kultuurorganisasies – praag.co.za

Suidpunt: Moet ons wérklik geld skenk aan groot Afrikaanse kultuurorganisasies?

Ek gaan nou baie eerlik wees: ek het nog nooit aan groot kultuurorganisasies geld geskenk nie. Ek vermoed kultuurorganisasies het ‘n ingeboude kodering om met verloop van jare van binne verrot of uitgehol te raak.

Laat ons gou eers kyk na die nut van kultuurorganisasies.

Kom ons skep ‘n denkbeeldige een.

Aanvanklik het jy die taalnood. Werklike nood op kultuurvlak. Die nood kan die gebrek aan skoolboeke of leerboeke wees, ‘n geldgebrek onder diegene wat nie na ‘n Afrikaanse universiteit of college toe kan gaan nie (soos spoorwegwerkers se kinders, byvoorbeeld), die tekort aan vakwoordeboeke, tweetalige woordeboeke, ensiklopedies, m.a.w. die tekort aan opvoedkundige leesstof in Afrikaans.

Een enkele mens kan nie al hierdie probleme oplos nie. Veral nie in die era voor die rekenaar en Internet nie. Maar ‘n sentjie hier en ‘n sentjie daar maak klaar ‘n paar Rand. Of pennies word Ponde, watter tydperk in Suid-Afrika jy sou verkies. Hierdie geld word opgepot, verdien groot rente in die bank, sodat meer arbeid verrig kan word. Alles om die doel van die organisasie te bereik, naamlik om die nood nie op anglisistiese wyse “aan te spreek” nie, maar te verlig.

Miskien spring ek nou te vervaard ‘n paar dekades vorentoe, maar geleidelik begin die organisasie (waarskynlik nuwe bestuur) die oorspronklike doel mis te kyk, veral indien die staat sekere funksies begin oorneem het in die 1970’s en 1980’s. Aangesien die nood verlig word (maar die advertensie steeds nie stop oor die groot taalnood nie), is daar meer geld beskikbaar in die trommeltjie. En, waarom nie ons skenkers bietjie beloon nie?

Ek hoef nie verder te skryf wat gebeur in so ‘n organisasie nie. Die leser weet tien teen een reeds: enige organisasie waar geld betrokke is kan ontaard in ‘n onderneming wat genadeloos “winsgedrewe” is. Selfs al verander die regering, al keer die nood terug in die 1990’s. Hoe meer geld inkom, hoe meer geld gaan na die sakke in die topbestuur (indien die organisasie minder filantropies is) of meer werknemers word aangestel (“kyk net hoeveel beteken ons vir die gemeenskap!”). Met die geld word in die toekoms belê: grond word gekoop, geboue skiet hemelwaarts op, eiendom word uitverhuur, winkelsentrums word geopen, belasting word weggewerk (om steeds die indruk te skep van ‘n niewinsgewende organisasie). Glanstydskrifte beland in die lede se posbusse wat spog met die nuutste kultuuraktiwiteite van resitasies, drama, debatte, speletjiesaande, ens. om meer mense van alle kleure en geure te betrek en te verwelkom (“kyk net hoe inklusief is ons!”) en ja, nog (grond)ontwikkelings op die stapeltjie. Pryse word links en regs aan die gewildste skrywers met die meeste boekeverkope uitgedeel (hoewel die uitgewers dit eintlik behoort te doen!).

Ja-nee, daar is beslis lewe in die brouery. Die lesers knip nie ‘n enkele oog nie, maar betaal steeds die ledegeld – “ten minste bevorder ons Afrikaans.” Maar nou raak dit skielik ook geregverdig om die vakansieoord “op te gradeer” – “want die infrastruktuur moet ook ontwikkel, Afrikaans moet with-it wees; ons lede verwag net die beste gehalte”. Niemand vra meer waarom daar ‘n vakansieoord in die eerste plek moet wees nie. Dit het eenvoudig tradisie geword. Soveel bemaakte testamentgeldjies gly met die waterwurm na benede…

