Leon Lemmer: Angola en Mosambiek herbesoek

Marthie Prinsloo-Voigt (gebore in 1931) het ‘n aangrypende boek geskryf: ‘n Leeftyd later: Herinneringe aan Angola (Pretoria: Protea Boekhuis, 2017, 231p, R250). Dit handel onder meer oor haar verblyf in Angola (1940-1967). Ek het die boek destyds geresenseer (Praag 10.09.2017). Ek het hierdie bespreking pas herlees en is opnuut beïndruk met Marthie se lewensloop as Afrikaner. Ná die publikasie van my resensie het sy via die uitgewery met my in verbinding getree. Sedertdien ruil ons periodiek teksboodskappe uit. Ten spyte van haar hoë ouderdom is Marthie skynbaar nog gesond. Sy het bv onlangs by haar familie in Suid-Afrika gekuier. Sy woon steeds in Namibië. Ek moet erken dat ek nogal hou van hierdie pêrels wat ek destyds uitgerol het: “‘n Vlieg is ‘n vlieg al vlieg hy nie. ‘n Dief bly ‘n dief al steel hy nie meer nie. ‘n Moordenaar bly ‘n moordenaar al moor hy nie meer nie. Insgelyks behoort ‘n terroris as ‘n terroris bekend te staan al het hy opgehou om terreurdade te pleeg.”

Die volgende boek bied interessante en omvattende aanvullende inligting oor Angola: David Birmingham, A short history of modern Angola (Johannesburg: Jonathan Ball, 2019, 161p, R220; Amazon Kindle $9,41). Dit blyk dat Jonas Savimbi (1934-2002) nie so eerbaar was as wat hy in die plaaslike koerante voorgestel is nie. Hy is bv deur die Chinese regering ondersteun – ‘n feit was destyds van ons weerhou is – as teenhanger vir die Russiese bystand aan die MPLA-regering van Agostinho Neto (1922-1979). Veral nadat Savimbi die eerste Angolese algemene verkiesing in 1992 verloor het (MPLA 49%, UNITA 40%), het hy tevergeefs ‘n burgeroorlog gevoer (met onderbrekings eintlik vanaf Angolese onafhanklikheid in 1975 tot 2002), wat tot bv groot lewensverlies en infrastrutuurvernietiging gelei het. Maar die plaaslike inligtingsmedia het teen 1992 nie meer belang gestel in wat in Angola gebeur nie omdat die blanke bewind in Suid-Afrika in 1994 sou ondergaan, soos die koloniale bewind in Angola in 1975. Wat die nuwe Angola met die nuwe Suid-Afrika gemeen het, is ondoeltreffende dienslewering en onbeteuelde korrupsie. Dit is feitlik net die inkomste uit olie wat Angola in ‘n mate finansieel in stand hou.

Al J Venter het talle boeke oor Afrika gepubliseer, onder meer Portugal’s guerrilla wars in Africa: Lisbon’s three wars in Angola, Mozambique and Portuguese Guinea. 1961-1974 (Solihull: Helion, 2013, 544p; Amazon Kindle $4,39). Hierdie boek is ‘n onbevredigende sameflansing van vorige boeke wat Venter oor hierdie onderwerp geskryf het. Dit handel veral oor Angola en Guinee-Bissau en in heelwat mindere mate oor Mosambiek. Wat baie duidelik is, is dat Portugal besig was om die stryd teen die terroriste in al drie hierdie kolonies te wen toe die staatsgreep in 1974 in Lissabon plaasgevind en Portugal halsoorkop aan Afrika onttrek het. Hiermee is ‘n groot onreg gepleeg, nie net teenoor hierdie lande nie maar ook teenoor die groot getal inheemse inwoners wat lojaal aan Portugal was.

“Dit is moeilik om te besluit of the Portugese oorgawe aan swart mag in Angola meer skandalig was as dié in Suid-Afrika twee dekades later. Vir my is die skandvlek in ons geskiedenis groter omdat die verraad deur ‘n klein groepie Afrikaanssprekende blankes gepleeg is” (Praag 10.09.2017). In Suid-Afrika is in 1994 mandaatloos aan die ANC se terreurbendes oorgegee terwyl hierdie elemente nie naasteby ‘n militêre bedreiging vir die land ingehou het nie. Wat gebeur het is so buitengewoon dat die werklike redes vir die verregaande (feitlik) algehele magsoorgawe hopelik mettertyd bekend sal word.

