In ‘n vorige artikel “Waarom is Hollands weggegooi vir Afrikaans?” het ek gekyk na die geskiedenis van Kaap-Hollands wat later Afrikaans sou word. Daar is gekyk na die swak onderwys [met min lesure in Nederlands], die ewe swak onderrigmetodes, die ongunstige maatskaplike omstandighede, die ruim begrip “Nederlands”, ‘n volk wat vas glo wat hy praat is Hollands (net soos die Galliërs destyds vas bly glo het hulle praat Latyn, totdat dié tot hul skok moes ontdek dis ‘n ander taal) en laastens die ontstaan van die taalbeweging.
In hierdie artikel wil ek my toespits op Nederlands, die hondedrol op die sitkamermat [wat? klink steeds beter as die anglisistiese “olifant in die kamer” oor die radio…]. Sedert 1983 is die ‘sinonieme’ Nederlands en Afrikaans in die Grondwet van bed en tafel geskei (as middelvinger vir die Nederland-Belgiese kultuursanksies teen Suid-Afrika), Middelnederlands was nooit op skool aangebied nie, en sedert 1994 en daarna word Nederlandse tekste nie meer op openbare skole in die Afrikaanse taalklas aangebied nie. In die Grondwet geniet Nederlands géén minderheidstaalregte soos Duits of Tamil, en ander godsdienstale nie. Hier en daar word wel bietjie aandag gegee aan Nederlands op universiteit in die Departement Afrikaans, hoewel maar mogge troffe.
Volgens Google Trends is Suid-Afrika die 14de land ter wêreld op die ranglys wat persentasiegewys nog iets rondom “Nederlands” google, veel meer as Nederland se destydse kroonjuweel, die voormalige Nederlands-Indië, dit wil sê, Indonesië (26ste op die lys). Land Nommer 1 is nie Nederland of België nie, maar Suriname. Ook Wikipediastatistiek bevind Suriname en Suid-Afrika toon steeds belangstelling in die Nederlandse Wikipedia, maar Indonesië so te sê nie.
Die probleem wat ek wil uitklaar is die gebruik en nut van Nederlands self onder Afrikaners/Boere. In 2018. Ek gaan dus die wedersydse “eiebelang” van die V.O.C. (ons eie buitelug-musiekblyspel van ‘Pirates of the Caribbean’, oorgeklank in Nederlands), Kruger se Hollanders (broodnyd en ‘n spul beterweters), die Tweede Vryheidsoorlog (“slapgat-regering!”), die Nazi-inval van Nederland (“Nederland dien ongelukkig nou as Autobahn na Londen, en ons onafhanklikheid!”), en die anti-apartheidsterrorisme (“verraaiers!”) en die aanval op Nederlandse toeriste (“ja-nee, kry nou vir julle!”) oor die hoof sien.
Maar ten spyte van die Nederlandse boekwinkels in Transvaal van destyds, sal die moderne Afrikaner eerder soos bye rondom die Duitse boekwinkels koek. Soos Hutten Buchdienst se webwerf self sê. En hoekom nogal nie? ‘n Mens het tog koopvryheid? En so was dit ewe simbolies by die onthulling van die Maria de la Queilleriestandbeeld in Kaapstad op 2 Oktober 1954: dit was nie “Mevrouw” Koningin Juliana of 16-jarige Kroonprinses Beatrix wat die feestelike verrigtinge kom bywoon het nie. Dit was die mees GEHATE man in Nederland – ‘N DUITSER! – Prins Bernhard (Friedrich Eberhard Leopold Julius Kurt Carl Gottfried Peter, Graaf van Biesterfeld). Hy het in sowel Nederlands as Engels sy toespraak gelewer (‘Veertien gedenktekens van Suid-Afrika’, 1961, pp. 22-29).
Maar kom ons probeer maar hou by die taal, en taal alleen. Ek aanvaar in my skrywe Nederlands bly ‘n taal op sy eie, en Afrikaans ‘n taal op sy eie. Nes Noors en Deens. Ek gaan nie taalamalgamasie in hierdie artikel bepleit nie.
STAND
Nederlands in party moderne Boerehuise is vir my baie soos die ikone wat in die Красный угол (kom ons noem dit sommer die ‘heilige hoekie’) van elke gelowige in Rusland se huis uitgestal word. Of in ons Boerewoning, die Statenfamiliebybel wat plegstatig reg onder die die neus van bebaarde ooms op familiefoto’s of De Breede en Smalle Weg (met die loerende Vrymesselaarsoog) op die gepoleerde embuiatafel geplaas is. Of in die vertoonkas, agter slot en grendel. Daadwerklike nut het die Heilige Boek nie, want niemand lees ooit daaruit nie. Dit het, wel, “sentimentele waarde”. Of dien net soos die volstruisdoppe en tarentaalvere eenvoudig as Africanaversiering. Wat jy in elke Vyfsterhotel met die vervelige luiperdvel-Afrikatema sal kry.
‘n Florerende boekemark soos te sien onder die Nordiese sustervolke het nooit werklik tussen Afrikaners/Boere en Nederlanders ontwikkel nie. Want niemand wil saamspeel nie: in Nederland word Afrikaans ywerig (net soos by Engels, Duits en Frans) na Nederlands vertaal, en in Suid-Afrika word die Engelse of handjievol Afrikaanse vertalings van die Nederlandse tekste gelees.
Hoofsaaklik immigrante het Nederlandse boekwinkels in Suid-Afrika in die verlede ondersteun, maar soos hulle een na die ander genaturaliseer het, was hetsy Engelse of Afrikaanse boeke hul nuwe gunsteling. My ouma was versot op Engelse liefdesverhale – so iets het sy in Nederland nie geken nie. Totdat sy later sinies oor die liefde geword het: “Die einde is altyd dieselfde; of die paartjie kom tog by mekaar uit, of nie”.
Dis nou diegene wat wel gelees het. Al die Nederlandse boeke wat ek nog gekoop het by antikwariate was eers die eiendom van toeriste uit Nederland, of immigrante uit Nederland, of voormalige voorgeskrewe boeke op Suid-Afrikaanse skole en universiteite. Selfs deur Google Play en Amazon is Nederlandse boeke nogal redelik moeilik bekombaar.
Jou gemiddelde Afrikaner lees, wel, Afrikaanse boeke. Maar soos my Aardrykskundeonderwyseres hautain opgemerk het: “Afrikaanse boeke maak jou lui.” Dus, lees hulle ook Engels. As jy na plekke gaan soos die Facebookgroepie “Lekkerlees Boekrak” is dit presies ook wat jy daar sal kry. Slegs Afrikaanse en Engelse boeke word daar druk bespreek. Soms het ek gefantaseer hoe Dan Roodt of Elma Potgieter ‘n stuiwer, ‘n knuppel, of dalk ‘n moerse bom tussen die skare sal ingooi: “Het julle hierdie Franse boek van Molière gelees? Sy taalgebruik is tog SO keurig! ;)” Maar besef mens mors net jou tyd. Dis jou gemiddelde leser, gevorm, gebrei, grootgemaak, bestem vir die gepeupelpers.
Ek herinner my ook aan Pieter van Eeden se brief gedateer 22 Julie 2015 ( http://archive.is/ZtJyq ) :
Spies skryf ons taalband met Nederlands is nie verbreek nie. Dit is ’n illusie. Slegs enkele Afrikaners benut Nederlands en andersom. Vir die gemiddelde Afrikaner is Nederlands vandag net so vreemd soos Italiaans en Grieks.
Ek kan ’n sprekende voorbeeld aanhaal. By my Amsterdamse werkgewer is ongeveer 20 Afrikaners in diens. Hulle is almal tussen vyf en tien jaar in Nederland. Ek gesels gereeld met hulle. Dit blyk hulle kommunikeer met Nederlanders in slegs een taal: Engels. Ek staan nou die dag by ’n paar van hulle en hulle adviseer mekaar oor boekwinkels in Amsterdam waar hulle Engelse boeke kan koop! Bid jou aan! Ek dag dat hulle bevind hulle in ’n taalparadys met Nederlandse boeke in oorvloed! Wie sal ons bedank? Die Afrikaanse taalmanne wat taalskeiding met Nederlands bepleit het!
Maar ek dink dis miskien ‘n klein bietjie kwaai gestel.
Jou meer gekunstelde Afrikaanse leser sal benewens Afrikaans én Engelse boeke ook hetsy Franse, hetsy Duitse, hetsy Nederlandse boeke bietjie deurblaai [wat hulle ook al in die hande kan kry]. Dis die spreekwoordelike ‘Krismis’/’Kersfees’-onderskeid van Ou Genis uit P.G. du Plessis se “Koöperasiestories”. Jou héél gekunstelde mense, word getrek deur Japannees, Russies, Hebreeus, of lees, soos J.B.M. Hertzog en C.J. Langenhoven, sommer een Sondagnamiddag tekste in Latyn een stryk deur vir die lekkerte. Sulke mense kan ek slegs met brommergroen jaloesie beny, maar om so iets van die gemiddelde Afrikaner te aspireer, is net iets waarvan die meerderheid 1950-Nasionaliste (en miskien ou N.P. van Wyk Louw ) kon droom.
Maar het mens Nederlands ooit nog nodig? Ja, ek weet van die woordherkoms van Afrikaans, dit is interessant en als, maar is kennis van Nederlands werklik so broodnoodsaaklik?
MY ERVARINGE
Binne slegs één maand het ek op verskeie gebiede met Nederlands te doene gekry.
GETUIENIS 1.
Ek kry een laat Vrydagmiddag ‘n oproep van my kleinneef en sy vrou. Hy het ‘n stamboom op MyHeritage.com en ‘n Nederlanderin het aan hom geskryf. Sy was heel verbaas toe sy verneem die stamboomoptrekker kom uit die Suide. Sy is ‘n verlangse afstammeling van my betoorgrootvader en -moeder, en wil graag weet hoe die vurk nou in die hef steek. My kleinneef (albei van ons is derdegeslagimmigrante) het my spesiaal geskakel oor een sinnetjie. Die woord “eventueel” het hom kop laat krap. Skaars was sy sin klaar of ek klaar die verwarring op: “eventueel” beteken in Hollands, net soos in ou Afrikaans, “moontlik”. In die konteks wou sy weet of my kleinneef “moontlik” foto’s sal stuur, en nie “uiteindelik” soos met Engels “eventually” die geval is nie.
Ek stuur die foto’s van my oupa en dié se mamma en pappa êrens uit die 1930’s. Ook van sy suster. En sy ouer broer, die grootvader van my kleinneef. Met my Nederlandse ouma se afsterwe in 2012 het al hierdie kiekies van haar skoonfamilie in my skoot beland (ek het dan so mooi gevra).
Maar die Nederlanderin is nie tevrede nie – nej, sy soek bewyse. Nêrens kry sy inligting wat my oupa of groottante skakel met my oupa- en oumagrootjie nie. Die Nederlanderin en my kleinneef het hul doodgesoek na inligting op wiewaswie.nl, maar kon niks kry nie.
Geen probleem: ek tik my oumagrootjie se naam in, kry al die name op die ‘gezinskaarten’ (sensusopnames) op wiewaswie.nl (dodelike bewyse!), som twee briewe op wat in Nederlands deur my groottante geskryf is uit Amerika aan my grootouers, heg ‘n Amerikaanse doodsberig met die sterftedatum aan die e-pos, en siedaar!
GETUIENIS 2.
Ek het op 4 Maart 2017 ‘n boek oor skeepsrampe aan die Overbergse kus (2012) gekoop. Betreklik dun. Teen R200,00. Ek was nogal teleurgesteld dat die geraadpleegde bronne slegs in Engels geskrywe is, want gegewe al die veeartsenykundige boeke uit die 1950’s wat van Franse, Deense, Duitse, Nederlandse en betreklik min Afrikaanse bronne gebruik gemaak het [wat toe nog nie so volop was nie], verwag ek in 2018 nie veel minder nie.
So kom ek op Dr. Jan Malan se boek af (klaar gelees 27 Maart 2018), “Die stranding van die VOC-skip Schoonenberg: Struisbaai 1722” (2017). Malan het in 2010 sy navorsing begin, want êrens was daar ‘n “Malan(g)” betrokke by die hele storie. Genoeg om ‘n Hugenote-afstammeling lont te laat ruik. En deur sy navorsing vlek Dr. Malan ‘n hele paar leuens oop wat gereeld in Afrikaanse en Engelse bronne keer op keer, herhaaldelik, ad nauseum, opduik.
Meestal maak mense blindelings en swaar van E. Rosenthal (‘The Hinges Creek’) en Lawrence Green (‘South African Beachcomber’) se (postmoderne?) fiksie / kontreistories / opgetekende legendes gebruik. Maar wat kan ons nog skok? Hierdie pikkedilletjies is klein teen die film ‘Krotoa’! Dit is mos fiksie wat sommer oornag in die reine waarheid omgetower word. En in feitegidse gepubliseer word.
Nou volgens “oorlewering” het Kaptein van Soest doelbewus landwaarts geseil om die V.O.C. se skip te kelder in die Agulhasrif. Deur die skip te kelder, kon hy vragroof of wrakroof pleeg en op Vergelegen gaan begrawe. Of iemand kry om die grawewerk te doen. Die skelm handlangers/boere sou glo op die duine met rookseine slaggereed staan (haai, amper soos in die verhaal “Die lanternswaaier” (2011)!). Een van die offisiere was boonop bewus van die kaptein se smokkelbedrywighede, en sy lyk word kort daarna met ‘n gapende wond ontdek! Die vrag vol edelgesteentes, goud, silwer en ornamente word in die vrugteboorde begrawe. So gaan Van Soest later na die Kasteel, om nie agterdog te wek nie. Die wrak moet egter ondersoek word – ja, niks lyk snaaks nie, die wrak kan maar aan die brand gesteek word.
Maar Hendrik Klopper, van Vergelegen, raak vreeslik neerslagtig. Sy gewete begin hom pla. En die ander ook. En toe word Klopper doodgeskiet – deur wie, weet niemand nie – en net hy het geweet waar die skat is! En Van Soest is nêrens te vinde nie. Ek haal aan:
“Nog rus die goewerneur nie en uiteindelik word Van Soest, Van der Heiden en Malan van strandroof aangekla. Hulle beken die roof teen die VOC en word gemartel om te onthul waar die skat versteek is. Almal getuig egter dat Klopper dit kan verklaar en dié geheim is saam met hom in sy graf. Uiteindelik is Van Soest ter dood veroordeel en geradbraak. Van der Heyden en Malan is in kettings na Batavia verban.” – bl. 70, “Skeepsrampe aan die Agulhas-kus”, Jeannette Grobbelaar, 2012.
Dit is moeilik om die hele boek (2017) van 161 bladsye op te som in enkele paragrawe, maar kom ons probeer:
Dr. Malan vind egter al bogenoemde is ‘n ‘broodje aap’. Wat in die V.O.C. se amptelike dokumente staan strook nie met Rosenthal en Green se fiksie nie. Die hele skeepsramp kan toegeskryf word aan seestrome, die nalatigheid van loodpeiling wat nie gedoen is nie (en die offisiere en skeepskaptein wat mekaar die skuld toegeslinger het en hulself vervolging probeer spaar het), die weer wat deinserig was en misgissings wat die kaartberekeninge betref. Van Soest het hééltyd by die wrak gebly [terwyl ander Kaap toe gestap het], hoewel hy geen beheer gehad het oor die gewelddadige matrose wat links en regs alles loop staan en plunder het nie.
Die res van die verhaal kan jy vlugtig gaan lees by
Die Raad van Justisie aan die Kaap het die kaptein en sy offisiere aan nalatigheid skuldig bevind en die vonnisse het gewissel van ontslag uit die diens van die VOC tot berisping. Alle (ontslane) bemanningslede is weer repatrieer na Nederland (met goedkeuring van die owerheid). Want hulle moet leef, die wêreld staan nie stil nie. Kaptein Van Soest het ongemerk die Kaap op ‘n Britse skip verlaat. En is in Nederland weer aangekeer – want hy is sonder die medewete van die Kaapse Justisie daar weg. En die Kaapse Justisie wou die (nou ontslane) kaptein eers in die Kaap hou, indien ander sake of verhore weer mag opduik.
Nou waar kom die idee van die “kelder-gedagte” vandaan? Nóg in die getuienis, nóg in die uitspraak is enige sprake van doelbewuste stranding, skryf Malan. WATWOU NOG ‘N SKAT! Kyk, Van Soest het sy verhoor so lank moontlik uitgerek. En toe die Raad van Justisie aan die Kaap eers in 1724 (twéé jaar na die stranding!) hul uitspraak lewer, was die Here XVII allermins beïndruk. Hulle het (heel emosioneel) in ‘n brief aangevoer dat Van Soest hul skip aspris gekelder het net om hul goed te roof en te plunder. Daar is die saadjie geplant vir verbeeldingryke vlugte. Van Soest is glad nie in die Kaap ter dood veroordeel nie: hy is van sy pos onthef, het sy rang en salaris verbeur, is onbevoeg verklaar en hy mag nooit weer in die Kompanjie se diens tree nie. Boonop is al sy besittings wat aan die Kompanjie behoort het, gekonfiskeer.
Al hierdie bronne en getuienisse rakende die Schoonenberg-saak (in sy oorspronklike Hollands) is boonop in die Kaapse argief saamgebundel.
GETUIENIS 3.
Ek het in Februarie/Maart begin vertaal aan die “Bête du Gévaudan” uit die Franse Wikipedia in Afrikaans. Sommer as vingeroefening, om te kyk of ek van Frans hou of nie [die antwoord bly met volstrekte sekerheid nee!]. Na afloop van die vertaalpoging, kyk ‘n Franssprekende (wat Afrikaans beter as ek ken) na my werk en maak hier en daar ‘n regstellinkie. Weens ‘n gebrek aan ordentlike tweetalige woordeboeke in Afrikaans, het ek dikwels van die tweedehandse Prisma Nederlands/Frans en Frans/Nederlandse Prisma-woordeboekies gebruik gemaak. Om Engels as abbataal te gebruik sou nie gewerk het nie. Hoe anders sou ek geweet het van ‘n “haakbusdraer” (porte-arquebuse) of “growwe haelkoeëls” (chevrotines) of “hondeknegte” (valets de limiers)? Sulke woorde word kwalik in die grootste en moderne Collins Engels-Franse woordeboeke opgeneem, laat staan nog die Afrikaans-Frans/Frans-Afrikaanse Woordeboek van 1950. Die enigste Afrikaanse uitgawe tot op datum. Interessant genoeg is die Prisma-woordeboekies wat ek gekoop het skaars in die verlede gebruik. Daar is nou al ‘n Prisma én Van Dale-toepassing vir Androidfone, maar ek bly skugter vir sulke tegnologie.
GETUIENIS 4.
Ek het agtergekom mens se houding teenoor Nederlands word baie beïnvloed deur hoe mens “voel”. Dit is glad nie baie logies of rasioneel nie, maar mens leer mettertyd hoe om ‘n taal “lief” te kry. Tog kry ek elke keer die vader van alle hoofpyne as ek ‘n Italiaanse teks deurkyk. Dis net onverklaarbaar.
Nederlands was nog altyd vir my ‘n taal wat met Freudiaanse vrye assosiasie die volgende woorde sou oproep: hout, oud, stokkerig, stug, styf, swaar, bruin wolsokkies, vergeelde albums, mosbedekte grafskrifte, dekadensie, lewensmoegheid, verkalking, sepiafoto’s, vergeelde dagboeke, vaal boekomslae, donker leerboeke, verrotte karvele. ‘n Taal in rou.
Met boonop my grootouers wat albei eens Hollanders was, kon ek allermins die woord “Nederlands” met “jonk” en “energiek” vereenselwig. Selfs by oorklankings soos “The Lion King I & II”-DVD’s het Simba en Nala vir my “oud” en “bejaard” in Nederlands geklink. So ook ander Disney-films. Geers Pardoel se kletsrymery kon my nie oortuig nie – die taal is op sterwe na dood. Daarteenoor is Standaardsduits vir my sprankelend, IMAX-volkleur, ‘n uitgelate karnaval, die sprokiestaal wat prinse en prinsesse praat, karamelwarm, ‘n Jacuzzi gevul met borrelende lemonade, kortom: pret met heliumballonne!
En toe kom “Paw Patrol” op DVD. En dit is vrolike kinderstemme in Nederlands wat deur die oorfone jil en gil. En as KINDERS dit praat, daarin kan lag, woel en krioel, wel, dan… dan lewe die taal mos weer! En as kinders Nederlands kan verstaan, dan, dan kan ek ook mos? Dan is Nederlands nie meer ‘n “verhewe” graftaal nie, maar net anders… ‘n Ander tipe Afrikaans of Duits. Miskien kan ek dit leer skryf, dalk praat?
In die verlede het ek Nederlands deur Duolingo probeer leer, maar elke keer tou opgegooi. “Nee, wat! Ek sal nooit Nederlands verstaan nie!”
Die eerste fout, soos met die meeste windgat-Afrikaanssprekendes wat daar aankom, is om NIE die taalreëls te lees nie. By heelwat kommentare het ek gesien hoe verlekker Afrikaanssprekendes hulle daarin hoe die Engelssprekendes en veral die Amerikaners en Britte sommer lekker sweet. Nederlands is dan SO maklik! Hier is nou hul uitverkore gebied. Dis asof al hulle ‘Empire’-wraak op daardie kommentaarblaaie uitgewoed word. Maar tog ook aan hul minderwaardigheidsgevoel uiting gee.
Maar geleidelik, soos ons vorder van Vlak 8 boontoe, raak die grootgat-kommentaar al hoe minder. En al hoe stiller. Want tot almal se skok is Nederlands nie Afrikaans nie. Jy probeer verniet Afrikaans te MAAK pas.
Maar as jy van die begin af aanvaar: Nederlands is maar net ‘n taal soos Duits met ander reëls, loop dinge aansienlik makliker. Die doel is om soos ‘n Hollander te probeer dink. Dit, dink ek, sou veral ‘n groot struikelblok by die Afrikaner/Boer van destyds op skool gewees het wat vas geglo het hy praat “Nederlands” tuis.
Van die eerste probleme wat mens kry is die woordgeslagte, want skielik is alles manlik, vroulik (de) en onsydig (het). Meisje is net soos by Mädchen in Duits onsydig (‘n het-woord), maar jy weet gelukkig nou reeds waarom: dis ‘n verkleinwoord – ‘das Mädchen’ van die amper uitgediende ‘die Maid’, en ‘het meisje’ van ‘de meid’.
Algaande begin die het- en de-woorde interessante invloede op die byvoeglike naamwoorde uitoefen. Byvoorbeeld:
DE-woord
de grote hond (enkelvoud, bepaalde lidwoord)
een grote hond (enkelvoud, onbepaalde lidwoord)
grote hond (enkelvoud, geen lidwoord)
de grote honden (meervoud, bepaalde lidwoord)
grote honden (meervoud, geen lidwoord)
mijn oude hond
deze oude hond
HET-woord
het schone huis (enkelvoud, bepaalde lidwoord)
een schoon huis (enkelvoud, onbepaalde lidwoord)
schoon huis (enkelvoud, geen lidwoord)
de schone huizen (meervoud, bepaalde lidwoord)
schone huizen (meervoud, geen lidwoord)
mijn schone huis
dit schone huis
Vir ‘n tyd lank het ek gewonder of die naam “De Oude Arena” (‘n blok woonstelle gebou op ‘n ou, voormalige skouterrein) korrek is.
Inderdaad, “arena” is vroulik, ‘n de-woord. In hierdie geval enkelvoud.
‘De’ word vooraan die woord geplaas, ‘n bepaalde lidwoord.
En dus is “De Oude Arena” grammatikaal korrek.
Nou wat is die doel van hierdie vroulikheid?
Streng gesproke kan alle selfstandige naamwoorde in Afrikaans ge-“hy” word. Maar in Afrikaans kry ons ook te kampe met verwoede vrouechauviniste (want feministe is hulle beslis nie!) wat uit pure kangeit praat van “Afrikaans bal haar vuis!”. Maar in Nederlands gaan jy onder veel strenger taalreëls gebuk. Vir Nederlandici skeel daar waarskynlik iets met die poppies se opvoeding. Want “Het Afrikaans” is tog onsydig! Dis ‘n taal. Dit moet wees “Het Afrikaans balt zijn vuisten.” Maar ‘n kerk is wel vroulik, dus “de kerk en haar lidmaten”. Dit mag wel. Daarom kan mens ook miskien sê “De Oude Arena en haar inwoners”.
Maar helaas, ‘n boot is manlik én vroulik tegelyk, ‘n ‘schip’ is onsydig, ‘n ‘auto’ is manlik, ‘n ‘wagen’ is manlik, ‘n ‘trein’ is manlik en ‘n vliegtuig is onsydig. ‘n Land is in Nederlands ook onsydig. Dus: “Brittannië en ZIJN koloniën” En my motor? HY ry lekker!
GETUIENIS 5.