My logika het nog nie sover ontwikkel om in te sien hoe byvoorbeeld Afrikaanse vakansieoorde of feeste Afrikaans in murg en been kan red nie. Al wat ek sien is werkskepping vir nie-taal-en-kultuurverwante sake, oftewel ‘n baie oppervlakkige benadering. ‘n Mens pak mos die bul by die horings, jy wag nie soos ‘n blommetjie dag en nag “in die hoop dat” ‘n skoenlapper eendag op jou kom land nie. Ek bedoel, toe Nehemia se ouens die mure van Jerusalem begin herbou en uitbou het, het hulle beslis nie dryf-dryf op ‘n pienk opblaasmatrassie (lilo) dit gedoen nie. Ook nie by retoriek vasgesteek nie. Op dieselfde wyse kan jy nie Afrikaans dryf-dryf of praat-praat ontwikkel en uitbou nie.

As ons teruggaan na die oorspronklike doel, die oorspronklike taalnood, dan vra jy immers die volgende hoofvrae:

Waarmee sukkel Afrikaanse leerlinge op skool en Afrikaanse studente op universiteit? Wat jaar in en jaar uit oor en oor ‘n probleem is, waar jy slegs een Wiki-artikel hoef te begin wat vir ewig al die ellende en vrae kan stopsit? En altyd toeganklik kan wees? Goed, hierdie artikel X is klaar, wat is volgende vir artikel Y?
Watter uitgebreide woordelyste en voorbeeldelyste verlang die leerlinge moet gratis beskikbaar en maklik toeganklik wees in Afrikaans? (Byvoorbeeld intensiewe vorme, homonieme, homofone, sinonieme, antonieme, paronieme, pleonasmes…). Is hierdie lyste volledig?
Watter ander inligting moet die leerlinge en studente op hul vingerpunte gratis beskikbaar hê in Afrikaans?
Watter vakwoordeboeke kort ons of moet dadelik hersien word?
Watter ou tweetalige woordeboeke (buiten Engels) moet binnekort hersien word?
Is daar enige taalskole beskikbaar vir buitelandse of binnelandse studente wat in Afrikaans belang sou stel? Wat ‘n geldige A1 tot C2-sertifikaat deur middel van ‘n streng keuringsproses kan uitreik? Is daar ‘n volledige taalboek beskikbaar wat elke donker hoekie en gaatjie van die Afrikaanse taal dek? Is dit reeds 10 000 bladsye lank? Is dit vryelik op die internet beskikbaar? Beleef hy sy 7de uitgawe? Word die taalveranderings aangetoon in ‘n voetnota?
Watter goeie, ou werke (ensiklopedies, geskiedenisboeke, dagboeke in die Kaapse openbare argief, resepteboeke, opstelle, geneeskundeboeke, akademiese werke) waarvan die kopiereg verval het (indien die outeur 50 jaar reeds oorlede is), kan ons solank op die internet oplaai (soos Archive.org, Project Gutenberg, Wikisource, selfs dbnl.org) sodat die publiek ten minste ‘n bietjie hulself kan help en bemagtig?
Hoe kan ons beter en nugter lesers kweek (lees: mense aanmoedig om byvoorbeeld by Goodreads of selfs Amazon.com of PRAAG knap resensies te lewer / krities en logies oor literêre werke na te dink?) sodat die Afrikaanse leserspubliek oor die algemeen kan verbeter?
Hoe kan ons meer druk uitoefen om Afrikaanse onderskrifte in die rolprentbedryf te kry vir swaar horendes? Verder — spelling is slegs gewoonte: hoe meer mens woorde sien en skryf, hoe meer sal jy op die korrekte wyse natuurlik skryf. Dit het alles te make met blootstelling. Kan ons miskien solank met Afrikaanse onderskrifte begin eksperimenteer by Youtubevideo’s?
Ons weet vertalers word swak betaal. Watter buitelandse boeke kan ons aanbeveel en die vertaler mildelik daarvoor vergoed?
Hoe kan ons meer druk op tegnologiemaatskappye plaas om “tol” op wasmasjiene aan te bring naas “spin”, soos dit wel in die verlede was? Hoe kan ons ‘n vasberade kanniedood soos Dr. H.J. Terblanche bystaan (daar word beweer hy het doelbewus padpredikante wat slegs in Engels was verontagsaam – sodat Afrikaans aangebring kon word).
Hoe kan ons ‘n volledige chronologiese lys van vertalings in en uit Afrikaans opstel?
Hoe kan ons Afrikaans as wetenskapstaal bevorder in vaktydskrifte?
Is daar enige ander Afrikaanse medium wat hersiening of bywerking nodig het?

