Amerikaanse Burgeroorlog

Leon Lemmer: J A Froude: ‘Die laaste onontdekte groot Victoriaan’ (Deel 2)

Ter aanvulling van Herbert Paul se boek (Praag 13.06.2020) bespreek ek in hierdie rubriek Julia Markus se biografie: J Anthony Froude: The last undiscovered great Victorian (New York: Scribner, 2005, 364p; Amazon Kindle $18,39). Die opskrif van hierdie rubriek is aan die newetitel van hierdie boek ontleen. Dit is die Britse historikus, A(lfred) L(eslie) Rowse (1903-1997) wat geskryf het: “[Froude] is the last great Victorian awaiting revival, when so many inferior to him have been regurgitated” (Kindle 2207 – Froude the historian: Victorian man of letters, 1987). Markus is bekend as ‘n fiksieskrywer, maar sy is ook ‘n Engelsdosent aan Hofstra University, Long Island, New York. Sy het ‘n verdienstelike biografie oor Froude geskryf, al is sy polities oorverlig.

Froude het as kind ‘n moeilike tyd in ‘n groot huisgesin en op skool gehad. Hy noem dit “as hard, and the treatment as barbarous as that of the negroes in Virginia” (204). Hy het in die tyd van die Oxford Movement grootgeword, wat die Church of England na Rooms-Katolisisme wou teruglei. Froude se oortuiging was egter dat die staat oor die kerk moet heers en nie andersom nie. Aan Oxford University het hy agtergekom “how easy it had once been ‘to make crooked things straight on paper'” (1157), wat sy lewensroeping sou word. Dit laat my dink aan wat Isaiah Berlin (1909-1997) geskryf het: “Out of the crooked timber of humanity, no straight thing was ever made.” Froude het ook spoedig tot die besef gekom: “One loves those who are not far removed from oneself” (1773).

“Unlike [Thomas] Carlyle [1795-1881], Froude felt slavery was an evil … He favored the Confederacy [of American states]” (1892). Oor die Amerikaanse Burgeroorlog (1861-1865) skryf Froude: “You cannot treat an institution as old as mankind as a crime to be put out by force … If the sword is pressed into service beyond the common sense of mankind, it will kill the man that uses it” (1912). Ná hierdie oorlog kon hy “hope and believe that a time will come when there will no longer be Englishmen and Americans, but we shall be of one heart and mind, and perhaps one name” (1921). “For Froude, Americans were still ‘the English reproduced in a new sphere'” (4500). Dwarsdeur sy lewe het Froude probeer om veral Anglo-Saksiese blankes saam te snoer. Heelwat van sy idees het hy aan Carlyle ontleen, bv sy “loathing of democracy … the spuriousness of the contemporary idea of equality … the hypocrisy of ‘nigger philanthropists'” (2160). Carlyle het Froude beskryf as “the valuablest friend I now have in England” (2374).

“Under [William Edwart] Gladstone [1809-1898, British prime minister 1868-74, 1880-85, 1886 and 1892-94] and the Liberals there were constant discussions about loosening colonial ties to Australia, New Zealand, Canada, and the Cape. England protected her colonies militarily, but the colonies were not producing enough revenue. That the colonies were seen in economic terms as a drag on the economy appalled Froude. For they were ‘other Englands’, having the ability to extend English blood and English values far beyond the small island that was the motherland” (2611). Die kolonies kon ‘n uitlaatklep vir die oorbevolkte Brittanje wees. Froude skryf: “The attachment of a people to their country depends upon the sense in which it is really and truly their home … And the idea of home is inseparably connected with the possession or permanent occupation of land” (2639). Froude wou hê dat Britte hulle op groot skaal permanent – nie net tydelik nie – in die kolonies vestig sodat daardie gebiede verbrits kon word. Dit herinner aan die begin van die Afrikanerdom: “Die historikus GD Scholtz het jare gelede aangevoer dat Afrikaners op 9 Februarie 1657 uit die vestiging van nege Vryburgergesinne aan die Liesbeekrivier ontstaan het” (Flip Buys, Die pad na selfbestuur: Anderkant die mislukking van staatsbestuur, Centurion: Kraal Uitgewers, 2019, p 203 – Praag 11.04.2020). Eerder as enige ander jaartal kan 1657 as die begin van Afrikaans beskou word.

Per skip op pad na Suid-Afrika in 1874 skryf Froude: “I hear much of the Cape Dutch. The English colonists seem not to like them … I do not yet make out the Boers, who are described as lazy, indifferent to progress or moneymaking, thinking little of politics, and only resenting English interference with them; yet most people to whom I talk seem to agree that in the Orange Free State the natives are better managed than any other part of Africa” (2704). Later skryf hy oor die Britse inpalming van die diamantveld: ‘”By our stupid interference we have exasperated the entire Dutch population,’ both in and out of the colony, and have jeopardized the possibility of confederation, because of the preponderance of the Dutch. He became more and more convinced that ‘the Imperial Government should confine itself to the Table Mountain Peninsula, fortify the two harbours [Table Bay and Simon’s Town], and hold it as a naval and military station, leaving the rest of the country to itself'” (2747). Froude het geen erg aan materialistiese oorwegings soos diamante gehad nie. Wat die migrasie van Britte betref: “Let them immigrate to other Englands instead” (2756). Daar was klaarblyklik te veel swartes na Froude se sin in Suidelike Afrika. “His opinion was that the Dutch, with their tougher policies toward the Africans, did better than the English in that regard” (2783). “Froude’s most solid accomplishment [regarding South Africa] was his insistence that the Dutch had been cheated when England reclaimed the diamond fields” (2874).

“For [Froude], no single political issue was more important than how England was to regard her colonies” (4138). In Desember 1884 het hy sy seun, Ashley, saam met hom per skip geneem na drie kolonies: die Kaapkolonie, Australië en Nieu-Seeland. Vandaar is hulle na die Sandwich-eilande, Hawaii en San Francisco. Per trein is hulle daarna oor Salt Lake City, Denver, Chicago en Buffalo na New York City en vandaar na Cork in Ierland en Liverpool. “At Honolulu [Hawaii] he wandered about studying the people and their customs, wondering at the homogenizing effect of ‘our Anglo-American character,’ which was spreading over the world” (4437).

Ná afloop van sy reis om die wêreld het Froude sy boek, Oceana (1886), geskryf. “He took the word Oceana from Sir James Harrington’s [1611-1677] seventeenth-century Utopian vision of a perfect commonwealth that was reserved for the English-speaking people” (4220). In The commonwealth of Oceana (1656/2012, 180p; Amazon Kindle $0)* word die grondwet van ‘n utopiese republiek uiteengesit. “The determining element of power in a state is property, particularly property in land” (Wikipedia). Die ANC-regime wil alle mag in homself sentraliseer. Hierdie boek uit Jan van Riebeeck se tyd kan help verklaar waarom die ANC-kamerade sonder vergoeding op blanke eiendom beslag wil/gaan lê.