Ek lees op GeenStijl.nl (PRAAG se ‘niggie’ in Holland) omtrent referendums, in hierdie geval die sogenaamde “Sleepwet”, oftewel ‘Wet op de inlichtingen- en veiligheidsdiensten 2017’. Dit is afgelei van ‘sleepnet’ + ‘wetgeving’. ‘n Sleepnet word gebruik in die seewater om sommer alle soorte vis, groot of klein, op een slag te vang. Die vis word dan sorteer op die bote. Maar hierdie “sleepwet” het te make met inligting – ‘n hele buurt se inligting word gevis, wat beteken alle privaatgeselsies kan afgeluister word deur die spesiale magte. Van die hele buurt. Gestel Mohammed gesels met Piet, en Jan en Klaas gesels in dieselfde buurt, word al vier hierdie manne se selfone, tablette, ens. afgeluister. Al is daar slegs een verdagte in die hele buurt. ‘n Groot gedeelte van die land het onomwonde vir hierdie wet “nee” gestem, hoewel die uitslag steeds geen versekering bied dat hierdie afluistery sal voortgaan of nie.
Terwyl ons nou oor sulke referendums gesels: By ons dink ek outomaties weer aan die Beskerming van Staatsinligting (Snoerwet). Hierdie wet is deur die meerderheid in die parlement aanvaar, die “tea-gal” Lindiwe Mazibuku het haar moer gestrip en in die ‘States’ verder gaan studeer. Sedertdien het ons niks meer van haar gehoor nie.
Die Suid-Afrikaanse Engelse koerante (met die talrykste lesers, klakouse en Afrikaanse nablaffers!) het nie één naastenby soveel durf soos GeenStijl.nl nie. GeenStijl het druk op die Nederlandse regering geplaas met 427 939 handtekeninge om ‘n referendum uit te roep rondom die EU-assosiasie met Oekraïne. Dit was op 6 April 2016. Om ‘n referendum in Nederland uit te roep het jy ‘n petisie met ten minste 300K handtekeninge nodig. En nou moet jy weet: in Holland word daar, so lyk dit my, bykans elke maand ‘n referendum gehou. In my hele 28-jarige leeftyd het ek nie by ‘n enkele referendum in Suid-Afrika gestem nie – want by die laaste een in 1992 was ek nog ‘n suigeling! By ons in Suid-Afrika word handtekeninge slegs vir ‘griefskrifte’ gebruik. Waarvan niks ooit kom nie. Word hierdie handtekeninge miskien net op die verkeerde tafel neergeplak? Hoeveel mag het die Suid-Afrikaanse burgers om ‘n referendum aan te vra?
Die burgerregtegroepe het miskien nog baie by Nederland te leer.
GETUIENIS 6.
Ek was oudergewoonte besig om deur Deviantart.com te soek na mooi prente, toe ek op ‘n foto van twee jong, spelende Kaapse luiperdjies afkom. In ‘n dieretuin êrens in België. Die gegewens van die luiperds word ook vlugtig genoem. Ook dat die Kaapse luiperd oor die algemeen kleiner as die res gebou is. Hierdie kommentaar is alles in Engels geskryf. Toe ek sien die oplaaier is Nederlands, skryf ek sommer in Afrikaans oor die Kaapse luiperd se verwarrende geskiedenis in die kommentaarbalk. Sommer so spontaan.
Melanisme word in 1883 in die omgewing Grahamstad aangemeld [Kaapkolonie]. Die groot twis ontstaan reeds tussen 1924 en 1932 tussen wetenskaplikes [wetenschappers] Allen en Pocock. Allen voer aan die ‘Kaapse luiperd’ is veel meer gedronge as die luiperds in die noorde (Transvaal en die res van Afrika), en met ander pelstekstuur; die luiperds in die Kaap moet dus ‘n ander naam kry (met die benaming: ‘Panthera pardus melanotica’). Pocock voer weer aan dit is onnodig, melanisme is melanisme.
Maar toe ook sommer oor die politiek:
Die nieregeringsorganisasie, Cape Leopard Trust, maak groot druk om die ‘Kaapse Luiperd’ te red van uitwissing deur bewusmakingsveldtogte in die jare 2003/2004+. Maar géén genoegsame DNS-ondersoeke kon tot dusver bewys “Panthera pardus pardus” (Afrika-luiperd) verskil van die ‘Kaapse luiperd’ (met die oorgeërfde kunsmatige benaming: ‘Panthera pardus melanotica’). Die Trust voer weer aan alle vorige DNS-bevindinge van ander wetenskaplikes is halfgebak, aangesien data, proefnemings en monsters uit die Kaapse omgewing ontbreek. Die skeptici voer aan: indien alle luiperds in Afrika presies tot dieselfde subspesie (onderzoort, P.p. pardus) behoort, waarom moet die ‘Kaapse luiperd’ in die besonder spesiale aandag kry?
Dit alles het ek aangeteken op die Afrikaanse Wikipedia, met die artikelnaam “Kaapse luiperd”.
Daarop antwoord sy:
“Wauw, ik had geen idee van die politieke historie (dat soort zaken krijgen wij hier dan weer niet te horen…)
Wel bijzonder dat er aandacht voor is, in ieder geval!
Bijzonder toch ook wel, dat het speciaal aan de kaapse luipaard wordt gekoppeld, dat melanisme. Ben benieuwd of er ooit nog een uitspraak komt.”
Nederland het ook nog baie by Suid-Afrika te leer.
GEVOLGTREKKING
Te midde van die private en staatsinstansies in Suid-Afrika wat al hoe meer Nederlands as ‘oertaal’ of ‘brontaal’ afskeep (sowel die Kaapse as Transvaalse argief is vol Nederlandse dokumentasie, wat die geskiedenis ‘n toe boek maak vir ander Suid-Afrikaners), en so te sê die rugstring van Afrikaans verbrysel, is Nederlands as kultuurtaal belangriker as ooit. Veral om aantygings, mites ens. rondom die geskiedenis te weerlê.
Die kontak tussen Afrikaner/Boer en Nederlanders is weens noue verwantskap of belangstellings nog weinig deurgebreek. Die kommunikasie word egter deels bemoeilik, indien veral die Afrikaner/Boer nie besef die Nederlander beskik oor geen Afrikaanse woordeboek nie. Maar dink die Afrikaner hoe die Hollander die Afrikaanse teks waarskynlik sal lees, word kommunikasie aan weerskante van die Middellandse See vergemaklik. Niks hoef eers op omslagtige wyse vertaal te word nie.
Terwyl Afrikaans tans ‘n effense taalkundige droogte beleef wat tweetalige vreemdetaalwoordeboeke aanbetref, kan Nederlandse woordeboeke en bronne steeds as uitstekende en aanvullende plaasvervangers dien.
Sowel Suid-Afrika as Nederland dien elkeen as proefplaas in vele opsigte. Tog word presies dieselfde foute onbewustelik keer op keer in die onderskeie samelewings begaan, bloot omrede kontak tussen die twee volke (se geesgenote!) nog gans te min is.
Dikwels is al wat nodig is om Nederlands as ‘n springlewende taal te beskou, springlewendige kinderstemme.
Skoppensboer volg nie eintlik die hoofstroommedia nie, dus steur hy hom nie veel aan die gereelde gesnak na asem as daar oneerbiedig na ‘n nie-blanke verwys word nie. As jy Beeld of News24 met Adderjan Basson aan die stuur sou lees, sou jy besef dat selfs oorle Dingaan deesdae slegs met die grootste eerbied beskryf mag word. Dingaan was ‘n leuenaar en ‘n moordenaar, maar as jy hom boonop ‘n “kaffer” noem, sal jy sekerlik tot drie jaar hardepad deur die sjarmante Indiese landdroste van Randburg gevonnis word.
Hoewel, dis te betwyfel of ‘n mens — selfs ‘n blanke — crimen injuria teenoor ‘n dooie mag pleeg, maar gegewe die soort regspraak wat daar deesdae in die getransformeerde howe gelewer word, sal niks Skoppensboer meer verbaas nie. Skoppensboer het eens ‘n rassistiese prokureur van Pretoria geken wat op ‘n keer na die Hooggeregshof in sy stad as “hierdie kafferhof” verwys het, wat dalk in die huidige tydsgewrig ‘n strafbare uitlating sou wees. Waarskynlik het hy daarmee ‘n bedenklike afkeer van transformasie uitgespreek.
Vicki Momberg
Maar terug by die landdroshof in Randburg, waar geskiedenis vandeesweek gemaak is toe Vicki Momberg, ‘n eiendomsagent van Natal, tot drie jaar tronkstraf vir die gebruik van die woord “kaffer” teenoor ‘n polisiekonstabel gevonnis is. Een jaar is wel opgeskort, maar selfs twee jaar is, ten minste wat Skoppensboer betref, ‘n swaar straf vir iets wat op die keper beskou bloot ‘n semantiese oortreding is.
Nou is dit so dat semantiese oortredings deur die geskiedenis nie altyd ligtelik opgeneem is nie. Toe Galileo gesê het dat “die aarde om die son draai”, wou die pous hom brandstapel toe stuur, want dié stelling is as godslasterlik beskou. Skoppensboer verstaan nie genoeg van die Middeleeue om dié logika te kan verklaar nie, maar soos elke grapmaker weet: as jy die verkeerde ding op die verkeerde tyd op die verkeerde plek sê, kan dit jou duur te staan kom.
En deesdae is die Volksrepubliek van Azanië so ‘n “verkeerde plek”. Eintlik mag jy niks meer sê nie, anders gaan die taalpolisie op jou toeslaan. Pleks dat die taalpolisie ingespan word om al die liederlike anglisismes wat hulle op RSG gebruik, uit te roei! Tronkstraf vir anglisismes en mense wat die woord “awesome” gebruik, sou ‘n goeie idee wees. Maar die k-woord? Nee wat, dit is onreg wat geen Middeleeuse pous sou gepleeg het nie.
Ten eerste is die woord “kaffer” so deel van ons kultuur in Suid-Afrika soos die woord “nigger” deel van die Amerikaanse kultuur is. Feitlik elke Amerikaanse sanger wat al ‘n trefferliedjie geproduseer het, gebruik vrylik die woord “nigger” of met die spelling “nigga” en veral die swart kletsrymers verwys rasnasionalisties na hul eie mense as “my niggers”. As Cyril Rampokker meer byderwets was, sou hy sekerlik en liefderik na sy kiesers as “my kaffers” verwys het. Helaas, gee hy voor om ‘n Brit of ‘n ding te wees en vermy hy sulke couleur locale.
Indien Vicki Momberg se prokureur sy sout werd was, sou hy aan die staatsaanklaer moes gevra het of die beskuldigde die k-woord met ‘n hoof- of kleinletter gebruik het. Volgens die HAT is daar ‘n groot verskil tussen die twee, Dit sou ‘n verskil tussen skuldig of onskuldig gemaak het, want die HAT verduidelik dit baie mooi:
Kaffer (-s, -tjie) (Arabies) (rassisties) Erg neerhalende benaming vir ‘n swart persoon, as skelwoord ervaar en ten alle koste te vermy.
Maar dan, net daarna in dieselfde woordeboek:
kaffer- Nog veel voorkomend as eerste lid van benaminge vir plante, diere en instrumente en dan moeilik te vermy tensy ‘n ander benaming gegee word. Opmerking. Die woord word hier stellig neutraler aangevoel.
Nou maar presies! Solank jy liefs die woord “kaffer” met ‘n kleinletter spel (of uitspreek), sal dit “stellig neutraler aangevoel” word.
En dis juis wat die arme Vicki Momberg, die semantiese martelares, gedoen het! Die feit dat sy agt-en-veertig keer die woord gebruik het, toon aan dat dit vir haar ‘n kleinletterwoord is, en nie die rassistiese term met ‘n hoofletter nie. Sy het dit kultureel gebruik, en nie polities of kwetsend nie.
Weliswaar het Momberg Engels gepraat, maar haar Afrikaanse van (Momberg) dui aan dat sy eintlik die Afrikaanse “kaffer” gebesig het, en nie die Engelse “kaffir” nie.
Nou is dit egter so dat “kaffir” ook sterk wortels in die Engelse kultuur het, wat Momberg se saak nog verder sou kon ondersteun. Só het Skoppensboer ‘n bietjie gaan kers opsteek by die Engelse Wikipedia en uitgevind dat sowel Mahatma Gandhi as Winston Churchill die woord “Kaffir” (nogal met ‘n hoofletter) gebruik het. Churchill het tydens die Tweede Vryheidsoorlog geskryf oor sy “irritation that Kaffirs should be allowed to fire on white men”.
‘n Engelse musikant en komponis, John Philip Sousa, het in 1914 ‘n konsertsuite met die titel “Tales of a Traveler” gekomponeer met die onderdeel: “The Kaffir on the Karoo.”
Aan die begin van die Sherlock Holmes-film, Terror by Night, wat in 1946 gemaak is, is daar sprake van ‘n groot diamant “First touched by the fingers of the humble kaffir…” terwyl ‘n swartman op die skerm vertoon word wat inderdaad ‘n diamant vanaf die grond optel.
Maar gaan kyk gerus self na al die ander voorbeelde van die woord “kaffir” wat in de Engelse kultuur — so geliefd by swartmense wat selfs skole afbrand om in die Rooitaal te onderrig mag word — voorkom.
‘n Verdere kafferwoord (let daarop dat, volgens die HAT se voorskrifte die woord met ‘n kleinletter as lid van ‘n samestelling geskryf moet word om nie aanstoot te gee nie) wat Skoppensboer ontdek het, is “Kafiristan”, wat die historiese benaming van die Noeristanprovinsie in Afghanistan was. Blykbaar speel die Engelse digter en skrywer Rudyard Kipling se novelle, The man who would be king, daar af. Natuurlik sal daar rassiste wees wat die hedendaagse Suid-Afrika as ‘n “Kafiristan” sou beskryf, nes die destydse tuislande neerhalend as “Bantoestans” afgemaak is, maar soyons sérieux, soos die Fransman sê. Kom ons wees ernstig.
Eintlik gaan Vicki Momberg nie tronk toe weens crimen injuria nie, maar vanweë ‘n literêre oortreding van die kommunistiese sensuur wat die ANC-bewind op ons toepas. Waarskynlik het sy al heelwat Afrikaanse romans en gedigte gelees en is daardeur beïnvloed om die woord “kaffer” (met ‘n kleinletter, let wel) te besig. Sy het dit in gemeen met Totius, CM van den Heever, Etienne Leroux en André P. Brink, om maar enkelese te noem. Soos dr. Dan Roodt reeds vandeesweek in ‘n twiet aangetoon het, bevat die Hertzogpryswenner deur Etienne Leroux, Magersfontein o Magersfontein! die woord “kaffertaxi”, asook die frase “die kaffer in die swembad”. In Totius se beroemde gedig Trekkerswee wat insgelyks die Hertzogprys ontvang het, kom die woord “Kaffer” (selfs met ‘n hoofletter!) verskeie kere voor, onder andere in die strofe:
En dan—die Kaffers is so baar!
“Daar staan die brood al uitgerys
en die oond is koud! Dis werklik waar,
‘n mens moet hul ook alles wys.”
Op Engels het J.M. Coetzee die Nobelprys vir letterkunde verwerf met sy roman, Disgrace, waarin die verteller die woord “Kaffraria” vir die Transkei gebruik. Die HAT omskryf die byvoeglike naamwoord, “Kaffraries” as:
Van, behorende tot, afkomstig van Kaffraria, die vroeëre benaming vir Transkei.
Skoppensboer se rassistiese vriend wat nou in die ewe rassistiese land Australië woon waar niemand hom in die tronk gaan smyt vir ‘n aanhaling uit Totius of Etiennie Leroux nie, het vandeesweek droogweg opgemerk:
“Net soos Holland ‘n provinsie van Nederland is, is Kaffraria ‘n provinsie van Kafiristan.”
Van Wyk Louw het op sy dag gehoop dat die Afrikaanse letterkunde of wysbegeerte ‘n “-isme” die wêreld sou instuur, iets wat die Franse natuurlik al met oorgawe gedoen het met terme soos naturalisme, simbolisme, surrealisme, strukturalisme, postmodernisme, en wat nog. Skoppensboer meen egter dat die term “verkaffering” die Afrikaner se unieke bydrae tot die intellektuele geskiedenis van die Weste en van die wêreld verteenwoordig. Selfs nie eens die Amerikaners wat veel meer as ons oor rassekwessies gepraat en geskryf het, kon met so ‘n diepgaande wysgerige begrip vorendag kom nie.
Helaas kom die woord nie in die HAT voor nie, maar dit is verwant aan die meer algemene “verafrikanisering”. Dit druk egter die donker kant van verafrikanisering uit, daar waar verval intree soos in Zimbabwe ná sy grondhervorming of die Belgiese Kongo (DRK) ná sy vele revolusies en oorloë. Selfs die kafferboetiekoerant (Skoppensboer is seker hulle sal op so ‘n benaming uiters trots wees), die Mail & Guardian, het ‘n klompie jare gelede ‘n droewige prentjie van verkaffering of Afrika-verval geskets in die berig Africa as we know her might soon be history thanks to rebels, minerals, and drugs.
‘n Onbekende briefskrywer het in 2009 Praag daarvan beskuldig dat hierdie webblad tot “die verkaffering van die Volk bydra”:
As Praag weer eendag bereid is om soos blanke mense te begin optree laat my asseblief weet, maar vir hierdie verkaffering van my Volk wat julle propageer sien ek nie voor kans nie! Skaam vir julle!
Dit is Skoppensboer se bede dat hierdie nederige rubriek nie tot die verkaffering van ons volk sal bydra nie, maar juis tot ons opheffing en verheldering.
Op haar eiesoortige manier, het Vicki Momberg moontlik insgelyks beswaar aangeteken teen die verkaffering van die polisie, in die semantiese sin en nie in die rassesin nie, presies dít waaroor die kafferboetiekoerant, die Mail & Guardian, in 2014 geweeklaag het. Met ander woorde, Momberg het nie omgegee om deur swart polisie bedien te word nie, sy wou net nie onder onbekwame swart polisiemanne (verkafferde “kaffers” met ‘n kleinletter) deurloop nie.
Moontlik was dit ook omdat sy haar in Engels uitgedruk het en nie in Afrikaans nie, want Engels bevat eenvoudig nie al die nuanses van Afrikaans as dit by die woord “kaffer” kom nie. Daar bestaan twaalf bladsye in die Woordeboek van die Afrikaanse Taal (WAT) net oor “kaffer” en samestellings, asook eiename, wat die k-woord bevat.
As die woord “kaffer” regtig moes ophou bestaan, sou ons die helfte van ons taal kwyt wees!
Skoppensboer se twee gunstelingwoorde is: “kafferin” en “kafferalmanak”. Volgens die WAT is “kafferin” ‘n deftige of skertsende vroulike weergawe van “kaffer”. “Kafferalmanak” is die plant Haemanthus katharinae oftewel “bloedblom”, “waarvan die blomtyd vir die Kaffers die teken is dat die saaityd aangebreek het”.
Nog iets wat Skoppensboer so tussen die tientalle lemmas oor die woord “kaffer” in die WAT ontdek, is die volgende: As jy baie laat is, is jy “kafferlaat”.
Nou ja, dis al laat Sondagoggend en Skoppensboer is na ‘n partytjie op pad in die einste Randburg waar Vicki Momberg, Afrikaans se eie semantiese martelares en Johanna van Arkel tot die brandstapel gevonnis is. Hy het nog nie gestort of aangetrek nie, daarom is hy reeds “kafferlaat”.
Maar die laaste woord of prefiks is nog nie oor die woord “kaffer” gespreek nie. Daarvan is Skoppensboer seker. Al moet ons dit op die mure en op hysbakdeure begin verf, laat ons nie die stryd vir spraakvryheid en die behoud van ons kultuur en veral die skatkis van uitdrukkings eie aan Afrika of “ou Kaffraria” soos J.M. Coetzee met sy Nobelpryspen geskryf het, laat vaar nie!
En dalk moet ons vir Vicki Momberg geld insamel vir Afrikaanse leesstof in die tronk, sodat sy al die polities inkorrekte boeke van Totius, C.M. van den Heever, Etienne Leroux, André P. Brink en vele ander kan lees? Skoppensboer is doodseker dat mense regoor die wêreld so ‘n fondsinsameling sou ondersteun. Immers is sy, soos Amnestie Internasionaal dit sou stel, ‘n “gewetensgevangene”. Die definisie van so ‘n gevangene is:
“Iemand wat in die tronk gesit is vir politieke of godsdienstige sienings wat nie deur die staat waar hy of sy woonagtig is, geduld word nie.”
As Skoppensboer nie so kafferlaat was nie, sou hy verder kon uitwei oor die amptelike godsdiens van hierdie staat, wat iets soos “kafferaanbidding” of die onnatuurlike aanhang van mense en veral gesagsfigure van die swart ras beteken. Die feit dat jy nie ‘n kafferaanbidder is nie, beteken nie dat die staat oor die reg beskik om jou in die tronk te smyt nie, meen Skoppensboer.
Kennelik is Vicki Momberg, anders as Adderjan Basson, Marx du Preez en al die ander kranksinnige gatkruipers wat in die hoofstroommedia skryf, geen kafferaanbidder nie. Sy dra ook nie ‘n hidjab nie. Dis nie onwettig vir ‘n vrou om sonder ‘n hidjab in die openbaar te verskyn nie. Ten minste nie in ons republiek nie, anders as in vele Moslemlande. Sy het haar bloot van ‘n eg Afrikaanse en uiters genuanseerde begrip bedien, en is suiwer vanweë ‘n gewaande semantiese oortreding by die Randburgse hofselle afgelei en slaap nou agter tralies in “Sun City”, Soweto se berugte gevangenis vir geharde misdadigers.
Uit sy boek, Knowledge in the blood: Confronting race and the apartheid past (Lansdowne: UCT Press, 2009, 337p), blyk Jonathan Jansen se algemene benadering tot ideologie/politiek en in die besonder sy toepassing daarvan op die akademie. Wat in my bespreking (Praag 24 Maart) agterweë gebly het, is die opsigte waarin hierdie teks voorbrand maak vir sy 2017-boek (besonderhede hier onder). Die duidelikste aanduiding van waarnatoe hy neig, is in die volgende aanhaling gegee: “The single most important challenge they [white students] face to making it in the new South Africa is to move out of their white comfort zone and to embrace, not tolerate, their fellow human beings who, despite the accident of skin color, are in fact no different from them” (p 90).* Wat Jansen predik, is dat alle mense wesenlik eenders is, dat ras-, etniese en kultuurverskille geïgnoreer kan en behoort te word en dat hulle, wit en swart, mekaar (letterlik) moet omhels en dat daardie omhelsing (soos duidelik uit sy jongste boek blyk) gerus/liefs geslagsverkeer kan insluit. [* “There is no biological basis for race” (Jansen, 2017-boek, p 32) en “legislation made citizens white and therefore by exclusion non-white” (43).]
Jansen se passie is rasse-integrasie. Oor sy tyd aan die Universiteit Pretoria (UP) skryf Jansen: “The [education] faculty leadership [ie Jansen] appreciated and encouraged common learning spaces … including eating together. I must say that for me these were sometimes very difficult [eating] sessions. The white and the black students would, predictably, sit next to one another by race” (134). “In twelve years of deanship at two universities in South Africa, I found that the social patterns of students’ social lives were segregated by race and ethnicity even though they shared the same university campus … African students have their marked space on the campus, gathering in groups on the lawn in the same areas day after day. Afrikaner students have their spaces on the grass, as if someone had circled these areas for communal assembly. Colored students, without exception, assemble in much smaller groups but unmistakably have their familiar areas of congregation. Indian student groups are also unyielding to integration, at Pretoria especially, and with a trained eye it is easy to see from the dress of the young people concerned that Muslim students hang out separately from other students in the Indian community. And even though there might be one or two students of color in the white English circles of students, their spaces too are marked by the same language and ethnic affiliations” (135-136).
Oor sy tyd aan Durban-Westville University skryf Jansen: “I saw, for the first time, the real dilemmas of racial interaction, racial intolerance, and racial camaraderie among African and Indian staff and students. It was here that I found how race and ethnicity could be invoked by and among black [ie nonwhite] people for very destructive political interests. For example, being ‘African’ could be cited to demand privilege against ‘Indians’; being ‘Indian’ could be asserted to retain social distance from the ‘African'” (2). “African” en “Indian” word tussen aanhalingstekens geplaas want “the author uses the word ‘black’ to mean every person who is not ‘white’, since he does not acknowledge apartheid-era classifications op people by colour” (vi). Dit kom neer op ‘n ontkenning of ignorering van ras- en etniese verskille by nie-wittes (heel moontlik ter wille van politieke solidariteit). By blankes, daarenteen, tref Jansen ‘n skerp etniese onderskei tussen Engelssprekendes, wat hy redelik goedgesind is, en Afrikaners, wat hy kwalik kan duld. Anders as Jansen onderskei ek vier geykte rasgroepe: blank, bruin, swart en Asiaat.
