Gister het ons uitgevind dat die man wat bekend is as Suid-Afrika se nuwe president daarvan hou om te stap, en, in ʼn gebaar van gemoedelike neerdaling, doen hy dit graag tussen die alledaagse gepeupel. Sy skakelpersoneel moet lekkerkrystuipe hê. Die Groot Man het van die hoogtes afgewentel om tussen sterwelinge te beweeg. So vertoon hy homself aan die kleinmensies, maar meer nog, dit skep die indruk van ʼn vader wat tussen sy kinders beweeg om te hoor wat hulle vir hom te sê het. Die liberale draai was jare laas so fyn. Max du Preez kan nie wag om te gaan slaap sodat hy homself kan wakker hyg nie.
Nou kyk, as Cyril ʼn waardevolle inligtingswerwingswandeling wou neem, sou dit hom geloon het om by die tipiese Afrikaanse plattelandse fees op te daag, verkieslik incognito. Ek het en dít sonder vermomming. Dit sal vir hom goed wees om te sien wat ek gesien het. Kortliks: Dié wat dink die Afrikaner se gemeenskaplike gô is uit, was nog nie by Reitz se Bieliemieliefees nie.
Ek het fris jongmans gesien, ordentlik soos net Boerseuns ordentlik kan wees, en pragtige, gesonde meisies; sorgsame moeders en bonkige vaders; opgewonde kinders en vryerige jonges. Dit was ʼn uitbundige verkeer, maar deurgaans beleef en sonder onsmaaklikheid. Daar was bier maar nie dronkgatgeit nie.
Kerkooms het sosaties op roosters bo oopgesnyde dromme gebraai – twee vir R30 – en gemeentetannies het mieliebrood voorgesit. Na die tyd was daar nie ʼn rondgestrooide skyfiespakkie of platgetrapte papierkoppie nie. Afrikaners is plesierig, maar nie op die snedige manier wat K. Zoid in gedagte het nie.
Die vermomde Cyril sou onrustig gewees het, want maak nie saak of jy van bo na onder of links na regs optel nie, hierdie was ʼn wit-wit fees; ʼn viering van witwees. Sy spanning sou nie oor Swartes in soveel witheid gewees het nie, nee, want daar was ʼn paar inboorlinge wat onbelemmer deur die stalletjies beweeg het. Dis net dat hulle ooglopend nie op hulle gemak was nie, veral nie later die aand toe Snotkop op en af begin spring het op die verhoog soos ʼn kangaroe waarvan die enkels vasgebind is nie. Maar nou ja, ek wonder self maar oor die jongman.
Die blote bestaan van Reitz se Bieliemieliefees, soos soveel ander soortgelyke samekomste, sou straks die nuwe president kriewelrig gelaat het. Apartheid is nie hoofsaaklik ʼn regeringsbeleid nie, dis ʼn instinktiewe keuse. Afrikaners is blank en Afrikaners floreer tussen Afrikaners en in ʼn mindere mate ander blankes. In weerwil van al die projekte om die Afrikaner vreemd teenoor sy eie te laat, is hy net op sy volle gemak tussen sy eie mense.
Ek het dit by ons stalletjie gesien. Ons verkoop boeke en mense deel ons graag hulle leesvoorkeure mee. En waarvan wil hulle meer hê? Boeke oor die Vryheidsoorlog. ʼn Wyse president sou vra hoekom dit so is en ʼn intelligente raadgewer sou gesê het: Identiteit. Die Anglo-Boereoorlog is ʼn letterkundige tuisland vir Afrikaners. Dié oorlog kan nie getref word met die modder wat na Apartheid geslinger word nie. Dit was die uiterste Dawid-en-Goliatstryd; die heldhaftige verset van twee klein, arm republieke wat geveg het vir vryheid teen ʼn arrogante Ryk wat duisende seemyle afgelê het om te kom baklei vir goud en diamante.
Dit kan anders in die stad wees, maar hier het ek ʼn nuwe waaksaamheid gesien. In die weermag het ons van “paraatheid” gepraat. Ek is veral ingenome met die pistole wat kantig onder die jongmanne se hemde op hulle heupe vertoon. Meer as een vrou het ʼn gesaghebbende gesprek met my gevoer oor die deugde van verskillende vuurwapens. Een vroutjie, bonserig afgerond in die gimnasium, verduidelik dat sy een van die dae in die hof moet verskyn op ʼn poging-tot-moordklag. Haar swart aanvaller se been moes afgesit word omdat sy dit flenters geskiet het om haarself te verdedig. Die swart bende het haar man daarna uit wraak deur die bolyf geskiet van agter, dwarsdeur die een long. Hy wys vir my die litteken waar die koeël by sy borsbeen verby is. Nogtans het hy omgedraai en een van die drie aanvallers doodgeskiet.
Die man wat homself die president noem, moes by die Bieliemieliefees gedraai het. Wat hy sou gesien het, is ʼn vrolike maar ordelike samedromming van fikse, intelligente, geharde en toenemend moerige Afrikaners.
En, as hy enigsins die wysheid het wat aan hom toegedig word het, sou hy gesê het: Waarlik, dit sal onnosel wees om hierdie mense se grond te probeer vat. Dis beter om hulle vriend te wees, want hulle vyand wil jy nie word nie.
Die revolusie wat deur die Broederbondverraaiers aan die Vrystaatse Universiteit ontketen is, stoom voort want so pas het bekend geraak dat die nuwe kleurlingrektor, wat die Boerehater en propagandis Jonathan Jansen opgevolg het, die hele universiteitsbiblioteek laat leeg maak het om plek te maak vir swart studente wat rekenaarspeletjies wil speel.
Volgens die universiteit se amptelike woordvoerder, Lacea Loader, “(is dit) prof. Francis Petersen, rektor en visekanselier, se visie om fisieke en virtuele spasies te skep wat veeldoelige leerruimtes vir studente aanmoedig – met die klem op ‘studente se ervaring’ wat hul akademiese sukses en lewenslange leer sal ondersteun”.
Aanvanklik is gedink dat die universiteit die boeke weggesmyt het om nuwe boeke aan te koop, maar dit blyk nou dat die Petersen heeltemal met boeke wil wegdoen en van die die biblioteek ‘n soort “virtuele speletjiesentrum” wil maak. Twee handelaars in skroot en afval op Bloemfontein, mnre. Brendon Muller en Neels de Villiers van die firma Avery Scrap Metal and Glass Recyclers het toevallig gesien hoe twintig ton boeke uit die biblioteek afgelaai word om verpulp te word. Deur hulle toedoen is ‘n gedeelte van die universiteit se boekversameling gered.
Onder die boeke wat Petersen laat wegsmyt het, tel Africana-items soos tydskrifte wat langer as honderd jaar oud is. In enige beskaafde land sou sulke items volgens argivale standaarde bewaar word, maar in Suid-Afrika stu die revolusionêre vernietiging voort.
Dr. Dan Roodt van PRAAG het vroeër vanmiddag gesê: “Hierdie soort vernietigende optrede deur ‘n universiteitsowerheid neem ‘n mens slegs tydens moorddadige, ekstreme bewinde soos dié van Pol Pot in Kambodja, Mao Tsetoeng se Kulturele Revolusie of Mengistu in Ethiopië waar. Kennelik het Bloemfontein nou insgelyks in sulke ekstremisme verval, nadat eers Jonathan Jansen en nou Francis Petersen oorgeneem het.”
Hy het die vernietiging van kultuurerfenis ‘n “internasionale misdaad” genoem. “Dit ly geen twyfel dat wat nou aan die Universiteit van die Vrystaat aan die gang is, ‘n oortreding van internasionale verdrae en die volkereg verteenwoordig nie. Ons erfenis word daar vernietig, op dieselfde barbaarse wyse as wat daar vroeër standbeelde aangeval is. ‘n Klag behoort teen alle betrokkenes ingedien te word, sowel in Suid-Afrika as oorsee,” het dr. Roodt gesê.
Ek gaan nou baie eerlik wees: ek het nog nooit aan groot kultuurorganisasies geld geskenk nie. Ek vermoed kultuurorganisasies het ‘n ingeboude kodering om met verloop van jare van binne verrot of uitgehol te raak.
Laat ons gou eers kyk na die nut van kultuurorganisasies.
Kom ons skep ‘n denkbeeldige een.
Aanvanklik het jy die taalnood. Werklike nood op kultuurvlak. Die nood kan die gebrek aan skoolboeke of leerboeke wees, ‘n geldgebrek onder diegene wat nie na ‘n Afrikaanse universiteit of college toe kan gaan nie (soos spoorwegwerkers se kinders, byvoorbeeld), die tekort aan vakwoordeboeke, tweetalige woordeboeke, ensiklopedies, m.a.w. die tekort aan opvoedkundige leesstof in Afrikaans.
Een enkele mens kan nie al hierdie probleme oplos nie. Veral nie in die era voor die rekenaar en Internet nie. Maar ‘n sentjie hier en ‘n sentjie daar maak klaar ‘n paar Rand. Of pennies word Ponde, watter tydperk in Suid-Afrika jy sou verkies. Hierdie geld word opgepot, verdien groot rente in die bank, sodat meer arbeid verrig kan word. Alles om die doel van die organisasie te bereik, naamlik om die nood nie op anglisistiese wyse “aan te spreek” nie, maar te verlig.
Miskien spring ek nou te vervaard ‘n paar dekades vorentoe, maar geleidelik begin die organisasie (waarskynlik nuwe bestuur) die oorspronklike doel mis te kyk, veral indien die staat sekere funksies begin oorneem het in die 1970’s en 1980’s. Aangesien die nood verlig word (maar die advertensie steeds nie stop oor die groot taalnood nie), is daar meer geld beskikbaar in die trommeltjie. En, waarom nie ons skenkers bietjie beloon nie?
Ek hoef nie verder te skryf wat gebeur in so ‘n organisasie nie. Die leser weet tien teen een reeds: enige organisasie waar geld betrokke is kan ontaard in ‘n onderneming wat genadeloos “winsgedrewe” is. Selfs al verander die regering, al keer die nood terug in die 1990’s. Hoe meer geld inkom, hoe meer geld gaan na die sakke in die topbestuur (indien die organisasie minder filantropies is) of meer werknemers word aangestel (“kyk net hoeveel beteken ons vir die gemeenskap!”). Met die geld word in die toekoms belê: grond word gekoop, geboue skiet hemelwaarts op, eiendom word uitverhuur, winkelsentrums word geopen, belasting word weggewerk (om steeds die indruk te skep van ‘n niewinsgewende organisasie). Glanstydskrifte beland in die lede se posbusse wat spog met die nuutste kultuuraktiwiteite van resitasies, drama, debatte, speletjiesaande, ens. om meer mense van alle kleure en geure te betrek en te verwelkom (“kyk net hoe inklusief is ons!”) en ja, nog (grond)ontwikkelings op die stapeltjie. Pryse word links en regs aan die gewildste skrywers met die meeste boekeverkope uitgedeel (hoewel die uitgewers dit eintlik behoort te doen!).