[* Die eerste Kindle-leesmasjien is op 19.11.2007 beskikbaar gestel. Dit bly vir my ‘n 21ste eeuse wonder dat ‘n teks wat 364 jaar gelede gepubliseer is, binne ‘n minuut uit Amerika gratis aan my gestuur word. Die Kindle-weergawe is die teks soos geredigeer deur Henry Morley (1887). Oceana was Harrington se naam vir Engeland (Kindle 62). Harrington was ‘n republikein en glad nie ‘n monargis nie. Volgens hom vloei politieke mag voort uit ekonomiese mag. Dit sluit aan by Aristoteles se standpunt dat as hierdie twee geskei word, ‘n revolusie volg. Dit is presies wat in 1994 in Suid-Afrika gebeur het. Nic Wiehahn (1929-2006), die hoof van Unisa se Sakeskool, het in die verslag van die Wiehahn-kommissie (1979) aanbeveel dat swartes as vaklui opgelei en vakbonde vir swartes gewettig word. Wiehahn het daagliks ‘n strikdas gedra om hom van gewone sterflinge te onderskei. Hy het ‘n regs- en sake-agtergrond gehad en was glad nie in ideologie onderleg nie. Aan die begin van die PW Botha-bewind is hierdie kommissie se aanbevelings aanvaar, hoewel John Vorster voorbehoude gehad het. Daarmee het swartes ekonomiese burgerskap verkry. “Die NP-koukus was baie tevrede en Andries Treurnicht en Ferdie Hartzenberg, toekomstige leiers van die Konserwatiewe Party, het selfs Nic Wiehahn in die wandelgang gelukgewens” (Hermann Giliomee, Historikus: ‘n Outobiografie, Kaapstad: Tafelberg, 2016, p 119). Harrington onderskei tussen “property, real or personal; that is to say, in lands, or in money and goods” (159); dus vaste en roerende eiendom. Dit is vaste eiendom, bv plase, wat inwoners aan ‘n land bind en hulle ekonomiese en gevolglik politieke mag gee. Met onteiening sonder vergoeding wil die ANC-regime die bietjie politieke mag waaroor die blankes sedert 1994 beskik, verder ondergrawe. Landbou is ‘n kernbedryf. “Agriculture is the bread of the nation; we are hung upon it by the teeth; it is a mighty nursery of strength, the best army, and the most assured knapsack” (3185).]

“He found at Cape Town, as he suspected that ‘the history of Ireland is repeating itself – as if Ireland was not enough.’ The English had been unfair to the Dutch, both in territorial disputes and in their championing the ‘coloured races’ over the Boers” (4239). “Those with whom he mingled spoke the language exactly as it was spoken at home. This pleased him on one level, but on another he found it too imitative. A new country needs its own accent – its stamp of originality” (4285). Dit is waarom ek ‘n voorstander is van Afrikaans as die enigste amptelike taal in Suid-Afrika (en Namibië). Dit is ook waarom die ANC-regime se aanhang van die koloniale taal Engels as eintlik die enigste amptelike taal deur bv Keniaanse swartes gekritiseer word.

“Politicians were men given two eyes only to blind one – either the left or the right depending on party. ‘A wise man keeps both his eyes, belongs to no party, and can see things as they are'” (4321). “According to him [Carlyle] England’s business, if she understood it, was to gather her colonies close to her and spread her people where they could breathe again, and send the stream of life back into her loaded veins. Instead of doing this, she had been feeding herself on cant and fine phrases and delusive promises of unexampled prosperity” (4330). “What Froude had recognized at the time when many in England felt the colonies simply a burden was the energy and renewal that the immigrant brought to the new land … ‘In the colonies only we can safely multiply, and the people, I think, are awakening to know it'” (4491). “The England Carlyle looked forward to was ‘an England with the soul in her awake once more – no longer a small island, but an ocean empire, where her millions and tens of millions would be spread over their broad inheritance, each leading wholesome and happy lives on their own fields, and by their own firesides, hardened into men by the sun of Australia or the frosts of Canada – free human beings” (4330). By sulke vergelykings word Suid-Afrika gewoonlik uitgelaat omdat Froude weens die baie swartes skynbaar min lig in ons toekoms gesien het.

“Do we understand clearly what makes a nation great? Froude questioned. Not its material but its spiritual growth. The assumption that once all men have the vote and political liberty is secured virtue will follow is erroneous. That was why Aristotle knew democracies were always short-lived. For virtue resided not in having a vote, but in binding duty and obligation to the common wellness” (4339). “However, it was obvious to Froude that modern man, once having been emancipated from human authority, had no intention of replacing the chains on his limbs. He wanted to attend to his own interests. What does that mean in a democracy? Getting as much money as he can and as much pleasure as the money will buy for him, while losing the older and sterner moral training along the way. The soul dies out of him – why, he forgets he ever had one. ‘Hitherto this has been the history of every democratic experiment in the world'” (4347).

“If people hadn’t focused on the value of confederation before Oceana, they did after it … Froude now looked to the United States as a metaphor for the United States of Oceana: ‘The problem how to combine a number of self-governed communities into a single sommonwealth, which now lies before Englishmen who desire to see a federation of the empire, has been solved, and solved completely, in the American Union’ … The ‘United British Empire’ could be based on the American experience” (4500).

“By not going to Canada, Froude had lost the chance to visit Our Western Home, the first stop for English pauper children sent to Canada from the streets of industrialized England. From there they were disbursed to willing families … The English feminist Maria S Rye, who created Our Western Home … personally escorted the emigrating children there” (4518). “She would not minister to Roman Catholic paupers, and this was perhaps a bit of luck for those popish ‘gutter children,’ as she called them, who at least for all their misery were not uprooted from the only life they knew and submitted to the stern matriarchy, scant diet, and religious observances of Our Western Home, before being placed with a rural family more or less indentured in a foreign land” (4527). Froude skryf: “A continued stream of young, well-taught, unspoilt English natures would be the most precious gift which the colonies could receive from us” (4536).

“Froude really ought to have gone to Canada, where eventually thousands of the teeming poor of English cities, paupers and ‘orphans’ (often illegitimate offspring), were sent to be raised in the rural communities, some lucky to be adopted by Canadian parents, others fated to hard lives on cold farms. There were no follow-ups to the placements, and when Andrew Doyle was sent to investigate, he quoted a shrewd and intelligent sixteen-year-old girl who told him: ‘Doption, sir, is when folks get a girl to work without wages.’ That remark was often quoted by those who opposed Miss Rye’s childhood emigration, a movement that lasted on into the mid-twentieth century” (4545).

Deesdae word feitlik net die destydse swart slawerny in die Amerikas beklemtoon. In werklikheid is baie blanke volwassenes, bv “misdadigers” (al het hulle dalk net geld geskuld) en leeglêers, asook arm en weeskinders, daarheen gestuur. Dit het die blanke bevolking ‘n hupstoot gegee. In Suid-Afrika kon die blankes se huidige situasie, wat getalle betref, baie gunstiger gewees het as die VOC destyds blanke werkers pleks van nieblanke slawe ingevoer het. In daardie sin was dit ook ‘n fout om later, tydens die Britse bewind, toegang tot die Kaapkolonie vir Britse “misdadigers” te weier. Hulle is toe eerder in Australië afgelaai. In ‘n 1995-publikasie, The Dorling Kindersley World Reference Atlas,word die Australiese bevolking as 95% blank aangedui (p 77). Weens veral Asiatiese immigrante het die blanke komponent die afgelope dekades gekrimp. In 2016 was dit reeds minder as 77%.

In Desember 1886 het Froude die Britse West Indiese eilande besoek; agtereenvolgens Barbados, Grenada, Trinidad, Dominica en Jamaika, asook die Spaanse kolonie Kuba en die onafhanklike Haïti. Hy het ‘n boek oor sy reis gepubliseer: The English in the West Indies (1888). Dit lyk asof politieke “korrektheid” soms by Markus kriewel: “The decay of the plantations and the diminished white presence blended with his mood – all his towers were being abolished. His observations were at times contradictory, his view of native life superficial” (4723). Markus verwys na “the Froudacious tone and provoking observations of the book” (4723). Let ook op haar ingesteldheid in die volgende sinne: “In Oceana little time was spent on the condition of native populations, and that was just as well. Froude was best served when he left those issues alone, for there was nothing forward-looking in his views” (4750). Maar bewustheid van die toenemende verswelging van blankes deur swartes ís om vooruit te kyk. “He had little to say about India; he saw South Africa and Ireland going to ruin” (4750). Dit is waar: Met Indië het Froude nie raad gehad nie en in die geval van Suid-Afrika en Ierland het hy nie vertroue in die meerderheidsbevolking gehad nie.