“If there is one thing therefore that can be said about schools and universities in South Africa, it is that they are legally desegregated but socially segregated spaces. One reason for these stubborn patterns of racial association is that at the level of teachers and leaders, the same trends are to be observed; in other words, there is no adult modeling of alternative ways of being together among those deemed to be different … in each and every one of these [university] spaces, students are segregated by race. Nowhere is this more firmly defended than among the white Afrikaans students. I complained about this in order to gauge their [Afrikaner] reasoning. Their explanations: ‘But our cultures are different’; ‘We are more comfortable with our own kind’; ‘We have the same language’; ‘This is how we were brought up’; ‘Nobody should force us to be together …’; ‘Why is this a problem? It’s natural for people to be with their own'” (136). Jansen se standpunt is egter: “We needed to steer the students by example toward the goals of social integration that we had set for all our students” (214).
Na aanleiding van wat Jansen hier bo beweer, kan aangevoer word dat hy klaarblyklik die mate van eendersheid by mense oordryf. Hy verlang vrywillige rasse-integrasie, maar as dit nie gebeur nie wend hy hom tot gedwonge integrasie, soos hy by die UV-koshuise gedoen het. Hy erken dat ten spyte van statutêre desegregasie sosiale segregasie voortgaan. Enersyds dui dit myns insiens op die diepgewortelde, dus wesenlike, aard van mense; soort soek soort. Hierdie essensiële aard van mense wil Jansen op grond van sy misleide ideologiese ingesteldheid verander. Andersyds keer hy laat dit bars teen die aanduidings dat gedwonge integrasie klaarblyklik minder natuurlik as vrywillige skeiding is, want dit sal apartheid aan redelikheid laat wen terwyl hy apartheid nooit genoeg kan verdoem nie. Dat Afrikaners uitgesonder word as dié etniese groep wat die sterkste teen rasse-integrasie gekant is, beskou ek as ‘n pluimpie. Dit toon dat Afrikaners waarde heg aan wat hulle is en bereik het, al is daar by Jansen geen waardering hiervoor nie. Jansen kla: “It is hard to teach against ‘innate’ understandings of race secured in the minds and hearts of white students” (137). In hierdie verband maak hy egter nie beswaar teen swartes se benadering tot ras nie; ook nie teen sy eie aanhang van swart mag nie.
By die laaste middagete wat Jansen vir UP-studente aangebied het, het 10 swartes opgedaag en geen wittes nie. Toe kon hierdie elftal lekker gesels. ‘n Swart damesstudent sê toe: “I would really like to date some of those white boys” (138). ‘n Swart mansstudent voeg by: “I would really like to date some of the white girls on campus” (138). Dit was welkome water op Jansen se integrasie-sonder-grense meul. Aanvanklik was hierdie uitlatings “too much for my black consciousness state-of-mind” (138), maar hy herstel gou en komplimenteer homself: “As an experienced teacher stumped for a response, I again played for time. ‘Well’, I said to the now eagerly awaiting audience of ten young black adults, ‘tell me more'” (139). Volgens Jansen kla hierdie studente toe: “What was natural among college students, the act of dating, took on severe and rigid racialized forms. When dancing was organized between two or more koshuise, it was white students going with white students, and by language” (139).
“This criticism had little to do with dating per se and everything to do with the artificiality of social relations between black and white students. What would come completely naturally to young people, the act of dating, was the one firm line that nobody would cross on this race-divided campus. Nowhere was this racial distancing between girls and boys more acute than at the former Afrikaans universities. When I travel … to the English-speaking white universities, I would without fail notice interracial dating; though by no means widespread and common on the English campuses, it nevertheless existed and without the head-turning effects this would have on the Afrikaans campuses” (139). Dit is een van die opsigte waarin Engelssprekende blankes, volgens Jansen, beter as Afrikaners is.
“No knowledge has been more forcefully transmitted from parents to children before and after Apartheid than the knowledge of racial and ethnic purity” (139). “White South Africans can tolerate, to some extent, the ‘innocent mixing’ of black and white where the possibility of sexual relations is remote. But the most vivid image of racial fanaticism – black men and white women – remains a powerful knowledge in the memories of white South Africans” (167). Die “racial distancing between white women and the black dean [ie Jansen] would ease for some white women as they became comfortable with the collegial relationship and … overcame the sexual stereotyping of black men that formed part of the knowledge inheritance of white South Africans” (168). Nie-wittes is glo “more comfortable with open relationships across race and gender [than whites]” (191-192).
“A conditional pragmatism does not, however, mean lifting all the barriers to social interaction; it is conditional, also, in its embrace of the Other. These [Afrikaner] parents would resist any intimate social relations with black leaders [eg Jansen] or parents, and some would disown their children if, for example, a black lover was brought home. Many – though certainly not all – Afrikaner parents would frown on and discourage a black-white friendship, especially if it became known in their white neighborhood and among their white friends. Teaching and leading [!] their children on the university campus is one thing; sharing homes, lives, and loves is another” (241).
Jansen beweer: “Every year I would encounter at least one heartfelt story from a black student and a white student who had found love together. They know this is something I admire and applaud as a completely natural consequence of what happens when people interact with one another on the basis of a common humanity, rather than in response to racial essences that trap their emotions and constrict their thoughts” (228). ‘n Blanke vrouestudent het glo gesê: “I love Thabo … The problem is that if Dad finds out, he will kill me … If we go all the way, and ignore my parents, I will be thrown out of my home and will lose all my family; my parents will disown me, I just know that” (228).
“It is difficult to explain the depth of emotional stress that I experience when I encounter such tragedy. Here the bare bones of human wholeness (in the loving students) and human tragedy (in the disapproving parents) are revealed at the same time. In these repeated stories, two knowledges clash: the knowledge of the past and the knowledge of the future. As a leader [!], what do you say? Fortunately, by the time I got to Pretoria I had as academic leader [!] and university teacher encountered similar difficulties among South African undergraduate students [at Durban-Westville University] who defied boundaries – Muslim and Hindu students, African and Indian students, Muslim and Christian students” (228-229).
“The natural response is to want to encourage the students, to tell them to follow their hearts, to hail them as a necessary generation that will need to break the madness of segregation and the persistence of bigotry. At the same time, such a response must alert students to the very real consequences of isolation and dispossession, an often unbearable loss for any human being and especially for those coming from closed cultures where the affection and endearment of loved ones mean so much to their sense of community, purpose, and direction in life. In the end, I found that the only meaningful role for leadership [ie Jansen] was to affirm the courageous actions of young people and outline the positive and negative consequences of their decisions. In the end, however, it is their decision” (229).
“In a racially divided community, it makes no sense for leaders to teach about multicultural education or espouse values of interracial community if their daily lives do not demonstrate the living out of such commitments” (273). In sy jongste boek word dit duidelik waarom Jansen so fanaties behep met seks oor die wit-swart kleurgrens is. Ook in hierdie opsig beskou hy homself ongetwyfeld as ‘n navolgenswaardige leier of pionier.
Making love in a war zone
Jonathan Jansen en sy blanke vrou, Grace, wie se ouers haar volgens hom verwerp het.
Jonathan Jansen se jongste boek is, Making love in a war zone: Interracial loving and learning after apartheid (Johannesburg: Bookstorm, 2017, 224p, R300; Amazon Kindle $21,65). Op die eerste bladsy van die teks word drie keer na Afrikaans verwys (p 7). Hoofstuk 1 begin met verwysing na landdros AH de Wet wat ‘n ontugwetsaak hanteer (27) en “the iconic photograph of the peeping magistrate in the Apartheid Museum” (31). Soos gebruiklik is Jansen daarop uit om Afrikaners en Afrikaans af te kraak. Op die buitekant van die boek word doringdraad uitgebeeld. Die inleiding begin met ‘n beskrywing van ‘n insident waarin die “swart” Jansen met ‘n wit vrou (“my fiancée” – 10) in sy motor deur ‘n polisieman voorgekeer word. Die bedoeling is om ‘n toepassing van die Ontugwet uit te beeld. Hierdie paartjie het daarna getrou en tydens hulle wittebroodsreis was daar nog ‘n beweerde ras-insident, hierdie keer in ‘n restaurant in George. Dit bied aan Jansen die geleentheid om na PW Botha as “apartheid’s bulldog” te verwys (10). Sy troue hou vir Jansen in “the memory of personal pain about rejection and reprisal by one side of the family for being the darker-skinned partner in a serious relationship. My father-in-law did not show up for the wedding. My future wife had to leave her family home the moment we asked permission to ‘go out’ together” (20).
“This kind of harassment became routine for us as a dating and now married couple, but it was nothing compared with the thousands of people whose lives were destoyed by the separation of families and the denial of love. I would discover some of these tragic family stories in the Section 5 Chronicles, an archival research project for this book in which I invited members of families broken up by apartheid’s race laws to deposit their stories. Section 5 refers to that section of the Population Registration Act (5), which allowed persons to change their racial identities based on ancestry, appearance and acceptance by the community” (10). Jansen se navorsing is uiteraard daarop ingestel om apartheid te diskrediteer. Soos die voorsitter van die UV-raad tereg aan Jansen gesê het: “You seem to have an obsession with that [racial integration and interracial dating and marriage]” (13). Maar die drie voorbeelde van ongeverifieerde (soos by die Waarheids- en Versoeningskommissie) stories wat Jansen aanhaal, lewer nie veel op nie. Jansen se gevolgtrekking is egter: “These three extracts from the archive are illustrative of the pain and confusion caused by ripping families apart by virtue of the race-classification laws of the time” (10). “While the rest of the world started to move away from an obsession with legalised racial discrimination, the South African state bedded down with a definitional madness that would make it a laughing stock among civilised nations” (36). Rassediskriminasie word sedert 1994 met hernude ywer voortgesit, maar in sy nuwe gedaante (bv regstellende aksie) geniet dit die heelhartige steun van Jansen.
Wat Jansen glad nie in ag neem nie is eerstens dat die destydse rasklassifikasie tot op hede in die praktyk voortbestaan en dat dit tans by uitstek ter benadeling van blankes ingespan word. Ook dat dit tans, soos Jansen erken, ter bevoordeling van “black people in general and Africans in particular” gebruik (eintlik misbruik) word (2009-boek, 29, 287). Tweedens toon die deurlopende moontlikheid van herklassifikasie hoe menslik die destydse beleid, ten minste in hierdie opsig, toegepas is. “Those who saw the gap applied for reclassification; few were denied” (2017-boek, 13). Jansen dink egter daar was geen menslikheid in hierdie wetgewing nie. Die wet op gemengde huwelike en die ontugwet “were applied with a vengeance on South African society” (43). Derdens is dit hoofsaaklik in die geval van bruines (“presumably racially mixed”* – 36) dat herklassifikasie soms nodig was, soos duidelik in die tabel (38) aangetoon word. “Race was therefore very fluid” (39). Dit is omdat rasklassifikasie in die geval van blankes, swartes en Asiate maklik is, maar in die geval van bruines is dit moeiliker omdat bruin almal insluit wat deur daardie drievoudige rassif geval het. Dit is die essensie van wat Marike de Klerk oor bruines gesê het. Anders as Jansen dink ek nie dit was die uitdrukking van “racial disgust” nie (46). Vierdens weet Jansen (soos ek) eerstehands dat ‘n ligte velkleur op bv die kampus van die Universiteit van Wes-Kaapland (UWK) in die apartheidsera baie meer gesog as ‘n donker velkleur was. Noudat die bevoordeling omgekeer is, noem ontwikkelde bruines, soos Jansen, hulleself by voorkeur swart, maar wit bly die norm waarna heimelik gestreef word; dermate dat Jansen erken dat vir ‘n nie-witte om met ‘n blanke te trou (sosiaal/kultureel) opwaartse mobiliteit is (32). Sosiaal is daar ‘n gevestigde hiërargie: wit, Asiaat, bruin, swart, met ‘n nie-wit student “dating a white person as ‘the ultimate status symbol'” (51). “Loving down” vind in bv die volgende drie gevalle plaas: “white to black or coloured to African or Indian to black” (32).
[* “Mixed race (meaning coloureds) implies the existence of pure races, a racist assumption” (45). Jansen ontken die werklikheid van rasse, wat meebring dat hy nie kan verklaar waarom sowel die NP- as die ANC-regering die bevolking hoogs effektief in dieselfde vier rasgroepe verdeel nie. As absoluut suiwer rasse nie (meer) bestaan nie, sou dit in die praktyk steeds moontlik wees om redelik suiwer rasse (of etniese groepe) van erg gemengde rasse of (etniese groepe) te onderskei.]
“People continue to drift towards homogenous groups (their own race) when there is absolutely no [!] reason to do so” (14). Jansen gee hier voor dat hy die rasionele element in ‘n see van irrasionaliteit is. In werklikheid is dit verstaanbaar waarom bruines, in soverre die groep ‘n nie-homogene ras is, (biologies) minder groepsgebonde as die ander drie rasgroepe is. Bruines kon wel poog om kultureel in groter mate groepsgebonde te wees. Tydens apartheid was daar tekens van ‘n ontluikende eiesoortige bruin kultuur op bv die UWK-kampus, wat duidelik van blanke, Indiese en swart kultuur onderskeibaar was en steeds is, bv Afrikaans is die essensie van Afrikanerkultuur terwyl dit opsioneel vir (ontwikkelde) bruines is. Hierdie biologiese nie-homogeniteit bring mee dat bruines meer as die ander drie rasgroepe geneig is om seksueel oor die rastou te trap.
“You are more likely to love across the colour line if you are English-speaking rather than Afrikaans-speaking; or if you are coloured by designation rather than African; or if you are Christian rather than Muslim or Jewish or Hindu. There are class distinctions; you are more likely to love without boundaries if you are middle class rather than poor. And there are generational variations; younger couples are more likely to date and marry across lines of race and ethnicity than was the case with their parents” (14). “Within all these variations there are those individuals who break the trend, who stand out [eg Jansen], who defy expectation and who love whom they like” (15). Hy verwys na hierdie geval: “The husband is [an Indian] Muslim, and he married a Hindu woman, while their Indian daughter went on to marry a Jewish boy. This is rare in South Africa or anywhere else in the world, for that matter. Theirs are, no doubt, stories of hope” (15). Hoop op wat? Sulke “intimate couples … signal hope for social transformation” (206). Niks word gesê oor hoe gelukkig mense in hierdie soort verbintenisse is nie maar “interracial married couples have higher rates of divorce in countries like the USA” (210). “Who are the people who defied laws (then) and who defy convention (now) to create these kinds of unions with all the costs involved?” (15). Die samelewingsnorm is anders: “You love within your race, ethnic group, religious community and sexual affiliation” (16).
Jansen vind sy eie gedrag lofwaardig. “I have always been drawn … to … those who lived against the grain of public expectation” (54). “I have always been drawn to people who dwell in the borderlands … Baanbrekers … pioneers. These are people who refuse to be defined by social norms or constrained by historical patterns of association … Border-crossing people” (16). Dus oor-die-tou-trappers, selfs skoorsoekers. Ek sê nie sulke gedrag moet verbied word nie. Maar diesulkes kan gerus besef dat seksuele aktiwiteit wat ras- en etniese grense misken, uiters riskant is. Die huwelik is ‘n problematiese onderneming, wat kwalik ten goede deur grondige kulturele verskille beïnvloed kan word. Wanneer Jansen, oorbewus van sy gesagsposisie as dekaan of rektor, interrassige seksuele aktiwiteit aanmoedig, kan hy gerus in groter mate die jeugdigheid en gebrek aan insig van die studente in ag neem en ook die voorkeur van hulle ouers, wat meesal (dalk altyd) in groter mate as Jansen hulle belange op die hart dra.
In sy 2009-boek het Jansen heelwat ten koste van UP te sê. Noudat hy daar weg is, kom hy met kritiek op UV. US is seker volgende aan die beurt. Hy noem UV “the Mississippi of South Africa. Rural, argricultural, insular, religious and conservative, this is not a place for breaking out” (17). “In this part of the country the practice of racial exclusion continues as if nothing happened after 1994″ (192). “As in other parts of the world – such as the American South, with its history of slavery – region matters in terms of the intensity of reaction to interracial relationships. It quickly becomes apparent in the interviews that Bloemfontein is such a place, part of the very conservative Free State, compared with other regions of the country … It was one of the Boer Republics, so that distinction offers some explanation when compared with the more liberal Cape and Natal provinces of those days … in the rural Free State, the majority of white-owned farms remained beyond the reach of transformative forces … Children trapped inside these racial enclosures, where relations of white masters and black labourers continue undisturbed, would emerge into urban university life and find the transition disorienting. They lacked the competences to adjust to the Bloemfontein campus, where equality of relations was now required as a matter of policy and practice” (188).
“Just as Mississippi is sometimes referenced as a metaphor for race, racism and negative race relations in American literature and public imagination, so too the Free State has come to signify a place of racial conservatism in South Africa” (23). Jansen se weersin is geaktiveer deur “the long history of Afrikaner republicanism dominating the region” (18). In die Vrystaat kry jy nie boere en werkers nie. Nee, dit is glo “white farmers and impoverished black farm labourers” (18). “Racism would often express itself in muscular form, led by [Afrikaner] men who found ready resort in weapons and who routinely [!] abused black farm labourers … overgrown* men in tight khaki clothing … brutalising, sometimes killing, black men” (19). [* Jansen is self oorgewig met ‘n hangpens.]
Daar was “mean racial policies”, soos dat Indiërs nie eens in die Vrystaat mag oornag het nie. Die rede hiervoor was glo “protecting the Boers from competition” (18). Die Bloemfonteinse Afrikaanse koerant, Volksblad, wat kritiek op Jansen gelewer het, word “a racially venomous mouthpiece” genoem (18-19). Waarmee kan hy Afrikaners verder slegsê? “In Excelsior … White Afrikaans middle-class men came for their jollies. Businessmen, politicians and dominees sought interracial sex with black women until the news leaked and the police arrested the black women. Shame fell on the white men, punishment enough … For this book I was not, however, interested in transactional or opportunistic sex but in romantic love and the close bonds of friendship across the invisible but very real colour line that exists to this day” (19).
Die Reitz-voorval is ongetwyfeld die gebeurtenis waaruit Jansen die meeste slaankrag teen Afrikaners geput het. “There is now a growing research [!] literature on the subject of Reitz, the shorthand reference to the racial abuse [!] of black workers by white students. Reitz was the white male residence where the atrocity [!] occurred” (60-61). In geen normale samelewing sou die veroordeling van wat heel moontlik onskuldige studentepret was sulke buitensporige afmetings aangeneem het nie. “Four white students racially [!] abused five black workers” (52). Hoekom? Want dit is ‘n geval van “one of … the white boys appearing [!] to urinate into food that they then gave to the unaware workers to ingest. When a video of this utterly reprehensible event leaked onto social media, the level of anger from all quaters was unprecedented in the history of South African universities [!]. How could young whites born after apartheid do such horrific [!] things to black people?” (52). Let op tot watter verregaande gevolgtrekking kom Jansen op grond hiervan: “This was a rebellion against interracial residences on a formerly white campus. The very idea of such racial closeness, let alone intimacy, was enough to draw out such violent [!] hatred” (52).
“What brings me to this study … is not lingering pain” (oor sy ervaring van sy eie interrassige verhouding en troue) maar “intellectual curiosity … The first objective of this book is therefore scholarly” (20). ‘n Ander “objective is a political one, and that is to deepen our democracy through the project of nation-building and human togetherness” (21). Tydens apartheid was daar “a nation-building purpose to sex and marriage legislation” (42). Jansen dink dat rasvermenging deesdae dieselfde doel kan dien. Die ideaal is glo om “a more just and equal society” te bou (21). “South Africa might have stood out among nations for ‘its morbid fear of miscegenation unparalleled in intensity anywhere else in the world’, but it was certainly not alone in its obsession with interracial intimacy. In fact the two most notorious race-regulating regimes of the twentieth century were South Africa and the United States” (30). “Reprisal as a practice was an everyday experience in race-obsessed regimes such as the USA and South Africa” (189).
“It was not only words that kept interracial intimacies invisible and interracial marriage so rare in the colonial period, under apartheid and in the democratic period … ‘mixed marriage’ was so visible that social ostracism could be relied on to keep such desires in check” (46). “At the root of the continuation of a practice of racial discrimination is the retention of categories of distinction in the way human lives are regulated in the present, eg South African’s insistence on talking about citizens as belonging to ‘population groups’ … namely white, coloured, Indian and African” (47). Jansen ontken halsstarrig die opvallende werklikheid van ras. Hiervoor blameer hy Afrikaners as die hoofsondaars. “The key institutions rendering white separateness and white standards of behaviour normative remain largely untransformed from apartheid to democracy – the white Afrikaans families, schools and churches” (47).
Oor die drastiese vermindering van Afrikaanse skole en die verdwyning van Afrikaanse universiteite (waartoe hy doelbewus ‘n daadwerklike bydrae gelewer het) kla Jansen nie. Hy wil van rasgeïntegreerde skole en universiteite kweekplekke van onder meer interrassige seksuele verkeer maak. “The desegregated white English schools … offer much greater chances of interracial intimacy … such breakthrough relationships hardly ever happen … in the still largely segregated white Afrikaans high schools” (49). “Undoing oppression in dangerous and divided communities requires bringing together the perpetrators and the victims in the same dialogic space. This means there is diminished opportunity for such a dialogic encounter in segregated classrooms” (2009-boek, 260). Volgens Jansen moet dit nie by gesprekvoering bly nie. Veel groter interrassige intimiteit is sy ideaal. Wit en swart op dieselfde kampus is nie genoeg nie. Ook nie wit en swart in dieselfde koshuis nie. Nee, hulle moet kamermaats wees (2017-boek, 48). Die “hostile reactions to the very idea of shared spaces for living and learning has to do with attitudes ingrained in the hearts and minds of young white South Africans” (48). Jansen het sy posisie as rektor misbruik deur nie net die koshuise op ‘n wit-swart 50%-50%-grondslag tot rasse-integrasie te dwing nie, maar ook om ‘n verpligte indoktrinasiekursus vir alle voorgraadse UV-studente in Jansenisme in te stel. Maar: “A short course in the core curriculum or an occassional speech on a university platform was not going to disturb ingrained knowledge about race, racial purity and racial segregation – let alone interracial intimacy” (48).
“The more black students coming into a residence, the more white students would leave … the racial integration on campus would spark the development of private white Afrikaans residences around campuses such as in Bloemfontein” (53), Selfs dit will die wraaksugtige Jansen nie aan blankes/Afrikaners gun nie. “I had exposed in the media a student accommodation advertisement in the local Afrikaans newspaper for ‘non-affirmative action Christian women’; the words ‘white women’ would have sufficed and yet those very words reflected the language of South Africa’s white-supremacist history” (53). Maar is Jansen se gedrag nie dalk ‘n toonbeeld van swart heersugtigheid nie; dat alles moet voldoen aan die vereistes wat hy ingevolge sy swartmag-ideologie stel? “In the English universities there were no deep attachments to residential tradition as among their Afrikaans counterparts, with the result that all-white residences would eventually become all-black residences at institutions like Wits and UCT” (53). Hiermee word ‘n onreg teenoor blanke studente gepleeg, maar daarvoor het Jansen geen sensitiwiteit nie. Terselfdertyd toon hierdie verwysing na twee histories blanke Engelse universiteite dat (anders as wat Jansen graag voorgee) blanke Engelse studente, wat ras betref, nie soveel “beter” as Afrikanerstudente is nie.
“My campus lectures or public speeches urged integration rather than segregation” (48). Rasgeïntegreerde onderwysinstansies help ook met die vervulling van Jansen se ander wens, naamlik die vernieting van Afrikaans as onderrigmedium, want namate die swart komponent van skoliere en studente groter word, word die instansies al hoe meer eentalig Engels. Sowel Jansen as Russel Botman het hulle uitgespreek teen aparte Afrikaanse en Engelse klasse omdat dit nie rasse-integrasie bevorder nie. Integrasiepolitiek is vir diesulkes belangriker as die behoud van Afrikaans asook akademiese oorwegings soos moedertaalonderrig.
Deel van Jansen se navorsing vir hierdie boek was om ‘n video-onderhoud met elk van 10 UV-studentepaartjies te voer (16). Hulle is “deliberately mixed in terms of relationship status” (54). “What these very different couples have in common is that one member of the pair is black [ie non-white] and the other is white” (55). Wat hulle gemeen het, is dat almal in 1994 of later gebore is en gevolglik “born frees” (46) of “Mandela’s children” (50) genoem word. Foto’s van al die paartjies word in die boek by die teks van hulle onderhoud gepubliseer. In al die gevalle word eers die een en daarna die ander lid van die paartjie aan die woord gestel. Hier onder doen ek dieselfde. Oor die gepubliseerde teks van die onderhoude sê Jansen: “The editing was limited largely to matters of grammar, fluency and relevance” (218).
Wat lengte betref is hierdie rubriek ‘n dubbeldoor; ‘n “double whammy,” soos die Amerikaners so graag sê. Lesers wat tyd wil/moet bespaar, kan die volgende tien paragrawe – waarin die gevallestudies bespreek word – oorslaan en direk na die gevolgtrekkings gaan.