Ja-nee, daar is beslis lewe in die brouery. Die lesers knip nie ‘n enkele oog nie, maar betaal steeds die ledegeld – “ten minste bevorder ons Afrikaans.” Maar nou raak dit skielik ook geregverdig om die vakansieoord “op te gradeer” – “want die infrastruktuur moet ook ontwikkel, Afrikaans moet with-it wees; ons lede verwag net die beste gehalte”. Niemand vra meer waarom daar ‘n vakansieoord in die eerste plek moet wees nie. Dit het eenvoudig tradisie geword. Soveel bemaakte testamentgeldjies gly met die waterwurm na benede…
My logika het nog nie sover ontwikkel om in te sien hoe byvoorbeeld Afrikaanse vakansieoorde of feeste Afrikaans in murg en been kan red nie. Al wat ek sien is werkskepping vir nie-taal-en-kultuurverwante sake, oftewel ‘n baie oppervlakkige benadering. ‘n Mens pak mos die bul by die horings, jy wag nie soos ‘n blommetjie dag en nag “in die hoop dat” ‘n skoenlapper eendag op jou kom land nie. Ek bedoel, toe Nehemia se ouens die mure van Jerusalem begin herbou en uitbou het, het hulle beslis nie dryf-dryf op ‘n pienk opblaasmatrassie (lilo) dit gedoen nie. Ook nie by retoriek vasgesteek nie. Op dieselfde wyse kan jy nie Afrikaans dryf-dryf of praat-praat ontwikkel en uitbou nie.
As ons teruggaan na die oorspronklike doel, die oorspronklike taalnood, dan vra jy immers die volgende hoofvrae:
Waarmee sukkel Afrikaanse leerlinge op skool en Afrikaanse studente op universiteit? Wat jaar in en jaar uit oor en oor ‘n probleem is, waar jy slegs een Wiki-artikel hoef te begin wat vir ewig al die ellende en vrae kan stopsit? En altyd toeganklik kan wees? Goed, hierdie artikel X is klaar, wat is volgende vir artikel Y?
Watter uitgebreide woordelyste en voorbeeldelyste verlang die leerlinge moet gratis beskikbaar en maklik toeganklik wees in Afrikaans? (Byvoorbeeld intensiewe vorme, homonieme, homofone, sinonieme, antonieme, paronieme, pleonasmes…). Is hierdie lyste volledig?
Watter ander inligting moet die leerlinge en studente op hul vingerpunte gratis beskikbaar hê in Afrikaans?
Watter vakwoordeboeke kort ons of moet dadelik hersien word?
Watter ou tweetalige woordeboeke (buiten Engels) moet binnekort hersien word?
Is daar enige taalskole beskikbaar vir buitelandse of binnelandse studente wat in Afrikaans belang sou stel? Wat ‘n geldige A1 tot C2-sertifikaat deur middel van ‘n streng keuringsproses kan uitreik? Is daar ‘n volledige taalboek beskikbaar wat elke donker hoekie en gaatjie van die Afrikaanse taal dek? Is dit reeds 10 000 bladsye lank? Is dit vryelik op die internet beskikbaar? Beleef hy sy 7de uitgawe? Word die taalveranderings aangetoon in ‘n voetnota?
Watter goeie, ou werke (ensiklopedies, geskiedenisboeke, dagboeke in die Kaapse openbare argief, resepteboeke, opstelle, geneeskundeboeke, akademiese werke) waarvan die kopiereg verval het (indien die outeur 50 jaar reeds oorlede is), kan ons solank op die internet oplaai (soos Archive.org, Project Gutenberg, Wikisource, selfs dbnl.org) sodat die publiek ten minste ‘n bietjie hulself kan help en bemagtig?
Hoe kan ons beter en nugter lesers kweek (lees: mense aanmoedig om byvoorbeeld by Goodreads of selfs Amazon.com of PRAAG knap resensies te lewer / krities en logies oor literêre werke na te dink?) sodat die Afrikaanse leserspubliek oor die algemeen kan verbeter?
Hoe kan ons meer druk uitoefen om Afrikaanse onderskrifte in die rolprentbedryf te kry vir swaar horendes? Verder — spelling is slegs gewoonte: hoe meer mens woorde sien en skryf, hoe meer sal jy op die korrekte wyse natuurlik skryf. Dit het alles te make met blootstelling. Kan ons miskien solank met Afrikaanse onderskrifte begin eksperimenteer by Youtubevideo’s?
Ons weet vertalers word swak betaal. Watter buitelandse boeke kan ons aanbeveel en die vertaler mildelik daarvoor vergoed?
Hoe kan ons meer druk op tegnologiemaatskappye plaas om “tol” op wasmasjiene aan te bring naas “spin”, soos dit wel in die verlede was? Hoe kan ons ‘n vasberade kanniedood soos Dr. H.J. Terblanche bystaan (daar word beweer hy het doelbewus padpredikante wat slegs in Engels was verontagsaam – sodat Afrikaans aangebring kon word).
Hoe kan ons ‘n volledige chronologiese lys van vertalings in en uit Afrikaans opstel?
Hoe kan ons Afrikaans as wetenskapstaal bevorder in vaktydskrifte?
Is daar enige ander Afrikaanse medium wat hersiening of bywerking nodig het?
Kyk, ek wil nou nie die Afrikaanse megakultuurorganisasies in die gesig vat nie, maar met die hedendaagse ekonomiese resessie kan ek my geld baie beter bestee. Die speeltyd is verby. Die rasionaliste soek resultate.
Wat ek in Afrikaans dus wil hê of lees, probeer ek self verwesenlik – anders gaan jy jare wag voor iets gebeur. AS JY IETS GEDOEN WIL KRY, EN WIL SEKER MAAK DIT GEBEUR WEL, DOEN DIT SELF. Bogenoemde 14 hoofvrae is maar van die enkele behoeftes in Afrikaans waaraan ek kon dink. Elkeen van ons het ander taalbehoeftes. Die drie kodewoorde bly egter meestal dieselfde: “toeganklik”, “deeglik” en “gratis”.
Juis daarom stel ek voor ons energie en aandag (met natuurlik ons veiligheid in die werklike lewe ook ingereken) word na die Internet kanaliseer, met aflaaibare rugsteunkopieë indien ‘n nasionale infrastruktuurramp ons tref. So het Wikipedia byvoorbeeld Kiwix.org waar bykans die meeste tale se weergawes afgelaai kan word, insluitend Afrikaans. Jy berg die lêer op ‘n los hardeskyf en vergeet daarvan in die bedkassie tot jy dit die dag nodig kry. Al jou arbeid gaan dus nie verlore nie.
Jy kan steeds jou R1 000,00 tot R10 000,00 jaargeld betaal en steeds in die lang reënerige tou wag op ‘n plekkie in die eksklusiewe presidentsuite (met jillende dronk bure oorkant); of jy kan ‘n horingou 500-bladsyboek waarvan jy hou teen R5,00 in die openbare biblioteek gaan koop, deurlees, deurwerk en self aan die werk spring.
Dit is veral interessant hoeveel mense jou belangstellings deel. Die geesdrif is eweneens aansteeklik. En jy voel elke sent werd wat jy op jou filantropiese self bestee het. Selfs al sou jy nie al jou drome of behoeftes in Afrikaans kon bewaarheid nie, is jy nie soos die res wat vir iets of iemand morrend kwaad is nie. Jy voel nie ingedoen nie. Jy het immers jou beste probeer om Afrikaans uit te bou.
Moenie geld aan ‘n organisasie skenk om bome te plant nie, plant jou eie. Dan weet jy vir seker iets word werklik gedoen en jou geld op niks anders wanbestee nie.
Die NG Kerk Noord, Potchefstroom, hou Woensdag ’n gedenkdiens vir die befaamde Afrikaanse skrywer P.G. du Plessis.
Hy is Woensdag in die ouderdom van 83 oorlede ná ’n jare lange stryd teen prostaatkanker. Die diens is deur ds. Johan Raubenheimer behartig.
Een van die huldeblyke aan Du Plessis is gelewer deur sy vriend en medeskrywer, Hans du Plessis. Hy het veral sy vermoë geprys om karakters te skep waarmee lesers hulself kon vereenselwig.
“Hulle is mense wat ek en jy geken het, want hy het hulle geteken met siel. Hulle is geteken dat ons deernis met hulle kan hê, omdat hy deernis in hulle ingeskryf het. Nou, as ek dink aan P.G. du Plessis, dan sal ek aan hom dink as die sin in Suid-Afrika se mooiste boek.”
Du Plessis se vriendin en Aardklop-feesbestuurder, Alexa Strachan, het ook hulde aan hom gebring.
“My respek vir jou op alle vlakke het bloot bly groei. Maar, dit is nie jou invloed op my as kunstenaar wat ek die hoogste ag nie, dis ure op die lang pad, jou gekerm oor ek te vinnig ry en dan te veel wil stop, die effe sardoniese moeilikheid soek met niksvermoedende slagoffers, die goedige geskinder en saam mense-kyk, asook die liefdevolle kuiers om Marie se kombuistafel waaraan ek my verlies die meeste meet.”
Strachan het die Vrydag ná Du Plessis se dood bevestig dat daar tydens vanjaar se Aardklop-kunstefees in Oktober ’n huldeblyk aan die skrywer sal wees. Die aard hiervan sal nog bekend gemaak word.
PRAAG-uitgewery het so pas ‘n nuwe roman deur die beroemde Franse skrywer Jean-Philippe Toussaint, in ‘n Afrikaanse vertaling deur Dan Roodt, gepubliseer. In Europa was dit ‘n kultusboek wat ywerig vertaal is. Die ironiese, humoristiese verhaal wentel om ‘n jong man wat op ‘n dag besluit om in die badkamer te begin leef, waar hy bly totdat hy ewe skielik besluit om Venisië toe te gaan.
Lees meer daaroor, asook kommentaar deur Europese resensente, deur hier te klik.
Deur die loop van die jare, selfs hierdie afgelope Dinsdag (15 November 2016, toe nóg ‘n pakkie by die poskantoor op my wag), het my gedrukte boekhandelaars gewissel van vlooimarkte, hospieswinkels, dierewelsynwinkels, winkels vir kerklike welsyn, antikwariate, hoofstroomboekwinkels – die meeste te vinde in Hermanus of Montagu. Asook die boekmark by ons dorpsbiblioteek (die geld in die blikkie word dan aangewend om skryfbehoeftes vir tema-uitstallings in die biblioteek aan te koop). Ek vertrou nie sommer webwerwe met my kredietkaartbesonderhede of woonadres ens. toe nie. Ek verkies kontant, EFT of regstreekse betalings met ‘n enkele goue kaartsleep.