“Froude believed black men were naturally inferior to white men,* just as Celts were inferior to Saxons, but with good government, they could be educated and trained to the service class in which they could lead useful, productive lives. He often equated the negroes of the West Indies with the Irish, as unfit to rule. He envisioned what most of his fellows had deemed impossible: the return of the white race to these fertile islands to farm, to build, to govern. And despite his erudition, he seemed out of touch with the complicated realities of the situation” (4794). Sodra swartes ‘n gemors van ‘n situasie maak, moet ons aanhoor hoe “kompleks” dinge is – die mooi Afrikaanse woord “ingewikkeld” word nie gebruik nie.

[* In Markus se boek word dit later gekwalifiseer met verwysing na Froude-aanhalings wat Dunn in sy biografie verskaf. Volgens Markus “[it] betray[s] a certain understanding” (5312). “Froude wrote he came to the opinion long ago in Africa that there were no inherent differences between black and white men. ‘With the same chances and the same treatment, I believe that distinguished men would be produced equally from both races.’ But it didn’t follow that this could be done immediately. Giving the Negroes the same political powers as the English claimed for themselves would only injure them and aid their sliding back into a primitive condition. After all, his own ‘Anglo Norman race has become capable of self-government only after a thousand years of civil and spiritual authority.’ Before the civil rights movement in America in the 1960s, many Americans who considered themselves nominally liberal thought it would take a hundred years for blacks to find equality. In a young country, a hundred years compares with Froude’s thousand. In both it was simply a very long time away. At least it was a far cry from Carlyle’s reactionary tolerance of slavery, though one does not wish to make too much a point of it” (5312).]

Polities korrek hou Markus van die hedendaagse omgekeerde immigrasie: van die derdewêreld na die eerstewêreld: “Today, many of the natives of the colonized countries of the nineteenth century have become emigrants. Froude had no ndea that the kernel of his truth would later be reflected in diversity throughout the Western world. The youth, the hope, the vigor, the restorative [!] power of emigration, morally as well as economically, are as valid today as when he encapsulated them for his people in Oceana – but they wear new clothes. It was the immigration of English to English colonies and to the United States that was at the heart of Froude’s vision. On indigenous populations his quick eye was hardly as keen” (4759). Anders as Markus sou ek eerder beweer dat kolonialisme ten minste in sekere opsigte opbouend in die kolonies was, bv bekendstelling van die inheemse bevolking aan Europese beskawing en die daarstelling van infrastruktuur. Die intog van derdewêreldse immigrante in eens koloniale moederlande sedert die Tweede Wêreldoorlog, daarenteen, is dikwels nie kultureel verrykend soos hiperverligtes dikwels beweer nie. Dit het in werklikheid kultureel meesal ‘n hoogs afbrekende invloed op eeue-oue Europese beskawing.

“In Barbados “he rarely saw a white face, but what he did see from his hotel was good humor and self-satisfaction written over each and every black face. To Froude all natives appeared happy at first glance, and therefore he believed all the natives were happy – not to mention lucky. These islands of the West Indies were a paradise for ‘them’ – warm weather, fruit from trees, yams they grew. In the West Indies, Froude appeared more like the typical tourist on the grand tour than he had in Oceana, more the caricature of the Brit, nose in air, taking first impressions as ultimate truth” (4803). Hy merk ook op dat dit eerder die swart vroue as die mans is wat werk (4812).

“A Jamaican planter … told him it was too late for the imperial government to mend matters in Jamaica – meaning the return to prosperity through landed white proprietors: ‘The blacks were increasing so fast, and the white influence was diminishing so fast, that Jamaica in a few years would be another Hayti'” (4723). “The English were leaving in droves, and the Negroes were to be allowed votes, as if votes would make them free. Instead, without proper government, they would return to wars and savagery” (4740).

Froude se literêre vermoëns word geloof. Sy uitgangspunt was: “If you sincerely desire to write nothing but what you really know or think, and to say that as clearly and as briefly as you can, style will come as a matter of course. Ornament for ornament’s sake is always to be avoided. There is a rhythm in prose as well as in verse, but you must trust your ear for that” (3933). “Froude’s prose is as fresh today as when it was written, prose as clean and clear and deep as the mountain lakes he loved to fly-fish” (3933). “He was a man who had from his earliest years found in literature the structure for his passions, always the desire to encompass his universe, always the desire to be clear this time, to make himself understood” (4073). “For both Carlyle and Froude, biography was ‘the only history … the inner nature of the persons of whom it speaks is the essential thing about them'” (3970).

“Perhaps more than anything, his political perspective has obscured him. JA Froude was anything but politically correct, even in his time … Many of the contrarian issues he brought to public scrutiny are – quite suddenly – once more being discussed: emigration, faith, evangelical concerns, the bonding together of English-speaking peoples in wartime. Beyond it all, the very nature of democracy itself” (5735). Die ANC hang verouderde idees, bv marxisme, aan. Dieselfde geld vir die gelykverklarende “demokrasie” waarmee ons sedert 1994 opgeskeep sit. Een van die baie dinge wat die armsalige NP-onderhandelaars nie geweet het nie, is dat demokrasie by intelligensia toe reeds lank nie meer as saligmakend beskou is nie.

Leon Lemmer: Van slawerny tot progressiewe arbeid?

Daar is ‘n literêre werk wat deur Edmund Wilson (1895-1972) bestempel is as die belangrikste boek wat in die Amerikaanse Konfederasie geskryf is. Hy verwys na Mary Boykin Chesnut (1823-1886) se Diary (edited by Isabella D Martin and Myrta Lockett Avary, Digireads, 1905/2014, 214p; Amazon Kindle $1,13). Chesnut se pa, Stephan Miller (1788-1838), was die goewerneur van Suid-Carolina en later ‘n senator in Washington DC. Haar man, James Chesnut (1815-1885), was voor die uitbreek die die Amerikaanse Burgeroorlog (1861-1865) eweneens ‘n senator en daarna ‘n adjudant vir die president van die Konfederasie, Jefferson Davis (1808-1889), en ‘n generaal in die konfederale leër. “It was always his luck to arrive in the nick of time and be present at a great battle” (Kindle 2451).

Die Konfederasie verwys na die sewe (later elf) suidelike Amerikaanse state wat van die Unie weggebreek en Richmond, Virginia, as hoofstad gehad het. In hierdie suidelike state is geredeneer dat hulle vrywillig by die Unie aangesluit het, dat die sentrale regering in Washington DC net beperkte gesag oor hulle in ‘n aantal duidelik omskrewe sake het en dat iedere staat die vryheid het om van die Unie weg te breek. Daarenteen was die president van die VSA, Abraham Lincoln (1809-1865, president 1861-1865), van mening dat die Unie ten alle koste behoue moet bly; dat daar ‘n sterk sentrale regering en ‘n enkele Amerikaanse nasie moet wees. Toe sommige van die suidelike state van die Unie wegbreek, het die Burgeroorlog gevolg.

Mary Chesnut het in die hoogste politieke kringe in die Konfederasie beweeg. Sy en haar man en die presidensiële Davis-egpaar was huisvriende. Hulle was baie patrioties en het dwarsdeur die oorlog bly glo dat hulle saak reg is. “The real ammunition of our war is faith in ourselves and enthusiasm in our cause” (2504). “Our people are brave, our cause is just; our spirit and our patient endurance beyond reproach” (2622).”I would rather live in Siberia, worse still, in Sahara, than live in a country surrendered to Yankees” (2253). Yankees is die naam vir die inwoners van die noordelike state. Die suidelike state het bloot op hulle vryheid, hulle reg om alleen gelaat te word, aangedring terwyl die Unie, met Lincoln aan die spits, ‘n oorlog ter verowering teen hulle gevoer het.