Die eerste paartjie is Afrikaanssprekend: ‘n wit predikantsdogter en ‘n bruin dame. Die blanke sê: “When I was in high school I had this best friend, a black guy, and my parents actually told me, ‘You know what, if you were to date we would not have a problem'” (65) Sy sê ook: “You can always learn something from someone if you can just open yourself up to any experience. I think a lot of Afrikaans people limit themselves. They want to stay in their comfort zone” (66). Haar bruin vriendin vertel: “My dad is the one that encourages anything for us. But for my mom, when you date a black, it’s traditions and it is this and it is that … I think they would welcome a white guy more than they would a black guy” (70). Hierdie paartjie is behep met uitdagings (“challenges”). Albei kom uiters vlak oor, maar dit kan te wyte wees aan die onderhoud wat in Engels gevoer is. Die teks lees moeilik, gevolglik het ek ontsien om die res van die boek te lees, maar die ander onderhoude lees makliker. Jansen hou van hierdie paartjie: “They … worked closely together to solve difficult problems of [compulsory] racial integration and the transformation of especially formerly white men’s residences on campus” (63). By hierdie paartjie is dit ‘n geval van vriendskap. Daar is by hulle blykbaar geen sprake van ‘n interrassige seksuele verhouding nie. Van hierdie bruin student word later gesê: “[She] was dating a black African man at the time of writing” (180). Die verskil-ontkennende Jansen kom vervolgens tot ‘n gevolgtrekking wat hom pas: In hierdie “unusually close relationship … their respective ‘cultures’ are anything but different” (180). Volgens Jansen ontwikkel hierdie blanke vrou “a keen moral understanding of what is right and what is wrong, atypically without any sense of racial-group loyalty” (180). “That capacity for unaffiliated judgement of what apartheid society would regard as ‘your own people’ comes from belonging to a decent family” (181). Die militante pro-swart Jansen het myns insiens in hierdie konteks seker nog nooit self die “capacity for unaffiliated judgement” geopenbaar nie.
Die tweede paartjie is ‘n Engelse blanke man en ‘n bruin Engelse vrou. Die man sê: “I never really was taught, you could say, to see colour” (78) maar hy het tog opgelet: “At school you would never see a white girl dating a black guy … the only exception … my Asian friends … could date white girls, black girls, and coloured girls” (79). “My mom is very relaxed about everything” (81). Hy vertel haar: “‘I am dating a girl of colour’, and then she was like, ‘luckily she is not black’. … she was just thinking from a culture perspective; there is a big culture difference” (81). Hy sê: “I think subconsciously it’s engraved into all white people … that you are better, you are superior … You will obviously never get rid of racism” (81-82). “That type of engraving that occurs over the years creates the stigma and the stereotype” (83). “We are all human. We share that humanity … I don’t enjoy the typical Afrikaner perspective … in my faculty … we have all white people sitting on one side of the class and all the black people on another. I used to sit by the black people because I am English [!]” (83). Sy bruin vriendin vertel: “My father would say he was not white, he was flesh, or he was brown … when I was in high school the first guy I dated was Chinese. Then I dated a Greek guy” (85). “When I was in my first year I dated a very, very Afrikaans guy … he got kicked out of the house for dating me. I was in my first year and he asked me to marry him and I ran away” (86). “My father … would always tell me, ‘You don’t have to feel like they are better than you in any way. You are not different from anyone'” (87). “My mother was just like, ‘… you’re an educated woman from an educated family'” (88). Hierdie bruin student voeg by: “There were people who really went through a tough time, and most of them were the black students, especially in residences. Either they were completely ignored by everyone or everyone stayed friends in their groups” (89). Hierdie paartjie het bereik wat Jansen so hartstogtelik begeer. Daar is ‘n brood in die oond: “there is a baby on the way” (88), “the first child born out of a loving relationship” (193).
Die derde paartjie is ‘n blanke Engelse dame en ‘n swart man gebore in Lesotho. Hierdie vrou sê haar ouers is baie liberaal. Haar pa woon in Kaapstad en haar ma in Durban. Sy besef haar vriend “is a different race … I think initially my mother’s response was how my dad was going to react … I am very close to my mom” (94). Die mansvriend het ‘n enkelma wat in Pretoria woon. “My mother is very liberal” (97). Hy was van die begin af in tradisioneel blanke skole. “I didn’t even know what racism was until I got to Grey. Grade 8 was a big culture shock, having to learn Afrikaans and actually seeing how different people are. As time went from Grade 8 to Matric, you would see even the Afrikaans people who were not necessarily racist but very conservative” (95). Hy het sy vriendin “through mutual friends” ontmoet (96). “It got serious a year later … She made the first move” (96). Dit is na hierdie man wat Jansen verwys wanneer hy skryf: “With one exception, all of the students in the couple pairs are light-skinned to varying degrees” (196). Hierdie verhouding is nie volgehou nie. Hierdie dame “now dates a different black student” (210).
Die vierde paartjie is mediese studente, ‘n Indiërvrou en ‘n blanke Engelse man. Hulle is “romantic partners” en daar is die “challenge of religious and cultural identity” (99). “We have been dating for two-and-a-half years” (102, 110). Hierdie vrou is in Indië gebore en het via Lesotho, waarheen haar ouers verhuis het, na UV gekom. “Nobody thinks I am Indian. They think I am either Greek or Afrikaans, a dark-haired Afrikaner” (104). Haar vriend beaam dit: “Everyone thinks she is Afrikaans” (110). Sy sê: “I have not told my parents about him” (102). “My parents never were racist” (101). Sy vertel van haar vorige vriend wat net matriek gehad het. Haar ouers het geredeneer: “His brain has not matured … We are not the same caste, so their mindset is totally different” (103). “My parents fear that I will not be a Kashmiri any more, that I will not follow the traditions … My parents are very conservative, and at the moment the biggest problem about telling them that I am dating a boy, even if he was Kashmiri, is the fact that they immediately think intimacy” (102). “And yet my brother was allowed to date. He had a girlfriend for six years, which my parents knew about, and eventually he also had to break up that relationship. Not because my parents said so; my parents were fine with him marrying her when they met her. She was Malaysian, and my brother and his partner realised that their cultures and traditions would not fit for some reason, and so they decided to break up” (103). Van hierdie Indiërdame se mansvriend word gesê dat sy ma “still cannot really speak Afrikaans” (108) en “My school was a good place, being an English school” (108). “We have never felt like anyone was judging us [this couple]. I think it is different with the Afrikaans students. They could be in the English class, but they are Afrikaans. They tend to keep amongst themselves. My whole time living in Bloem I have not made many Afrikaans friends” (110). Nêrens in Jansen se boek is daar vanweë etnisiteit en kultuur groter weerstand teen interrassige verhoudings as by hierdie Indiërs nie. Hierdie verhouding het misluk. Hulle is “no longer together” (210).
Die vyfde paartjie is ‘n bruin Engelssprekende vrou wat met ‘n blanke Afrikaanssprekende man getroud is. Jansen is hoogs in sy skik met hierdie dame omdat sy hom gehelp het met lesmateriaal vir die verpligte indoktrinasiekursus in Jansenisme (UFS 101) wat deur Jansen ontwerp en uitsluitlik in Engels gedoseer is, selfs voordat die UV eentalig Engels geword het. Sy sê: “I looked different from the other kids” (115). “I was bullied at school because of how I looked” (116). Soos haar ouers is sy as bruin geklassifiseer “even though I don’t look it … They often actually see me as Asian … sometimes when I speak Afrikaans, people would see me as white” (117). “We were not the general loudness of being coloured” (115). “I had an incredibly strong character” (116). ” I am a very strong-willed person” (120). “I spoke English … I learnt very quickly to become more fluent in Afrikaans … In my first year, we went to the South African War Museum, formerly the Anglo-Boer War Museum. I was horrified at what was happening there. It was a lot of white Afrikaners who had gotten together, and they were basically marching against the putting up of a statue of Nelson Mandela … I remember … not wanting to be seen in a crowd like this at all because of what they were marching against” (118). Sy het haar blanke man na haar ouers in Oos-Londen geneem ‘n jaar nadat hulle getrou het. “They didn’t have an issue with us at all, because the family is quite interracial. If I had brought a black guy home, it would not have been the same reaction” (120). Haar man vertel: “Around Grade 4 … we heard that we were going to get English classes. That meant that now other races were going to join the school … To be honest, there were some groups that were seen as ill-disciplined, sometimes because of their colour” (121-122). Voor hulle troue was hierdie paartjie betrokke by ‘n kerkopvoering. “She wanted to show me the ropes about acting, even though I was the director” (123). “My parents actually never had a problem with our relationship … I think it’s because of the church, the Old Apostolic Church. I think in the church we see that it’s not about your skin colour; it’s about what is on the inside. God wants to take care of your soul, and your soul does not have a colour. So, why should we care about colour if we say we are children of God but we cannot live it?” (124). Van sy vrou sê hy: “She will always put God first” (123).
Die sesde paartjie lyk op die foto asof albei bruin is. “They wouldn’t think anything of us” (129), dus hulle word nie as ‘n gemengde paartjie aangesien nie. Die vrou se ma is Engels en haar pa Afrikaans. Haar vriend is blykbaar eerder Afrikaans. Sy en haar ouers het bruin vriende. “I have always had coloured boyfriends. I don’t think I have had a single white boyfriend” (129). Haar vriend sê: “I actually never knew she was white … I thought she was coloured because her friends are coloured … I think it’s the way that I dress sometimes. They can see I am coloured” (131). “I think I am very charismatic” (130). In die studentekafeteria let hy op: “The non-white people sit here and the white people sit there” (132). Jansen lewer die volgende kommentaar op die onsekerheid rakende die rasklassifikasie van die dame: “Race cannot be read off the phenotype or physical appearance of a student [really?]. And so people around these student couples make active and on-the-spot assumptions about racial identity based on a quick survey of epidermal presentation, language usage, attitudes and company kept” (195).
Die sewende paartjie “might only have been really good friends” (135). “We are best friends” (137). Albei is Afrikaanssprekend. Sy is blank en hy is bruin. Hy sê: “There was a stage when I was in high school when I was seeing a white girl. Back then people would be looking” (138). Sy UV-vriendin “has never been home with me” (139). Sy is die enigste kind van geskeide ouers. Dit is haar grootouers wat na haar omsien. “Even though from the past, they have grown and they have changed” (143). Sy was in ‘n laerskool met baie swart kinders en Engels het spoedig die oorheersende taal geword. Sy het daarna ‘n eentalige Afrikaanse hoërskool bygewoon. Haar ouma sê: “I see now how I must read my Bible, that love sees no limitations” (141). Hierdie ouma se kleinkind sê: “I have adapted so well that I can actually be friends with anyone” (142). “I have so many friends who are from different races and different cultures” (143). Sy het aan haar bruin vriend gesê: “‘You are going to come to my wedding’ … I know that I will get a husband that is as comfortable with different racial friends as I am” (143).
Die agste paartjie word beskryf as “both good friends and committed partners” (145). Die man is bruin en sy vriendin is blank. Albei is Rooms-Katoliek. “Growing up among coloureds, your parents also came to think that it was more natural to stay within the same race” (147). Hy het ‘n oorwegend blanke hoërskool bygewoon. “Going to grade 7 was a whole new experience for me, almost like starting school again, because the mentality of everyone and the level at which they did things was not so much to say better, but different” (147). Op die kampus “I would feel a little uncomfortable if we were surrounded by a lot of whites … Bloemfontein is definitely, I think, the hardest place to have an interracial relationship … I showed my mom pictures [of my girlfriend] … and she was fine with it … My dad was very happy because [she] was my first girlfriend … I think they were just happy that I was in a relationship … It was something new because most of my family are in relationships with coloured people. What makes the youth, or our generation, feel more comfortable are the experiences in the school environment, because it is more diverse … more interracial relationships are going to happen when people spend time together, not noticing the differences as much as before” (149). Sy blanke vriendin kom uit “a very open-minded family” (150). Haar ma se agtergrond is Italiaans en Pools terwyl haar pa ‘n Nederlander is. “When I was twelve we adopted … a little coloured boy” (151). Jansen noem hulle ‘n “open and inclusive family” (181). Sy was in ‘n oorwegend blanke privaatskool, wat ook internasionale skoliere gehad het. “At the age of twelve it was compulsory to learn Zulu until Grade 9” (151). “We have never really looked at race in my [parents’] house … They didn’t really notice colour and didn’t really react to colour … you are a person and that is what matters” (152). “Being a multiracial couple was nothing we have ever clicked about until someone actually pointed it out” (154). “My mom said: ‘We are really happy for you'” (155). “I am a people’s person, I love people” (153). “We love each other and we are happy. We do find it’s more the older, Afrikaans people who have more judgement … In my opinion, a white and a coloured would be more looked at than a black and a coloured, because it’s more that whole non-white and white thing … We have been dating for almost fifteen months, and we have already discussed how we are going to get married one day” (156). “I think it has just been so natural between the two of us” (157).
Die negende paartjie is ‘n bruin Afrikaanse vrou en ‘n blanke Engelse vrou. Hulle is “best friends” (161). Die bruin student het Afrikaanse skole bygewoon en sê: “Most of my friends are white girls” (160). “I study in English. I am in the English class. It was my choice because my world is not going to be Afrikaans forever … It is the universal language, so I chose English. My parents support me” (160). “My parents are very liberal in a sense. My mom and dad raised me to never look at someone based on their race” (161). Haar blanke vriendin “sees life as I do. I went home with her and I liked it … [She] is friends with everyone regardless of what they look like … [She] will count as my friend forever. She is someone that I would want my kids to know or to have as a godmother” (161). Die blanke vriendin sê: “I had friends of all races and there were sleepovers at our home with black and white kids. My parents are also committed to equality. My mom definitely sees a person for who they are, not what they look like. Dad has his moments where he is a little more racist” (153). Sy het nog nie haar vriendin se ouerhuis besoek nie. Dit gaan hier klaarblyklik om vriendskap en nie om interrassige seksuele verkeer nie..
Die tiende paartjie is ‘n bruin homoseksuele Afrikaanssprekende man en ‘n blanke heteroseksuele Afrikaanse vrou. Jansen skryf: “I discovered an exceptional friendship of a gay black man and white Afrikaans woman who defied every stereotype of togetherness on or off this Free State campus. The interview was conducted in Afrikaans … and translated into English” (165). Die man sê hy het op skool die Afrikaanse klasse saam met ander bruin skoliere bygewoon. “My mom’s coloured and my dad is black, and no one in our family has white friends who they are so close to … The first time my parents met [my girlfriend], it wasn’t uncomfortable at all …; My mom asks, my dad asks, ‘Is this the woman you are going to marry, my child?’ And then I would say, ‘No. It’s just someone who is very close to me’ … [She] is not my only white friend, I have many others. For me, it’s only human. I like people. That’s all” (167). “I would never want to end my friendship with [this girlfriend]. For me it is for now and forever. The binding factor is love and trust … this really comes with trust. Trust, comfortability, and love for each other” (169). Maar dan noem hy: “I’m doing Honours and she’s not with me … I now struggle because I want to try and get someone in [her] place” (169). “I think she can carry on without me. She can, but I am now more dependent on her than she was on me when we met. At that time, [she] was more dependent on me because she needed more support, but now I completely need it from her” (170). Sy vriendin sê dat haar vriend “very quickly becomes negative … This is where I could encourage him … I had to study throughout the night. We mostly studied through the night together. We sometimes studied at his residence, but mostly at my flat because it’s too noisy for me at his residence … sexually he feels that he doesn’t fit in anywhere … though [he] is a social butterfly and has ten million friends, he would never tell anyone about my past or anything like that” (171). Haar ouers is albei dood. “I was eighteen when they died” (172). “My mom … taught me from a very young age that there is no difference between you and a black person. When I was small, my mom said their cookies were just left in the oven a little longer. Jesus just forgot them in the oven a little longer. This is why they’re a bit darker” (171). Jansen was lank in daardie oond. “In our street, my two black friends lived opposite us and my mom allowed them to sleep over at our house and allowed me to go and sleep over at their place … So perhaps because I grew up in this way I am drawn to and sometimes feel more comfortable with other race groups than with members of my own race group … If I could take [my boyfriend] home, I think my mom would definitely have accepted it … I could see my dad was not crazy about the idea … He didn’t really know how to deal with black people” (172). Sy was in ‘n Afrikaanse hoërskool. Sy is die moeder van ‘n kind oor wie geen besonderhede verskaf word nie, behalwe dat Jansen verwys na “a baby born out of wedlock” (200). Dit is hierdie feit wat van deurslaggewende belang is om hierdie vriendskap te verstaan. Sy sê: “I can honestly say in my university classes the white students would never share notes with me. Never. Because I’m an outsider, totally. I don’t talk to them at all because I don’t have time for friends” (172-173). Haar vriend “was responsible for getting the notes … I would never have obtained my degree without [my friend] because sometimes I couldn’t be here and sometimes I felt I simply couldn’t do it any more” (173). Dit is duidelik dat sy as ‘n enkelouer nie al die klasse kon bywoon nie. Sy het haar vriend nodig gehad om die klasaantekeninge te bekom. Hulle het mekaar ook in hulle studies aangemoedig. Hy en sy “perhaps serve as benefits to each other” (174). Sy sê: “People sometimes get the wrong idea about us” (172). “People would stare, assuming we were lovers because we were sitting and eating together … In class, we shared notes, but later the students accepted it and realised there was nothing sexual between us” (173). Jansen noem dit ‘n “very close friendship” (200).
Jansen begin sy gevolgtrekkings oor die onderhoude met die volgende stelling: “There are no longer any legal barriers to interracial love or marriage, and no physical barriers to racial integration in the classrooms and residences of formerly white universities” (176). Die ironie is dat hierdie opset, wat vir Jansen hemels is, nie aan die tradisioneel swart universiteite geld nie. Soos in die geval van die tradisioneel blanke skole is dit die tradisioneel blanke universiteite wat veelrassig geword het. Tradisioneel swart skole en universiteite is steeds oorweldigend swart sodat rasvermenging kwalik daar kan voorkom. Oor die tien paartjies in sy gevallestudie skryf Jansen: “Though they were born and raised after the end of apartheid, the close friends and lovers have lived in the shadow of harassment and hatred … The first thing these post-apartheid couples discovered was that when you cross the line separating black and white in South Africa, there will be blood [!]. In other words, there is a price to pay among friends, family, peers and even complete strangers. We know that while intraracial relationships proceed relatively smoothly, interracial relationships, whether as friends or lovers, bring the wrath of society down on the heads of courageous couples” (176). “Even though the laws regulating racial association have been lifted, the social practices that allocate racial place and privilege still operate with painful consequences for those who bear the brunt of an unrehabilitated society” (197).
Vanwaar hierdie weersin in (intieme) interrassige verhoudings? “It comes across as a general position that is held, an anti-black stance” (177). Soos gebruiklik is Jansen hier pro-swart en anti-blank. In die onderhoude is dit duidelik dat nie-wittes (veral Indiërs en swartes en nie soseer bruines nie) ook besware teen (intieme) interrassige verhoudings het. “Black people react with the same racial essentialism to which they had been subjected by white racism” (187). Dan volg hierdie skandalige aantyging: By nie-wittes is daar glo “a sense of once again being devalued [!] by white standards” (187). Jansen erken dat die Indiër “the fiercest father reaction among the couples studied” geopenbaar het (178). Jansen skryf dan hierdie Indiër se houding – “very Indian” (179) – ewe gemoedelik toe aan “traditional Indian norms” (178). Maar Jansen openbaar nooit sodanige verdraagsaamheid jeens tradisionele blanke norme nie, veral nie jeens Afrikanerwaardes nie. Hierdie verskil in taksering blyk duidelik wanneer hy later skryf van “racist white or traditional Indian family units” (204).
Let op hoe Jansen blankes, sekerlik spesifiek Afrikaners, se gal werk: “Culture often functions as the more respectable code word for race … Race is too crude a reference in everyday South African talk … ‘Our cultures are different,’ I would often hear white students say … It is as if the word culture itself justifies separateness” (180). Weer eens word blankes vir kritiek uitgesonder. “To date [a black person] … should not be a problem, in a normal society … But this is South Africa with its looming past hanging over race relations” (180). Jansen versuim egter om bv Indië, met sy tradisionele kaste-stelsel, as ‘n abnormale samelewing te brandmerk.
Jansen, ironies a swartmag-aanhanger, stu voort met sy anti-blanke vertolking en sy ignorering van die weerstand teen intieme interrassige verhoudings wat daar by baie nie-wittes aangetref word. “Consistent research elsewhere, signalling on the part of black parents (compared with whites) is more positive [ie upward mobility?], if somewhat guarded, when it comes to interracial intimacies. In none of the cases were there any early signs of negative messaging when it came to relations with white people. This makes sense, of course, historically, the obsession of colonial and apartheid [ie white] governments was with protecting the so-called [!] purity of the white race. Racial insulation was not an obsession of black people” (182).
Hoekom is Jansen so fanaties ten gunste van rasgeïntegreerde skole en universiteite? “Children who attended white or overwhelmingly white schools will struggle much more with racial integration in universities and in society than those whose schools were more integrated. And those from segregated schools will find it much more difficult to enter into interracial love and friendships than those who had such experiences before they started university” (184). “When opportunities for learning and living together are lost to white and black students through the experiences of segregated high schools, they bring an uninterrupted and bitter knowledge onto the university campus” (187). Jansen kom met hierdie onbedoelde kompliment vir Afrikaners vorendag: In die geval van “white Afrikaans-speaking youth … the tendency is strongest to remain loyal to language, culture and ethnic group” (185). “The more intimate the scenarios became, the lower the comfort levels among some groups of students” (187).
Samevattend skryf Jansen: “White-coloured friendships and intimacies still are more common than white-African liaisons, and that black African men in relationships with white women remain an exception” (196). Daar is klaarblyklik “differential assimilation … skin tone matters in interracial dating preferences. The student couples would find that hierarchies of race still matter in South African society. For many in the coloured community, marrying white is a movement of upward status … Black African, as under apartheid, is lowest on the social hierarchy of racial preference in the ordering of South African society” (196-197). “Racial stigma and stereotype outlasts racial laws and policies … differential value … places whites at the upper end of the preference scale and Africans at the lowest end. In this sense, apartheid did its work well” (205). Maar dit is ook die geval in samelewings wat nooit onderhewig aan apartheid was nie.
Jansen keer terug na sy allerhande soorte kennis (soos uiteengesit in sy 2009-boek, Praag 24 Maart). “Scripted knowledge is the knowledge acquired by human beings about how to behave in particular situations. The social situation, in this context, is the interracial encounter in public spaces. The reacting parties are working off their scripted knowledge about how to respond to black and white couples who break the unwritten rules about racial intimacy. Their reaction is not spontaneous; it is acquired from years of direct and indirect learning about what are acceptable relationships, and what are not” (202-203). Jansen is hier weer besig om sy oortuiging te probeer regverdig dat rasse-integrasie natuurlik en rasse-segregasie onnatuurlik is. Grondliggend is daar die dogma dat daar nie so iets soos ras is nie, dat ons almal dieselfde oerhistoriese oorsprong het, asof dit kon verhoed dat oor millennia grondige verskille in bv kultuur ontwikkel het.
Jansen beweer “this book … offers … a conceptual approach that privileges understanding over judgement and empathy over criticism” (220). Ek het egter probeer aantoon dat daar ‘n buitensporige neiging tot veroordeling van en kritiek op Afrikaners in die boek is. Uit sy perspektief skryf Jansen oor die tien paartjies: “These human actors still reach out over racial, ethnic and class divides in order to make more perfect relationships after apartheid” (220). Maar Jansen skryf ook: “At the time of writing (at the end of 2016), all but two relationships have ended” (210). Al wat nog bymekaar is, is die vyfde (die twee getroudes) en die tweede (van brood-in-die-oond faam) paartjie. Laasgenoemde twee “continue to thrive” (210), maar Jansen meld nie of hulle getrou het nie. Die laaste sin van Jansen se hoofstuk oor sy gevolgtrekkings klink gevolglik onoortuigend: “What these courageous young people demonstrate in a still-divided and dangerous society is the possibility of what can happen when institutions (the home, the school, the university and more) are themselves transformed to make living, learning and even loving together a reality despite the ever-present past” (210-211).
In hierdie studie is Jansen se siening van homself “the university’s leader-manager [who] turns into the scholar-researcher” (218). Jansen het as rektor hierdie studie onderneem en tien studentepaartjies aan video-onderhoude onderwerp, waarvan hy die teks saam met hulle foto’s, asook hulle name, vanne, studierigtings en heelwat inligting oor hulle gesinsagtergronde, in hierdie boek gepubliseer het. Ek bevraagteken die etiese verantwoordbaarheid van die publikasie van hierdie navorsing in hierdie boekvorm. Hierdie twintig studente was jonk en onervare en daar is heel moontlik sommige van hulle en hulle ouers wat ongelukkig is oor die manier waarop Jansen hulle jeugdige verhoudings permanent geboekstaaf en wêreldkundig gemaak het. Dit is om hierdie rede dat ek, anders as Jansen, nie een van hulle by die naam genoem het nie.
Volgens ‘n opname wat onlangs deur die oudpolitikus Tony Leon gedoen is om te bepaal wat die Suid-Afrikaanse regering as prioriteite behoort te beskou, het 35% van die 1 000 ondervraagdes gesê dat werkskepping nommer een behoort te wees. Ongeveer 27% het aangedui dat onderwys en opleiding die belangrikste saak is.