Maar laat ek geen geheim daarvan maak nie: ek soek altyd eers op die Wes-Kaapse biblioteekwebwerf of die boek by my naaste biblioteke beskikbaar is. Ek koop nie boeke links en regs nie.
Die heel eerste boek wat ek in my lewe gekoop het was seker die Russiese tweegesprekboekie met die twee kolomme weerskant in Engels en Russies afsonderlik deur A.R. Thompson. Die boekie is in 1882 uitgegee. Ek dink ek het dit iewers in Hermanus gekoop by ‘n winkel bekend as Papillon (“skoenlapper” in die Frans, verneem ek). Dit was nog R10,00 (in 2002?), omtrent twee weke se sakgeld. Die taal in die boek is, nodeloos om te sê, so verouderd, slegs ‘n Slawis sal om taalkundige redes daarin belangstel. Maar ons almal weet ek het die gedrukte boek oor die jaartal gekoop. Wat mens laat wonder oor die verouderingswaarde van die e-boek…
My eerste tydskrifkopie verloop anders. In 1999 het my klasmaatjie tydskrifte saamgebring wat sy ouma vir hom gekoop het: “The Lion King: A Nature Fun and Learn Series” uit die jaar 1994 en verder. Die tydskrifte het ‘n groot Britse pondteken op die voorblad gehad, duidelik nie van hier rond nie. Teen die vierde uitgawe staan daar “South Africa: R7,95”. Kan ons dit Africana noem? Ek kon my verkyk aan die prentjies, veral die vervolgverhale met Simba, Timon en Pumbaa se oerwoudavonture. Daar was ook pretaktiwiteite vir kinders. Ek onthou nou nog hoe ek hierdie tydskrifte (alles in die geheim!) by my klasmaat oorgekoop het (met sy ouers se goedkeuring!), solank die ander skoolmaats dit net nie sien nie (om diefstal te voorkom, en miskien omdat ‘n 13-jarige in 2003 eerder met meer volwasse leesstof vereenselwig moet word…). Seker so tien uitgawes, ek wil nou nie lieg nie. Teen R30,00 vir almal. Die transaksie is in die afgeleë afrolkamer by die skool beklink. Toe my ouers my op heter daad betrap waar ek iets skelm onder my bed inskuif, was hulle maar net te bly hul ergste bekommernisse is verkeerd bewys: dis darem nie dwelms nie. Ouers darem.
Sedert 30 November 2015 is die volledige reeks (van 80!) tydskrifte by archive.org te vinde, hoewel ek al die verhale reeds by lionking.wikia.com gaan aflaai het. ‘n Mens lag vandag vir die strooiligte intriges van hierdie verskynsel in die 1990’s – maar die heel laaste verhaal bly my by: die sonsverduistering kan sprekend wees van die millenniumangs. Angs vir die onbekende is van verbygaande aard. Dalk sprekend van my eie verbygaande angs vir die e-boekbedryf?
Toe e-boeke al hoe meer die hoofstroom begin binnekom, het ek ook aanvanklik vas geglo dit is die oplossing vir almal se probleme. Geen bome wat afgekap word nie, petrol wat bespaar word, ruimer en stoflose kamers wat makliker skoonmaak, ideaal vir stralerjakkers, onmiddellike beskikbaarheid, geen vergeelde of muwwe bladsye wat stink nie, woorde wat jy vinniger in die boek kan naslaan (tyd wat bespaar word), veerligte bronne wat jy duisend maal duisend keer kan kopieer en berg (beter as om uitgelewer te word aan mot, roes, vismotte, diefstal en brandstigting, of skerpioene en spinnekoppe te herberg) en spotgoedkoop pryse. Boeke uit elke uithoek van die wêreld wat jy sonder probleme kan koop. En dis tog so modern! Bietjie vir bietjie is ek ontnugter.
Met van my prysgeld wat ek deur die universiteit vir verdienstelikheid toegeken is, het ek besluit om vir my ‘n piepklein tabletrekenaartjie te koop. Vir kragonderbrekings, jy weet. Sommer die goedkoopste een, so R999,00. As dit sou breek, is dit ten minste nie R10 000 wat in die water gegooi word nie. ‘n Skootrekenaar kan so ‘n lomp ding wees, laat staan nog jou toring (die een waar ek die meestal voor twee vloeikristalskerms deurbring). R1 van die prysgeld het oorgebly.
Wat ‘n teleurstelling: die tablet(jie) was te stadig na my sin. Jy kan nie die boek gemaklik op die skerm rondskuif soos dit jou pas nie (veral nie as die .pdf afgetas (scanned) is nie). Jy kon nie die Android-weergawe 2.2 verder op bywerk of verbeter nie. Jy kon die skrif hoogstens 400% vergroot (dit beteken: 4 maal), die battery het skaars 2½ uur gehou, die lys gratis boeke waarvan jy kon aflaai by manybooks.net wou nie verder afblaai in die alfabet nie. Om die waarheid te sê het ek die tablet later net gebruik om YouTube-musiekvideo’s mee te kyk. Ek kon darem die volledige “Dracula” van Bram Stoker met plesier klaar lees. Om ‘n lang storie kort te maak: my knie het eendag per ongeluk die skerm getref – en dit was klaar met kees. Nou juis in daardie maand toe ek toeps (apps) begin ontdek het. Nou juis die enigste dag in my lewe wat ek nie die blikbrein by die huis gelos het nie. Vreemd genoeg het die hele tragedie my net Siberies koud gelaat. Ek wil nooit weer ‘n tablet hê nie.
In my voorgraadse universiteitsjare was Google Play eintlik nog nie in Suid-Afrika bekend nie. Van Amazon het ek min geweet, behalwe dat skelms vir jou e-posse stuur om geld uit jou te melk. My pa-hulle het ‘n Kalahari.net- en later Kalahari.com-rekening gehad. Desember 2014 was die laaste keer wat ek daar ‘n e-boek laat aankoop het. Eers het ons van die Kalahari eReader gebruik gemaak, maar later word die reëls deur die maatskappy herskryf. Sodra die boek aangekoop is, het ek onmiddellik my pa se rekening op my rekenaar oopgemaak, die wagwoord laat intik, en die boek se .acsm is afgelaai. Daarna word die boek volledig op jou Adobe Digital Editions 1.7.1 afgelaai. Sonder probleme. Ook die ouer boeke op die eReader kon op Adobe Digital Editions 1.7.1 gelees word. Ek het nooit nodig gehad om my naam te registreer nie.
Google Play het ek voor Amazon probeer baasraak. By ons is ‘n Checkers, waar ek my Google-kaart by die betaalpunt koop, oorloop na Money Market (langs die kiosk) en dit daar laat aktiveer. Amper soos selfoonlugtyd. So dom soos mens is, weet jy mos nie jy moenie die krapkaart se silwer aftrek nie, maar met ‘n pendoppie oopskrap, soos krapkaarte. Amper het ek ‘n paar nommers weggeskeur. Nog ‘n probleem is die H wat soos M lyk, of die syfer 0 wat soos die letter O lyk. Verder volg jy maar net die aanwysings op die kaart self. Soos ek reeds geskryf het in DisQus: Dan Roodt se boek, Raiders of the Lost Empire , was my heel eerste boek wat ek daar gekoop het. Daarna sou heelwat musieksnitte van Enya en nog meer boeke volg.
Oor Appleprodukte en iBooks weet ek absoluut, gans en al, heeltemal niks. Hic sunt dracones. Ek sien ook net die kaarte by Checkers se betaalpunte hang. Sover ek weet werk hierdie produkte net op Apple-produkte.
Vir Amazon is ek nou nog so bang soos ‘n Bolander vir donderweer. Ek besluit eers om by Amazon.de aan te sluit, omdat ek my kan indink hoe Amazon.com outomaties sou regionaliseer na boeke in die mees waarskynlike taal wat in jou land gelees sal word, naamlik Engels. Duitse en selfs Nederlandse boeke word vir die een of ander rede in Suid-Afrika gesper (terwyl Google Play slegs sekere boeke sper, en ander weer nie*), en dit het ek juis probeer keer.
Ongelukkig het Amazon onmiddellik gesien my IP-adres kom uit Suid-Afrika en geen van die gratis boeke op die Duitse Amazon kan afgelaai of aangekoop word nie. Ook nie deur die Franse, Spaanse, Italiaanse, Nederlandse of Indiese Amazon nie. Hoe presies ek die Kindle for PC geïnstalleer het, kan ek nou nog nie onthou nie. Net dat dit soos ‘n droom werk. Alle boeke wat jy vir $0,00 aankoop, gaan summier soontoe. Jy hoef dus nie soos by Google Play via webleser die boek te lees nie. Daar sal egter nog heelwat water in die see moet loop voordat ek Amazon met my bankkaart vertrou… [*Daar is ‘n wet in Duitsland wat die Duitse boekkleinhandelaars op hierdie manier probeer beskerm.] Om boeke dus vryelik van regoor die wêreld te koop en te lees? Wensdromery. Nog ‘n mite van e-boeke weerlê.
Tot Dinsdagaand, 15 November 2016, het ek geen idee gehad hoe om Google e-boeke op jou PC (Windows 7+) te kry nie. Ek het maar aangeneem dit is slegs vir mense met Android-toestelle (want daar word mos voortdurend gepraat van Toeps/”Apps”, wat uiters verwarrend is: is dit nou vir Windows 8+ of vir Android en OS bedoel? Of is dit Applications (Toepassingsprogramme) vir alle rekenaars?). Die volgende stappe vind ek toe uit moet gevolg word:
1. Laai Adobe Digital Editions 4.5 af.
2. Skep vir jou ‘n Adobe-rekening op die Internet, met jou e-posadres en wagwoord (ek het sommer my Google-een gebruik).
3. Soek in jou profiel rond vir “verify” sodra jou rekening gestig is. Klik daarop.
4. Aktiveer jou Adobe-rekening deur die boodskap wat jy via e-pos (in my geval GMail) ontvang.
5. Gaan terug na Adobe Digital Editions, gaan na die werkbalk bo, klik op Help, en klik Erase Authority (amper soos mens ‘n outydse “stiffie” of slapskyf sou formateer, of skoonmaak, voordat jy iets daarop kan laai)
6. Nou gaan jy na Help en klik: °Authorize Computer°. En vul jou Adobe naam en wagwoord in. Maak seker die blokkie onder is oop.
7. En herbegin ADE (Adobe Digital Editions).
8. Gaan na Google Play, gaan na jou gekoopte boeke toe, klik op die stippeltjies op die duimnael van elke boek afsonderlik en klik op Download .epub of Download .pdf.
9. Die tipiese .ascm-lêer word afgelaai.
10. Klik op die .ascm-lêer en siedaar! Die boek word voor jou oë afgelaai.
Die Google Boeke kon met gemak begin aflaai.