“Madame, your country is invaded” (620). “If we could only separate … and not have a horrid fight for divorce” (468). “We would be only too grateful to be left alone” (1580). Suid-Carolina is ‘n “poor, little, hot-blooded, headstrong, rash, and troublesome sister State” genoem (730). Die suidelike state was landbou-georiënteerd en afhanklik van slawe-arbeid; iets wat nie in dieselfde mate vir die noordelike state met hulle nywerhede gegeld het nie. Slawerny was nie die oorsaak van die Burgeroorlog nie, maar Lincoln het die slawe in die Konfederasie enersyds tot opstand aangehits en hulle andersyds aangemoedig om na die noorde te dros sodat hy hulle onder meer teen die konfederale soldate kon gebruik. In die dagboek word daar verwys na ‘n “black regiment” (4218). Vir die suidelike state was dit ‘n geval van “Yankees in front and negroes in the rear” (627). Lincoln het hom, soos FW de Klerk meer as ‘n eeu later, in so ‘n mate vasgeverf met sy uitlatings oor die swartes dat die slawe na die Burgeroorlog as vrye wesens oor die land losgelaat is.

Die outeur blyk ‘n goed ingeligte, intelligente persoon te wees wat sowel Frans as Duits magtig was. Sy was ‘n fyn waarnemer. “I am a tolerably close observer, a faithful watcher have I been from my youth upward of men and manners. Society has been for me only an enlarged field for character study” (4717). Hoewel Chesnut gelowig was, was sy nie eng godsdienstig nie. Sy was teen slawerny gekant. “Slavery has to go, of course, and joy go with it” (1151). Hulle huwelik was kinderloos. “Women have such a contempt for a childless wife” (2030). “Of course, I know nothing of children: in point of fact, am awfully afraid of them” (3541). Daar is tekens van feminisme by haar te bespeur.

Die dagboek is goed geskryf en die lesers leer haar ken as iemand wat maklik lag. “The reason I can not bear Mrs Chesnut is that she laughs at everything and at everybody” (2720). “If I laugh at any mortal thing it is that I may not weep” (4762). Sy was dikwels depressief en siek en het maklik gehuil. “I cried with a will” (5570). “This woman cries with her whole heart, just as she laughs” (4887). Die dagboekinskrywings dek die tydperk 8 November 1860 tot 2 Augustus 1865. “For the first time in my life no books can interest me. Life is so real, so utterly earnest, that fiction is flat” (2491). “I write daily for my own diversion. These mémoires pour servir may at some future day afford facts about these times and prove useful to more important people than I am” (1984).

Die Chesnut-egpaar het as welvarende plaaseienaars die oorlog binnegegaan maar na die oorlog as verarmdes gespook om te oorleef. Inflasie het sy tol geëis. “You take your money to market in the market basket, and bring home what you buy in your pocket-book” (3974). “The loss of our private fortune the smallest part” (3798). “Our best and bravest are under the sod” (4672). “All that pleasant company are dead, and our world, the only world we cared for, literally kicked to pieces” (3342). “Hearts do break in silence, without a word or a sigh” (4404). Van party gewonde soldate het min ledemate, ens, oorgebly. Van een van hulle is gesê: “He has body enough left to hold his soul” (3941). “They were awfully smashed-up, objects of misery, wounded, maimed, diseased” (4482). “War leads to love-making … the farce is ‘Cupid on Crutches'” (4040).

Die Konfederasie het tevergeefs op buitelandse steun gehoop. “From the outside no help indeed cometh to this beleaguered land” (1969). Die aanvoerder van die Unie-magte, William Sherman (1820-1891), word in die noordelike state geloof, maar hy het ‘n beleid van verskroeide aarde in die Konfederasie gevolg. Chesnut noem hom “vandal Sherman” (4952). “My husband said Nature is a wonderful renovator” (5385). “Nature is so luxuriant here, she soon covers the ravages of savages” (5392).

In die Konfederasie was daar een opsie wat nooit oorweeg sou word nie, naamlik Britse herkolonisering. “The British are the most conceited nation in the world, the most self-sufficient, self-satisfied, and arrogant. But each individual man does not blow his own penny whistle; they brag wholesale” (1862). “It is a crowning misdemeanor for us to hold still in slavery those Africans whom they [the British] brought here from Africa, or sold to us when they found it did not pay to own them themselves. Gradually, they slid or sold them off down here; or freed them prospectively, giving themselves years in which to get rid of them in a remunerative way” (1882). Tydens die Burgeroorlog moes die suiderlinge William Howard Russell (1820-1907) as joernalis van die Londense koerant, The Times, verduur. Hy het met “three P’s – pen, paper, prejudices” – gekom (970).

Die heel eerste dagboekinskrywing noem dat Lincoln tot Amerikaanse president verkies is. Iemand het gesê: “Now that the black radical Republicans have the power I suppose they will Brown us all” (232). Die Republikeinse Party was teen slawerny gekant en in daardie sin pro-swart. “Brown” verwys na John Brown (1850-1859) wat slawerny wou afskaf deur opstande te stook. “Now if slavery is as disagreeable to negroes as we think it, why don’t they all march over the border where they would be received with open arms? It amazes me. I am always studying these creatures. They are to me inscrutable in their way and past finding out. Our negroes were not ripe for John Brown” (1391).

Die outeur het gesien hoe ‘n swart slavin opgeveil word. “She seemed delighted with it all” (375). Oor ‘n slaaf: “He is awfully grateful to us for buying him” (3535). Daar is verwag dat die slawe tydens die Burgeroorlog in algehele opstand sou kom, maar “not by one word or look can we detect any change in the demeanor of these negro servants” (696). “They don’t go to the enemy, because they are comfortable as they are, and expect to be free anyway” (3163). ‘n Slavin het gesê: “We were comfortable every way — good house, everything” (783). ‘n Slaaf het in lewensgevaar vir sy eienaar “a bucket of ham and rice,” wat hy gekook het, op die slagveld geneem (1378).

“The best way to take negroes to your heart is to get as far away from them as possible. As far as I can see, Southern women do all that missionaries could do to prevent and alleviate evils. The social evil has not been suppressed in old England or in New England, in London or in Boston. People in those places expect more virtue from a plantation African than they can insure in practise among themselves with their own high moral surroundings … The Northern men and women who came here were always hardest, for they expect an African to work and behave as a white man. We do not” (2044).

“Mrs Preston and I were talking of negroes and cows. A negro, no matter how sensible he is on any other subject, can never be convinced that there is any necessity to feed a cow. ‘Turn ’em out, and let ’em grass. Grass good nuff for cow'” (2583). “Evas are mostly in the heaven of Mrs [Harriet Beecher] Stowe’s [1811-1896, Uncle Tom’s Cabin, 1852] imagination. People can’t love things dirty, ugly, and repulsive, simply because they ought to do so, but they can be good to them at a distance; that’s easy. You see, I can not rise very high; I can only judge by what I see” (2057).

Teen die einde van die oorlog het die aanslag op die konfederale hoofstad, Richmond, begin. “Am I the same poor soul who fell on her knees and prayed, and wept, and fainted, as the first gun boomed from Fort Sumter? Once more we have repulsed the enemy. But it is humiliating, indeed, that he can come and threaten us at our very gates whenever he so pleases. If a forlorn negro had not led them astray (and they hanged him for it) on Tuesday night, unmolested, they would have walked into Richmond” (4107).

Na die oorlog skryf Chesnut: “These negroes are unchanged” (5345). “The fidelity of the negroes is the principal topic. There seems to be not a single case of a negro who betrayed his master, and yet they showed a natural and exultant joy at being free. After we left Winnsboro negroes were seen in the fields plowing and hoeing corn, just as in antebellum times. The fields in that respect looked quite cheerful. We did not pass in the line of Sherman’s savages, and so saw some houses standing” (5398). “Nothing is left to us now but the bare land, and the debts contracted for the support of hundreds of negroes during the war … The negroes would be a good riddance. A hired man would be a good deal cheaper than a man whose father and mother, wife and twelve children have to be fed, clothed, housed, and nursed, their taxes paid, and their doctor’s bills, all for his half-done, slovenly, lazy work. For years we have thought negroes a nuisance that did not pay. They pretend exuberant loyalty to us now. Only one man of Mr Chesnut’s left the plantation with the Yankees” (5431).

