948).

Hierdie stelsel het die beskikbare arbeiders in Liberië verminder en die staat kon ook geen belasting hierop in nie. “To remedy both issues, the legislature issued a series of rules and laws to govern the traffic. In 1903, it required recruiters to pay a $250 licensing fee and a $5 tax on each laborer shipped, along with a $150 bond against their safe return, all of which, of course, gave Monrovia a direct interest in promoting recruitment and, with the bond, a motivation for turning a blind eye to working and living conditions on the island” (2948). In 1913 het die Liberiese president erken dat die stelsel amper soos slawerny is. Hy het ondersoek laat instel; ook na soortgelyke werksomstandighede op die Portugese eiland Sao Tomé (2956). Werktermyne is hierna tot hoogstens twee jaar beperk. Die Amerikaanse regering wou nie toelaat dat hy by hierdie arbeidsgeskil betrek word nie (2965).

“Domestic slavery was woven into the fabric of West African life, where people did not define themselves so much as autonomous individuals but through the sum of the relationships that sustained them – family, village, clan, tribe. Children and adults were regularly ‘pawned’, to use the Western term, to pay debts between families or cement alliances between clans … in the early 1930s … ‘most of the existing domestic pawns [in West Africa] do not wish to be freed, for if they were emancipated their bond to the Chief would be destroyed, and they would lose the protection of tribe. This would make them friendless outcasts and homeless individuals'” (2974).

Daar was die berugte hutbelasting. “Because natives often lacked the hard currency to pay this fee and others, governments imposed corvées. The chiefs would then select men to go off and labor for no pay and sometimes for long periods of time on public works, typically road-building or porterage” (2981). In 1930 Liberië “banned both labor exports and domestic pawning” (3152), hoewel laasgenoemde nog lank in die binneland voortgeduur het. Die Volkebond het dit selfs oorweeg om blanke administrateurs in Liberië te vestig om aanneemliker arbeidspraktyke te bevorder (3208).

In die Suid-Afrikaanse grondwet staan: “No one may be subjected to slavery, servitude or forced labour.” In ‘n land waarin daar op groot skaal nie vir bv munisipale, onderwys- en gesondheidsdienste betaal word nie en daar boonop groot werkloosheid heers, kan ‘n sterk saak, ten minste ekonomies, vir gedwonge arbeid uitgemaak word, bv om paaie te bou en in stand te hou. Die uitsonderlik groot tronkbevolking kan ook hiervoor ingespan word, des te meer omdat hulle, ten spyte van hulle onsosiale gedrag, hulle stemreg behou. ‘n Opsig waarin so ‘n innovasie as onregverdig beskryf sou kon word, is dat daar heel moontlik meer misdadigers buite as in die tronke is.

William Tubman (1895-1971, president 1944-1971) “would do more to bring his country and its political class [Americanoes] into the modern world than all his predecessors combined. Liberia’s days of forced labor and Frontier Force abuses were in the past; a new era of business opportunity – and police repression – would soon begin” (3223). “‘Uncle Shad’ had ushered in an era of unprecedented prosperity and progress, but one that included the repression of labor unions and of political dissenters” (3874). Tubman “presided over the country’s greatest economic boom” (3273). Hy het bv ‘n ooreenkoms, soortgelyk aan dié met Firestone, met die Amerikaner, Landsdell Christie, gesluit “to mine Liberia’s iron ore and pay only 15 to 20 cents per ton to Tubman’s government” (3405). “Tubman did not sell Christie land but the eighty-year lease he agreed to was a sale in all but name, as distasteful to contemporary Monrovia nationalists as the Firestone deal had been to their fathers” (3413).

“The government’s annual budget grew from a million dollars when Tubman took office in 1944 to more than $50 million in the late 1960s. Some of this new money served useful ends: paved roads fanned out from the capital … and hundreds of primary and secondary schools were built” (3430); ook klinieke (3498). Een van die groot bouprojekte herinner aan Nkandla: ‘n $20 000 “seaside Executive Mansion … [It] featured ‘an atomic bomb shelter, an underground swimming pool, a private chapel, a trophy room, a cinema and … because of the uncertainty of the city’s public utilities … its own emergency power plant, water supply and sewerage system'” (3438). Nog iets wat bekend klink: “Tubman himself was known for fathering children with at least a half dozen women, though most were of settler lineage” (3531). Daar is gesê nie Tubman nie maar “the Masons ran the country” (3369); soos eens die Guptas in Suid-Afrika?

In 1953 is Tubman se verjaardag tot ‘n openbare vakansiedag verklaar. “By the end of the decade, the birthday festivities had become an expensive traveling circus, as each county sought to outdo the others. Government workers – down to the lowliest elementary schoolteacher – had half a month’s salary withheld to pay for the increasingly lavish gifts. In 1960, Bassa [County] presented Tubman with a Chrysler, Maryland County, Tubman’s home, followed up a year later with a yacht, and in 1962, Sinoe [County] bought him an airplane” (3246). “The yacht was not intended for his personal pleasure, Tubman reasoned, but as a sign of Liberia’s dignity” (3446). “The problem soon became: what to give a president-for-life who had everything. A monument, a cultural center, and a military academy – all with Tubman’s name engraved on them – were erected in his honor” (3254). (Vergelyk dit met wat in die naam van die Nelson Mandela-manie plaaslik gedoen word.)