Min het ek geweet wat sou volg… Skielik kon ek geen van my ou Kalahariboeke meer lees nie.
Ek het absoluut alles probeer:
1. Probeer die ou “geslote” Kalahari eReader. Niks gebeur nie, want die ou webwerf bestaan nie meer om die produkte uit die “wolk” aan te vra en af te laai nie. Ek kan ook nie ou .epub’s en .pdf’s met hierdie program lees nie.
2. Probeer die ou .acsm’s uit 2014 met ADE. Niks gebeur nie, want die ou webwerfadres is lankal dood.
3. Probeer die nuwe .acsm’s op Takealot.com van my pa se rekening. Die program weier om elke .acsm te aanvaar, want dit was vir iemand anders (‘n ander ID) bestem. Oeps.
3. Probeer die ou .epub’s en .pdf’s lees. Die program weier, want dit was vir iemand anders (‘n ander ID) bestem.
4. Probeer die ou .epub’s en .pdf’s met ‘n ander leserprogram lees. Dit kan nie, want die boeke het DRM (Digital Rights Management).
5. Ek stroop die program van sy gesag (“erase authority”), en probeer die ou .epub’s en .pdf’s lees: jammer, maar die “Vendor ID” moet toestemming gee. Die ou .ascm’s werk ook nie. En die “nuwes” ook nie.
6. Op die skootrekenaar begin ek ‘n oeroue program oplaai (Adobe Digital Editions 2) om die ou .epub’s en pdf’s te lees. Dit werk nie – die “Vendor ID” moet toestemming gee. Ook die .ascm’s wou nie vat nie.
7. Ek het elke keer ook op my rekenaar Adobe Digital Editions 1.7.1 probeer – maar op onverklaarbare wyse het ook hierdie programweergawe sonder my medewete my naam registreer en gesinkroniseer met Adobe Digital Editions 4.5!
8. Ek kon seker die DRM verwyder, maar grens dit nie aan misdaad nie? En watter program sal nogal hiermee werk?
Sou dit nou beteken ek moet vir my spesiaal ‘n Androidtablet gaan koop om die “nuutste” Kalahari-e-leser af te laai (as dit ooit nog bestaan en werk!)?
Gelukkig herinner Pa my toe aan Windows se Restore Point. Ek laat loop die program terwyl ek my onder die stortkop reinig van die dag se sondesweet. Nadat ek van die stort vars teruggekeer het en die rekenaar herbegin het, is alles weer doodnormaal soos voorheen: ADE 4.5 is uitgevee, die wysiging van die register (“registry”) het nooit plaasgevind nie, en ek kan my ou Kalahariboeke weer lees. Ek slaak ‘n sug van verligting. Die probleem is opgelos.
As ek geweet het wat ek vandag weet, sou ek slegs my skootrekenaar die ADE 4.5 oplaai, dan die “Authority” of gesag gee, en dan al my Google Boeke slegs op my skootrekenaar aflaai. Op my tafelrekenaar bly slegs my ou Kalahariboeke.
As ’t ware Apartheid tussen die onversoenbare boeke. Juis waarmee ek Woensdagaand mee besig was. Net jammer my skootrekenaar sukkel om .NET 4 Framework af te laai om Adobe 4.0+ te aanvaar. Donderdag hang hy nou 8 ure lank rond by presies dieselfde venster in Windows Updates: “Checking for Updates”… geduld, Suidpunt, geduld. Vanaf 07:00 (of 08:00) tot omstreeks 19:00 het die rekenaar geloop. Toe word ek triomfantelik meegedeel: 483 MG (megagreep) se bywerkings wag op jou. Kies net die noodsaaklikste en ja, daar gaan hy. Teen 21:15 is die meeste van my boeke nou veilig op my skootrekenaar. Ek voel tevrede.
Net daar en dan het ek besluit: kry vir jou ‘n afsonderlike los hardeskyf en maak ‘n deeglike .bak-lêer met Windows Backup: as enigiets nou met jou liewe hardeskyf op jou hoofrekenaar (die toring) moet gebeur, is daardie ou Kalahariboeke vir ewig vir die nageslag verlore.
Hierdie is een van die gevolge van e-boeke wat ek dink onvoorsien was. Soos die maatskappye se neiging verander om aan te pas, eers deur ‘n e-leser soortgelyk aan Kindle te maak, maar dan later na ‘n stelsel soortgelyk aan Google oor te skakel, wissel ook die leesbaarheid van ou produkte met die nuwes wat aangekoop word.
Reeds nou met Google Play kan ek steeds Raiders of the Lost Empire aanlyn lees, maar ek sukkel om hom (en Panther in Argyll deur Lisa Tuttle) af te laai op my skootrekenaar, bloot omrede dit twee van my oudste kopies met ‘n Google-kaart was. Die teks verskyn: E_GOOGLE_DEVICE_LIMIT_REACHED. Ek kan nie verklaar hoekom nie: my tablet het tog gebreek in Maart/April 2015, lank voor ek Google-kaarte ontdek het in Desember 2015. Op watter toestel kon ek die boeke dan installeer het? As iemand anders vandag dieselfde boeke sou koop en aflaai, glo ek daar sal geen probleme wees nie.
Dus, jy kan nie een boek soveel keer kopieer soos jy wil nie. Nog ‘n mite daarmee heen. Maar my probleem is tans geensins onoorkomelik nie: ek skryf net vir Google ‘n briefie en die saak word uitsorteer. Maar veronderstel Google sou ophou bestaan soos dit met Kalahari.net en Kalahari.com die geval was (al word die maatskappy ook oorgeneem of saamgesmelt, verander die reëls, webadresse, ensomeer). Dieselfde wat met gebruikers oorgekom het wat leesboekies op MXit aangekoop het: MXit het gesluit – en jou boeke is saam met die bedieners afgeskakel. Dink ook maar aan boeke wat jy spesifiek vir jou selfoon aankoop wat nie na ‘n ander oorgedra kan word nie: vrek jou foon, vrek alles saam (as dit nie op ‘n geheuekaart geplaas kan word nie). Of wat as die Internet vir weke lank af is? Ons moet hipoteties daaraan dink.
Iets wat my sedert gisteroggend (18 November 2016) hinder is die wetlike aspekte van Afrikaanse letterkunde as e-boeke. Ek praat van die openbare besit. Volgens die Suid-Afrikaanse wet is boeke in die openbare besit sodra die skrywer 50 jaar en langer oorlede is. Ander werke, soos dié van oorlede Ingrid Jonker, is weer deur Jack Cope oorgeneem, wat my nou laat wonder of haar werke nou in die publieke domein is, of nie. Sy is tog langer as 50 jaar dood, is sy nie? Dan is daar diegene soos oorlede J.C. Kannemeyer wat lyk my al sy werke aan die Hollandse databasis dbnl.nl bemaak het, wat eintlik heel bedagsaam van hom is (maar waarskynlik minder bedagsaam vir sy naasbestaandes en uitgewers, ek praat onder korreksie) – want nou is selfs sy jongste werk oor Jan Rabie byvoorbeeld vryelik toeganklik vir die wêreld. Maar hoe nou gemaak om boeke te ont-DRM wat jy reeds by ‘n maatskappy gekoop het? Gaan die maatskappye DRMs skep wat vanself in jaar X sal verval (net sodat mense hul horlosies vorentoe kan stel op die rekenaar om die boek onmiddellik te begin rondversprei)? Of gaan jou e-boeke enigsins nog leesbaar wees na afloop van 10, 20 of 30 jaar soos die programmatuur heeltyd aangepas word?
Vandag, 19 November 2016, het ek weer die keersy beleef (ja, in my lewe gebeur alles in één week): watter wonderwerk e-boeke werklik is vir die gewete. Ek het maande uitgestel om my gedrukte (papier)boeke in drie hopies te sorteer: boeke wat ek gereeld gebruik, skoolboeke (Aardrykskunde, ens.: iemand kan dit nog gebruik) en boeke wat ek selde of nooit sal gebruik nie. Die boeke op die laasgenoemde hopie raak nogal baie: tweedehandse woordeboeke en taalboeke van Afrikatale, Frans, Italiaans en Russies, Sweeds, Noors, tweedehandse fiksie wat klaar gelees en op Goodreads resenseer is, en boeke wat ek impulsief gekoop het en nooit sal lees nie (ou sielkundeboeke, gevorderde, horingou mediese boeke en andere). Party pakke tydskrifte weeg tot 10,5 kg.
Sien, sedert 2012 tot 2016 het ek ook ‘n kompulsiewe tweedehandse boekkoper geword: jy moet alles weet; jy moet vergoed wat jy nie op hoërskool geleer is nie; jy moet meer weet as ander; jy moet jou portuurs (en seniors!) altyd een voor wees; jy moet inligting bekom wat vir ander onverstaanbaar is; die lewe draai om kodering en dekodering; jy moet boeke koop wat jy onmiddellik byderhand kan hê – want jou universiteit is 1 000 km+ van jou af. Hoe ouer die bron, hoe beter. Jy sal mos eendag daarvoor tyd kry, nie waar nie? En nou sit jy met ‘n lompe, loodsware en stowwerige probleem.
Iewers moet jy eenvoudig besef: minder is meer. Om te kyk hoe ver jy jouself kan druk en dryf is geen probleem nie – dit is trouens baie gesond, dit baat die hele samelewing in die proses. Dit is egter die grootheidswaansin wat wel ‘n probleem raak. Ja, een taal is seker nooit genoeg nie (en ek sou ook dolgraag Le Loup-garou (1843) deur Élie Berthet op Google Books wou lees, want ek vrek oor weerwolfverhale ), maar daar bestaan ook iets soos gehalte bo hoeveelheid. “Hoe goed ken ek my eie taalakker?”, byvoorbeeld. Ek is vandag gedwing om my eie perke te erken: ek het nie genoeg selfdissipline of tyd om selfs vier tale behoorlik baas te raak nie. As jy in 1600’s geleef het, het die gesprekke hoofsaaklik oor melkpryse en die gesteldheid van Bontlies die koei gehandel. Jy kon die taal binne een maand leer. Die woordeskat was maar min, maar het sy doel gedien. Maar vandag is die aantal woordeskat soveel meer om by die moderne en tegnologiese era aan te pas: in die toekoms selfs méér! En die nuanses en betekenisse verander en wissel soos die mense se giere, groepsdinamiek en tydsgees hul pas. Dis net soveel méér nuwe en verouderde woorde, clichés en spreekwoorde om aan te leer. In formele en informele hoedanigheid. Op die ou end moet jy jou maar toespits op twee, drie, hoogstens vier vreemde tale waarin jy regtig belangstel. Nie agt of vyf-en-twintig nie.