“The negroes have flocked to the Yankee squad which has recently come, but they were snubbed, the rampant freedmen. ‘Stay where you are,’ say the Yanks. ‘We have nothing for you.’ And they sadly ‘peruse’ their way. Now that they have picked up that word ‘peruse,’ they use it in season and out. When we met Mrs Preston’s William we asked, ‘Where are you going?’ ‘Perusing my way to Columbia,’ he answered. When the Yanks said they had no rations for idle negroes, John Walker answered mildly, ‘This is not at all what we expected.’ The colored women, dressed in their gaudiest array, carried bouquets to the Yankees, making the day a jubilee. But in this house there is not the slightest change. Every negro has known for months that he or she was free, but I do not see one particle of change in their manner. They are, perhaps, more circumspect, polite, and quiet, but that is all. Otherwise all goes on in antebellum status quo. Every day I expect to miss some familiar face, but so far have been disappointed” (5516).

“Went to our plantation, the Hermitage, yesterday. Saw no change; not a soul was absent from his or her post. I said, ‘Good colored folks, when are you going to kick off the traces and be free?’ In their furious emotional way, they swore devotion to us all to their dying day … ‘Well, William, what do you want?’ asked my husband. ‘Only to look at you, master; it does me good” (5542). Hedendaagse Amerikaanse swartes stel slawerny heeltemal anders voor as in Chesnut se eerstehandse verslag; dermate dat hulle op kompensasie aandring. Insgelyks stel Suid-Afrikaanse swartes apartheid so wreedaardig en verontmenslikend moontlik voor ten einde soveel moontlik bevoordeel te word.

Chesnut wek die indruk dat slawerny ‘n parasitiese stelsel ten koste van slawe-eienaars was. Hedendaagse Amerikaanse swartes, daarenteen, stel slawerny voor as ‘n uitbuitende opset waarin hulle voorgeslagte nie na behore vir hulle arbeid vergoed is nie. Daar word dan met vergesogte eise gekom waarvolgens huidige vrygebore swartes vir die beweerde benadeling van slawe vergoed moet word. Sonder dat individuele swartes iets hoef te doen, maak groeplidmaatskap hulle glo geregtig op terugbetaling. Dié geld moet opgedok word deur ander mense as die (veral blanke) dooies wat glo destyds onregmatig deur slawerny bevoordeel is.

Lank na emansipasie in 1865 het Amerikaanse swartes op groot skaal begin koerskies uit die suide na die noorde en weste van Amerika. Hulle het ten minste aanvanklik vryelik die sekuriteit van kos, huisvesting, ens, in ruil vir hulle arbeid verkies. Hierdie etniese groep het klaarblyklik nie in dieselfde mate as blankes waarde aan vryheid geheg nie. In Afrika is na bewering tradisioneel net sowat ‘n kwart van die swart bevolking nie deur hulle medeswartes verslaaf nie (Hinton Rowan Helper, The negroes in Negroland, New York: GW Carleton, 1868, 225p; Amazon Kindle $1,13, 541, 560, 1745). “Slavery in Africa as a national institution … seems to have existed always” (655).

“The liability to fall into a condition of servitude is not so frightful in Africa as it is where there is a higher appreciation of personal liberty; nor does the same odium attach to the term slave as is attached to it among civilized men. The African sees very little difference between the authority exercised over him by one whom he acknowledges as his master and the petty tyranny which is exercised by most African chiefs over their subjects; and so long as he is worked moderately, and treated kindly, he has but little cause for dissatisfaction, and not infrequently by his own choice places himself in this condition” (570). Die voorafgaande twee sinne is heeltemal in ooreenstemming met Chesnut se standpunt.

Slawerny het voor- en nadele gehad. Ek mik na ‘n konstruktiewe aanwending van die positiewe aspekte in die hedendaagse Suid-Afrika. Naas Helper se boek is daar ‘n ander bron waarna ek by ‘n vorige geleentheid verwys het. William Buckley “proposed, several years before Governor Reagan offered his hard-nosed welfare-reform program in California, that all welfare recipients be required to do ‘street cleaning and general prettification work’ for the city. Here was the first conservative enunciation of the workfare principle, or as Buckley put it rather crudely, ‘No workee, no dolee'” (Lee Edwards, William F Buckley Jr: The maker of a movement, Wilmington: Intercollegiate Studies Insitute, 2014, 208p; Amazon Kindle $11,39, 1249).

In Suid-Afrika word protes, wat dikwels gewelddadige afmetings aanneem, as ‘n fundamentele mensereg beskou, seker omdat geweld in die DNS van die ANC is. Dit misken ‘n fundamenteler beginsel: dat iets in ruil vir niks ‘n onding is. Diegene wat nie vir dienste betaal nie behoort geen reg te hê om oor gebrekkige of geen dienste te betoog nie. Nie-betalers behoort verplig te word om iets in ruil vir dienste, huisvesting, ens, te doen, bv strate te vee, rommel op te tel en plante te versorg.

Deesdae is die Amerikaanse middestede die nuwe plantasies waar swartes aangetref word. “Under slavery, blacks had to work; today’s blacks don’t have to work to inhabit the progressive plantation” (Dinesh D’Souza, Hillary’s America, Washington: Regnery Publishing, 2016, 256p; Amazon Kindle $19,24, 366). Die verskil tussen enersyds die hedendaagse werkloosheidstoelae en andersyds vergoeding vir werk is so klein dat baie mense verkies om nie te werk nie. Staatstoelaes aan gestremdes en bejaardes kan geregverdig word, maar nie oorkompensasie aan diegene wat nie (wil) werk nie. In Suid-Afrika is die wanverhouding tussen diegene wat ‘n bate vir die samelewing is en diegene wat ‘n (finansiële) las vir die land is veel groter as in Amerika. Hierdie situasie versleg eksponensieel. Die huidige beleid van staatsaalmoese is nie volhoubaar nie.

Nelson Mandela het graag beweer dat Suid-Afrika se mense die land se grootste bate is. Hy het dit gedoen om populêr te wees en natuurlik ook omdat hy en sy politieke party meerderheidsteun geniet het. Maar in ‘n land waarin die meeste mense onproduktief is en baie van hulle roofbou toepas, dus afbreek pleks van opbou, is ruim die helfte van die inwoners eerder ‘n ekonomiese las as ‘n bate. Maniere moet gevind word om die onproduktiewes en sosiaal skadelikes tot ‘n voorbeeldige leefwyse te transformeer. Dit kan gedoen word deur minder rojaal enersyds met staatstoelaes en andersyds met bv minimum vergoeding te wees. Die nie-produktiewes is soos die spoorwegnetwerke: hulle is daar maar hulle word nie na behore benut nie.

Onder diegene wat in die nuwe Suid-Afrika as politieke leiers ontpop het, is daar ‘n hele aantal tronkvoëls wat oorsimpatiek jeens misdadigers is. Anders as in sommige beskaafde lande is sake in die nuwe Suid-Afrika so bewimpel dat prisoniers niks in ruil vir hulle onderhoud hoef te doen nie en hulle boonop stemreg het. In die goeie ou dae kon dikwels gesien word hoe bandiete op paaie of plase werk. ‘n Bewaarder het hulle opgepas en hy het die reg gehad om enigeen wat probeer ontsnap, te skiet. Toe was dit nie nodig dat daardie bewaarders superbewaarders moes hê om oor hulle toesig te hou nie. Ontsnappings het selde indien ooit plaasgevind. Prisoniers en onwettige immigrante behoort verplig te word om werk in ruil vir hulle onderhoud te doen, of daar behoort ten minste sodanige opsie te wees, wat dalk vir baie van hulle aanvaarbaar sal wees.