Slegs 1% het grondhervorming as belangrik geag. Die verslag sê nie wie en wat daardie 1 000 ondervraagdes was, en of hulle darem verteenwoordigend van alle gemeenskappe in die land was nie. As ‘n mens na die linkse media en linkse politici luister, kry mens die indruk dat die oorweldigende meerderheid van alle Suid-Afrikaners “onmiddellik” van landbougrond voorsien moet word.
Inwoners van die swart woonbuurt in Hermanus het sommer tot aksie oorgegaan en ‘n stuk “onbewoonde” grond (wat aan Hermanus se munisipaliteit behoort) geannekseer. Daar is van die munisipaliteit geëis om “onmiddellik” die gebied van water en elektrisiteit te voorsien.
Dit is bekend dat die leier van die EFF party gereeld sy ondersteuners opsweep om grond te onteien. “If you see a house or a farm you like, take it, it is your’s. Everything the white man has, he stole from the blacks!”
Soos reeds genoem, dit is nie seker wie almal aan Tony Leon se opname deelgeneem het nie, want toe die EFF (Economic Freedom Fighters) van Julius Malema die voorstel in die parlement ingedien het dat grond van blanke boere sonder vergoeding van hulle weggeneem moet word, het nie net alle EFF-lede nie, maar ook alle ANC-lede, daarvoor gestem. Dit is dus nie seker hoe betroubaar Tony Leon se opname is nie, want dit weerspieël nie die houding van swart politici in die parlement nie. Die opname sou ‘n beter weerspieëling wees van opposisiepartye en blanke partye in die parlement. Maar, wie die geondervraagdes dan ook was; dit sou verblydend wees as daar n groep van 1 000 lede is, waarvan slegs 1% vir “grondhervorming” gestem het.
Alle beskaafde mense behoort te besef dat; as die werkloosheid onder die jeug 50% is, en onder volwassenes 27% is, dan behoort werkskepping die belangrikste prioriteit te wees. Onderwys en opleiding gaan hand-aan-hand met werkskepping. Die regering behoort voltyds nuwe skole en woonhuise te bou, aangesien daar ‘n tekort aan duisende skole in Suid-Afrika bestaan.
Swart skole het ‘n gemiddeld van meer as 50 leerlinge per klas (en per onderwyser). Dit veroorsaak dat leerlinge buitengewoon swak op skool presteer, en ‘n onnodige swaar las op onderwysers se skouers laai. Die tekort aan hoog opgeleide swart onderwysers in Suid-Afrika beloop tienduisende.
Té veel blanke onderwysers word gedwing om in swart skole te onderrig. Die ervaring het geleer dat moedertaalonderrig by verre die beste is, en dat kleiner klasse ook beter vaar. Daar behoort niks meer as 30 leerlinge in een klas te wees nie.
Die owerheid behoort ook toe te sien dat: swart leerlinge nie skoolgeboue afbrand nie; swart leerlinge nie toerusting en leermateriaal steel nie; swart onderwysers elke dag by die skool is en nie in werkstyd alkohol misbruik, en skoolmeisies molesteer nie; daar vele meer swart onderwyssers opgelei word, veral in wiskunde, wetenskap, en tale. Daar is ‘n reusetekort aan hoogsopgeleide mense in Suid-Afrika: Medici, ingenieurs, vlieëniers, rekenmeesters, en vele meer.
Politici verwyt graag die “ongelykhede” in ons land en blameer apartheid, rassisme, diskrimminasie, en “blankes wat nie gelykheid wil bevorder nie”, vir die ongelykheid. Maar, dis swartes self wat nie in gehalte belangstel nie. Dis die ANC wat die kwotastelsel ingestel het, en die merietestelsel verwerp het. Hulle redeneer dat “swartes op alle gebiede van die samelewing die demografie van die hele land moet verteenwoordig”. Blankes se beleid is dat “meriete op alle gebiede gehandhaaf moet word”, sodat die beste gehalte bereik sal word.
Dít wat in Suid-Afrika gebeur, is wat mens kry as Eerste Wêreld en Derde Wêreld integreer – om dan sodoende – “gelykheid” af te dwing.
Harry (Herman) Booyens (gebore in 1953) is ‘n Afrikaner in murg en been. Hierdie fisikus het in 2000 na Vancouver in Kanada uitgewyk om te ontsnap aan die onverkwiklike situasie waarin blankes hulle sedert 1994 plaaslik bevind. Maar daarmee het hy nie sy deernis teenoor sy mede-Afrikaners afgesweer nie. Hy doen historiese navorsing en skryfwerk oor sy moederland. Die resultaat is akademies-wetenskaplike tekste en nie goedkoop propaganda nie.
Na meer as ‘n dekade in Kanada het Booyens ‘n meesterlike werk gepubliseer: AmaBhulu: The birth and death of the Second America (Vancouver: Cliffwood Fogge, 2013, 632p; Amazon Kindle $11,39). Dit is Suid-Afrika wat so suksesvol soos ‘n tweede Amerika kon wees as dit nie weens die dwaasheid van ‘n klein groepie Afrikaanssprekende blankes opgedonder is nie. Leon Lemmer het hierdie boek op Praag (1.02.2015) bespreek. Die outeur het ‘n oorsig van sy boek gepubliseer: www.amabhulu.com. Booyens se historiese oorsig kan akademies-wetenskaplik hoër aangeslaan word as Hélène Opperman Lewis se verdienstelike werk: Apartheid: Britain’s bastard child (Wandsbeck: Reach Publishers, 2016, 772p, R350; Amazon Kindle $15,96). Leon Lemmer het laasgenoemde ook op Praag (22.04.2017) bespreek.
Booyens is besig om deurgaans sinvolle kommentaar oor gebeure in Suid-Afrika te lewer. Hy poog om misplaaste berigte en opsetlike verswygings wat in die inligtingsmedia voorkom, reg te stel. Inligting hieroor is verkrygbaar by: www.cliffwoodfogge.com. Wat veral van belang is, is dat Booyens weer besig is met ‘n groot navorsings- en skryfprojek: “South Africa: Who stole the land?” Hy het reeds die eerste vyf hoofstukke voltooi en hulle is op die internet beskikbaar. Dit is wenslik dat Afrikaners deurlopend van sy skryfwerk kennis neem.
Met haar stuitige verhaal oor “waarskynlike” Russiese betrokkenheid by die moordaanslag op die (Russiese? Britse? Russiese?) spioen Sergei Skripal en sy dogter, het mev Theresa May en haar verkeerdeveer-buitelandse minister, Boris Johnson, die wêreld nog ‘n tree verder geplaas op die pad na gewelddadige internasionale konfrontasie. Een van die vreemdste aspekte hiervan is die lidlande van die Europese Unie wat skaapagtig saamslenter ten spyte daarvan dat Brittanje besig is om die Europese Unie die rug toe te keer.
Maar kom ons bepaal ons eers by die “waarskynlike” Russiese verantwoordelikheid vir die aanslag. Die argument wat mev May aanvoer, is dat die gifstof, of wat oo kal in die aanval gebruik is, van Russiese oorsprong is. Of dit wel so is, sal ons nie weet nie, want mev May weier hardnekkig om bewyse hieroor, as bewyse inderdaad bestaan, aan Rusland te verstrek soos wat die volkereg in sulke omstandighede vereis.
Maar sou die gifstof dan tog in Rusland vervaardig wees, beteken dit dat die Russiese regering noodwendig vir die aanslag verantwoordelik is? Beteken dit dat as iemand êrens in die wêreld met ‘n Kalasjnikofgeweer vermoor word, dit die skuld moet wees van mnr Poetin omdat die geweer in Rusland vervaardig is? Dis tog duidelik absurd. Die situasie herinner sterk aan die belaglike voorwendsel vir die moord op Saddam Hoesein deur die Britte en Amerikaners, toe ‘n proefbuisie met ‘n foefiemonster van Saddam se “wapen van massavernietiging” deur Colin Powell aan die Algemene Vergadering van die VN vertoon is. Soos ons weet, was daar geen “wapen van massavernietiging” nie.
Hoe dit ook al sy, wat is die waarskynlikheid daarvan dat Rusland so’n deursigtige moordaanslag op Britse grondgebied sou uitvoer ‘n week voor die Russiese presidentsverkiesing en in die jaar waarin die wêreldsokkertoernooi in Rusland moet plaasvind? Aan die ander kant, wat is die waarskynlikheid daarvan dat iemand so ‘n aanval sou uitvoer juis om Rusland in die verleentheid te stel, die presidentsverkiesing te ontwrig en die sokkertoernooi in gevaar te stel? Ons laat dit aan die lesers oor om te oordeel. Feit is dat mev May reeds dreig om die sokkertoernooi te ontwrig, benewens die 23 Russiese diplomate wat sy uitgeskop het en die sanksies teen Rusland wat sy reeds voor die moordaanslag ingestel het.
Dit is duidelik dat mev May besig is om te lieg. Ons weet uit eie dure ondervinding dat die Engelse die manier het om te lieg wanneer hulle ‘n politieke doel wil bereik, maar darem is die deursigtigheid van hierdie pogings pateties en sonder presedent. Die vraag is waarom die Amerikaners en die Engelse en die Europese keffers op hulle sleeptou, aanhou lieg en lieg en en skynbaar heeltemal ongeërg is daaroor wanneer hulle leuens klinkklaar aan die kaak gestel word. Is dit omdat hulle so magtig voel dat hulle met alles kan wegkom of is dit maar net nog ‘n voorbeeld van die algemene Westerse morele verval?
Waarskynlik albei.
N.s Sedert ek dié ‘n dag of twee gelede geskryf het, het die Amerikaanse regering nog sestig Russiese diplomate uitgeskop en die konsulaat-generaal in Seattle gesluit. Die kefferbrakke van die Europese Unie het in navolging onverwyld 110 Russiese diplomate aangesê om hulle lande te verlaat. So die pap word nou by die dag dikker.
Vicky Momberg se vonnis is buitensporig. So buitensporig, dat dit aan die belaglike grens.
Momberg is die wit vrou wat beroof is en wat met die onwillige en trae swart polisiebeamptes op die misdaadtoneel gestry het. In haar frustrasie en skok, het sy die onwillige, swart polisiebeamptes met die K-woord uitgeskel.
Vandag is sy in die Randburgse landdroshof gevonnis tot 3 jaar gevangenisstraf, waarvan een jaar opgeskort is om vir ‘n tydperk van drie jaar soos ‘n swaard oor haar kop te hang. Dit beteken dat sy die oorblywende twee jaar (wat nie opgeskort is nie) in die tronk moet gaan sit.
Momberg is borgtog geweier hangende haar appèl teen haar vonnis, en sy moet nou twee jaar gevangenisstraf gaan uitdien. Dít alles, omdat sy ‘n swartmens die K-woord toegevoeg het. Dit is weereens ‘n straf wat heeltemal buite verhouding is tot die oortreding.
Momberg het nie enige persoon aangerand of beseer nie. Sy het iemand beledig. ‘n Swart polisieman beledig. Vir daardie belediging is sy tot direkte gevangenisstraf gevonnis.
Hierdie vonnis herinner aan baie aan die buitensporige swaar vonnisse wat die sogenaamde “doodskis-twee” in Middelburg opgelê is. Duidelik gaan die Suid-Afrikaanse regstelsel gebuk onder ‘n politiek korrekte vooroordeel teenoor blankes.
Swartmense se gevoelens is deesdae belangriker as mense se lewens. Veral witmense se lewens. Dis hoe die NSA deesdae werk. Dis die land waarin ‘n klein wit minderheid moet leef en oorleef. Wat lê daar nog vir ons voor?
‘n Paar jaar gelede het ek ‘n stuk geskryf oor Julius Malema nadat hy uit die ANC geskors is, en Zuma se “Skaduweehandlangers” ‘n klomp (sommige ongeldige) sake teen hom oopgemaak het in ‘n poging om hom te diskrediteer. Baie Suid-Afrikaners het gedink dat dit die einde van die grootbek van Limpopo sou wees, maar ek onthou dat ek geskryf het dat hy nog ‘n groot rol in die SA politiek gaan speel. Nou besef ek dat ek reg was, maar ook dat ek hom totaal onderskat het.
Malema het met sy regterhand, Floyd Shivambu, ‘n politieke party gestig wat groot, alhoewel skrikwekkende invloed in die landspolitiek sou hê. Die feit dat hierdie groep swart nasionaliste die grootste identifiseerbare samevoeging van rassiste in die plaaslike politiek is, raak al hoe belangriker in die proses om die toekoms te ontleed.
Eers wou Malema moord pleeg vir Zuma, daarna wou hy Zuma vermoor, en toe begin hy ‘n belangrike rol speel daarin om Zuma na die rand van die politieke speelgrond te verdryf. Dit het hy reggekry deur vele hofsake teen Zuma, waarvoor niemand hom kan kritiseer nie. Hy het die knaters gehad om dit te doen toe meer ervare politici net gestaan en kreun en skree het soos varke met hardlywigheid. Sy optrede het uiteindelik die ander gedwing om ook aksies in te stel wat Zuma se regspan baie besig gehou het, en baie ryk gemaak het.
Malema se hoofrede om die EFF te begin, was om uiting te gee aan sy haat vir die man wat eens sy mentor en beskermheer was. Maar hy moes ‘n alternatief kry op die ANC se uitgediende beloftes en hulle gebrek aan enige geslaagde projekte en aksies. Gelukkig vir hom, het hulle (die ANC) vir hom ‘n oorvloed aan geleenthede gebied, soos byvoorbeeld Zuma en sy belhamels se diefstal en korrupsie, en hoofsaaklik die Marikana-slagting, wat net op die regte tyd gebeur het. Hy het “die man van die mense” geword.
Hy het ook sy eertydse mentor vervang met daardie reus van intellektuele onvermoë, Robert Mugabe. Die man wat Zimbabwe bestuur het van die broodmandjie van Afrika, tot die broodbedelaar van Afrika. Alles natuurlik in die naam van swart nasionalisme en ‘n weggesteekte haat vir alles wat wit of Europees is. En Mugabe se paradigma van die Afrikaparadys, pas vir Malema soos ‘n likrapakkie wat sfyf aan ‘n Olimpiese atleet span.
Laat my nou toe om ‘n diepgaande stelling te maak: Jy kan vir Julius Malema vertrou.
Jy kan hom vertrou dat hy die volgende Afrika despoot of tiran gaan wees.
Jy kan Malema vertrou dat hy die volgende staatsloper gaan wees na Zuma.
Jy kan hom vertrou dat hy ‘n uiterste swart nasionalis en ‘n superrassis is.
Jy kan hom vertrou om te strewe na sy eie weergawe van ‘n Afrikaparadys. Hierdie Afrika eden kan maar arm en leeg wees, solank daar geen witmense is nie. Hy sal die aartsengel van hierdie swart “utopie” wees. En oom Bob (Mugabe) was ryk, dus sal hy ook ‘n ryk man wees. Geen bekommernis in die verband nie – met al daardie myne wat genasionaliseer kan word? En soos die geval met Mugabe was, sal die Reserwebank sy persoonlike spaarvarkie wees.
Malema steek geen van die bogenoemde weg nie. Hy is eerlik oor wie en wat hy is. Maar wat wel gevaarlik is, is die spreekwoordelike wolf in ‘n skaapskleed.
En nou praat ons van Cyril Ramaphosa, die nuwe bevryder van die mensdom. Die “held” wat Suid-Afrika gaan lei uit die vallei van onheil. Hy is die liefling van die van die liberaliste, die media en die pers, ongeag die feit dat hy vir sewe jaar onbetrokke en stilswyend toegekyk het hoe Zuma en sy bende die land plunder. Ramaphosa is hulle nuwe heilige. Die nuwe Madiba.
Sint Cyril, wat doodstil en onbetrokke (weereens) gestaan en kyk het hoe die polisie sy sakebelange by Marikana beskerm. Sint Cyril, wat sedert sy vakbonddae bekend is as ‘n intelligente charismatiese man, wat sy opponente tot in die vergetelheid in kon debatteer en belieg. Die man wat vir Roelf Meyer en die hele Nasionale Partykabinet olifantsore aangesit het by die sogenaamde onderhandelingstafel. St Cyril, met reusebelange in die alternatiewe-energiesektor, wat skielik baie haastig sy minister van energiesake beveel om dadelik nuwe kontrakte met die privaat sektor in hierdie bedryf te sluit.
Nog ‘n diepgaande stelling: Jy kan Cyril Ramaphosa nie vertrou nie.
St Cyril steek sy verskuilde agendas en doelwitte weg agter sy fasade van charisma, redelikheid en betrokkenheid in sy rol as die hersteller van Zuma se plundering. Jy kan nie ‘n man vertrou wat eintlik net leier van sy mense is ter wille van die leierskap nie. Om later te kan sê: “Ek was die president van ‘n land.” Sy eie belange en welvaart is die enigste meesters aan wie hy lojaal is. Hierdie “heilige” wat op die direksie van Trillian gesit het tydens die begin van hulle onderduimse besigheidstransaksies, maar wat silwerskoon uitgestap het en kastig niks geweet het nie.
Dus, wat ons hier het, is twee “engel”-figure, wat albei ‘n belangrike rol in die Suid-Afrikaanse politiek oor die volgende dekade gaan speel. Alhoewel politiek deurspek is van teenstrydighede en irrasionele optredes, sal hierdie twee “heiliges” ‘n aantal interessante verwysings in die toekomstige geskiedenishandboeke regverdig.
Maar – beide van hulle, Sint Cyril en die aartsengel, het groot probleme om steeds relevant te wees na die val van Jacob “ek-lag-terwyl-ek-jou-slag”-Zuma.
Zuma was deurslaggewend in die verval van die ANC se ondersteuningsbasis. Soos die swart middelklas meer en meer rykdom begin bymekaar maak, en besef dat ‘n gesonde en groeiende ekonomie belangrik is vir die behoud van hulle nuwe status en welvaart, begin hulle die hele dogma en grondslag van swart nasionalisme bevraagteken.
Mens moet versigtig wees om nie swart nasionalisme en swart bewussyn te verwar nie. Daar is ‘n groot verskil. Die Engelse tesourus definieer hierdie terme soos volg: (My vertaling)
Swart nasionalisme: ‘n Sosiale en politieke beweging wat die skeiding tussen wit en swart verkondig, en selfregering vir swartmense voorstaan.
Swart bewussyn: ‘n Beweging van die 1960’s, voortspruitend uit die “civil rights movement” van die 1950’s, wat die kulturele identiteit en trots van swartmense bevorder.
Maar meer hieroor later.
Hier is die twee here se probleem — en onthou, ‘n voël wat uit ‘n volstruiseier gebroei is, bly ‘n volstruis. Malema en sy politieke aspirasies is gebore in die ANC.
Die verlies aan ondersteuning is die ANC se post-Zuma-probleem. Nie die feit dat Zuma die staatskas besteel het, en die land tot rommelstatus bestuur het nie. Daar is ‘n baie realistiese montlikheid dat hulle met die volgende verkiesing hulle groot meerderheid kan verloor. En behalwe vir die Noordwesprovinsie, die Vrystaat en Natal, is daar ‘n kans dat hulle al die ander provinsies ook kan verloor.
Dit gaan alles oor die behoud van mag, en het niks te make met eerlike en verantwoordelike regering nie. Daarom moes hulle Zuma laat gaan, en iemand opvysel vir die wêreld om dit te laat lyk dat hulle nou korrupsie gaan aanvat. Mmmmm.
Malema se probleem is gesetel in die feit dat sy vyandskap met Zuma persoonlik was. Dit was die rede vir die bestaan van die EFF. Hulle kon alles en enige-iets op Zuma blameer, omdat hy (Zuma) en sy bende rowers die teiken was van die media. Hulle kon relevant bly deur hom hof toe te vat, op hom te skree in die parlement, en oor of op hom te tjorts in persvrystellings en konferensies. Deur hierdie rol as passasiers op die politieke trein wat hierdie populistiese slagspreuke kon skree, het hulle die “koning-makers” geword in die laaste verkiesing. Hulle het genoeg stemme gekry om die gekose vennote te wees in enige koalisie meerderheid met die DA of enige ander party.
Maar skielik was die vyand weg — in politieke terme: Persona non-grata. Vir die ANC was daar skielik ‘n dringende behoefte om verlore ondersteuning terug te wen, and vir die EFF, om relevant te wees, en ‘n rede te hê om nie terug te gaan na die ANC toe nie.
Hierdie twee groepe moes albei ‘n nuwe slagspreuk en agenda vind – ‘n nuwe visie wat die swart massas se ondersteuning kan opwek. Hulle het albei besef dat die swart middelklas vir hulle verlore is, en het dus, onafhanklik van mekaar, besluit op dieselfde idee: Grondonteiening.
Vir die ANC is dit maar net nog ‘n speletjie. Hulle gee nie ‘n snars om vir die armes en grondlose swartmense nie. Hulle sal enige strooihalmpie gebruik solank dit vir hulle stemme gaan bring. Hulle weet hulle het al die vorige agendas en projekte opgebruik en so opgeneuk, dat dit al is wat vir hulle oogebly het. En hulle sal daardie agenda dryf tot die uiterste, ongeag die gevaar wat dit inhou vir voedselsekerheid en/of die ekonomie. Elkeen van hulle droom sekerlik al klaar oor die persoonlike finansiële voordele wat hulle kan verkry deur winsgewende invoerkontrakte, sou voedselproduksie begin afneem.
Vir die EFF is dit eenvoudig. Hulle het besluit dat, as hulle “koning-maker” geword het met hulle populistiese agenda, hoekom kan hulle nie koning word nie? En as die grondkwessie nie belangrik is nie, sal hulle dit belangrik maak.
Die ergste is dat dit eenhonderdpersent inpas in hulle visie betreffende die swart Afrikaparadys. ‘n Wonderlike mooi land net vol swartmense. Indien daar wittes sou wees, moet hulle armlastige bedelaars wees wat vir die swart elite werk en moet hulle in plakkershuise bly. ‘n Wonderlike droom vir die swart nasionaliste.
Hierdie situasie was so komieklik, dat die hoë bome in die ANC besef het dat daar nou geen verskil tussen hulle en die EFF oorgebly het nie. Hulle het besef dat al die stemme wat deur hierdie nuwe agenda gemonster kan word, verdeel gaan word tussen die twee partye. Dus het die senior ANC-lede begin ernstig vry na Malema en sy leierskap, want as hulle kon regkry dat die EFF ontbind, kon hulle al die stemme verkry en so die mag behou.
Malema, skelm jakkals wat hy is, het egter tot dieselfde besef gekom. Maar vir hom pas dit soos ‘n handskoen. Hy het dus vir die ANC ‘n kous oor die kop getrek deur eerste die onderwerp van grondonteiening sonder vergoeding op die parlementêre agenda te plaas. Hiermee het hy hulle bluf geroep, en bewys hy is hulle ver voor.
Hy weet: As hierdie agenda werk en aansienlike getalle swartmense stem daarvoor, gaan die ANC en die EFF na die volgende verkiesing ‘n koalisieregering moet saamstel.
Dus wat ook al gebeur, gaan Malema wen. En as hy sy voorwaardes vir die ANC stel om in koalisie te tree, moet hulle bewus wees daarvan dat die grootbek van Limpopo heel moontlik die volgende president van Suid-Afrika gaan wees.
Ter afsluiting: Daar is spekulasie dat Sint Cyril net ‘n nagwag is, in krieketterme. Hy is net daar om die paaltjies oornag te beskerm.
Hy het die regte “middeweg”-verwysings om die gematigde swartmense, die wit liberaliste en die sakesektor te beïndruk. Hy kon die beeld van die verrotte swart regerende elite red. Hy kan hulle verskuilde agendas sonder probleme implementeer en mooi laat lyk. Hy is die nuwe Madiba.
Aan die ander kant is Malema, die aartsengel van die Afrikaparadys, en swart nasionalistiese rassis. Hy steek nie sy woorde, haat, agendas, optredes of veragting vir witmense weg nie. En juis om dié redes gaan hy enorm baie steun verwerf.
Beide hierdie here en hulle partye sien die wêreld in terme van “oeboentoe”, die eeue-oue Afrikalewensfilosofie. Oeboentoe rig swartmense se paradigma van die wêreld, hoe dit werk en hoe die lewe behoort te werk. Dit is tot ‘n mate ‘n bloudruk vir die Westerse idee van demokrasie, alhoewel dit fundamentele verskille bevat wat nie strook met hoe Europeërs die wêreld sien nie.
Was dit egter maar net Oeboentoe wat die swart leiers se riglyn was, sou daar hoop kon wees vir Suid-Afrika. Maar die fundamentele filosofie daarvan, dat “jy net ‘n mens is, deur ander mense” word besoedel deur die doktrines en dogmas van kommunisme, kapitalisme, demokrasie (sover dit meerderheidsregering betref) en suiwer swart nasionalisme. Swart nasionalisme is niks anders as apartheid nie.
Die swart elite is verward. Dié Afrika-elite hou die meeste van ‘n kombinasie van kommunisme en kapitalisme. Onder kommunisme hou jy die gepeupel arm en hopende op ‘n beter toekoms, terwyl die elite goed lewe. Kapitalisme se idee van persoonlike rykdom vir almal wat hard werk is goed, maar dit is vir hulle net op die elite van toepassing.