Ondertussen bly die pakplek maar knap soos ek werskaf. Na alles wat ek in die vorige paragraaf beleef het, tref ‘n skuldgevoel my nou teen middagete: gestel mens koop ‘n gedrukte boek (uit druk) wat jy nooit sal gebruik nie, maar iemand anders nodig het, maar jy laat dit aan die vergetelheid oor… is dit nie sonde in die ergste graad nie? Sou Calvyn ooit so iets op skrif beredeneer het? Ek was vreeslik ontsteld oor ‘n Latyn-Hollandse woordeboek uit die 1920’s wat nooit gebruik is nie: toe ek die boek gekoop het (vir R45,00), was die vilt-omslag al geblaas, die eerste paar bladsye het vismothappe weg. Solank die boeke op die nuwe, tweedehandse of biblioteekrak is, is dit die publiek se eie onnoselheid as hulle nie die produk koop nie. Maar bewaar die een se siel wat die skaars bron wel koop en nooit nuttig aanwend nie… En nou pleeg ook ek hierdie einste sonde! Alle bibliomane pleeg hierdie sonde.
Jy sien, met e-boeke is jou gewete, ironies genoeg, skielik engelrein: jy kan e-boeke nie uitleen nie, jy kan dit nie uitruil nie, jy kan dit nie oordra aan ander tensy jou testament dit so bepaal nie, jy kan dit nie weer verkoop nie, jy kan dit nie verhuur nie, jy kan dit nie laat opmuf nie… En koop jy die e-boek ontneem jy niemand die reg om hul eie aan te koop nie. E-boeke sus die gewete. Geen haan sal oor die 1 500 ongeleeste boeke in jou Kindle-versameling kraai nie…
‘n Engelse skrywer, Lauren Beukes het Eugene de Kock uit ‘n skrywersvergadering gejaag waar hy opgedaag het om te verneem of sy boek op ‘n pryskortlys aangekondig sal word.
Die biografie, wat Anemari Jansen in samewerking met De Kock geskryf het, is in April benoem vir die Sunday Times Alan Paton-prys.
De Kock, wat sy tronkstraf uitgedien het en sowat ‘n jaar gelede op parool vrygelaat is, was glo ‘n gas van die biografie se uitgewer, Tafelberg, maar Beukes het besluit om hom terstond van ‘n basiese menseregte te ontneem.
Beukes het soos die Engelse gewoonte maar is, haarself aangestel om ‘n paar bonuspunte vir Engelse voortreflikheid te probeer aanteken deur namens swart skrywers en uitgewers verontwaardig te wees.
Volgens haar was die swartes die naweek by die letterkundefees in Franschhoek “verskriklik getraumatiseerd oor De Kock se teenwoordigheid”.
Almal het “gewonder” of hulle die lokaal moet verlaat, sê sy. Niemand het egter uitgeloop uit die bespreking nie.
Toe nie een van die swartes wou loop nie, het Beukes besluit om in te gryp en voormalige Vlakplaas-verhoorde soos ‘n wafferse konsentrasiekampbevelvoerder te gaan verjaag.
Een van die oud-polisieman se paroolvoorwaardes is dat hy nie met die media mag praat nie. Beukes kon die media dus op haar eentjie trakteer oor die gebeure.
Lede wat die paneelbespreking bygewoon het waar Jansen opgetree het, sê hulle was nie bewus van swart ontsteltenis nie.
De Kock was self verbaas om te verneem van die “swart trauma” maar het nie teëgestribbel nie. “Dankie dat jy my gesê het,” het hy gesê en daarna opgestaan en uitgestap.
Hy het Vrydag en Saterdag die letterkundefees bygewoon.
Vandag is dit presies 140 jaar sedert die stigting van die Genootskap van Regte Afrikaners in die Paarlse huis van Gideon Malherbe in die Kaap op 14 Augustus 1875. Dit was die aanvang van die Eerste Taalbeweging wat hom ten doel gestel het om van Afrikaans ‘n geskrewe taal in die plek van Hooghollands te maak. Sedertdien het Afrikaans ‘n merkwaardige opbloei beleef en bevind hom waarskynlik vandag in die topdertig-tale ter wêreld sover dit sy hoër funksies, media-ontwikkeling, letterkunde en tegniese woordeskat betref.
Die Suid-Afrikaanse Kommunisteparty, asook vele stedelike Engelssprekendes in Johannesburg, maar ook Kaapstad, koester egter steeds ‘n felle renons in Afrikaans en werk aktief om Afrikaans te benadeel. In die onlangse verlede het Barbara Creecy, Panyaza Lesufi, Blade Nzimande, die Suid-Afrikaanse Inkomstediens en vele ander drastiese optrede teen Afrikaans geneem, met die doel om die taal se status te verlaag en dit verder na benede te druk. Selfs regters en landdroste ontneem Afrikaanssprekendes die reg om in hul eie taal aan hofverrigtinge deel te neem, ‘n basiese mensereg.
Ook aan ons universiteite gaan Afrikaans sienderoë agteruit. Die huidige rektor van die Vrystaatse Universiteit, Jonathan Jansen, dwing Engels as enigste onderrigtaal af terwyl die Universiteite van Potchefstroom en Stellenbosch onder kwaai druk verkeer om te verengels. Die Universiteit van Pretoria volg ‘n pragmatiese taalbeleid, maar waarvan die uiteinde insgelyks volslae verengelsing gaan wees.
Elders op dié werf verskyn Leon Lemmer se artikel oor Naspers se 100-jarige bestaan. Dikwels lees ‘n mens in die publikasies van dié mediagroep wat tans so ‘n bepalende rol in Afrikaans speel, dat dit “nie so sleg met Afrikaans gaan nie” of byvoorbeeld dat “Afrikaanse musiek ‘n bloeitydperk beleef”. By dié enkele ligpunte en oorblyfsels van ‘n vorige lewenskragtigheid, moet ‘n mens ook kennis neem van die tamheid wat die Afrikaanse taalstryd oor die afgelope dekade of meer kenmerk. Nie net gee mense baie maklik boedel oor as dit by die verengelsing van instellings kom nie, maar die Engelse taalnasionalisme wat Suid-Afrika beetgepak het, lyk veel lewenskragtiger, onder meer omdat dit veel beter – ook vanuit die buiteland – befonds word. ‘n Groepering soos Open Stellenbosch word nie net geldelik rojaal ondersteun nie, maar geniet ook steun vanuit die Engelse media wat tradisioneel oor die afgelope 200 jaar nog altyd vyandig teenoor Afrikaans gestaan het. Open Stellenbosch stel hom die doel voor oë om Afrikaans aan dié universiteit heeltemal af te skaf sodat alle lesings in Engels en slegs Engels aangebied sal word.
Diegene wat beweer dat “dit nie so sleg met Afrikaans gaan nie” gee gewoonlik geen voorbeelde van ander tale waarmee hulle Afrikaans vergelyk nie, behalwe moontlik die Afrika-tale wat oor lae status en ontwikkeling beskik en wat skaars vir onderrig of ernstige navorsing of letterkunde gebruik word. Om appels met appels te vergelyk, moet Afrikaans daarom eerder met van die kleiner Europese tale soos Deens, Noors, Katalaans of selfs die piepklein Baltiese tale (Litaus, Lets en Esties) vergelyk word. Terwyl Afrikaans in die sestiger- en sewentigerjare glad nie teen Deens of Noors afgesteek het wat media, boekproduksie en status in die howe en aan universiteite betref nie, het dit oor die afgelope twee dekades geweldig teruggesak, dermate dat ‘n mens steeds van ‘n Afrikaanse krisis kan praat.
Die totale boekmark in Suid-Afrika is R4,5 mijard werd, wat opvoedkundige en akademiese boeke insluit. Vanweë die verengelsing van die universiteite en tersiêre handboeke, is baie min van die een miljard rand se akademiese boekmark nog in Afrikaans. Dit laat slegs die sogenaamde “handelsektor” van boeke wat in winkels, aanlyn of deur boekklubs verkoop word. Daardie mark, waar Afrikaans met ingevoerde boeke vanuit Amerika maar veral Brittanje, moet meeding, verteenwoordig maar R753m in totaal, wat slegs 17% van die totale boekmark in die land uitmaak. Om te sê dat “Deon Meyer verkoop baie boeke” moet binne konteks gesien word. Wat is “baie boeke”?
In ‘n land soos Denemarke koop vyf miljoen Dene elke jaar 30 miljoen boeke. Die totale Deense boekmark is in geldelike terme méér werd as dié van Suid-Afrika: 400 miljoen euro, oftewel R5,7 miljard teenoor Suid-Afrika se R4,5 miljard. Onthou egter: die Suid-Afrikaanse boekmark sluit skoolboeke vir miljoene leerlinge, asook voorgeskrewe boeke (alles in Engels) aan ons universiteite in.
In Noorweë, nog ‘n klein Europese landjie met ‘n bevolking van slegs vyf miljoen mense, is die boekmark nóg groter as in Denemarke. Die Nore bestee €700m per jaar aan boeke, oftewel byna R10 miljard! As ons vir ‘n oomblik die mark vir Noorse fiksie met dié in Afrikaans vergelyk, kom ons bedroë daarvan af:
Jaarlikse verkope van fiksie in Noors (2012): R3,1 miljard (bron: Nordic Book Statistics Report 2012)
Jaarlikse verkope van fiksie in Afrikaans (2013): R36,4 miljoen (bron: Annual Book Publishing Survey 2013)
Dus, vir diegene wat ons probeer wysmaak dat dit “so goed gaan met die Afrikaanse boek”, laat dit insink: Die Nore koop ongeveer honderd maal soveel romans soos ons!
Indien die totale kleinhandelverkope van Afrikaanse boeke (kinderboeke, nie-fiksie en fiksie) bymekaar getel word, verteenwoordig dit maar R152 miljoen, ‘n skamele 1,5% van die boekmark in Noorweë en 2,7% van dié in Denemarke! Hoe op aarde kan Afrikaanse skrywers en uitgewers ‘n bestaan in Afrikaans maak terwyl daar, vergeleke met die kleiner Europese lande en volkere, skaars ‘n afset vir hul produkte bestaan?
Wat van die sogenaamde “kunstefeeste”? ‘n Klomp dronk mense wat by ‘n multikulturele “kunstefees” gaan suip, verteenwoordig nog lank nie ‘n lewende kultuur nie. Die tekens is reeds daar dat die kunstefeeste se voertaal binnekort na Engels gaan oorskakel, soos wat die politieke oorheersing waaronder ons verkeer sy tol eis.
Indien Afrikaans gaan oorleef en soos in die verlede gaan gedy, sal daar nuut gedink moet word. Daar sal veel meer moeite met die bemarking van Afrikaanse kultuurprodukte soos boeke of films gedoen moet word. Die byna-monopolie waaroor die Engelse kleinhandel in ons land beskik, sal oorkom moet word. Eers dan sal ons kan sê dat Afrikaans oorleef, wat nog te sê: “gedy” of “bloei”.