Weens die huidige preokkupasie met menseregte, bv vryheid, kan slawerny kwalik in sy oorspronklike vorm teruggebring word. Maar dit is moontlik dat baie werkloses die sekuriteit van ‘n werk en ‘n inkomste sal verkies bo die kreperende vryheid van leeglê. Dit het sielkundig groot voordele om eerder ‘n nuttige burger as ‘n oorlas te wees. Daarmee word selfrespek teruggewen. As staatstoelaes ingekort word, moet leeglêers eerder tot werk as misdaad verplig word. Dit kan deur strenger en doeltreffender wetstoepassing bewerkstellig word.

Wanneer die ANC iets doen wat weersin by sommige wek, word ‘n mooi klinkende naam daarvoor uitgedink. Vandale en terroriste word “vryheidsvegters” genoem. Swart oorheersing word “demokrasie” genoem. “Demografies verteenwoordigend” beteken minstens 80% swart. Die akademiese agteruitgang van universiteite word “transformasie” genoem. Rassediskriminasie teen en benadeling van blankes word “regstellende aksie”, “bemagtiging”, ens, genoem. ‘n Stelsel wat werkloses tot werk verplig of selfs net aanmoedig, sal deur liberaliste afgeskiet word. Dit sou onvanpas en dalk selfteenstrydig wees om dit “liberale arbeid” te noem. Maar “progressiewe arbeid” klink vir my na ‘n gepaste benaming. Werkkolonies behoort geskep te word waar werkloses vir ‘n bepaalde tydperk en teen vasgestelde vergoeding gekontrakteer word. Nuttige werk, soos die herstel van paaie, kan deur hulle onderneem word. Daar moet liewer in landsbelang gedink word en nie ingevolge oordrewe menseregte, soos vryheid sonder verantwoordelikheid, nie.

In propaganda word ons wysgemaak dat “vryheidsvegters” vir ons die salige staat van demokrasie, in die vorm van swart oorheersing, besorg het. Isaiah Berlin (1909-1997) het vryheid as die afwesigheid van inmenging gedefinieer. Philip Pettit het vryheid as nie-dominansie herdefinieer (Jason Brennan, Against democracy, Princeton University Press, 2016; 304p; Amazon Kindle $18,43, 1745). Die waarheid is dat die belange van blankes in die nuwe Suid-Afrika nie net aan voortdurende inmenging deur die swart regering blootgestel is nie, maar ook aan naakte dominansie. Vir blankes is die nuwe Suid-Afrika ‘n era van onvryheid, dus in daardie opsig soos slawerny. Dink aan hoe blanke sakemanne en boere verplig word om van hulle eiendom, sonder enige teenprestasie van swartes, aan swartes af te staan. Vryheid vereis regte wat ons vrywaar teen inmenging en dominansie. Sodanige regte bestaan nie. Maar dan kom mense soos FW de Klerk en Leon Wessels en vertel herhaaldelik dat ons in ons noppies met die grondwet moet wees.

‘Disfunksionele gemeenskap lei tot distopiese letterkunde,’ sê Gustav Venter

gustav2 — Gustav Venter, afgeneem op die plaas in die Clarens-distrik waar hy woon

praag voer ‘n onderhoud met Gustav Venter, skrywer van Die amigdala van Alrina Smal en die huidige apokaliptiese vervolgverhaal Bodem.

Wanneer het u die idee gehad om ‘n vervolgverhaal vir internetpublikasie te begin skryf?

Terwyl ek beplan het wat om in 2014 te doen. Dit het neergekom op ŉ eenvoudige formule: My loopbaan vereis dat ek ten minste 1,000 woorde per dag skryf, ses dae van die jaar. Dit sluit nie my algemene werk soos herskryf van manuskripte, vertalings, rubrieke en verslae in nie. ŉ Duisend woorde bedoel vir boeke. As ek dit kan handhaaf, is dit ŉ raps meer as 300,000 woorde per jaar, oftewel drie substansiële boeke. Sou die Liewe Vader my nog twintig jaar gun om te skryf, is daar nog 60 boeke in my. Dis genoeg.

By praag besin ons voorts gereeld oor hoe om meer verskeidenheid vir die leespubliek aan te bied. ŉ Duisend woorde is nommerpas vir ŉ aflewering van ŉ vervolgverhaal. Vandat ek dit besef het, was dit ŉ klein sprong daartoe om Bodem as ŉ vervolgverhaal aan te bied.

Stel u belang in die vervolgverhaaltradisie soos dit in die negentiende en vroeë twintigste eeu bedryf is?

Beslis! Ek dink gereeld aan Charles Dickens wat sy roem as vervolgverhaalskrywer gevestig het. Sy stories het op dié manier ŉ sensasie geword aan beide kante van die Atlantiese Oseaan. In Boston, byvoorbeeld, het mense mekaar by die hawe vertrap as die skip met die nuwe besending van Little Dorrit opdaag.

Ek dink die krag van ŉ vervolgverhaal is juis dat dit ŉ oop, onafgeslote kant het. Die leser bly betrokke vir maande, selfs jare. ŉ Mens kan gaan sit en ŉ boek lees van voorblad tot agterblad, dit toemaak en jouself daarvan onttrek. Die karakters daarin word verskuif na een of ander solder in jou verstand. Maar karakters in ŉ vervolgverhaal bly vir jou lewend so lank as wat die aflewerings gepubliseer word. Die mens soek afsluiting, en met ŉ vervolgverhaal word hierdie afsluiting vir maande of langer uitgestel.

Dit lyk dus vir my dat die vervolgverhaal ŉ meer geskikte draer van ŉ openbare gesprek kan wees. Lesers spekuleer oor die toekoms en gedrag van die karakters en wat hulle te doen staan.

Abraham Lincoln het vir Harriet Beecher Stowe beskryf as die “tantetjie wat die Burgeroorlog begin het”. Sy was die skrywer van die melodramatiese vervolgverhaal Uncle Tom’s Cabin. Dit het die inwoners in die Noorde so opgesweep teen die slawebedryf in die Suide, dat hulle eenvoudig op Afskaffing aangedring het en dit het tot die Burgeroorlog gelei.

Terloops, Uncle Tom’s Cabin demonstreer juis die mag wat ŉ vervolgverhaal kan hê. Toe die minsame klein Eve in een episode gesterf het, was die volk briesend vir Stowe en het hulle haar uitgekryt en selfs met die dood gedreig.

‘Distopiese literatuur’

Daar word deesdae van “distopiese literatuur” in Afrikaans gepraat, ook deur akademiese literatore. U vorige boek, Die amigdala van Alrina Smal, het ‘n sterk distopiese inslag gehad. Is Bodem ‘n voortsetting daarvan?

Dit hoort tot dieselfde genre, beslis. Samuel Goldwyn het die beroemde instruksie aan sy draaiboekskrywers gegee dat as hulle ŉ boodskap wil stuur, hulle Western Union moet gebruik. Maar in beide hierdie werke is die boodskap primêr van belang vir my. Ek het voorheen nooit gedink dat ek ŉ boek sou skryf waarin die molestering van ŉ blanke vrou deur ŉ swartman so omvangryk beskryf word nie. Dit is net asof dit voorkom asof die gemeenskap ŉ skok nodig het om die omvang van die brutaliteit in ons land opnuut te snap en iets daaromtrent te doen.

Verlede jaar is ŉ dierbare vriend van my, Daan Wybenga, in Clarens gemartel en vermoor. Clarens het ŉ sterk liberale gemeenskap. Ek het gereeld ŉ gesprek met dorpslede oor Daan se moord aangeknoop. In die meeste gevalle het mense die tong geklik en dan die gesprek weggelei na ŉ ander onderwerp. En Daan was self baie liberaal. Hy was geografies maar ook sosiaal één van hulle. Beteken die dood van ŉ skadelose, vrygewige ou man, ŉ intieme vriend van hulle, so min dat hulle nie eers ŉ hele gesprek daaraan kan afstaan nie?

Iets het losgespring in ons gemeenskap dat die hele land kan ween en eindeloos teem oor die heengaan van ŉ ou terroris, maar eenvoudig die skouers optrek oor die marteldood van ŉ doodgoeie mens soos Daan.