Kyk, ek wil nou nie die Afrikaanse megakultuurorganisasies in die gesig vat nie, maar met die hedendaagse ekonomiese resessie kan ek my geld baie beter bestee. Die speeltyd is verby. Die rasionaliste soek resultate.

Wat ek in Afrikaans dus wil hê of lees, probeer ek self verwesenlik – anders gaan jy jare wag voor iets gebeur. AS JY IETS GEDOEN WIL KRY, EN WIL SEKER MAAK DIT GEBEUR WEL, DOEN DIT SELF. Bogenoemde 14 hoofvrae is maar van die enkele behoeftes in Afrikaans waaraan ek kon dink. Elkeen van ons het ander taalbehoeftes. Die drie kodewoorde bly egter meestal dieselfde: “toeganklik”, “deeglik” en “gratis”.

Juis daarom stel ek voor ons energie en aandag (met natuurlik ons veiligheid in die werklike lewe ook ingereken) word na die Internet kanaliseer, met aflaaibare rugsteunkopieë indien ‘n nasionale infrastruktuurramp ons tref. So het Wikipedia byvoorbeeld Kiwix.org waar bykans die meeste tale se weergawes afgelaai kan word, insluitend Afrikaans. Jy berg die lêer op ‘n los hardeskyf en vergeet daarvan in die bedkassie tot jy dit die dag nodig kry. Al jou arbeid gaan dus nie verlore nie.

Jy kan steeds jou R1 000,00 tot R10 000,00 jaargeld betaal en steeds in die lang reënerige tou wag op ‘n plekkie in die eksklusiewe presidentsuite (met jillende dronk bure oorkant); of jy kan ‘n horingou 500-bladsyboek waarvan jy hou teen R5,00 in die openbare biblioteek gaan koop, deurlees, deurwerk en self aan die werk spring.

Dit is veral interessant hoeveel mense jou belangstellings deel. Die geesdrif is eweneens aansteeklik. En jy voel elke sent werd wat jy op jou filantropiese self bestee het. Selfs al sou jy nie al jou drome of behoeftes in Afrikaans kon bewaarheid nie, is jy nie soos die res wat vir iets of iemand morrend kwaad is nie. Jy voel nie ingedoen nie. Jy het immers jou beste probeer om Afrikaans uit te bou.

Moenie geld aan ‘n organisasie skenk om bome te plant nie, plant jou eie. Dan weet jy vir seker iets word werklik gedoen en jou geld op niks anders wanbestee nie.

Jonathan Jansen is ’n wolf in skaapsklere, resensie

deur Chris Louw

As Kovsies glo dat hul nuwe rektor, Jonathan Jansen, hom gaan beywer vir die behoud van Afrikaans as onderrigtaal aan hul universiteit, gaan hulle lelik ontnugter word. Rassetransformasie is Jansen se primêre doelwit. Afrikaans is hoogstens ’n instrument om dié doel te bereik en aan die einde van die proses sal Afrikaans die slagoffer wees.

In Knowledge in the Blood vertel Jansen hoe hy as dekaan van die fakulteit opvoedkunde aan die Universiteit van Pretoria Afrikaans strategies ingespan het om Afrikaners se vertroue te wen terwyl hy terselfdertyd die grondreëls doelgerig so verander het dat die taal as onderrigtaal noodwendig moes kwyn en verdwyn.

Jansen se vertrekpunt is dat Afrikaner-kultuur so deurtrek is van rassisme dat dit eenvoudig moet plek maak vir die vollediger inklusiwiteit en toeganklikheid van Engels. Die kernvraag is hoe om dit te doen sonder om Afrikaners te vervreem.