Ons moet ook besef dat die taalsituasie in Suid-Afrika waar een taal die res en veral Afrikaans oorheers, nêrens elders ter wêreld vandag geduld sou word nie. Die enigste ander vergelykbare geval waaraan ek kan dink, is die diktatuur van generaal Franco in Spanje toe hy Katalaans ten gunste van Kastiliaanse Spaans onderdruk het. Die Engelse nasionalisme in Suid-Afrika, veral van die swart elite wat die taal as ‘n statussimbool sien, is vergelykbaar met die Frankisme.
In “beskaafde lande” soos dit heet, word daar groot moeite gedoen om taalgelykheid en taalbillikheid te laat seëvier. As jy as Afrikaner vandag lees hoe tweetaligheid in Kanada of België byvoorbeeld op nougesette wyse toegepas word en daar selfs spesiale maatreëls bestaan vir die Engelse minderheid in Quebec of die Franse minderheid in die ander Kanadese provinsies, klink dit soos iets vanaf ‘n ander planeet. Trouens, Suid-Afrika is vandag meer anglosentries en taalverdrukkend as Amerika of Brittanje self, of eentalige Statebondslande soos Australië of Nieu-Seeland. Die pas aangekome Afrikaner-immigrante in Australië of Nieu-Seeland beskik oor meer taalregte dáár as in hul geboorteland. Om van Kanada nie eens te praat nie, waar dit enige etniese minderheidsgroep vry staan om sy taal en kultuur na hartelus uit te leef.
Suid-Afrika mag nooit herstel van die politieke moeras waarin hy hom bevind nie, dus gaan ons vergeefs wag op sulke “beskaafde” taalwetgewing en billike behandeling.
Vir Afrikaans om bloot te oorleef, gaan geweldige harde werk en geesdrif verg.
Soos die Patriotte van ouds bereid was om die hand uit die mou te steek, sal ons vandag dieselfde moet doen. Die taalregte en ontvanklike omgewing vir skeppende aktiwiteit wat in ander lande as vanselfsprekend geag word, is ons eenvoudig nie beskore nie.
Goeie nuus vir Afrikaans en lesers in die algemeen, is dat PRAAG vanjaar gaan probeer om nie minder nie as sewentien boeke uit te gee. Sommige titels is nog nie heeltemal gefinaliseer nie, maar hier onder volg ons publikasieprogram met voorlopige publikasiedatums. Sommige titels mag dalk vroeër verskyn en ander weer later, want veral die vertalings is ‘n ingewikkelde proses wat soms langer neem as wat ‘n mens dink, sowel om die kontrakte met oorsese uitgewers te sluit as om die teks self te vertaal en te versorg.
Raiders of the lost Empire – papieruitgawe van Dan Roodt se Engelse eboek-essay van verlede jaar. Publikasiedatum: einde Maart 2015.
Duiwelsasem – papieruitgawe van Karin Roodt se eboek-riller van 2012. Publikasiedatum: 15 April 2015.
Trou tot die dood toe, herdruk van Johan van der Merwe se outobiografie van 2010. Publikasiedatum: 15 April 2015.
Bodem – nuwe papieruitgawe van Gustav Venter se eboek van 2014. Publikasiedatum: 30 April 2015.
Rooi seine op Stellenbosch: verengelsing, transformasie en verraad aan ‘n eens trotse universiteit, deur Leon Lemmer. Publikasiedatum: 15 Mei 2015.
Beste van PRAAG 2014. ‘n Keur uit ons rubriekskrywers se bydraes verlede jaar. Publikasiedatum: 31 Mei 2015.
Die amigdala van Alrina Smal, papieruitgawe van Gustav Venter se eboek-roman van 2012. Publikasiedatum: 15 Junie 2015.
Donker, versamelbundel van Afrikaanse kortverhale oor die nuwe Suid-Afrika, deur verskeie skrywers. Publikasiedatum: 30 Junie 2015.
Van Marx tot Mandela: die linkse pelgrimstog van die moderne tot die primitiewe, essay, deur Dan Roodt. Publikasiedatum: 15 Julie 2015.
Tatiana de Rosnay, een van Frankryk se bekendste skryfsters
Die mure onthou, roman, deur Tatiana de Rosnay. Uit die Frans vertaal deur Ronel Esterhuizen-Belin. Eerste Afrikaanse uitgawe. Publikasiedatum: 31 Julie 2015.
Verwoerd en Strawinski, roman, deur Dan Roodt. Publikasiedatum: 6 September 2015.
Die badkamer, roman, deur Jean-Philippe Toussaint. Eerste Afrikaanse uitgawe. Uit die Frans vertaal deur Dan Roodt. Publikasiedatum: 30 September 2015.
Nog ‘n Franse roman in Afrikaanse vertaling. (Meer besonderhede later.) Publikasiedatum: 31 Oktober 2015.
Onderwerping, roman, deur Michel Houellebecq. Uit die Frans vertaal. Publikasiedatum: 15 November 2015.
Sweedse roman in Afrikaanse vertaling. (Meer besonderhede later.) Publikasiedatum: 15 November 2015.
Deense roman in Afrikaanse vertaling. (Meer besonderhede later.) Publikasiedatum: 15 November 2015.
Amerikaanse riller in Afrikaanse vertaling. (Meer besonderhede later.) Publikasiedatum: 15 November 2015.
By PRAAG probeer ons om vir al ons aanlynkopers flink en voortreflike diens te lewer. Vanoggend weer het ons ‘n goeie voorbeeld van ‘n tipiese aanlyntransaksie waar Klant X naby die Hartebeespoortdam ‘n eksemplaar van AWEREGS deur Dan Roodt bestel het. Aangesien hy met PayPal/kredietkaart betaal het, was die betaling onmiddellik en kon ons dadelik die boek gaan pos. Trouens, tussen die kennisgewing vanaf ons aanlynwinkel tot die registrasie van die item by die poskantoor het slegs 96 minute verloop!
Die boek is presies om 7:42 vanoggend gekoop:
Slegs 96 minute later is die boek gepos, om 9:18:
Gewoonlik word die pos teen 14:00 elke middag afgehaal, dus sal die pakkie vanaand reeds by die Johannesburgse sorteersentrum genaamd “Witspos” wees en teen môre onderweg na sy bestemming. Sodoende slaag ons daarin om binne twee tot drie werksdae vir u ‘n boek te lewer; binne 24 uur indien u van die koerieropsie teen ‘n ekstra koste van R70 wil gebruik maak.
Met ‘n bietjie geluk, behoort hierdie boek oormôre in die kliënt se posbus naby die Hartebeespoortdam te wees.
Vertel gerus u vriende en familie van ons vaartbelynde boekdiens! Ons het ‘n gholfkarretjie wat heel dag heen en weer poskantoor toe ry om boeke te gaan pos om te sorg dat elke bestelling stiptelik uitgevoer word.
Teen die tyd dat baie Suid-Afrikaanse leerlinge Graad 4 bereik, is hulle funksioneel ongeletterd, hoofsaaklik omdat hulle nie in Graad 1, 2 en 3 leer lees nie, het City Press berig.
Wat nog meer skokkend is, is dat die meeste van hul onderwysers ook nie lees nie.
‘n Unisa-professor Elizabeth Pretorius het in die studie onthul dat daar geen leeswerk hoegenaamd gedurende of na skool plaasgevind het nie.
Verskeie studies het aan die lig gebring dat leerlinge wat Graad4 verwerf, massiewe leertekortkominge het en nie kan lees of basiese probleme rekenkundig kan oplos nie.
“Een van die sterkste bydraende faktore tot die lae vlakke van geletterdheid was die feit dat baie van die onderrig en leer wat in die grondslagfase plaasgevind het, mondeling gebaseer is,” het Pretorius in die studie bevind, wat in die joernaal Perspectives in Education van Mei gepubliseer is .
“Hoewel mondelinge interaksies belangrik vir taal- en geletterdheidsontwikkeling in die vroeë jare blyk te wees, is dit nie gebalanseer deur vroeë geletterdheidspraktyke nie,” lui die verslag.
“Daar is baie gepraat in die klaskamer… maar baie minder gelees en geskryf.”
“Die kinders het baie min blootstelling aan lees en skryf,” het Pretorius gesê.
Dit het beteken dat hulle die voordrag van woorde en sinne herhaal het sonder om dit te verstaan.
“Die gevolge van hierdie onderrigbenadering is rampspoedig vanuit ‘n geletterdheidsperspektief.”
Een van die probleme wat Pretorius opgetel het was dat onderwysers self nie lees nie.
“Navorsing in Atteridgeville, noord van Pretoria, van meer as sewe jaar het bevind dat 70% van die onderwysers daar nie lees nie, ” het Pretorius in die studie aangedui.
Dr Karin Murris, mede-professor by die Universiteit van Kaapstad se Skool van Onderwys, het Pretorius se bevindinge beaam.
Die Franse skrywer Patrick Modiano het so pas die Nobelprys vir letterkunde ontvang, soos ons vroeër vandag op ons Engelse blad berig het.
Is u dalk nuuskierig oor sy werk? Alle huidige en voornemende lede van PRAAG kan nou dadelik ‘n gratis PDF-kopie van sy vertaalde roman, Honeymoon, per epos ontvang deur bloot die onderstaande vormpie in te vul. Sodra ons u boodskap ontvang, stuur ons vir u die aflaaiskakel per kerende epos terug.
Gustav Venter, afgeneem op die plaas in die Clarens-distrik waar hy woon
praag voer ‘n onderhoud met Gustav Venter, skrywer van Die amigdala van Alrina Smal en die huidige apokaliptiese vervolgverhaal Bodem.
Wanneer het u die idee gehad om ‘n vervolgverhaal vir internetpublikasie te begin skryf?
Terwyl ek beplan het wat om in 2014 te doen. Dit het neergekom op ʼn eenvoudige formule: My loopbaan vereis dat ek ten minste 1,000 woorde per dag skryf, ses dae van die jaar. Dit sluit nie my algemene werk soos herskryf van manuskripte, vertalings, rubrieke en verslae in nie. ʼn Duisend woorde bedoel vir boeke. As ek dit kan handhaaf, is dit ʼn raps meer as 300,000 woorde per jaar, oftewel drie substansiële boeke. Sou die Liewe Vader my nog twintig jaar gun om te skryf, is daar nog 60 boeke in my. Dis genoeg.
By praag besin ons voorts gereeld oor hoe om meer verskeidenheid vir die leespubliek aan te bied. ʼn Duisend woorde is nommerpas vir ʼn aflewering van ʼn vervolgverhaal. Vandat ek dit besef het, was dit ʼn klein sprong daartoe om Bodem as ʼn vervolgverhaal aan te bied.
Stel u belang in die vervolgverhaaltradisie soos dit in die negentiende en vroeë twintigste eeu bedryf is?