My funksie as skrywer is om die gemeenskap en die moontlike toekoms daarvan te beskryf. ŉ Disfunksionele gemeenskap met ŉ duistere toekoms moet dus tot distopiese letterkunde lei.

Bodem is my poging om mense as’t ware voor die bors te gryp en te sê: Hiér is wat kom! Besef jy dit? Is jy reg daarvoor? Daarom sal die beskrywings in Bodem gaandeweg meer bloedig en brutaal word. Ek het genoeg geweld in my lewe gesien om ŉ afkeer daarin te hê, maar ek sal enige iets doen om mense te laat dink en reageer oor die komende ellende.

‘Die apokalips is onafwendbaar’

Is u self pessimisties oor die toekoms van Suid-Afrika?

Dit verg die allerverskriklikste onnoselheid om enigsins optimisties te wees oor wat vir ons voorlê. Gesonde verstand, geskiedenis en die eenvoudige wiskunde van die situasie dui op ŉ onafwendbare apokalips. Niemand bid harder as ek en hoop vuriger dat dit nie sal gebeur nie, maar dit maak nie saak hoe ek die feite skommel en herrangskik nie, ek kan nie tot ŉ ander gevolgtrekking kom nie.

Dis asof iemand vir die ANC ŉ puntsgewyse diagram gegee het hoe om ŉ totale katastrofe te bewerkstellig. Vrede in selfs die mees verslonse vorm kan net deur ekonomiese welvaart gehandhaaf word en ons ekonomie is ŉ kano wat nie meer uit die stroomversnellings geroei kan word nie en waarvan die neus reeds oor die watervalafgrond steek.

Die grootste verwoesting gaan egter veroorsaak word deur hierdie onheilige, onbesonne poging tot gedwonge rasse-integrasie. Ek het onlangs heelwat opgelees oor die Amerikaanse Burgeroorlog. Hier het jy twee groepe van dieselfde volk gehad, met dieselfde kultuur, wat dieselfde boeke gelees het, dieselfde helde gehad het, saam die supermoondheid van die tyd verslaan het, wat in dieselfde kerke dieselfde liedere gesing het. En al het almal die ellende sien kom, was hulle skynbaar onmagtig om dit te voorkom. En toe dit losbars het hulle mekaar met die grootste venyn verpletter.

As twee groepe van dieselfde volk so iets aan mekaar kon doen, hoe absoluut kranksinnig is dit nie om te dink dat verskillende, dominante rasse in dieselfde gebied onbepaald in selfs die skyn van vrede kan saamleef?

Waaroor ek wel optimisties is, is dat die Afrikaner die bloedige proses sal oorleef, sy nasionalisme sal herontdek en weer sterk en vooruitstrewend sal word, ŉ baken van vooruitgang en hoop in ŉ moeras van armoede, verval en ellende.

In Bodem is daar sprake van ‘n apokalips iewers in die toekoms. Sonder om die vervolgverhaal vooruit te loop, wat sou die onderliggende oorsaak van so iets wees? Die onvermoë van verskillende rasse en kulture om saam te leef, korrupsie en ‘n staat wat misluk of kan een of ander gebeurtenis dit ontketen?

Die blanke, en in besonder die Afrikaner, word toenemend geposisioneer as die klassieke teiken van ŉ toekomstige volksmoord. Die heersende politieke en maatskaplik-kulturele emosie van ons tyd is afguns. Dit is die magtigste menslike motivering met die uitsondering van die oorlewingsdrang. Die ANC en die idiotiese hoofstroommedia – met ons eie Naspers as voorsanger – span hierdie afgunsemosie in om die aandag weg te kaats van die swartmens se gedemonstreerde onvermoë om die land te regeer en hulleself op te hef.

Tog voorsien ek dat dit juis hierdie onbeholpenheid van die regering is wat die vlam teen die lont gaan hou. Sodra die ANC nie meer hulle ondersteuners kan omkoop nie, gaan die breër bevolking met ŉ kolossale strooptog begin. En hulle selfvertroue en gepaardgaande bloedlustigheid gaan net toeneem wanneer hulle besef die regering beskik nie meer oor die organe om hierdie rampokkery hok te slaan nie.

Eerste op die agenda gaan ŉ plunderorgie wees en dan gaan hierdie vloedgolf mense hulle aandag verskuif na vergelding vir gewaande onreg. Dis dan wanneer hulle gesamentlik in die rigting van die witmens gaan kyk.

En die liberales se hoop sal beskaam. Jou vel sal jou uniform in dié oorlewingstryd wees.

Interessant is dat daar soms in die verhaal na die massamoordenaars as “zombies” verwys word. Hoe letterlik moet ‘n mens dit opneem?

Glad nie letterlik nie. Dis bloot ŉ kopknik in die rigting van die zombie-genre waarin mense desperaat vir oorlewing moet veg teen ŉ talryke, onredelike, immer-verterende, bloeddorstige element.

Weermagkultuur

Dit wil voorkom asof die groepie oorlewendes in die verhaal wat ‘n stryd teen die oormag stry taamlik put uit die ou Weermagkultuur van Suid-Afrika, veral natuurlik die manlike karakters. Is daar nog so iets soos ‘n Weermagkultuur onder Afrikanermans van ‘n sekere ouderdom?

'n Toneel uit die toneelstuk 'Tree aan!' wat troepe uit die ou SAW uitbeeld — ‘n Toneel uit die toneelstuk ‘Tree aan!’ wat troepe uit die ou SAW uitbeeld

O ja! Dit was redelik lank sluimerend maar die ou veglus is besig om te ontwaak. Daar is opnuut ŉ waardering vir die voortreflikheid van die ou SAW en die manne is nou eers trots op wat hulle weermag was en vermag het en hulle aandeel daaraan. Dit groei in ooreenstemming met die afgryse en minagting waarmee die nuwe weermag bejeën word.

As ‘n mens na ‘n jeugdige karakter soos Joubert of “Harpoen” in die verhaal kyk, dan lyk dit asof iets van die ou Weermagkultuur tog via sy pa op hom afgesmeer het. Hoe realisties is dit?

Baie realisties. Ek is deesdae baie betrokke by die bemarking van twee boeke wat ek geskryf of help skryf het oor die ou weermag. (“Ek was Daar” en “Rowers” – laasgenoemde in Engels, albei beskikbaar by praag.) Voorts hou ek en my weermagpeloton jaarliks ŉ reünie. Die gevolg is dat ek met al hoe meer jongmense te doen kry wat nuuskierig is oor ons tyd in die weermag. Ek vind dit interessant dat die oorwegende emosie van die meeste jongmans een van afguns is. Hulle wens gereeld hardop dat daar so ŉ weermag was waar hulle kon aansluit.

Die veterane begin ook al hoe meer openlik met hulle seuns oor hulle weermagavonture praat.

Kyk, ons as volk is deur meer as drie eeue in Afrika gefilter sodat die dapperstes en veglustiges oorleef het. Jy kan nie ŉ volk se gene binne twintig jaar uitskakel nie. Al daardie krygersinstinkte het behoue gebly.

Ek kom by heelwat plattelandse skole en ek verkyk my aan die fierheid en vurigheid van ons seuns. Glo my, as daar ŉ bakleiery kom, kan ons oumanne maar opsy staan. Hierdie jong vegters sal die aarde voor hulle gelyk maak.

Uiteraard is Bodem ‘n fantasievlug, ‘n bietjie soos Nadine Gordimer se July’s People waarin ‘n blanke huisgesin tydens die revolusionêre apokalips saam met hul swart mansbediende, July, ronddwaal. Het u hoegenaamd na ander tekste van dié aard gekyk of is daar dalk ‘n verwysing na ‘n boek of film waarvan die lesers bewus behoort te wees?