Mbeki het aan die begin van sy presidentskap gesê dat Afrika sy eie begrip en idee van demokrasie sal ontwikkel — in ‘n pan op ‘n stadige vuurtjie. Wel, daar het ons die eindproduk.
Die grootste gevaar van swart nasionalisme, is die idee dat swart Afrikane enigiets kan doen, en dit net so goed as witmense kan doen. Hulle benodig, en hou van die witman se idees en uitvindings, maar nie van die witman nie. Die feit dat daar in die postkoloniale Afrika voldoende bewys is dat hulle dit nie kan doen nie, gaan by hulle verby. En dan sit ons met die situasie dat geen witmens dit mag sê, skryf of bespreek nie, en dat die liberaliste dit as polities verkeerd (onaanvaarbaar) beskou om hieroor die waarheid te praat.
Om finaal af te sluit, ‘n woord van waarskuwing: Alle mense, wit, bruin en swart, wat nie ‘n toekoms vir hulle of hulle kinders wil hê waarin korrupsie, swart elitisme, armoede en ergere rassistiese diskriminasie en spanning gaan hoogty vier nie, moet Suid-Afrika verlaat. Die toekoms hier gaan nie lekker wees nie.
Ek wil Jansen se jongste boek, Making love in a war zone (Johannesburg; Bookstorm, 2017, 224p, R300; Amazon Kindle $21,65), waarin hy rasvermenging/verbastering/hibriditeit bepleit, bespreek. Soos dikwels die geval is, hou hy homself as toonbeeld voor. Ek ag dit egter nodig om eers te skryf oor Jansen se boek wat as aanloop hiertoe gedien het, Knowledge in the blood: Confronting race and the apartheid past (Lansdowne: UCT Press, 2009, 337p). Voorheen het ek ‘n ander boek van Jansen, As by fire: The end of the South African university (Cape Town: Tafelberg, 2017, 287p, R280; Amazon Kindle $23,34), bespreek (Praag 15 en 22.07.2017). Ek skryf hierdie en die volgende rubriek oor Jansen op die gevaar af dat dit die indruk kan wek dat Jansen meer aandag ontvang as wat hy verdien. Naas sy anti-Afrikaner- en anti-Afrikaansgesindheid is daar egter sy (kulturele) marxisme waarteen ernstig gewaarsku moet word. Jansen se marxisme is eerder van ‘n sosiale as ekonomiese aard sodat sy eie welgesteldheid hom geensins pla nie.
Jonathan David Jansen (gebore in 1956) het die graad BSc aan die Universiteit van Wes-Kaapland behaal, waarskynlik danksy ‘n studiebeurs van die Departement van Kleurlingsake. Daarna was hy ‘n biologie-onderwyser in Vredenburg en Distrik Ses. Dit was destyds vir dese en gene maklik om ‘n Amerikaanse studiebeurs te bekom, mits jy nie-wit is. Jansen is in 1985 na Amerika. Aan Cornell University het hy die graad MSc behaal en daarna die graad PhD aan Stanford University. Albei hierdie universiteite is bekend/berug vir hulle fanatieke pro-swart gesindheid. Die titel van Jansen se doktorale proefskrif is: “The state and curriculum in transition societies, Zimbabwe 1980-1990” (1991, 265p). Daar is geen grondverskuiwende insigte in hierdie tesis wat daarop kan dui dat ‘n internasionaal gerekende opvoedkundige op die punt was om sy toetrede tot die akademie te maak nie.
Jansen het ses jaar lank in Amerika vertoef en het onder meer tyd gehad om aan anti-apartheidsbedrywighede deel te neem (p 1 – alle bladsyverwysings is na sy 2009-boek). In 1991 het hy na Suid-Afrika teruggekeer en aanvanklik nie-akademiese werk in Johannesburg gedoen (2). Die jare negentig was egter die tyd toe die spook van transformasie (wesenlik verswarting en verengelsing wat betref studente en dosente/personeel) aan die plaaslike universiteite begin loop het. Jansen is in 1994 as departementshoof en daarna dekaan van opvoedkunde aan die Durban-Westville University aangestel sonder dat hy, soos tradisioneel vereis word, deeglike (eintlik enige) ondervinding van akademiese doseerwerk gehad het.
As deel van Johan van Zyl (rektor 1991-2001) se oordrewe en akademies hoogs skadelike transformasieplan aan die Universiteit Pretoria (UP), is Jansen in 2000 as dekaan van die fakulteit opvoedkunde aangestel. Jansen beweer dat hy uitgenooi is om aansoek om die pos te doen (4). Van Zyl het in 2001 die uitvoerende hoof van Sanlam geword en ook daar groot ontwrigting en smart by blankes weens sy oordrewe transformasiebeleid veroorsaak. Jansen het in Pretoria aangebly en tot 2007 daar alles in sy vermoë gedoen om van UP ‘n nie-Afrikaner- en ‘n nie-Afrikaanse universiteit te maak. Hy verwys na “the decency of revolt” (1) en “the centrality of education in the resistance project” (2). Jansen is dermate met linkse ideologie besoedel dat geen objektief-wetenskaplike benadering van akademiese werk van hom verwag kan word nie. In Durban “I started to teach and engage black [Indian] university students about the meaning of struggle and the trajectory of change … guided by the pain … of students” (2).
Jansen se 2009-boek is sy “account of change at the University of Pretoria” (xi). Die hooftitel is ontleen aan ‘n gedig van Macdara Woods (v). “Knowledge in the blood for me means knowledge embedded in the emotional, psychic, spiritual, social, economic, political, and psychological lives of a community” (171). Jansen se definisie kon baie korter gewees het. Die kennis wat Afrikaners in hulle bloed omdra, dus wat Afrikaners wesenlik tradisioneel/histories is, is vir Jansen absoluut verwerplik terwyl die kennis wat swartes in hulle bloed omdra die soort kennis is waarna Afrikaners moet streef as hulle hulle wil reinig van die smet van apartheid. Hy is vervul met wanhoop oor Afrikaners want “knowledge in the blood is not easily changed” (171). “Political and cultural identities are not like an overcoat that can be slipped off as easily as weather changes” (250). Jansen vertel met smaak hoe die rektor glad nie belang gestel het in die kandidatuur van die drie Afrikaners wat op die kortlys vir die dekaanskap was nie. Van Zyl het nie eens hulle onderhoude bygewoon nie (5). Hy wou (ten alle koste) ‘n swarte (eintlik bruine) as dekaan aanstel. Jansen bestempel Van Zyl as “charismatic”, “smart” en ‘n “political entrepreneur” (4). “Van Zyl … left an indelible mark on the institution [UP]” (5), maar nie in die sin van verbeterde akademies-wetenskaplike gehalte nie.
In 2009 is Jansen as rektor aan die Universiteit Vrystaat (UV) aangestel. Weens transformasie was dit weer nie vir hom nodig om teen blanke kandidate mee te ding nie. Die voorsitter van die UV-raad, Faan Hancke, het maande voor Jansen se aanstelling telkens die versekering gegee dat ‘n blanke nie as rektor aangestel sou word nie. Teen die feite in en kenmerkend Jansenisties skryf hy: “I had decidedly not thought of myself as an affirmative action candidate” (153). In die middel van 2008 het Jansen die manuskrip van hierdie boek aan Stanford University voltooi. Dit is my oortuiging dat geen rasionele akademikus Jansen vir die pos van rektor sou oorweeg het as die inhoud van hierdie boek voor sy aanstelling bekend was en afdoende verstaan is nie.
Teen die einde van verlede jaar is Jansen as ‘n dosent en navorser in opvoedkunde aan die Universiteit Stellenbosch (US) aangestel. Toe het die rektor, Wim de Villiers, Jansen op die US-webwerf (20.10.2017) as “one of the leading pedagogues of our time” geloof, al is dit bekend dat die US deesdae by voorkeur nie-wit dosente aanstel. In ‘n nota voor in die boek word gesê Jansen “does not acknowledge apartheid-era classifications of people by colour” (vi). Dit stel hom in staat om homself nie as bruin nie maar as swart te herklassifiseer. Die feit is dat hy ingevolge apartheid se rasklassifikasies met die toekenning van studiebeurse en aanstelling in poste bevoordeel is. Jansen behoort goed in te pas by die ontaardings- en ontwortelingsproses waarmee De Villiers besig is. Saam sal hulle kan sorg dat die laaste reste van ‘n Afrikaner- en Afrikaanse US vernietig word. Jansen noem ‘n vorige US-rektor, Chris Brink, wat soos Jansen sterk anti-Afrikaner- en anti-Afrikaansgesind is, “openminded and accommodating” (121). Brink se opvolger, Russel Botman, het dieselfde gesindheid geopenbaar. Jansen sal nie beswaar hê teen die US-koshuis wat na Botman vernoem is nie. Hy het wel beswaar teen ‘n koshuis met die naam Huis Voortrekker (126).
Wat in Jansen se boek staan, is verregaande. Die eerste sin van die “Acknowledgments” lui: “I dedicate this book to my white Afrikaner undergraduate students” (ix). Daar is dus geen twyfel dat Afrikaners in Jansen se visier is nie. Die eerste sin van die “Prologue” lui: “It will never happen again” (1). Wat dikwels oor Naziïsme gesê word, word hier hoogs onoorspronklik op apartheid van toepassing gemaak. Volgens Jansen se insig is die “two great events of the 20th century, the Holocaust and Apartheid” (52). Die hele proloog is eintlik ‘n loflied vir homself. Soos Jansen se gewoonte is, word talle (onverifieerbare) staaltjies dwarsdeur die boek vertel wat fiktief aandoen of ingeklee word soos dit hom pas. Wat hierdie anekdotes gemeen het, is dat Jansen dink dat hy deurgaans die held is. Wat interessant sou wees, is as ‘n mens kon weet hoeveel keer hy homself in hierdie boek beskryf as die “black dean” en die persoon wat as leier en uit ‘n gesagsposisie funksioneer; “one who exemplified the taking over of white space and white authority” (234). Hy is heeltemal oorbehep met sy velkleur, die pos wat hy beklee, die gesag wat hy oor blankes uitoefen en die briljante leiding wat van hom uitgaan. In die UV-rektorstoel het hierdie dinge waarskynlik toksiese afmetings aangeneem.
Jansen het nie die akademiese verfyndheid om duidelik tussen kennis (in mense se koppe) en inligting (buite mense se koppe) te onderskei nie. Sy kennis van kennisleer/epistemologie is ongetwyfeld gebrekkig. Inligting word dikwels sonder meer kennis genoem. Aan UP was Jansen se rasgebaseerde klagte: “Knowledge is racially distributed and racially owned, for the important decision makers at the head of the organization are still white … I believe the most important impediment to the racial transformation of academic staff appointments at universities such as Pretoria is that the control over knowledge of processes, resources, and space is still largely in white hands. Knowledge is control” (156). Sedert 1994 beskik die ANC-regering egter oor, of het toegang tot, al die nodige kennis/inligting maar pleks van ‘n redelike mate van beheer oor landsake uit te oefen, is daar veeleerder chaos. Waarnatoe wend Jansen hom vir ‘n oplossing van hierdie probleem? Na marxistiese kritiese teorie. “Critical theory has yet to come to terms with this problem of knowledge and control within universities and how they operate to maintain ideological power and racial privilege at historical white institutions” (157). Is swart mag en swart bevoordeling aan swart universiteite/instansies nie ook problematies nie?
Later verwys Jansen na sy en sy “progressive friends” se (onkritiese) aanhang van kritiese teorie (255). In Amerika “I was raised as a graduate student on critical theory” (256). Hiermee erken Jansen die marxistiese kern van sy pedagogie. Hy het (soos Russel Botman) lof vir bv Paulo Freire (1921-1997). Hy verwys goedkeurend na diegene wat ten gunste van feminisme en anti-koloniale retoriek is en rasteoretici wat die werklikheid van ras probeer ontken. Wat hierdie elemente en Jansen gemeen het, is dat hulle “activist educators” is (256); dus dat hulle hulle ideologiese voorkeure aan studente opdring pleks van hulle daadwerklik op te voed.
“For someone coming out of the oppressive regime of Apartheid education, critical theory was almost an inevitable attraction to help understand and change not just racist pedagogy in South Africa but the entire oppressive system within which it anchored its logic. Critical theory … offers a lens for understanding the role of schools in perpetuating and subverting the race, class, and gender interests of state and society … Critical theory receives and constructs the world as divided between black and white, working and privileged classes, citizens and illegal immigrants, men and women, straight and queer, oppressors and oppressed; its dialogical pretenses notwithstanding, the world is taken as torn among rival groups. Critical theory then takes sides, once this divided world is constructed in terms of these polarities. The goal of a critical education is liberation, to free the oppressed (those on the underside of history) from the shackles of their oppression, and to take on evil systems and resist the agents of exploitation … The evangel of critical theory therefore enables us to see the world from the perspective of those denied human rights or economic access or racial justice … it remains a pedagogy of the oppressed” (256-257).
Waarmee die marxistiese Jansen hom besig hou, is “postconflict pedagogy” (259); dus “the [white] bodies in the classroom, who carry knowledge within themselves … must be engaged, interrupted, and transformed” (258). “A postconflict pedagogy demands that the received knowledge of white students be engaged and interrupted. They, too, are victims of Apartheid, and their heroic stories of conquest and narratives of uniqueness must be disrupted in ways that achieve liberation for white students” (265). “A postconflict pedagogy is founded on hope” (270). Hier vind Jansen as aktivistiese dosent aansluiting by kameraad Russel Botman. “Hope requires recognition of racism and the privilege it bestows; hope demands that the consequences of white history and power be redressed” (271). “I distinguish stories that remind black children about their shared heritage of a colonial past or a slave history (which is crucial [!]) from stories that conclude with a terminal ending of despair and distress. What destoys hope is that the story of the bondage of slavery is not always accompanied by a story of the bravery of the enslaved” (272).
Jansen het dit teen die sogenaamde beangste kennis van Afrikaners wat hy as wesenlik beangste mense uitbeeld. “What I saw was a fearful people, anxious about personal futures and institutional fate; concerned about jobs and security; nervous about ‘transformation’ and what it might portend; and aware of the fragility of language, custom, and culture. Everywhere around me, I witnessed a community struggling to come to terms with loss and change” (7). “The system of Apartheid depended on the few Afrikaner universities, including Pretoria, to generate the fraught knowledge and the loyal expertise that would sustain the system of racial separateness and racial dominance in every sphere of society” (3). In alles wat eie aan UP was, lees Jansen die soort politiek wat hy afkeur, bv die ossewa op die universiteit se wapen (3, 216). Hy wil klaarblyklik nie die touleier wees nie. In sy eie oë is hy ‘n wonderlike anderste soort leier.
“I was excited about working in a completely new terrain, attacted as I always am by challenges that render me a stranger and intruder into a new culture” (4). Wat was verkeerd met UP? “All the professors were white, all the heads of department were male, and all the white administrative staff were Afrikaners” (5). Waarom mag ‘n akademies voortreflike universiteit, wat oor baie dekades deur Afrikaners opgebou is, nie as sodanig voortbestaan nie? Nee, Jansen is eerder daarop ingestel om die ANC-regering se inmenging in universiteitsake te bevorder en geen waarde aan akademiese vryheid en universitêre outonomie te heg nie. Jansen sien homself as “a leader bent on transforming this white university” (18). Sy passie was die verswarting en dus verengelsing van UP en daarna UV.
Jansen het ‘n weersin in die foto’s van sy voorgangers omdat daardie dekane almal “stern and austere Afrikaner men” was (6). “They would be buried” (217). Aan UP van weleer is uitmuntende werk in opvoedkunde gepubliseer maar beterweter Jansen maak dit alles af as “pseudo-scientific pretenses” (298) en “offensive and outdated materials” (131). “I again asked myself how whites had managed to fool black people for so long with the myth that they had academic standards” (210). Jansen het waarskynlik akademies minderwaardig gevoel weens sy gebrek aan substansiële akademiese ondervinding en prestasie. Hy erken eintlik met die frase, “what I was passionate about” (xi), dat sy boek wat ek hier bespreek eerder emosionele galbrakery as ‘n akademies-wetenskaplike werk is
“Afrikaans was not my first language” (4). Afrikaans is ook nie sy huistaal nie. Maar dit is ‘n politiek-gemotiveerde keuse wat Jansen gemaak het. Afrikaans is letterlik sy moedertaal, maar soos by so baie ontwikkelde bruines is daar by hom geen lojaliteit jeens Afrikaans nie. Hy verkondig selfs die soliede twak dat Afrikaners beweer “that they created out of nothing their own language” (61). Hy noem Afrikaans “a familiar but uneasy language. Like many black South Africans, I felt uncomfortable with Afrikaans” (7). “I tried to improve my facility in Afrikaans” (20-21). “I was trying to communicate in Afrikaans when the strongest emotions and the language fluency I had available were in English” (233). Wat Afrikaanse skole betref kom Jansen met die gemene en verderflike argument van “keeping out black children and teachers under the pretense of protecting language rights” (10).
“Afrikaans becomes a respectable way of keeping out black people without the burden of having to make nasty racial arguments” (36). “Afrikaans would be incited as a shield to fight battles over other things” (246). “The shift in language policy at a university is not simply a pragmatic response to include black and other non-Afrikaans speakers; it is read as an attack on the last vestiges of Afrikaner culture and heritage” (69). Omdat hy geen erg aan Afrikaans het nie, kan/wil Jansen hom nie indink in Afrikaners se opregte gehegtheid aan hulle taal nie. Dan openbaar hy die sluwe paai-laai wat hy aan UV uitgehaal het: “Shifting the language policy toward English too quickly would alienate Afrikaans students” (19). “UP will inevitably move toward becoming an English-medium university” (247).
By Jansen is daar nie ‘n gematigde houding jeens blankes nie. Hy beweer dat sy grootouers se eiendom in Montagu aan blankes gegee (“given”) (89, 91) is, terwyl daar destyds ingevolge die groepsgebiedewet in werklikheid nooit sprake van onteiening sonder vergoeding was nie. Dit is waarom die ANC met sy beoogde owerheidsdiefstal van blanke eiendom nie kan beweer dat hy soos die NP-regering maak nie. Maar Jansen se valse vertolking, “what whites stole from my grandparents” (92), verklaar glo sy “hatred at the time for all things white” (89). Plekke soos Distrik Ses “bred within me a deep anger and resentment toward whites. By the time I was introduced to the philosophy of black consciousness, I found this assertive thinking that made black identity and black power central to its ideological tenets much more appealing than the nonracialism of Nelson Mandela’s African National Congress. I had firm views about white privilege and a very clear understanding about redistribution from white hands back to the original inhabitants of the land” (6). Wie was hierdie oorspronlike inwoners? Die Khoi-San en sekerlik nie die swartes nie.
Jansen is ‘n aanhanger van swart mag, maar dit is juis uit hierdie oord dat blanke heerskappy (“supremacy”) veroordeel word. Dit is moontlik dat blankes nie ten koste van ander ras- of etniese groepe bevoordeel is nie; dat hulle sukses aan visie, kreatiwiteit, kundigheid, werkywer, ens, toegeskryf kan word. “What whites achieved was on the basis of their own hard work in a barren land through superior skills” (39). Inderdaad! Dit is waarom Suid-Afrika voor 1994 die suksesvolste en vooruitstrewendste land in Afrika was. Maar mense soos Jansen en Nelson Mandela dink anders. Mandela is in 1991 verhoed om ‘n toespraak op die UP-kampus te hou toe Afrikanerstudente nog murg in hulle pype gehad het.* Mandela sou toe (soos ook in sy outobiografie) op sy misleidende en vermetele manier gesê het: “Whites are living on a volcano. They are deluded if they think they can continue to live as they have on the backs of Black South Africans” (116). Jansen noem dit “a masterful speech that was conciliatory” (116). [* Jansen verskaf ‘n tabel met besonderhede van die protesaksies wat UP-studente in 1990-2007 teen transformasie geloods het (118-119).]
Suid-Afrika onder blanke beheer word ‘n “settler state” (24) en agterlik (25) genoem. Nelson Mandela word geloof as “the international icon of political liberation and human decency” (26). In 1994 neem Mandela se “impressive leadership” ‘n aanvang (27). “Blacks are in power, and things look very, very hopeful” (28). “Jobs favor blacks. Promotions favor blacks … better-qualified whites being overlooked in favor of less-qualified blacks. It is, after all, a black country … Whites have accumulated assets on the back of race … everybody – the black peasant and the white capitalist – has the same vote” (29). Dít is Jansen se idee van geregtigheid. Rassediskriminasie is in orde mits dit ten koste van blankes gepleeg word. “Discrimination in favor of blacks cannot have an end date” (31). Teen blankes moet gediskrimineer word omdat “every white South African was a perpetrator of, and inside, this evil system of Apartheid” (60). Maar hoe kan die huidige militant voortgesette rassediskriminasie teen blankes goedgepraat word as rassediskriminasie in beginsel verkeerd, dus”principally wrong and evil” (63), is?
Waar Jansen dit reg het, is wanneer hy 1994 bestempel as “the complete shift of power into black hands” (45). “Nobody expect[ed] that negotiations will, in the end, be the simple handover op power to a black majority. In short, nobody expect[ed] defeat of such proportions” (46). Dit word dikwels die wonder (“miracle”) van die nuwe Suid-Afrika genoem. In werklikheid is dit die resultaat van die bodemlose onnoselheid van ‘n klein groepie Afrikaanssprekende blankes wat sedertdien geen steun meer in Afrikanergeledere verdien of geniet nie. “There is a deep resentment … of the old government for relinguishing power in such a careless manner … the weak-kneed white politicians who betrayed the knowledge, culture, and identity of the Afrikaner” (47).
“The newfound power of the victors must be enforced” (27-28). “The [ANC] government has started to flex its racial muscle … Schools must be integrated” (36). Die nuwe bedeling bring dus nie vryheid nie maar gedwonge rasse-integrasie mee. Swartes is volgens Jansen die wenners en die blankes die verloorders. Ná die Anglo-Boere-oorlog (ABO) is 1994 “the second defeat” (34, 35) van Afrikaners en Jansen juig daaroor. Die ABO dien glo as grondslag vir die “anti-English prejudice” by Afrikaners (67). Wraakgierig wil Jansen die blankes verder in die grond druk. Hy betreur die “moderate” (82) of “soft terms of transition” (29). “Nobody pays attention to the pain of losing” (30). Spesifiek die Afrikaners ly glo aan “feelings of inferiority” (32). Hulle behoort hulle te skaam (34).
Op allerhande maniere het Jansen sy pos as dekaan gebruik/misbruik om rasse-integrasie te bevorder. “Transformation ideals … brought me to this white university” (160). “I invited ten first-year students every week to sit down with me for lunch … the instruction given was that five of the students should be black and five white” (11). Daar was dus altyd meer swartes as wittes aan die tafel. Hy het gereël dat sy studente die Voortrekkermonument en die Apartheidsmuseum besoek en dan agterna hulle gewaarwordinge bespreek (132). Daar is geen moontlikheid dat Jansen en diesulkes op ‘n ewewigtige manier ‘n bespreking oor hierdie onderwerp kan lei nie. Jansen is geen onpartydige arbiter nie. Hy bevorder anti-Afrikaner “disruptive knowledge.” Dit vereis “white students to be set in critical dialogue with black students; to observe examples of leadership [ie Jansen] and living that counter their own logics of race and identity; and to engage the new knowledge presented (the Apartheid Museum, for example) through reexamination of the old knowledge given (the Voortrekker Monument, as the counterpoint example)” (266).
Jansen vertel aan sy blanke studente: “The single most important challenge they face to making it in the new South Africa is to move out of their white comfort zone and to embrace, not tolerate, their fellow human beings who, despite the accident of skin color, are in fact no [!] different from them” (90). Daarmee ontken hy die werklikheid van bv grondige kultuurverskille. Jansen vertel met smaak hoe hy na bewering die leviete aan twee Afrikanerskoolhoofde voorgelees het. “This is a South African university and not an Afrikaans university … my faculty will take in more and more black students, and this means flexibility on the language policy … There is … no [!] anti-Afrikaans sentiment in my leadership of the faculty, but at the same time the deracialization of the university is a national priority [!]” (102-103). “These two Afrikaner principals know the stakes and want not only to ensure language exclusiveness (and thereby racial segregation) in their schools but to retain this political sense into the university as well. As we part, I make clear that history is against their kind of conservative thinking” (104).
Jansen het nie gehou van die nie-onderdanige houding van ‘n blanke boer wat hom kom spreek het oor sy dogter wat ‘n UP-student is nie. “I was going to put him in his place … ‘Now listen here, you, this is my office, and in my office, I tell you what to do. So sit down or get out of here'” (241). Tot watter gevolgtrekkings kom Jansen? “This tendency among white men toward spontaneous combustion” (242) en “What was happening to white parents in these cases was the confrontation of intimate knowledge with new knowledge through the leadership of black people” (243).