Beslis! Ek dink gereeld aan Charles Dickens wat sy roem as vervolgverhaalskrywer gevestig het. Sy stories het op dié manier ʼn sensasie geword aan beide kante van die Atlantiese Oseaan. In Boston, byvoorbeeld, het mense mekaar by die hawe vertrap as die skip met die nuwe besending van Little Dorrit opdaag.
Ek dink die krag van ʼn vervolgverhaal is juis dat dit ʼn oop, onafgeslote kant het. Die leser bly betrokke vir maande, selfs jare. ʼn Mens kan gaan sit en ʼn boek lees van voorblad tot agterblad, dit toemaak en jouself daarvan onttrek. Die karakters daarin word verskuif na een of ander solder in jou verstand. Maar karakters in ʼn vervolgverhaal bly vir jou lewend so lank as wat die aflewerings gepubliseer word. Die mens soek afsluiting, en met ʼn vervolgverhaal word hierdie afsluiting vir maande of langer uitgestel.
Dit lyk dus vir my dat die vervolgverhaal ʼn meer geskikte draer van ʼn openbare gesprek kan wees. Lesers spekuleer oor die toekoms en gedrag van die karakters en wat hulle te doen staan.
Abraham Lincoln het vir Harriet Beecher Stowe beskryf as die “tantetjie wat die Burgeroorlog begin het”. Sy was die skrywer van die melodramatiese vervolgverhaal Uncle Tom’s Cabin. Dit het die inwoners in die Noorde so opgesweep teen die slawebedryf in die Suide, dat hulle eenvoudig op Afskaffing aangedring het en dit het tot die Burgeroorlog gelei.
Terloops, Uncle Tom’s Cabin demonstreer juis die mag wat ʼn vervolgverhaal kan hê. Toe die minsame klein Eve in een episode gesterf het, was die volk briesend vir Stowe en het hulle haar uitgekryt en selfs met die dood gedreig.
‘Distopiese literatuur’
Daar word deesdae van “distopiese literatuur” in Afrikaans gepraat, ook deur akademiese literatore. U vorige boek, Die amigdala van Alrina Smal, het ‘n sterk distopiese inslag gehad. Is Bodem ‘n voortsetting daarvan?
Dit hoort tot dieselfde genre, beslis. Samuel Goldwyn het die beroemde instruksie aan sy draaiboekskrywers gegee dat as hulle ʼn boodskap wil stuur, hulle Western Union moet gebruik. Maar in beide hierdie werke is die boodskap primêr van belang vir my. Ek het voorheen nooit gedink dat ek ʼn boek sou skryf waarin die molestering van ʼn blanke vrou deur ʼn swartman so omvangryk beskryf word nie. Dit is net asof dit voorkom asof die gemeenskap ʼn skok nodig het om die omvang van die brutaliteit in ons land opnuut te snap en iets daaromtrent te doen.
Die vermoorde Daan Wybenga
Verlede jaar is ʼn dierbare vriend van my, Daan Wybenga, in Clarens gemartel en vermoor. Clarens het ʼn sterk liberale gemeenskap. Ek het gereeld ʼn gesprek met dorpslede oor Daan se moord aangeknoop. In die meeste gevalle het mense die tong geklik en dan die gesprek weggelei na ʼn ander onderwerp. En Daan was self baie liberaal. Hy was geografies maar ook sosiaal één van hulle. Beteken die dood van ʼn skadelose, vrygewige ou man, ʼn intieme vriend van hulle, so min dat hulle nie eers ʼn hele gesprek daaraan kan afstaan nie?
Iets het losgespring in ons gemeenskap dat die hele land kan ween en eindeloos teem oor die heengaan van ʼn ou terroris, maar eenvoudig die skouers optrek oor die marteldood van ʼn doodgoeie mens soos Daan.
My funksie as skrywer is om die gemeenskap en die moontlike toekoms daarvan te beskryf. ʼn Disfunksionele gemeenskap met ʼn duistere toekoms moet dus tot distopiese letterkunde lei.
Bodem is my poging om mense as’t ware voor die bors te gryp en te sê: Hiér is wat kom! Besef jy dit? Is jy reg daarvoor? Daarom sal die beskrywings in Bodem gaandeweg meer bloedig en brutaal word. Ek het genoeg geweld in my lewe gesien om ʼn afkeer daarin te hê, maar ek sal enige iets doen om mense te laat dink en reageer oor die komende ellende.
‘Die apokalips is onafwendbaar’
Is u self pessimisties oor die toekoms van Suid-Afrika?
Dit verg die allerverskriklikste onnoselheid om enigsins optimisties te wees oor wat vir ons voorlê. Gesonde verstand, geskiedenis en die eenvoudige wiskunde van die situasie dui op ʼn onafwendbare apokalips. Niemand bid harder as ek en hoop vuriger dat dit nie sal gebeur nie, maar dit maak nie saak hoe ek die feite skommel en herrangskik nie, ek kan nie tot ʼn ander gevolgtrekking kom nie.
Dis asof iemand vir die ANC ʼn puntsgewyse diagram gegee het hoe om ʼn totale katastrofe te bewerkstellig. Vrede in selfs die mees verslonse vorm kan net deur ekonomiese welvaart gehandhaaf word en ons ekonomie is ʼn kano wat nie meer uit die stroomversnellings geroei kan word nie en waarvan die neus reeds oor die watervalafgrond steek.
Die grootste verwoesting gaan egter veroorsaak word deur hierdie onheilige, onbesonne poging tot gedwonge rasse-integrasie. Ek het onlangs heelwat opgelees oor die Amerikaanse Burgeroorlog. Hier het jy twee groepe van dieselfde volk gehad, met dieselfde kultuur, wat dieselfde boeke gelees het, dieselfde helde gehad het, saam die supermoondheid van die tyd verslaan het, wat in dieselfde kerke dieselfde liedere gesing het. En al het almal die ellende sien kom, was hulle skynbaar onmagtig om dit te voorkom. En toe dit losbars het hulle mekaar met die grootste venyn verpletter.
As twee groepe van dieselfde volk so iets aan mekaar kon doen, hoe absoluut kranksinnig is dit nie om te dink dat verskillende, dominante rasse in dieselfde gebied onbepaald in selfs die skyn van vrede kan saamleef?
Waaroor ek wel optimisties is, is dat die Afrikaner die bloedige proses sal oorleef, sy nasionalisme sal herontdek en weer sterk en vooruitstrewend sal word, ʼn baken van vooruitgang en hoop in ʼn moeras van armoede, verval en ellende.
In Bodem is daar sprake van ‘n apokalips iewers in die toekoms. Sonder om die vervolgverhaal vooruit te loop, wat sou die onderliggende oorsaak van so iets wees? Die onvermoë van verskillende rasse en kulture om saam te leef, korrupsie en ‘n staat wat misluk of kan een of ander gebeurtenis dit ontketen?
Die blanke, en in besonder die Afrikaner, word toenemend geposisioneer as die klassieke teiken van ʼn toekomstige volksmoord. Die heersende politieke en maatskaplik-kulturele emosie van ons tyd is afguns. Dit is die magtigste menslike motivering met die uitsondering van die oorlewingsdrang. Die ANC en die idiotiese hoofstroommedia – met ons eie Naspers as voorsanger – span hierdie afgunsemosie in om die aandag weg te kaats van die swartmens se gedemonstreerde onvermoë om die land te regeer en hulleself op te hef.
Tog voorsien ek dat dit juis hierdie onbeholpenheid van die regering is wat die vlam teen die lont gaan hou. Sodra die ANC nie meer hulle ondersteuners kan omkoop nie, gaan die breër bevolking met ʼn kolossale strooptog begin. En hulle selfvertroue en gepaardgaande bloedlustigheid gaan net toeneem wanneer hulle besef die regering beskik nie meer oor die organe om hierdie rampokkery hok te slaan nie.
Eerste op die agenda gaan ʼn plunderorgie wees en dan gaan hierdie vloedgolf mense hulle aandag verskuif na vergelding vir gewaande onreg. Dis dan wanneer hulle gesamentlik in die rigting van die witmens gaan kyk.
En die liberales se hoop sal beskaam. Jou vel sal jou uniform in dié oorlewingstryd wees.
Interessant is dat daar soms in die verhaal na die massamoordenaars as “zombies” verwys word. Hoe letterlik moet ‘n mens dit opneem?
Glad nie letterlik nie. Dis bloot ʼn kopknik in die rigting van die zombie-genre waarin mense desperaat vir oorlewing moet veg teen ʼn talryke, onredelike, immer-verterende, bloeddorstige element.
Weermagkultuur
Dit wil voorkom asof die groepie oorlewendes in die verhaal wat ‘n stryd teen die oormag stry taamlik put uit die ou Weermagkultuur van Suid-Afrika, veral natuurlik die manlike karakters. Is daar nog so iets soos ‘n Weermagkultuur onder Afrikanermans van ‘n sekere ouderdom?
‘n Toneel uit die toneelstuk ‘Tree aan!’ wat troepe uit die ou SAW uitbeeld
O ja! Dit was redelik lank sluimerend maar die ou veglus is besig om te ontwaak. Daar is opnuut ʼn waardering vir die voortreflikheid van die ou SAW en die manne is nou eers trots op wat hulle weermag was en vermag het en hulle aandeel daaraan. Dit groei in ooreenstemming met die afgryse en minagting waarmee die nuwe weermag bejeën word.
As ‘n mens na ‘n jeugdige karakter soos Joubert of “Harpoen” in die verhaal kyk, dan lyk dit asof iets van die ou Weermagkultuur tog via sy pa op hom afgesmeer het. Hoe realisties is dit?
Baie realisties. Ek is deesdae baie betrokke by die bemarking van twee boeke wat ek geskryf of help skryf het oor die ou weermag. (“Ek was Daar” en “Rowers” – laasgenoemde in Engels, albei beskikbaar by praag.) Voorts hou ek en my weermagpeloton jaarliks ʼn reünie. Die gevolg is dat ek met al hoe meer jongmense te doen kry wat nuuskierig is oor ons tyd in die weermag. Ek vind dit interessant dat die oorwegende emosie van die meeste jongmans een van afguns is. Hulle wens gereeld hardop dat daar so ʼn weermag was waar hulle kon aansluit.
Die veterane begin ook al hoe meer openlik met hulle seuns oor hulle weermagavonture praat.
Kyk, ons as volk is deur meer as drie eeue in Afrika gefilter sodat die dapperstes en veglustiges oorleef het. Jy kan nie ʼn volk se gene binne twintig jaar uitskakel nie. Al daardie krygersinstinkte het behoue gebly.
Ek kom by heelwat plattelandse skole en ek verkyk my aan die fierheid en vurigheid van ons seuns. Glo my, as daar ʼn bakleiery kom, kan ons oumanne maar opsy staan. Hierdie jong vegters sal die aarde voor hulle gelyk maak.