“Tubman called his efforts to bring twentieth-century civilization to the hinterland and to incorporate natives into Liberia’s body politic his ‘Unification Policy’. It culminated in the 1964 Unification Act, which finally put an end to the second-class citizenship of 98 persent of Liberia’s population: the act reconfigured the hinterland territories as counties and granted their propertied residents suffrage” (3498). “Though largely ignored, the old financial restrictions on voting still applied to the original coastal counties well into the 1970s” (5593). “Tubman understood the demographics of Liberia as well as any member of the settler community, and knew that making possible the full equality of the natives would quickly bring an end to Americo privilege and rule. Despite his strong early record on native matters, Tubman did little in the end to challenge the Americoes’ stranglehold on government” (3582). “He closed his ears to [native] pleas for a reconsideration of official Liberian history” (3590).

“Upon Tubman’s death, William Tolbert, Jr (1913-1980, president 1971-1980) … assumed the office” (3881). “Tolbert immediately moved to distance Monrovia from Washington, voting with the nonaligned bloc at the United Nations, allowing the Soviet Union to set up an embassy in the country, and transferring diplomatic relations from Taiwan to Beijing. He set up a commission to strip triumphant Americo-Liberianism from the nation’s symbols of sovereignty (though it ended up recommending few changes)” (3889). “He eased the political repression of the Tubman years …[and] also relaxed press restrictions” (3896). In 1973 is die Movement for Justice in Africa (MOJA) in Monrovië gestig (3905) met “African solidarity” as oogmerk (3913). ‘n Nagskool is in die hoofstad begin “which offered classes on reading, writing, and politics” (3922), soortgelyk aan die “geletterdheidsklasse” wat die swart bevrydingsbewegings met die ondersteuning van sommige linkse blankes in die vroeë jare negentig in Suid-Afrika aangebied het. Samuel Doe (1951-1990, staatshoof 1980-1986, president 1986-1990), ‘n soldaat in die Liberiese leër, was een van die leerlinge (3922). Amos Sawyer (gebore 1945, tussentydse president 1990-1994) was een van die onderwysers (4108). In 1975 is die Progressive Alliance of Liberia (PAL) deur Liberiese studente in Amerika as teenhanger vir MOJA gestig. “PAL from the beginning espoused ‘black power'” (3922), maar albei “remained elitist operations” (3946).

Dit is egter nie hierdie twee bewegings wat Tolbert tot ‘n val sou bring nie maar die verhoging van die prys van rys, die stapelvoedsel in Liberië (3953). ‘n Kwart van die rys is ingevoer en die prys is vasgestel op $22 per sak van 100 pond (3968). Te midde van inflasie het die minister van landbou voorgestel dat die prys tot $30 verhoog word. “Liberia’s largest importers of rice were companies controlled by the Tolbert family” (3976). MOJA, PAL en ander groepe het geweier om die prysverhoging te aanvaar en in opstand in Monrovië gekom. “It took three days and seven hundred troops from neighboring Guinea … to suppress the rioting. Hundreds of businesses were looted, and by official count, forty-one persons killed, though most suspected the actual total was several times that … The offenders were imprisoned, brutalized, and humiliated, until they offered up apologies, like errant children, and were released” (4026). Tolbert “lowered the price of rice, set up a commission to study the root causes of the riot – the recommendations of which he duly ignored – and eventually pardoned most of the men” (4035), hoewel party van hulle voor die geskeduleerde verkiesings van 1980 en 1981 weer opgesluit is (4083).

Die Armed Forces of Liberia (AFL) is nooit deur die Tolbert-regering as ‘n (ernstige) bedreiging beskou nie. Die soldate was egter inheemses (4092). Een van hulle was sersant Samuel Doe. Op 11 April 1980 het hy en 15 of 16 ander soldate Tolbert se ampswoning bestorm en Tolbert vermoor. Ná die staatsgreep het Doe die voorsitter en hoof van die nuwe regering, die People’s Redemption Council (PRC), geword (4115). Op hierdie manier is die politieke bewind van die Amerikaanse setlaars na 133 jaar beëindig. Dronk soldate het Monrovië op horings geneem. “Anybody with light skin or a settler pedigree was taunted by crowds and then beaten by men in uniform” (4164). Tien dae na die staatsgreep is 13 lede van die vorige bewind op 22 April 1980 op die strand van Monrovië gefusilleer (4179). Baie van diegene met ‘n ligte vel of historiese Amerikaanse verbintenis het uit die land gevlug en hulle in veral Amerika hervestig (4204). Sommige het in Liberië aangebly.

“Americoes have been overrepresented in every government since Doe’s 1980 coup, including the current one.They still own an outsize portion of the country’s lands and businesses, especially now that old property claims have been restored” (4348). Dit lyk asof die inheemse swartes in Liberië groter waarde aan hulle setlaars heg as wat die swartes in Suid-Afrika in die geval van die plaaslike blankes doen. Eers in 2008 is getuienis by ‘n Waarheids- en Versoeningskommissie gelewer, soortgelyk aan wat ons in Suid-Afrika beleef het (4186). “However corrupt, unjust, incompetent, and occasionally brutal the Americo regime had been across its 133-year reign, its crimes paled in comparison with the dictatorships, invasions, assassinations, civil wars, and anarchy that followed” (4193). Is dit ‘n spieëlbeeld van die soort gebeure wat vir ons in Suid-Afrika voorlê?

By ‘n latere geleentheid sal ek oor die geskiedenis van Liberië sedert 1980 skryf.