Nie in besonder nie. Ek is te versigtig om my eie skryfstyl te probeer buig om ŉ ander se matrys te pas. Ek glo ŉ skrywer moet opreg met sy lesers wees. Dis hulle keuse of hulle hou of nie van wat jy aanbied, maar jy skuld dit vir hulle om jou stof onverdun vir hulle aan te gee. Natuurlik sal daar raakpunte wees met ander boeke en rolprente. Ons almal beskryf tog die doen en late van dieselfde spesie.

Voorblad van Gustav Venter se e-boek, 'Die amigdala van Alrina Smal' — Voorblad van Gustav Venter se e-boek, ‘Die amigdala van Alrina Smal’

Tans wil dit voorkom asof Afrikaanse e-boeke in die mark maar sukkel teen papierboeke. Dink u daar is ‘n toekoms vir e-fiksie in Afrikaans?

Ek is seker daar is. Die gerief van moderne tegnologie is net te oorweldigend. Tans is die kern van ons leespubliek ouer mense wat gemaklik is met papier in teenstelling met toestelle soos e-lesers, tabletrekenaars en slimfone. Ons uitdaging is om ons jongmense aan die lees te kry. By praag is ons propvol idees hoe om dit te doen. Ons kort net die nodige fondse. As ons dít kan vermag, gaan die lesersmark beduidend in die rigting van digitale leesstof verskuif.

U skryf ook rubrieke en politieke kommentaar. Beplan u enige publikasies van dié aard?

O ja! Ek is tans besig om ŉ bundel van my praag-rubrieke saam te stel wat eintlik net ŉ groot kopskud is oor die dwaasheid van die hoofstroommedia en in besonder Naspers en dié se stal brandsiek rubriekskrywers, met spesiale verwysing na die dorpsidioot van politieke kommentators, Max du Preez. Hou praag dop vir die verskyning van hierdie boek!

Natuurlik het iets soos Bodem ook ‘n taamlike sterk politieke onderbou omdat dit iets omtrent die land se huidige toestand suggereer, nes Nadine Gordimer se July’s People of seker JM Coetzee se Age of Iron. Dis seker al ‘n holruggeryde vraag, maar: Is u ‘n “betrokke skrywer”?

Op ‘n manier is ek seker. Om net te skryf ter wille van skryf is redelik sinloos in ons situasie. Ek probeer die werklikheid voorstel soos hy is.

Maar as fiksieskrywer volg ek maar ook die wette van die romanskrywer na. Ek tree eintlik bloot as onbetrokke verslaggewer op wat rapporteer wat hy in sy kop sien. Die vreugde van skryf lê vir my juis daarin om ŉ feitestel te ontwerp, karakters te skep en om hulle as’t ware op te wen en hulle manewales dop te hou en te beskryf.

Terwyl Amigdala ‘n taamlik literêre boek was, lyk dit asof u in Bodem meer leen by gewilde fiksiegenres soos die zombieverhale, Hollywood se “rampflieks” en dergelike. Dit kan amper óók as popkultuur deurgaan. Hoe voel u oor populêre genres?

Ek is nie ŉ snobistiese skrywer nie. Ek dink juis die mag van die pen is in populêre letterkunde geleë. Gewone mense fassineer my. Vir my is die ideale protagonis ŉ buitengewone doodgewone mens eerder as ŉ doodgewone buitengewone mens. Ek vind pretensieusheid afstootlik. Dit is wat my ŉ afkeur in ŉ literêre beweging soos die Sestigers gee. Hulle was ŉ klompie selfvoldane hoogmoediges wat as klein groepie in hulle literêre kampong mekaar se letterkundige buikwinde opgeruik en gehersirkuleer het – dít terwyl die werklike lewe rondom hulle, maar ongesiens deur hulle, plaasgevind het.

Om te sê dat ŉ mens van gewilde letterkunde hou, impliseer nie dat ŉ mens nie ŉ bewustheid en voorkeur vir gehalte het nie. Moet ons, byvoorbeeld, Dalene Matthee se werk smalend beskou bloot omdat sy ook baie gewild was?

‘Hoofstroomkritici sal voortgaan om my te ignoreer’

Dit lyk asof daar amper ‘n algehele stilte van hoofstroom- literêre kritici oor Gustav Venter is. Hoe dink u gaan hulle Bodem met sy oënskynlike tema van ‘n soort rasseoorlog of Rwanda iewers in die toekoms hanteer?

Ek verwag heeltemal dat hulle sal voortgaan om my te ignoreer, en dit pas my geheel en al. Hulle eie werk en menings is van so ŉ lae gehalte dat ek teleurgestel sou wees as hulle enige van my werk hoegenaamd aanbeveel. My gesprek is nie met hulle nie. My gesprek is met my eie mense en hulle kwalifiseer nie.

Tans skryf u teen ‘n geweldige tempo, amper 2000 woorde elke dag wat lesers elke oggend op praag.co.za kan ontdek. Dit lyk asof u taamlik maklik skryf of moet die idee ‘n mens eers beetpak?

Ek is ŉ baie trae skrywer. Die skryfproses hou vir my min bekoring en heelwat bedreiging in. Ek gaan prewelend en teësinnig na die tikplank toe, maar as ek eers skryf, loop die masjien gewoonlik glad. Met Bodem het ek die voordeel van lesers se verwagting en my eie nuuskierigheid om te sien hoe gebeure oopval.

Hoe lank gaan Bodem uiteindelik wees?

Ek mik na so 120,000 woorde, oftewel ŉ boek van so 380 bladsye. Teen die huidige tempo behoort ons die boek in April te kan publiseer. Maar ek voorsien dat dit net die eerste in ŉ reeks kan wees. Ek het nog baie om oor die onderwerp te sê.

U vra ook kommentaar en kritiek van lesers, wat die interaktiewe moontlikhede van internetpublikasie ontgin. Is dit iets waarmee u graag wil eksperimenteer, naamlik dat u lesers as’t ware kan deelneem aan die skeppende proses rondom ‘n boek?

Beslis! Dis een aspek van die proses, juis met Bodem, wat ek baie geniet. En die deelnemers het ŉ uitwerking. Hierdie afgelope week het hulle drasties ingegryp toe ek een van die hoofkarakters wou laat afsterf.

Ek beskou Bodem as ŉ soort laboratorium waarin ons saam die meganika, die uitwerking en die bestuur van so ŉ apokalips kan bestudeer. Praag se lesers is buitengewoon intelligent en goed ingelig en hulle en hulle menings weeg swaar by my.

U woon tans op ‘n plaas in die Vrystaat. Verkies u die rustigheid van die platteland of het ‘n mens ook die stimulasie van die stad nodig? Of is ons almal deesdae via die internet in elk geval met die hele wêreld verbind sodat die verskil tussen ‘n stedelike en plattelandse bewussyn vervaag?

Kyk, ek is ŉ boorling van Brakpan wat nou in ŉ verruklike vallei in die Oos-Vrystaat woon. Miskien is ek net subjektief, maar die berge, klowe en rivier hier is vir my net soveel aanskouliker as mynhope en taxi-parkades. Wie sou nie hier wou bly nie? En ja, met die internet en sosiale media tot my beskikking, selfs TV toe ek nog sterk genoeg was om daarna te kyk, het ek al die nodige stimulering. So ek werk en leef baie lekker hier. Maar ek is seker dat ek ŉ woordverwerker, goeie musiek, goeie koffie en my hond, BlouDraadt Venter, by my het, ek net so gemaklik in ŉ spoorwegvraghouer in Sunnyside sou kon werk.

Terloops, ons het ŉ pragtige gastehuisie op die plaas. As enige iemand hier wil kom inboek om te kom saamklets oor politiek, Afrikaner-dinge en Bodem, laat weet my net en ek sal vir julle inligting met betrekking tot tariewe ensovoorts aanstuur.

Hoe sou u die mens Gustav Venter in ‘n paar sinne opsom?

Net een is nodig: Ek is ŉ fantastiese minnaar.