Jansen het van sy dekaanskap gebruik/misbruik gemaak om van blanke dosente ontslae te raak (206-207). In hulle plek “more and more like-minded [Jansenist] scholars were hired from the outside” (15). “It called for courageous action with respect to hiring new staff from outside the institutional culture” (18). Die resultaat is “a more cosmopolitan crew of national and international academics” (195); dus dosente wat verkieslik nie-wit en beslis nie-Afrikaans is. “Black colleagues had a broader repertoire of theories and methods, a more fluent language, and a more worldly sense of the intellectual landscape within which ideas were born” (225). Hiervolgens behoort Afrika die voorste kontinent op aarde te wees.
“I traveled to leading universities in North America and Europe, determined to find black South Africans who were in the terminal stage of their doctoral studies and regarded by their academic mentors as holding promise of becoming fine scholars” (205). “I also traveled inside South Africa seeking out excellent black and white academics who had differing social and especially intellectual backgounds, and who could help to transform the foundations that held educational knowledge captive at UP” (205-206). Jansen se ideale was “racial diversity, gender affirmation, and internationalism” (223). “At stake was the broader transformation of the Faculty, of teacher education, of the university, and of the country” (225). Jansen dink dat hy aan UP die groot indoena hiervoor was.
“Departmental designations … had to be renamed and the titles of courses had to reflect a new set of social realities” (15). Jansen het ook begin met “aggressive recruitment of reluctant black students” (19). Ampshalwe leef hy sy swartmagoortuigings vryelik uit asof dit bo verdenking is, maar dan matig hy hom aan om ‘n kollega aan te spreek omdat hy lid van die Boederbond, daardie “hated society,” is (150). In die UP-senaat is genoem “UP was still the first choice for most Afrikaans-speaking students, that these Afrikaans-speaking students had the best high school grades, and the highest pass and progression rates once admitted” (157). Sulke akademies relevante feite ten gunste van Afrikaners wil Jansen nie hoor nie. “Why would a university leader take something as trivial as the race and language of a particular group, his group, to make such specific ethnic claims? … such information by direct inference was in fact offensive to black students and faculty” (157). Die waarheid kan seermaak.
As iemand wat sy proefskrif oor leerplanne geskryf het, is kurrikulumverandering uiteraard een van die baie terreine waarop Jansen dink dat hy ‘n deskundige is. Aan UP het hy met “sweeping reforms” (175) die opvoedkunde-leerplanne getransformeer om dit te reinig van blank- en veral Afrikanergesentreerdheid; dus die “energetic pursuit of curriculum change seeking social justice and corrective knowledge” (197). “A completely [!] new knowledge [Jansenism] would sweep teaching, learning, and assessment within the broad teacher education curriculum … The more than 500 modules made it almost impossible to scrutinize each learning unit to determine the extent to which it shifted the deeper understandings of race, knowledge, and identity toward a more open, tentative [!], and democratic [!] knowledge of school and society” (194). Jansen reproduseer die teks van sy kritiek op die leerplan van ‘n opvoedkunde-semestermodule (176-177). Hy het die betrokke twee dosente op die dekaansmat gekry en sy preek op hierdie (innemend-beskeie) manier afgesluit: “‘I don’t think you understand a word I wrote,’ I told my colleagues, and asked them to leave” (178).
Die nie-opvoedkunde-leerplanne wat buite Jansen se jurisdiksie geval het, is glo nie so deeglik getransformeer nie. Skynaanpassings is gedoen. “It is almost too easy to grant this kind of curriculum the respect of analysis, but it is central to my argument that just below the external changes of the institutional curriculum to conform with new regulatory demands lies an as yet undisturbed set of assumptions about race, knowledge, and identity” (183).
Jansen dink blykbaar dat net swartes die eens Afrikaanse universiteite op die pad van transformasie kan lei. “Consider the university leader who decided to have white Afrikaner colleagues lead workshops on diversity on the Pretoria campus! I repeatedly raised objections, arguing that you could not ask those who were shaped by, and benefitted from, social and institutional racism to be the same persons leading its undoing” (192).
Die waarheid van die veralgemenings wat Jansen oor Suid-Afrikaanse universiteite kwytraak, kan bevraagteken word, bv “the humanities are weakest at the Afrikaans universities and the [natural] sciences are strongest” (180). Hoekom? Jansen verskaf ‘n politieke verklaring: “Science was deployed in the services of the racist state” (180). Die Engelstalige universiteite se leerplanne, genoem “open knowledge systems”, is glo baie beter as dié van die histories Afrikaanse universiteite, genoem “closed knowledge systems” (174).
“More than any other group, the Afrikaner child is a product of an intense set of closed circle interactions that establish and reinforce identity, memory, and knowledge of the past” (70). Hulle leer glo “prejudices toward the English, inherit negativism toward black people, and receive apocalyptic views about post-Apartheid society” (104). “The children probably come away with knowledge of a crumbling society going to the dogs. There is no sense of hope … no … commitment to change, and no anticipation of great things to come” (105) – soos owerheidsdiefstal sonder vergoeding van blanke eiendom, staatskaping, rommelstatus, ens? Volgens Jansen se insig is ons verlede “ugly” (40), “terrible” (41), “atrocious” (69), “painful” (111), ens. “The state media, now in black hands offer different interpretations of the past, present, and future” (88). Ja, deesdae word daar sekerlik ander vertolkings aangebied, maar is hulle nader aan die waarheid? Jansen gee voor dat Afrikaners se verlede so sleg is dat hulle dit nie eens kan verdedig nie: “a culture that still values silence over dialogue about the past” (93).
Daar word na allerhande soorte kennis verwys: fraught, received, transmitted, unexamined, concealed, embedded, settled, controlling, disciplining, direct, indirect, secondhand, fairy-tale, justificatory, dangerous, offensive, horrific, poisonous, traumatic, defensive, confessional, bitter, new, emotional, embracing, corrective, transformative, disruptive, common, personal, intimate, ens, en natuurlik: Apartheid. Gunstige/goeie soorte kennis word aan swartes toegeskryf terwyl ongunstige/slegte kennis aan blankes, veral Afrikaners, toegedig word.
Jansen skryf bv van “the pounding burden of guilty knowledge” (265). Hy verwys na “a new official knowledge” wat glo onderrig moet word met “very different victor narratives” (189). “Knowledge was, and still largely is, white knowledge” (20), wat verstaanbaar is omdat dit blankes is wat bv kreatief dink, ondernemingsgees het en hulle verworwe kennis as inligting rekordeer. Jansen beweer dat die kennis wat aan Afrikaners oorgedra word, bv deur hulle ouers, sleg is. Enersyds is dit “knowledge of a cleaned-up past” (96), want Afrikaners het mos na bewering ‘n morsige verlede. Andersyds: “It was knowledge of black people as terrorists and Communists and of white people as Christian and civilized. It presented black people as a threat to the very existence of white people. Through this mix of activities, children again gained knowledge of fear, the distrust of difference, the defense of privilege, and the acceptance of military-type authoritarian discipline as normative in school and society” (85). Jansen beweer skoolkinders is geleer “how to shoot” in die “school cadet programme” (84). Ek is onbewus hiervan.
Daar is by Jansen geen twyfel dat Engelssprekende blankes beter as Afrikaners is nie. “Afrikaner children appear to be more prejudiced toward blacks than English-speaking children” (84). Aan UP ervaar Jansen die Afrikaner-damesstudente as meer duldbaar as die Afrikaner-mansstudente omdat daar by hierdie mans groter weerstand teen rasse-integrasie is (135). “The gendered nature of confrontation is of course [!] an artifact of the patriarchal character of Afrikaner society and of the aggressive militarism that defined Afrikaner nationalist politics for more than a century” (143). Na die vandalisme, sabotasie, terrorisme, ens, wat so kenmerkend van die ANC/UDF en PAC se politiek was en die gewelddadigheid wat steeds kenmerkend van hulle ondersteuners is, verwys Jansen nooit nie. Hy skryf eerder van “the illegal and murderous activities of the [pre-1994] defense force” (286).
Gedwonge rasse-integrasie is vir Jansen die hoofkuur vir Afrikaners se slegtheid. Hy verwys na ‘n spesifieke skool: “This school … remains largely white and all-Afrikaans after more than fourteen years of South Africa’s nonracial democracy. The pattern of racial settlement remains undisturbed in this school as well, with disastrous social consequences for these people” (94). Afrikanerskole is glo “culturally dangerous … It is an island separated from the realities of a changing South Africa” (100). Alternatiewelik kan ‘n mens redeneer dat sulke skole juis kultuurbehoudend is, maar Jansen redeneer dat sulke kinders “social misfits” sal wees (100). “By not learning about the richness of cultures, traditions, and beliefs among all South Africa’s children, young white students are socially, linguistically, and culturally stunted, precisely because of the inwardlooking nature of their socialization in the early years” (100-101). Maar Jansen wil Afrikaners juis van hulle kultuur en tradisies vervreem en andersoortige kultuur en tradisies aan hulle opdring. Hy noem dit openheid.
Waarin Jansen hom nie kan indink nie is dat Afrikaners aparte skole en aparte sosiale omstandighede verkies; dat kultuurbehoud vir hulle belangrik is omdat hulle kultuur, ten minste vir hulle, beter as ander kulture is. “Surely any notion of a Voortrekker youth is anachronistic” (94). Hy gaan dan voort om die Voortrekkermonument, die Boererepublieke en Afrikaners se historiese vlae en volksliedere as absurd af te kraak (95). En die jaarlikse klopse-karnaval? Dié moet seker voortgaan omdat dit met die armsalige destydse slawe verbind word. Watter soort skool vind guns in Jansen se oë? Hoërskool JG Strijdom wat nou Diversity High heet. “Their plans for integration seem to work” (97). Wat Jansen dwarsdeur sy boek openbaar, is sy “oversensitive racial antennae” (99) wat by voorkeur in blatante Afrikanerhaat uitdrukking vind.
“I find ample evidence for the sociological claim that schools reflect racial ideologies from the broader society and are themselves race-making institutions” (108). Jansen wil rasgeïntegreerde skole en universiteite as Trojaanse perde gebruik om Afrikanerkultuur tot in die grond af te breek. “This is what makes it so difficult for white Afrikaans students to ‘mix’ (as they often put it) with those who are different: black students, white English students, international students, gay and lesbian students” (108). “The longer white students remain inside these cultural and linguistic enclaves, the more difficult it becomes to lead a normal, open, and integrated life in the broader society” (109).
Christi van der Westhuizen word ‘n “young journalist-intellectual” genoem (42) en Amanda Strydom ‘n “progressive Afrikaans singer” (229). Van Antjie Krog word die volgende inflame leuens aangehaal: “All the words used to humiliate, all the orders given to kill, belonged to the language of my heart” (114), dus Afrikaans. Maar Jansen lewer die duidelikste bewys van sy verbete anti-Afrikanergesindheid in sy bespreking van die Lamont-sage van 1931. Lamont het dit teen sowel die swartes as die Afrikaners gehad en albei sleggesê. Wat doen Jansen? Hy rep nie ‘n woord oor wat Lamont van die swartes geskryf het nie, maar hy haal met graagte aan hoe sleg die Boere gesê word: “The Boer predikants are ‘narrow-minded, intolerant, selfish, harsh, and unspiritual’; the Boers were the target of a British mission ‘to civilize and educate them’ since ‘the back-veld Boer bathes only for baptism, marriage and burial’ and ‘has no notions about sanitation and often uses his bedroom as a latrine.’ Not only were the Voortrekkers ‘illiterate boors, surly and morose’ but ‘their favourite pastime was begetting children, both with their wives and their numerous black concubines.’ These ‘utterly degenerate’ trekkers lived ‘worse than natives'” (298). Dit is baie duidelik dat Jansen ook/veral buitelandse lesers vir sy boek in gedagte gehad het, vandaar die vertaling van Afrikaanse woorde. Die boek is terseldertyd ook deur Stanford University Press gepubliseer. As iemand steeds getwyfel het oor Jansen se uiters negatiewe gesindheid teenoor Afrikaners, is alle twyfel nou uit die weg geruim.
“What makes colleagues such a fascinating link in the transmission of knowledge is that they represent the generation having direct experience of living in both worlds. They have knowledge of good (the democratic order) and evil (the Apartheid order)” (168). Dit is moeilik om te glo dat ‘n professor en daarby iemand wat op internasionale akademiese aansien aanspraak maak en topposte beklee het, so ‘n ongenuanseerde standpunt kan huldig. Maar sy mening vloei voort uit kritiese teorie. “By dividing the world neatly into rival camps – the oppressor and the oppressed – a self-righteous stance is assumed that absolves the teacher/liberator or the critical theorist from critically engaging their own place in the state of oppression” (259). Jansen se sogenaamde “critical knowledge” het as aanloop “disrupting [the] received knowledge” (264) van blankes, veral Afrikaners. Die kennis oor die verlede wat Afrikanerkinders van hulle ouers ontvang, is indirekte kennis. Daardie “indirect knowledge … should be directly challenged and critically engaged as a matter of social justice” (264) deur aktivistiese opvoedkundiges soos Jansen en diesulkes.
Danksy demokrasie en die ANC-regering lewe ons glo deesdae “under the pressing sunshine of a new regime of truth” (171). Die dogmaties bevooroordeelde Jansen kan nie verstaan waarom blankes, eintlik Afrikaners, nie met hom in gesprek wil tree oor die verlede nie (147). Die voor die hand liggende rede is dat dit nodelose gesprekke sal wees. Let krities op Jansen se benadering: “You want to talk, not for purposes of accusation but simply out of a deep and unfulfilled desire to know. Knowing about the other side, the perpetrators [!], what happened, resolves something deep inside the emotional and psychological lives of the victims [!]. It is the kind of knowing that black people who lost loved ones during the Apartheid years demonstrate so powerfully at the Truth and Reconciliation Commission” (148). Maar wat van die blankes wat weens terrorisme én sedert 1994 tot op hede geliefdes verloor het weens swart gewelddadigheid? Jansen het geen erg aan “white martyrological memory” nie (149), maar van beweerde swart “pyn” is hy oorbewus.
Jansen is een van diegene “who firmly believed that Afrikaners were racial ideoglots who persecuted black people simply because they are black” (240). “Ideoglots” beteken “stubborn and ignorant people without the capacity to see beyond their own rigidity of mind” (306). In die lig van die voorafgaande is dit vir my duidelik dat dit veeleerder Jansen is wat die ideoglot is.
“For interruption of received knowledge to work, the white student must first be drawn into a trusting relationship” (267). Jansen is ‘n wolf in skaapsklere. Hy het Afrikanerstudente aan UP en UV met sy destruktiewe marxistiese idees vergiftig. Aan hom word sedert onlangs die geleentheid gebied om dieselfde aan US te doen.
Weens hulle leidende betrokkenheid kan en behoort FW de Klerk, Roelf Meyer, Leon Wessels en Pik Botha verantwoordelikheid vir die eerlose politieke magsoorgawe van 1994 te aanvaar. Sedertdien word hulle optrede egter gekenmerk deur hulle halsstarrige pogings tot die absolute regverdiging van hulle laakbare gedrag. ‘n Mens sou verwag dat hoe duideliker die katastofiese gevolge van sowel hulle dade as hulle versuim blyk, des te meer sou hulle geneig wees tot verootmoediging en erkenning van hulle rampspoedige aandadigheid. Die teenoorgestelde is eerder waar. Hulle soek erkenning en verering en gunstige publisiteit; uiteraard nie soseer van die blankes wat deur hulle ernstig benadeel is nie, maar van “die wêreld” en veral van die swartes wat buitensporig bevoordeel is. Wat hulle bereik het is van so ‘n aard dat hulle sedert hulle uittrede uit die politiek eerder uit die openbare oog moes verdwyn het deur alle vorme van aandag te vermy.
Dawie de Villiers (gebore in 1940) is een van die hoofargitekte van die nuwe Suid-Afrika. “Ek [het] ‘n sentrale rol gespeel in die oorgang” (Kindle 2863). Anders as sy vier bogenoemde oudkollegas het hy nie (in dieselfde mate) publisiteit bly soek nie. Dit het die vraag laat ontstaan of hy vanweë nawete en herbesinning moontlik tot politieke inkeer gekom het en deesdae dalk besef dat hulle drooggemaak het. Sy outobiografie is aan die begin van Maart gepubliseer: My lewensreis: Springbok, politikus, diplomaat (Kaapstad: Zebra Press, 2018, 296 p, R300; Amazon Kindle $20,52). Die publisering van ‘n outobiografie is vir die outeur ‘n riskante onderneming omdat dit in bv ‘n (pretensieuse) hagiografie kan ontaard. Hiervan is hierdie boek nie vry te pleit nie. Ek gaan my aandag egter tot politieke sake beperk.
Die eerste indrukke wat die boek wek, is dié van verligtheid en polities byderwetse berusting in ons lot. Op die voorkant word Nelson Mandela soos volg oor De Villiers aangehaal: “‘n Hoogs bekwame en ervare Suid-Afrikaner wat ‘n uitstekende bydrae tot harmonie in ons nasie gelewer het.” Soos Mandela en De Klerk kon De Villiers nie sy outobiografie op sy eie skryf nie. Hy het die hulp van Chris Schoeman as mede-outeur nodig gehad. Sowel Willie Esterhuyse as Leon Wessels het ‘n voorwoord geskryf. Onmiddellik weet die leser dat hy hom in die vaarwater van oorverligtheid bevind. Esterhuyse gebruik eers in die tweede paragraaf sy kenmerkende uitroepteken, gevolg deur vier ander. In sy bedankings verwys De Villiers na sy “veelsydige lewe” en “my ou maat Leon Wessels” (Kindle 138). Wessels beaam De Villiers se veelsydigheid en voeg “ruim gees” by (228). “Die hervormingsmantel het altyd gemaklik oor Dawie se skouers gehang” (211).
De Villiers is in Burgersdorp gebore. “Die dorp het destyds … ‘n belangrike rol gespeel in die stryd om die erkenning van Afrikaans, soos die Taalmonument op Burgerplein mense steeds vandag herinner” (260). Dit is ‘n misleidende formulering omdat daardie monument die Nederlandse taal gedenk. Nêrens in die boek wek De Villiers die indruk dat hy sterk oor Afrikaans voel of erken hy dat die huidige grondwetlike bedeling Afrikaans benadeel nie. Hy het in Afrikaans skoolgegaan en die Universiteit Stellenbosch (US) was Afrikaans toe hy daar studeer het. Later noem hy dat sy Engels nog gebrekkig was toe hy ambassadeur in Londen geword het: “My Engels was nie goed nie” (1807).
Sy nooienstoespraak in die parlement in 1973 is eentalig Afrikaans (3695) maar sy openingsrede by Kodesa in 1991 is eentalig Engels (3772) omdat De Klerk se Nasionale Party (NP) ingestem het dat die verrigtinge uitsluitlik in Engels sal wees. De Villiers se afskeidsrede in die parlement in 1997 is in sowel Afrikaans as Engels (3869). Hy het toe Afrikaans met die vorige bewindhebbers gepraat en Engels met die nuwe bewindhebbers. Hierdie drie toesprake en die taaltoestand waarin openbare skole en bv die US verval het, gee ‘n aanduiding van hoe Afrikaans agteruit geboer het weens die ooreenkomste wat tydens die grondwetlike onderhandelinge aangegaan is.
Die NP het soos volg met die ANC ooreengekom: “Die finale grondwet moes in pas wees met die beginsels wat in die tussentydse grondwet vervat is” (2569). Dit is nie gestand gedoen nie. De Villiers erken dat die NP die finale grondwet “uiteindelik teësinnig aanvaar” het (2574). Soos die gebruik in 1990/94 geword het, het die NP dus weer aan die ANC se eise toegegee. Die tussentydse of oorgangsgrondwet (1993) bepaal dat die status van Afrikaans nie ingekort mag word nie. Die ANC het die parlementêre meerderheid wat hy in die 1994-verkiesing behaal het, misbruik sodat die 1996-grondwet eerder bepaal dat die status van “die inheemse tale van ons mense” verhoog word (JC Steyn, Ons gaan ‘n taal maak, Centurion: Kraal Uitgewers, 2014, p 525-527). “Ons mense” en “inheemse tale” word sedertdien sodanig deur die ANC vertolk dat blankes en Afrikaans uitgesluit word en Engels in die praktyk eintlik die enigste amptelike taal geword het.
Tydens die Lancaster House-beraad (1979) het die Britse regering gesorg dat pleks van ‘n blanke bewind in Rhodesië ‘n swart bewind in 1980 in Zimbabwe aan die bewind gekom het. “Lancaster House het my oortuig dat ons uiteindelik dieselfde pad sal moet loop” (1095). Dit is heel moontlik met nawete geskryf, maar boesem by blankes sekerlik nie vertroue in in hierdie latere grondwetonderhandelaar nie. “Ek het my ook voorgeneem om voortaan uitgesproke en konsekwent die noodsaaklikheid van politieke veranderinge te bevorder” (1100), veranderinge wat geblyk het nie (altyd) verbeteringe te wees nie.
“John Vorster het geglo dat Suid-Afrika die VSA se sterkste bondgenoot in Afrika moet wees en daar het ‘n goeie [eerder dwase] verstandhouding tussen hom en veral die Amerikaanse minister van buitelandse sake, Henry Kissinger, ontwikkel. Vorster … het verhoudinge vergemaklik deur nie die bevryding van die laaste kolonies soos Mosambiek en Angola gedurende die 1970’s teen te staan nie en selfs ‘n bietjie [‘n erge eufemisme] druk op Rhodesië geplaas om wit minderheidsregering te laat vaar” (1470). Robert Mugabe het in 1980 aan die bewind gekom en aanvanklik “versoening met die wit ‘onderdrukkers’ gepredik” (1714).
In 1972 het De Villiers die politiek as NP-parlementslid vir Johannesburg-Wes betree. Hy was toe ‘n dosent aan die Randse Afrikaanse Universiteit. Die rektor, Gerrit Viljoen, het aan hom gesê: “Ons politiek het jong, verligte mense soos jy nodig. Ons het vernuwing nodig … nou is dit jou groot geleentheid om ‘n bydrae tot die Suid-Afrikaanse toekoms te maak” (1235). De Villiers erken: “My [verligte] sienings was voortydig” (1241) – moontlik as ‘n kompliment aan homself bedoel. “My siening was dat die Afrikaner ‘n sterk morele gewete het, maar dat dit aan die slaap geraak het” (1247). “Die morele gewete moes verder ontwaak; hy moes hom losmaak van hierdie Lasarus-doeke wat hom gebind het … Die skille het van jou oë geval … Namate ons mekaar leer ken het deur onderhandelinge, het ons ontdek hóé aan die slaap ons was” (1253). ‘n Alternatiewe siening is dat die NP-onderhandelaars tydens daardie onderhandelinge vas aan die slaap was en hulle by baie geleenthede met ‘n slap riem laat vang het. De Villiers is een van diegene wat verskoning vir apartheid gevra het: “At the plenary meeting of Codesa at Kempton Park, I used the opportunity to apologise on behalf of the National Party for the pain and sorrow caused to so many of our people” (3892). De Villiers het dit gedoen terwyl hy geweet het dat die meeste van sy kollegas in die kabinet en die oorgrote meerderheid NP-parlementslede nie met sy verskoningvraery saamstem nie.
“In die parlement het ek my van die begin geskaar by diegene wat Willem de Klerk (FW de Klerk se broer) later as ‘verligtes’ teenoor die ‘verkramptes’ beskryf het. Dié verdeling het soos ‘n verskuiwingslyn deur die party geloop” (1259). Willem het met jy pa, Jan, “baie keer vasgesit … oor sy verligte uitkyk” (1293). “Nadat hy [PW Botha] die Wet op Instromingsbeheer en die Wet op Gemengde Huwelike geskrap het en erken het dat Suid-Afrika een onverdeelde land met een burgerskap is, was apartheid morsdood” (1265). Hierna volg FW de Klerk se rampspoedige toespraak op 2 Februarie 1990, gevolg deur Kodesa. “Saam met Roelf Meyer en Leon Wessels was ek as leier van die NP-afvaardiging deurlopend by die veelparty-onderhandelinge in Kemptonpark betrokke” (1270). Hou in gedagte dat De Klerk en De Villiers Meyer en Wessels se seniors in die politiek was en al vier medeverantwoordelikheid vir hulle vergrype moet aanvaar. Die aanvaarding van die 1996-grondwet “was vir my persoonlik die hoogtepunt van my politieke loopbaan” (1270).
Toe De Klerk en De Villiers in 1973 hulle plekke as nuwe parlementslede ingeneem het, is in Rapport geskryf dat albei “‘n nuwe, verligte denke” verteenwoordig (1311). Die raad aan hulle was: “Moet nooit idees ondergeskik stel aan politieke gedienstigheid nie” (1316). Daarmee is vernuwing binne die NP bepleit; nie die ANC-gedienstigheid wat hulle latere politieke gedrag gekenmerk het nie. In 1974 het De Villiers “‘n pleidooi gelewer vir merietespanne” (1346). Die huidige resultaat hiervan is nie-meriete sportspanne gekies ingevolge raskwotas. Polities byderwets herhaal De Villiers deesdae nie sy pleidooi vir merietespanne nie. Teen die einde van 1973 voer onder andere De Klerk en De Villiers in Skotland samesprekings oor die afwenteling van politieke gesag van die sentrale regering na laer vlakke (1397), bv na die provinsiale en plaaslike vlak. Hiervan het bitter min tereg gekom omdat die ANC behep is met ‘n sterk sentrale regering, soos in kommunistiese lande. Daar was al sprake dat die ANC die provinsiale regerings wil afskaf omdat hy nie politieke beheer oor hulle almal het nie.