Die boek bied ’n merkwaardige insig in Jansen se benadering tot Afrikaners en sal waarskynlik as ’n teleurstelling kom vir lesers van sy gereelde rubrieke in Afrikaanse koerante. Waar hy in dié rubrieke bekend geword het vir skerp maar regverdige kritiek, spreek die boek ’n totale veroordeling uit oor Afrikaners as onredbare rassiste – minstens in hul verband as herkenbare etniese groepering.
Jansen se argument kan in kort soos volg weergegee word:

In 1994 is Suid-Afrika bevry van die bose stelsel van apartheid, wat ’n misdaad teen die mensdom was. Swart nasionalisme het finaal geseëvier en Afrikaners – die vaandeldraers van wit meerderwaardigheid en rassisme – is oortuigend verslaan.

Terwyl die openbare lewe reeds grootliks getransformeer is, word die verskansing van Afrikanernasionalisme in wit kerke, skole en universiteite voortgesit. Hy sê Afrikaners klou desperaat vas aan dié laaste politieke ruimte om ras, kultuur en taal te verdedig. Dis juis hier waar die “kennis in die bloed” onkrities oorgedra en bevestig word.

Wat ter sprake is, skryf Jansen, is “oorgedraagde kennis” – in wese rassisme – van die ouer geslag na ’n jonger geslag wat nie self eerstehandse ervaring van die verlede het nie, maar in wie die ou vooroordele voortleef.

Dié “oordrag van kennis” berus op gebrekkige insigte in die verlede. “Daar bly ’n diepe ontkenning van ’n kriminele apartheidsverlede onder wit Afrikanerkinders en hul lewende ouers,” skryf Jansen.

Dit is moontlik omdat die Afrikanerkind die produk is van ’n intense stel geslote interaksies – taal, skool, kerk, boeke, tydskrifte, radio en televisie, wat dieselfde waardes voortdurend herbevestig.

Kultuurorganisasies en kunstefeeste soos die KKNK en Aardklop – en selfs die jaarlikse Oppikoppi-rockfees – staan volgens Jansen in diens van ’n eksklusiewe bevestiging van die geslote Afrikaner-kultuur. Hier word “stryde en prestasies van die verlede” as “nostalgiese verheerliking [van] vervloë helde en gebeure” kragtig aan die nuwe geslag oorgedra.

Noudat kru rassisme nie meer aanvaarbaar is nie, vind dit volgens Jansen by Afrikaners uitdrukking in verwysings na kultuur, taal en groepsidentiteit.

Afrikaanse media soos Rapport, Die Burger, Beeld en Volksblad is volgens Jansen deurtrek van stories oor die bedreiging van die Afrikaner-identiteit; die aftakeling van die Afrikaanse taal; hoe Afrikaanse skole geteiken word; die verlies aan werksgeleenthede ten gunste van swart mense; en die einde van Afrikaanse plekname.

Etniese oervrese word vir kommersiële redes uitgebuit, met “skreeuende opskrifte” oor wreedaardige moorde op wit mense wat oor en oor herhaal word. So word misdaad voorgestel as volksmoord.

Die vraag is dan, volgens Jansen, hoe Afrikaners se ongewenste narratief verbreek kan word sodat lede van ’n eksklusiewe en geïsoleerde gemeenskap konstruktief in ’n nie-rassige samelewing geassimileer kan word. Anders gestel: Hoe kan die oorwonne Afrikaner-gemeenskap gelei word om sonder verset “tuis te voel” in die transformasie-agenda?

As akademikus val Jansen se fokus uiteraard op die rol van universiteite, en in dié geval die Universiteit van Pretoria. Sy ervaring by Tukkies word as ’n gevallestudie aangebied wat vermoedelik ook op ander universiteite van toepassing gemaak behoort te word.

In Jansen se argument was Tukkies die bakermat van ’n kultuur van wit meerderwaardigheid en Afrikaner-patriargie, wat in ’n sterk outoritêre ingesteldheid gegrond is. Die insulêre aard van die Afrikaner-kultuur – aangehelp deur jare van akademiese sanksies – het uiting gevind in die ondemokratiese bestuurstyl en ’n verstokte kurrikulum-inhoud.

Jansen se basiese vertrekpunt is dat die Afrikaner-kultuur in wese onhervormbaar is, maar dat dit strategies onvanpas is om dit direk te konfronteer. Hy glo elemente van dié kultuur – die respek vir meerderes en outoritêre besluitneming – moet eerder ingespan word as instrumente om die transformasie-agenda te bespoedig.