Uiteraard is Bodem ‘n fantasievlug, ‘n bietjie soos Nadine Gordimer se July’s People waarin ‘n blanke huisgesin tydens die revolusionêre apokalips saam met hul swart mansbediende, July, ronddwaal. Het u hoegenaamd na ander tekste van dié aard gekyk of is daar dalk ‘n verwysing na ‘n boek of film waarvan die lesers bewus behoort te wees?
Nie in besonder nie. Ek is te versigtig om my eie skryfstyl te probeer buig om ʼn ander se matrys te pas. Ek glo ʼn skrywer moet opreg met sy lesers wees. Dis hulle keuse of hulle hou of nie van wat jy aanbied, maar jy skuld dit vir hulle om jou stof onverdun vir hulle aan te gee. Natuurlik sal daar raakpunte wees met ander boeke en rolprente. Ons almal beskryf tog die doen en late van dieselfde spesie.
Voorblad van Gustav Venter se e-boek, ‘Die amigdala van Alrina Smal’
Tans wil dit voorkom asof Afrikaanse e-boeke in die mark maar sukkel teen papierboeke. Dink u daar is ‘n toekoms vir e-fiksie in Afrikaans?
Ek is seker daar is. Die gerief van moderne tegnologie is net te oorweldigend. Tans is die kern van ons leespubliek ouer mense wat gemaklik is met papier in teenstelling met toestelle soos e-lesers, tabletrekenaars en slimfone. Ons uitdaging is om ons jongmense aan die lees te kry. By praag is ons propvol idees hoe om dit te doen. Ons kort net die nodige fondse. As ons dít kan vermag, gaan die lesersmark beduidend in die rigting van digitale leesstof verskuif.
U skryf ook rubrieke en politieke kommentaar. Beplan u enige publikasies van dié aard?
O ja! Ek is tans besig om ʼn bundel van my praag-rubrieke saam te stel wat eintlik net ʼn groot kopskud is oor die dwaasheid van die hoofstroommedia en in besonder Naspers en dié se stal brandsiek rubriekskrywers, met spesiale verwysing na die dorpsidioot van politieke kommentators, Max du Preez. Hou praag dop vir die verskyning van hierdie boek!
Natuurlik het iets soos Bodem ook ‘n taamlike sterk politieke onderbou omdat dit iets omtrent die land se huidige toestand suggereer, nes Nadine Gordimer se July’s People of seker JM Coetzee se Age of Iron. Dis seker al ‘n holruggeryde vraag, maar: Is u ‘n “betrokke skrywer”?
Op ‘n manier is ek seker. Om net te skryf ter wille van skryf is redelik sinloos in ons situasie. Ek probeer die werklikheid voorstel soos hy is.
Maar as fiksieskrywer volg ek maar ook die wette van die romanskrywer na. Ek tree eintlik bloot as onbetrokke verslaggewer op wat rapporteer wat hy in sy kop sien. Die vreugde van skryf lê vir my juis daarin om ʼn feitestel te ontwerp, karakters te skep en om hulle as’t ware op te wen en hulle manewales dop te hou en te beskryf.
Terwyl Amigdala ‘n taamlik literêre boek was, lyk dit asof u in Bodem meer leen by gewilde fiksiegenres soos die zombieverhale, Hollywood se “rampflieks” en dergelike. Dit kan amper óók as popkultuur deurgaan. Hoe voel u oor populêre genres?
Ek is nie ʼn snobistiese skrywer nie. Ek dink juis die mag van die pen is in populêre letterkunde geleë. Gewone mense fassineer my. Vir my is die ideale protagonis ʼn buitengewone doodgewone mens eerder as ʼn doodgewone buitengewone mens. Ek vind pretensieusheid afstootlik. Dit is wat my ʼn afkeur in ʼn literêre beweging soos die Sestigers gee. Hulle was ʼn klompie selfvoldane hoogmoediges wat as klein groepie in hulle literêre kampong mekaar se letterkundige buikwinde opgeruik en gehersirkuleer het – dít terwyl die werklike lewe rondom hulle, maar ongesiens deur hulle, plaasgevind het.
Om te sê dat ʼn mens van gewilde letterkunde hou, impliseer nie dat ʼn mens nie ʼn bewustheid en voorkeur vir gehalte het nie. Moet ons, byvoorbeeld, Dalene Matthee se werk smalend beskou bloot omdat sy ook baie gewild was?
‘Hoofstroomkritici sal voortgaan om my te ignoreer’
Dit lyk asof daar amper ‘n algehele stilte van hoofstroom- literêre kritici oor Gustav Venter is. Hoe dink u gaan hulle Bodem met sy oënskynlike tema van ‘n soort rasseoorlog of Rwanda iewers in die toekoms hanteer?
Ek verwag heeltemal dat hulle sal voortgaan om my te ignoreer, en dit pas my geheel en al. Hulle eie werk en menings is van so ʼn lae gehalte dat ek teleurgestel sou wees as hulle enige van my werk hoegenaamd aanbeveel. My gesprek is nie met hulle nie. My gesprek is met my eie mense en hulle kwalifiseer nie.
Tans skryf u teen ‘n geweldige tempo, amper 2000 woorde elke dag wat lesers elke oggend op praag.co.za kan ontdek. Dit lyk asof u taamlik maklik skryf of moet die idee ‘n mens eers beetpak?
Ek is ʼn baie trae skrywer. Die skryfproses hou vir my min bekoring en heelwat bedreiging in. Ek gaan prewelend en teësinnig na die tikplank toe, maar as ek eers skryf, loop die masjien gewoonlik glad. Met Bodem het ek die voordeel van lesers se verwagting en my eie nuuskierigheid om te sien hoe gebeure oopval.
Hoe lank gaan Bodem uiteindelik wees?
Ek mik na so 120,000 woorde, oftewel ʼn boek van so 380 bladsye. Teen die huidige tempo behoort ons die boek in April te kan publiseer. Maar ek voorsien dat dit net die eerste in ʼn reeks kan wees. Ek het nog baie om oor die onderwerp te sê.
U vra ook kommentaar en kritiek van lesers, wat die interaktiewe moontlikhede van internetpublikasie ontgin. Is dit iets waarmee u graag wil eksperimenteer, naamlik dat u lesers as’t ware kan deelneem aan die skeppende proses rondom ‘n boek?
Beslis! Dis een aspek van die proses, juis met Bodem, wat ek baie geniet. En die deelnemers het ʼn uitwerking. Hierdie afgelope week het hulle drasties ingegryp toe ek een van die hoofkarakters wou laat afsterf.
Ek beskou Bodem as ʼn soort laboratorium waarin ons saam die meganika, die uitwerking en die bestuur van so ʼn apokalips kan bestudeer. Praag se lesers is buitengewoon intelligent en goed ingelig en hulle en hulle menings weeg swaar by my.
U woon tans op ‘n plaas in die Vrystaat. Verkies u die rustigheid van die platteland of het ‘n mens ook die stimulasie van die stad nodig? Of is ons almal deesdae via die internet in elk geval met die hele wêreld verbind sodat die verskil tussen ‘n stedelike en plattelandse bewussyn vervaag?
Kyk, ek is ʼn boorling van Brakpan wat nou in ʼn verruklike vallei in die Oos-Vrystaat woon. Miskien is ek net subjektief, maar die berge, klowe en rivier hier is vir my net soveel aanskouliker as mynhope en taxi-parkades. Wie sou nie hier wou bly nie? En ja, met die internet en sosiale media tot my beskikking, selfs TV toe ek nog sterk genoeg was om daarna te kyk, het ek al die nodige stimulering. So ek werk en leef baie lekker hier. Maar ek is seker dat ek ʼn woordverwerker, goeie musiek, goeie koffie en my hond, BlouDraadt Venter, by my het, ek net so gemaklik in ʼn spoorwegvraghouer in Sunnyside sou kon werk.
Terloops, ons het ʼn pragtige gastehuisie op die plaas. As enige iemand hier wil kom inboek om te kom saamklets oor politiek, Afrikaner-dinge en Bodem, laat weet my net en ek sal vir julle inligting met betrekking tot tariewe ensovoorts aanstuur.
Hoe sou u die mens Gustav Venter in ‘n paar sinne opsom?
Die gemiddelde man op straat is waarskynlik nie bewus daarvan dat meer as 300 Jode aan Boerekant in die Anglo-Boereoorlog vir die vryheid van die Boererepublieke (Transvaal en die Vrystaat) geveg het nie. In hierdie verband het David Saks, navorser by die Joodse Raad van Afgevaardigdes, so pas sy nuwe boek, Boerejode – Jews in the Boer Armed Forces (1899-1902), by ‘n byeenkoms in die Sinagoge in Johannesburg vrygestel.
Volgens Saks volg hy, wat sy navorsing betref, in die voetspore van hoofrabbi (professor) Louis Rabinowitz, wat in die jare 1940 tot ’50 die rol van die Boerejode gedokumenteer het. Rabinowitz was veral beïndruk met die feit dat dr. DF Malan (eerste ministervan die Unie van SA, sedert 1948) die eerste staatshoof was wat erkennning aan die totstandkoming van die staat Israel gegee het. Hy was ook krities teen die Britse regering wat die daarstelling van die staat Israel tydens hulle bevrydingstryd teengestaan het.
Die Boeremagte se Longtom-kanonne is deur twee Joodse tegnici (Sam Leon en Leon Grunberg) nie net nagesien nie, maar was ook aan die hoof van twee werkswinkels vir die produksie van ammunisie. Die fabrieke was by Begbies Foundary en in die werkswinkels van die Nederlands/Zuid-Afrikaanse Spoorweë.
Sowat 300 Jode het aktief aan die oorlog meegedoen, wat – naas die Duitsers en Nederlanders – die derde grootste buitelandse komponent in die Boeremagte verteenwoordig het.
Volgens Saks het die Boere wel uiteindelik teen die oormag van Engelse verloor, maar die oorlog bly vir die Boere se vryheidsideaal ‘n morele oorwinning. In die Boererepublieke was die verhouding tussen Boer en Jood warm en gesellig. Raakpunte is die rol van Israel in die Bybel en die Afrikaner se sin vir godsdiens.
Saks haal vir Jakkals Segall aan wat in 1943 verklaar het dat hy wat Saks is wel as immigrant hierheen gekom het, maar van oortuiging was dat hy sy man moet staan en as dit nodig sou wees, sy lewe vir die vryheidstrewe van die Boere moes gee. “Die outydse Afrikaners het geweet wat regverdigheid is. Hulle was die sout van die aarde.”
Naskrif
Die wedersydse samewerking tussen die SA Nasionale Intelligensiediens van generaal Hendrik van den Berg en die Mossad van Israel sal nog gedokumenteer moet word. Insgelyks is die nuwe SA beleid sedert 1994 uit en uit pro-Palestyns en anti-Joods. Daar moet ook opgeteken word dat beide apartheid en die Joodse Sionisme deur die VN as rassisties en ‘n sonde teen die mensdom gebrandmerk is.