In 1976 het De Villiers en ander parlementslede Duitsland besoek en kennis met daardie federale regeringstelsel gemaak (1417). Aan die begin van die grondwetlike onderhandelinge was die NP ten gunste van federalisme maar die ANC was heftig daarteen gekant. Dit is een van baie opsigte waarin die ANC sy sin gekry het. In 1977 het De Villiers in die parlement gesê: “We have got to build a broad sense of patriotism that transcends colour” (1446). Hy voeg toe by: “Suid-Afrikaners moet bereid wees om baie prys te gee om die kosbaarste te behou. Suid-Afrika is spreekwoordelik weer besig met ‘n Groot Trek na ‘n nuwe toekoms en ons kan nie bekostig om onnodige bagasie soos uitgediende gebruike saam te neem nie. Wat ons nodig het vir oorlewing, is breë patriotisme wat oor die kleurgrense strek”(1446). Maar watter kosbaarhede moet behou word en wat is onnodige bagasie? Eiendomsreg? Afrikaans? Wet en orde? Doeltreffende landsbestuur? Geen rassediskriminasie? Nie-rommelstatus?
“Ek het van politieke kindsbeen af vanweë ‘n diepe sin vir geregtigheid ‘n ongemak gevoel met aspekte van die NP-beleid wat teen mense gediskrimineer het, tot hul nadeel” (2213). Hoogs eensydig skryf hy selfs van “hoe aaklig ons verlede was” (2828). Oor sy ambassadeurskap in Brittanje skryf De Villiers: “Die apartheidsbeleid in Suid-Afrika het dit moeilik gemaak om ‘n positiewe beeld van die land te bevorder” (1554). “Tydens Leon Wessels se besoek [aan Londen] het ek en hy baie oor die politiek gesels. Ek het vir hom gesê magsdeling is soos dood in die familie. Almal weet daarvan, maar niemand praat daaroor nie; maar dat dit onvermydelik is en dat Suid-Afrikaanse politici hulle maar daarop moet voorberei” (1668). Roelf Meyer het De Villiers as parlementslid vir Johannesburg-Wes opgevolg. “Dit was die begin van groot dinge vir hom” (1679).
PW Botha het hierna vir De Villiers as ‘n minister aangestel. Die De Villierse was al so lief vir Londen en die Britte dat:”Niemand wou toe terugkeer Suid-Afrika toe nie” (1760). Maar na minder as twee jaar moes hulle dit doen. De Villiers se twee jongste kinders is toe in ‘n Engelse laerskool in Pretoria geplaas (1814). As die De Villiers-egpaar egte Afrikaners was, sou hulle gretig van die geleentheid gebruik gemaak het om hulle kinders Afrikaanse skole te laat bywoon. Wat opval, is dat De Villiers se kinders en kleinkinders in groot mate verengels het. “In my Londen-dae het ek nog probeer om die regering se beleidsrigting te probeer verstaan en verdedig, maar die buitelandse blootstelling was ‘n invloed op my ontwikkeling en sekerlik ook my politieke denke” (1807).
De Villiers het die minister van handel en nywerheid en die parlementslid vir Piketberg geword. “My siening was dat entrepreneurstalent in die informele sektor gekoester moes word en nie vervolg word nie en dat niemand op grond van ras of kleur beperk moes word in sy ekonomiese deelname nie. Dit sou lei tot die herroeping van alle diskriminende wetgewing rakende Indiër-, bruin en swart sakelui om ‘n situasie te skep waar alle sakelui gelykwaardig was” (1882). Maar in die nuwe Suid-Afrika diskrimineer die ANC-regering deur sover moontlik net met nie-wit ondernemings sake te doen sodat daar in hierdie opsig van die (ekonomiese) gelykwaardigheid vir blankes geen sprake is nie.
Naas homself lys De Villiers die (oor)verligte Nattes as onder andere Piet Koornhof, Barend du Plessis, Pik Botha, Leon Wessels, Stoffel van der Merwe en Sam de Beer (1459, 1923). Roelf Meyer het later bygekom. FW de Klerk was aanvanklik nie een van hulle nie. Hy het moontlik eers opportunisties gekyk in watter rigting die wind waai. De Villiers skryf egter: “FW was nooit werklik in sy hart ‘n verkrampte nie” (2096). De Villiers noem hom “intelligent” en “pragmaties” (2096). Ook: “Hy was briljant. Hy was ‘n man wat wou versoen, hy wou almal saamvat” (2102) – oor die Rubicon en die afgrond met sy “kwantumsprong”? (2090). Van De Klerk se briljantheid is daar min tekens in die resultate van die onderhandelinge te bespeur. De Villiers skryf: “Vir die ‘nuwe Nattes’ was ‘n toekomstige meerderheidsregering eintlik onvermydelik” (1923). Maar dan moet dit voor die 1992-referendum uitdruklik aan die blanke kiesers gestel gewees het, dus dat dit gaan om oorgawe aan swart mag en nie om politieke magsdeling nie. Maar De Villiers klou vas aan die mite dat Kodesa oor magsdeling sou besin (2251).
“Met die steun van die verligtes het PW Botha dramatiese hervormings deurgevoer wat apartheid verder laat verkrummel en die politieke rigting verander het” (1929). “In Junie 1987 het ek tydens die tweede lesingsdebat oor die begroting in die parlement dit duidelik gestel dat die Nasionale Party aanvaar het dat die einde aangebreek het vir wit oorheersing” (1985). “Die NP se beleid was gefundeer in konsensus en die idee van magsdeling vir alle groepe, met groepsregte wat teen dominering beskerm word, was die enigste praktiese oplossing” (1990). Reeds in 1982 het PW Botha “‘n interpretasie van NP-beleid as ‘gesonde magsdeling’ goedgekeur” (2069). Van hierdie “enigste oplossing” het uiteindelik niks tereg gekom nie; nie van magsdeling nie en nog minder van die beoogde “gesonde” aard daarvan. Nelson Mandela wou, veral wat die blankes betref, niks van groepsregte weet nie en daar is deur die NP-onderhandelaars toegee dat net individuele regte erken word. Weens ongekwalifiseerde, algemene, volwassene-stemreg het slegs die swartes, vanweë hulle getalsoorwig, sedert 1994 die reg om alle ander groepe te oorheers. Dit is waarom Cyril Ramaphosa aan die blankes kan sê: Die ANC-regering gaan julle eiendom steel, sonder enige vergoeding, of julle nou daarvan hou of nie. In hierdie sin is daar geen magsdeling nie en weens die bevolkingsaanwas kan/gaan die swart oorheersing deurlopend in intensiteit toeneem.
Die Konserwatiewe Party “het mense bly dryf met die spook dat die Russe gaan oorvat en dat hulle maar net besig was om die ANC as ‘n front te gebruik” (2002). Hierdie konserwatiewes was nie ver verkeerd nie. Die “spook” in die sin van die rooi gevaar en die swart gevaar het in 1994 in die gestalte van die ANC, wat wesenlik kommunisties is, die politieke beheer in Suid-Afrika oorgeneem. Radikale ekonomiese transformasie en die ideaal van die nasionalisering van private eiendom ingevolge die Vryheidshandves van 1955 word al hoe meer ‘n (dreigende) werklikheid. Aanvanklik was De Klerk teen die deelname van kommuniste aan die onderhandelinge gekant, maar die ANC het aangedring op die insluiting van Joe Slovo en De Klerk het spoedig toegegee (2153).
“Ons [die NP] moes die inisiatief behou en die beste moontlike bedeling onderhandel” (2159). Daar word nie genoem vir wie hierdie bedeling die beste moet wees nie. Moontlik geld dit vir die swartes, maar sekerlik nie vir die land en vir die ander ras- of etniese groepe nie; sekerlik veral nie vir die blankes nie. “Aan die einde van sy toespraak [op 2.02.1990] het FW verwys na die regering se oorhoofse doelwitte wat vir alle redelike Suid-Afrikaners aanvaarbaar behoort te wees, onder meer [1] ‘n nuwe demokratiese grondwet, [2] algemene stemreg, [3] beskerming van minderhede sowel as van individuele regte, [4] vryheid van geloof en [5] ‘n gesonde ekonomie gegrond op bewese ekonomiese beginsels” (2164).
[1] Daar is uiteindelik op ‘n uiterste vorm van demokrasie ooreengekom waarin (soos in kommunistiese lande) eerder vir ‘n politieke party as vir kandidate in kiesafdelings gestem word. Die politieke partye besluit agterna op hulle suksesvolle kandidate. Anders as in bv Amerika kan kiesers nie eens stem vir wie hulle as staatshoof wil hê nie. Die meerderheidsparty besluit wie die staatshoof moet wees. Daardie mens is dus eerder die hoof van daardie party as die hoof van die land (en van al sy kiesers), gevolglik staan dit die staatshoof vry om bv die blankes aanstoot te gee deur valslik te beweer dat al die land se probleme in 1652 begin het.
[2] Algemene stemreg is ongewens in ‘n land waarin daar groot ongeletterdheid en oningeligtheid is en dus die wesenlike gevare van grootskaalse misleiding en intimidasie bestaan. Selfs misdadigers in tronke kan stem – iets wat bv in verskeie Amerikaanse state nie toegelaat word nie.
[3] Van die beskerming van minderheidsregte het, anders as in bv Amerika, eintlik niks tereg gekom nie. Die “wigte en teenwigte” (2353, 2479, 2507) wat hieroor sou waak, het geblyk fiktief te wees. Daar is gedienstig gebuig voor Nelson Mandela se vrees vir blanke minderheidsregte. Blankes mag bv nie enige vetoreg hê nie, want dit sou op die erkenning van hulle meerderwaardigheid neerkom.
[4] Vryheid van geloof is daar seker wel, maar vir die blankes sekerlik nie vryheid van uitdrukking nie. Swartes kan van blankes sê net wat hulle wil, maar blankes word nie eens toegelaat om geykte woorde met besondere seggingskrag te gebruik nie. Dan is versoening skielik belangrik, maar by owerheidsdiefstal van blankes se eiendom word versoening as ‘n geldige oorweging buite rekening gelaat.
[5] Rommelstatus dui nie op ‘n gesonde ekonomie nie. Ook nie sosialisme nie, wat al hoe duideliker onverdunde kommunisme gebaseer op nasionalisering word. Suid-Afrika as welsynstaat moet eerder in ‘n arbeidstaat omskep word; dus van “welfare” na “workfare” vorder. Let op hoe De Villiers die skuld vir die droogmakery weg van die NP-onderhandelaars probeer skuif: “Die sakewêreld … sou druk uitoefen op die ANC om nie die pad van nasionalisering te stap nie, maar ‘n markgeoriënteerde ekonomie te aanvaar” (2442).
“Ooreenkomstig die DF Malan Minuut het die ANC ingestem dat daar ‘n onmiddellike beëindiging sou wees van aanvalle by wyse van vuurwapens, profstowwe, ensovoorts, asook van die infiltrering van manne [terroriste] en van die militêre opleiding van ANC-lede [terroriste] in Suid-Afrika” (2235). Die ANC gee voor om ‘n politieke party te wees. Dan het sy lede sekerlik nie militêre opleiding nodig nie. Dit val op dat De Villiers nooit die term “terroris” in die konteks van die ANC gebruik nie, terwyl daardie gewelddadige instansie hom met oorgawe en doelbewus oor baie jare aan terreurdade skuldig gemaak het. De Villiers ken die woord “terroris”. Hy gebruik dit in die konteks van die 1972-aanval op Israeli-atlete by die Olimpiese Spele (1280).
De Villiers beweer die ANC het “die gewapende stryd afgesweer” (2218). Die ANC het in werklikheid valslik beweer dat hy geweld opgeskort het op voorwaarde dat die onderhandeling volgens sy wense verloop. ANC-kornuite wat nie vertroue werd is nie, is deur die NP-onderhandelaars vertrou. Dit het nie vir die ANC om hoë moraliteit gegaan soos hy homself graag voordoen nie. Al wat vir die ANC van belang was, was om ten alle koste die politieke mag te bekom, selfs al moet alles wat sedert 1652 opgebou is in die proses vernietig word. Geharde ANC-terroriste is deur De Klerk uit die gevangenis vrygelaat. Weens verslapte grensbeheer is toegelaat dat terroriste met wapens op groot skaal die land binnestroom. Nuwe terroriste is vryelik in bv die Transkei opgelei. Daardie neste is nie uitgewis nie omdat die “onafhanklikheid” van die Transkei erken is, net om daardie onafhanklikheid kort daarna te ontken met die oog op die einde van die “bevrydingstryd”.
Op ‘n uiters naïewe manier het die NP-onderhandelaars die ANC vertrou. Hoekom is so suksesvol van magsdeling na magsoorgawe gevorder? “Hoofsaaklik omdat ons [veral Roelf Meyer, Leon Wessels, Dawie de Villiers] en die ANC se hoofonderhandelaars [veral Cyril Ramaphosa, Joe Slovo, Mac Maharaj] met verloop van tyd ‘n onderlinge vertroue opgebou het en vrede nagestreef het” (2279). Volgens De Villiers was Meyer “ideaal vir hierdie soort situasie verpak” (2318). “Omdat hy [Meyer] graag kompomieë gesoek het, het van sy politieke kollegas hom soms as lou beskou en selfs van ruggraatloosheid beskuldig” (2324). Sedert 1994 word ons verplig om daagliks met die onverkwiklike gevolge van hierdie kompromieë saam te leef.
“Toe daar met die onderhandelinge begin is, het die konserwatiewe elemente in die regering bly vasklou aan die beginsels waaroor voorheen ooreengekom is en hulle het ooreenkomste wat bereik is as ‘n afwyking van magsdeling beskou. Iemand soos Hernus Kriel het veral baie stof hieroor opgeskop en na die ‘oorgawe’ van die onderhandelaars verwys. Van die verligtes het na die konserwatiewe kant oorgeswaai, sodat daar slegs vier ‘ware’ verligtes in die kabinet oorgebly het: ek, Fanie Schoeman, Leon Wessels en Roelf Meyer” (2386). Daar is natuurlik ook nog FW de Klerk en Pik Botha as verligtes. Wat hier baie duidelik gesê word, is dat die “konserwatiewe elemente” hulle by die mandaat gehou het wat die kiesers aan die NP gegee het, naamlik om te onderhandel met die oog op magsdeling. Volgens De Klerk se plegtige belofte voor die 1992-referendum sou die finale ooreenkoms in ‘n opvolgreferendum aan die blanke kiesers vir voor- of afkeuring voorgelê word. Verraderlik het hiervan niks tereg gekom nie. Wat ook duidelik uit die laaste aanhaling blyk, is dat die verligtes hulle aangematig het om mandaatloos van magsdeling na magsoorgawe te vorder. Die hoofverantwoordelik vir hierdie hemelskreiende immoraliteit berus by FW de Klerk, Roelf Meyer, Leon Wessels en Dawie de Villiers. Die bestaan van die huidige bedenklike politieke opset is hoofsaaklik aan hierdie vier te wyte. Pik Botha het hulle gesteun maar was nie deel van die onderhandelinge nie. De Villiers hou egter vol dat ons magsdeling het. Die 1992-referendum “sou FW ‘n mandaat gee om ‘n proses te begin wat sou uitloop op magsdeling, ‘n oordrag van mag uit die bestaande [blanke] strukture na al die mense in die land” (2473).
“Omdat FW ons [die enkele NP-verligtes] gesteun het, is dit vir ons moontlik gemaak om groter invloed uit te oefen oor die rigting wat die onderhandelings moet inslaan [dus om af te wyk van die mandaat]. Roelf het geglo dat dit vernietigend is om vir oorblysels van magsbehoud te veg en het die NP-kabinet aangespoor om weg te beweeg van die gedagte van minderheidsregte na dié van ‘n meerderheidsregering. Dit sou onvermydelik lei tot ‘n dieper breuk tussen ons verligte onderhandelaars en die res. Daar was veral ses lede wat kwaai teenstand gebied het en na wie FW verwys het as die ‘ses anti’s’: Hernus Kriel, Tertius Delport, André Fourie, Danie Schutte, Rina Venter en Japie van Wyk” (2391).
Tertius Delport het die kern van die probleem geïdentifiseer en hom onderskei deurdat hy De Klerk wou donder. Toe dit blyk dat De Klerk se ooreengekome magsdeling neerkom op hoogstens vyf jaar (in werklikheid minder as twee jaar) van NP-minderheidsverteenwoordiging in die Mandela-kabinet het Delport “na FW se kantoor gestap en aan sy deur geklop. Toe hy oopmaak, het ek hom aan sy baadjielapelle gegryp en uitgeroep: ‘Wat het jy aangevang? Jy het die land weggegee. Jy het kinders laat onderhandel. Wat ons nou het, is nie magsdeling nie; dit is konvensionele meerderheidsregering. Ons het alle mag verloor'” (Hermann Giliomee, Die laaste Afrikanerleiers, Kaapstad: Tafelberg, 2012, p 424).
De Villiers skryf: “Daar was ‘n gevoel dat FW baie meer direk aan die onderhandelingsproses moes deelneem om self direk leiding te gee oor kwessies wat nie alleen deur die NP-koukus en die kiesers aan hom toevertrou is nie, maar waarmee hy ook besonder vertroud was” (2324). “Ek moet sê ek was baie lojaal teenoor FW en het hom altyd in sy afwesigheid probeer beskerm” (2591). “Sommige het … daarop gewys dat FW met die beroering in sy persoonlike lewe en sy liefdesverhouding met sy latere vrou, Elita Georgiadis, nie sy volle aandag aan landsake kon gee nie. Hy het haar vanaf 1989 geken en het tot met sy uittrede in 1997 met hierdie emosionele kwessies geworstel en dit sou naïef wees om te dink dat dit nie ‘n invloed gehad het op sy betrokkenheid en leiding nie” (2597). By hierdie lewensbelangrike onderhandelinge was De Klerk dus deeltyds en sydelings betrokke.
“Ek glo [soos De Klerk] die grootste sukses van die onderhandelinge vir ons verligtes was dat die oorgangsgrondwet ‘n moontlike bloedige revolusie voorkom het en ‘n vreedsame verkiesing tot gevolg gehad het” (2597). De Klerk, De Villiers, Pik Botha en Meyer is in 1994 as ministers in Nelson Mandela se kabinet aangestel. “Toe die party [NP] nie daarin kon slaag om magsdeling in die finale Grondwet neerslag te laat vind nie, het die NP hom in ‘n moeilike posisie en sonder legimiteit bevind. Die party se eer [!] was op die spel en op 9 Mei 1996 het ons besluit om die RNE [Regering van Nasionale Eenheid] op alle vlakke van die regering te verlaat. “Die situasie [was] so dat die ANC … in elk geval gedoen het wat hy wou” (2683). Die uiteinde was dus oorgawe aan swart mag.
“Die nuwe Grondwet is op Woensdag 8 Mei 1996 in die parlement aangeneem en in sy spreekbeurt het FW die redes aangekondig waarom die NP vir die wet gestem het. Hy het sterk bedenkinge uitgespreek oor ‘n aantal aspekte, soos die afwesigheid van magsdeling[!]” (2660). Hy het dus erken dat hy (klaaglik) misluk het in wat hy belowe het. Sedertdien het De Klerk blankes telkens aangemoedig om hulle op hierdie grondwet te beroep. Noudat owerheidsdiefstal van blanke eiendom beoog en wysigings aan die grondwet in die vooruitsig gestel word om blankes verder te benadeel, het De Klerk se aanbevelings opgeraak en behoort selfs hy te besef dat sy kwantumsprong ‘n volslae mislukking was en al hoe meer sodanig word.
Maar De Villiers bly klou aan strooihalms: “Daar [is] min wat ons anders kon gedoen het as ons dit weer sou moes doen” (2759). Maar let op die groot gaping tussen enersyds wat met die 1994-verkiesing en die 1996-grondwet bereik is en andersyds wat De Villiers in sy Kodesa-openingsrede in 1991 in die vooruitsig gestel het: “The National Party has … committed itself to voting rights for all, but with effective checks and balances which will prevent the abuse of power, which inevitably results in domination and oppression. A true and a sustainable democracy is based on majority rule, but in plural societies that rule is always conditional on the fair treatment of, and meaningful participation by, minorities” (3785). “In a country with diversities such as ours, the concentration of power in an all-powerful central government simply could not serve the best interests of our people” (3790). “We have committed ourselves to strive for a free and non-racial democracy without any form of domination. To that we are committed and from that we shall not deviate [!]” (3802). Dit is ‘n feit dat ons sedert 1994 met ‘n ANC-regering opgesaal sit wat doen net wat hy wil, bv poog om sover moontlik swartes te bevoordeel en blankes te benadeel. Van die volgende voorneme het niks tereg gekom nie omdat dit bloot daarop ingestel was om konserwatiewe blankes te sus: “The National Party will … endeavour to have the principle of self-determination for nations placed on the agenda of Codesa” (3851). De Klerk het ontpop as een van die grootste teenstanders van ‘n tuisland vir Afrikaners.
Op 30 Junie 1996 het die NP uit die RNE onttrek. De Klerk het terselfdertyd as adjunkpresident bedank. “Op daardie stadium het die ANC reeds ‘n bestuurstyl ontwikkel waarin min respek teenoor die parlement betoon word en selfs minder teenoor die opposisie” (2677). Dit lyk asof De Villiers steeds nie besef dat die ANC primêr in outoritêre politieke mag belangstel nie. Dit gaan vir die ANC glad nie om demokrasie in die sin dat al die inwoners van die land gedien moet word nie. Op die oomblik verkry die ANC meerderheidsregering via die stembus. Dit is vir die ANC bloot die huidige praktiese weg na outoritêre swart mag, dus sodat besluite van die ANC (geneem in Luthuli-huis en nie soseer in die parlement nie) kan geld. Maar De Villiers verkies om die wesenlike aard van die ANC mis te kyk en te dink dat ‘n goeie toekoms op Suid-Afrika wag. In 1997, by sy uittrede uit die politiek, het hy gesê: “Our future must never ever again allow racial prejudice to exist and develop and authoritarian rule to take hold of our country” (3904).
De Villiers probeer om die nuwe Suid-Afrika so gunstig moontlik voor te stel. “Die merkwaardige ding vir my is dat ons ‘n vreedsame [!] oorgang gehad het. Geen individu het sy eiendom verloor nie, besighede gaan voort om sake te doen, boere boer steeds en mense reis. Dinge gaan baie aan soos in die verlede” (2770). “Ons het ‘n Grondwet wat beter is as baie wat ek ken en ‘n Handves van Regte wat nie net swart regte nie, maar in besonder [!] ook wit regte wanneer dit kom by iets soos besittings. Nou, ná ‘n tydperk van heronderhandeling [?], is daar baie min in die nuwe Grondwet waaroor ons kan kla dat dit totaal verkeerd en onaanvaarbaar is. In sy geheel is dit ‘n baie goeie Grondwet” (2776).
“Wat diegene wat kritiseer vergeet, en veral aan die regse kant, is dat die ANC of die nuwe regering sekerlik dinge wil regstel wat baie jare lank verkeerd geloop het. Een van sy beleidsmaatreëls [wat in die Grondwet staan en sonder keerdatum is] is regstellende aksie, waarmee ons saamstem [dus daar kan maar teen blankes gediskrimineer word]. Al waarmee ons verskil, is die manier waarop dit toegepas word … In sy geheel glo ek dit was [? is] ‘n goeie proses” (2782). De Villiers is klaarblyklik onredbaar linksgesind. “My [liberale] beskouings … is versterk deur baie ondervindings, wat een van die redes was waarom ek soveel bevrediging kon vind in my betrokkenheid by die oorgang” (2863). Hy beskou homself dus steeds met trots as een van die NP-grondleggers of (soos die Amerikaners sou sê) “founding fathers” van die nuwe Suid-Afrika.
“Ons het nou ‘n nierassige demokrasie [wat op ‘n blatant rassistiese grondslag teen blankes diskrimineer] … Vir my was die energie wat ek gegee het aan transformasie en die opwinding wat dit gegenereer het, die drome wat ek gedroom het, die visie wat ek gehad het, nou alles volbring” (2869). “As ek terugkyk, was die oorgang na demokrasie die hoogtepunt … Ek het gevoel in my leeftyd het ek in die politiek die beste bereik waarvoor ek kon hoop” (2875).
Toe De Villiers na sy politieke loopbaan plus bykans agt jaar in die buiteland na Stellenbosch terugkeer om daar af te tree, is hy “grootliks verras met die kultuurskok wat ons hier getref het” (3405). Hy verskaf geen besonderhede nie, maar dit moet onder meer te make hê met die ewe verligte transformasiebedrywighede aan die Universiteit Stellenbosch en die verswarting, verengelsing en agteruitgang van die dorp. Het De Villiers polities tot inkeer gekom? Glad nie. Net so min of minder as De Klerk, Meyer en Wessels.