Implisiet aan dié argument is die wenslikheid daarvan dat die proses onder die leiding van ’n (generies) swart persoon moet geskied wat ’n deurleefde insig in nie-rassigheid het; ’n wit Afrikaner-leier loop die gevaar van opportunisme wat tot onegte transformasie en selfs onbedoelde aberrasies kan lei.

Die swart leier moet deur sy optrede ’n onberispelike voorbeeld stel. Afrikaners se rassevooroordeel sal op dié wyse ondergrawe word deur die respek vir gesag wat deel van hul kultuur is, en hulle sal inkoop by die agenda.

Afrikaners se aandrang op Afrikaans as onderrigmedium het, volgens Jansen, eintlik maar ten doel om ’n “language barrier” te skep; dis ’n dekmantel om wit bevoorregting te verskans en lede van ander rassegroepe op die kampus te vervreem.

Die groot kuns is hoe Afrikaners se goedgesindheid behou kan word terwyl ’n agenda deurgevoer word wat strydig is met ’n anachronistiese kultuur wat ondermyn moet word. Jansen se oplossing vir die dilemma is gesetel in die konsep van “beleefdheid”, wat hy as ’n kernbeginsel by Afrikaners ervaar. Beleefdheid as strategiese opsie behels ’n empatiese benadering tot Afrikaners se weerstand teen verandering.

Terwyl Afrikaans – minstens voorlopig – as onderrigmedium behou word, en mense in hul eie taal by gesprekvoering betrek word, word die konteks doelgerig verander: Swart studente met ’n voorkeur vir Engels word op groot skaal tot die universiteit toegelaat en dosente word van oral in die (Engelse) wêreld gesoek en aangestel op grond van bewese akademiese kundigheid.

Jansen sê in sy ervaring is die kwaliteit van universiteitsonderrig vir die meeste Afrikaner-ouers ononderhandelbaar. Afrikaners is “voorwaardelike pragmatiste”; solank bepaalde standaarde en waardes verseker is, bly hulle lojaal.

In hierdie konteks was dit nie nodig om Afrikaans as onderrigmedium by Tukkies af te skaf en onwelkome konflik te skep nie. Die demografiese grondverskuiwing het ’n nuwe dinamika losgemaak en die reëls van die spel onherroeplik verander.

Engels, skryf Jansen, het markwaarde vir die nuwe mobiele en globale klas van kenniswerkers onder Afrikaners, en Afrikaner-pragmatisme sal in dié konteks self sorg vir die finale uitfasering van Afrikaans as universiteitstaal. By Tukkies was die taalvoorkeur van die meerderheid studente uiteindelik beslissend Engels.

“Geleë in een van die mees kosmopolitiese stede in Afrika, op die kruispaaie van vele internasionale kulturele strominge, sal die UP onafwendbaar in die rigting van ’n Engelsmedium-universiteit beweeg. Binne die volgende dekade sal daar baie min Afrikaans wees by hierdie eertydse bastion van Afrikaner-nasionalisme.”

Jansen sê wat hy by Tukkies veral roerend gevind het, was dat jong, wit Afrikaanse studente hom bedank het vir sy leidende rol in ’n postkonflik- pedagogie en die transforma- sie wat dit in hul lewe gebring het.

Dit is duidelik dat Jansen Afrikaner-studente in ’n dialoog wil betrek wat geen “oop gesprek” is nie. Hy het hulle by voorbaat kollektief aan growwe rassisme skuldig bevind. Wat hy bied, is ’n empatiese oor om hulle te lei na sy eie insigte.

Die afloop van die gesprek is reeds bepaal: Dat Afrikaners hulle taal en kultuur sal prysgee in die volle kennis van die sondigheid wat daarin vervat is sodat hulle kan opgaan in die ideaal van ’n Engels-georiënteerde nie-rassigheid soos deur swart nasionalisme versinnebeeld.

Knowledge in the Blood: Confronting Race and the Apartheid Past, deur Jonathan D. Jansen. UCT Press/Stanford University Press. 2009.

Hierdie resensie het in 2009 vir die eerste keer in Rapport verskyn.