In Angola was daar in 1974 drie strydende groepe, die MPLA, UNITA en FNLA, wat die politieke mag by Portugal wou oorneem. In 1975 het die mag in die skoot van die MPLA geval omdat hy in beheer van die hoofstad, Luanda, was en hy Russiese steun geniet het, maar glad nie landswye steun nie. Die uitbreking van die langdurige burgeroorlog is dus maklik verklaarbaar. Vóór 1992 was daar geen verkiesing waarin die mening van die Angolese bevolking getoets is nie.

Dieselfde het in 1974 in Guinee-Bissau gebeur toe die PAIGC-terroriste die politieke mag oorgeneem het sonder dat ‘n algemene verkiesing gehou is. Die nuut verkreë onafhanklikheid is gevier deur derduisende inwoners wat aan Portugal lojaal was tereg te stel. Wat ook buitengewoon skandalig in hierdie “bevrydingstryd” was, is dat hierdie landjie vanweë sy geografiese ligging erg aan oorgrens-terreuraanvalle blootgestel was. Soos in die geval van Suid-Afrika was Portugal lugtig om oorgrensaanvalle teen terroriste in buurlande te loods omdat regerings en die hoofstroom-inligtingsmedia sulke aanvalle skerp veroordeel het, maar oor oorgrens-terreurdade teen die Portugese owerheid (goedkeurend) geswyg het.

In Mosambiek het Portgugal die politieke mag ook sonder enige algemene verkiesing in 1975 aan die Frelimo-terroriste oorgedra. Soos in Angola het ‘n eenparty-kommunistiese bewind hom in die hoofstad, Lourenço Marques (sedert 1976 Maputo) gevestig. Hierdie terroriste, anders as in Angola, het feitlik geen steun in die hoofstad en omstreke gehad nie. Wat opval, is hoe min sukses Frelimo vóór 1975 met sy militêre bedrywighede behaal het. Geen wonder nie dat hier ook ‘n burgeroorlog (1977-1992) uitgebreek het. Renamo het meerderheidsteun in plattelandse gebiede gehad. Die eerste algemene verkiesing is eers in 1994 gehou, wat deur Frelimo gewen is, met Renamo daarna as die opposisie. In 1995 het Mosambiek lid van die Statebond geword en toenemend sy rug op sy aanvanklike omarming van marxisme gekeer.

‘n Kenmerk van oorloë in Afrika en elders wat glad te min aandag ontvang, is die (beslissende) rol wat huursoldate soms speel. Hulle word deur die land se regering of opposisie gehuur, of deur buitelandse regerings wat nie self openlik by ‘n gewapende konflik betrokke wil raak nie. Al J Venter het hieroor ‘n boek geskryf: Mercenaries: Putting the world to rights with hired guns (Casemate, 2014, 344p; Amazon Kindle $3,44). Spesifiek plaaslik van belang, is Executive Outcomes, ‘n groep huursoldate wat hulle deeglike opleiding in die Suid-Afrikaanse Weermag van weleer ontvang het maar weens die MK-oorname in 1994 dadelik of mettertyd uit die weermag getree het en om den brode of uit gewoonte met ‘n militêre loopbaan voortgaan. Hulle beskik meesal nie oor ander vaardighede nie en verkoop dus hulle ervaring en kundigheid aan wie dit ook al nodig het.

Ek het voorheen verwys na die rol wat Executive Outcomes in Sierra Leone van 1995 tot 1997 in die stabilisering van daardie regering gespeel het (Praag 11.11.2018). Dit was ná hulle avonture in Angola. Een van die bevelvoerders van Executive Outcomes (EO), Roelf van Heerden, het ‘n insiggewende en aangrypende maar haas onbekende boek oor hierdie gebeure geskryf: Four ball, one tracer: Commanding Executive Outcomes in Angola and Sierra Leone (Solihull: Helion, 2012, 257p; Amazon Kindle $2,29). Soldate wat in die Suid-Afrikaanse Weermag aan die kant van UNITA geveg het, het van 1994 af as huursoldate aan die kant van die MPLA-regering teen UNITA in die Angolese burgeroorlog geveg. Moreel behoort dit sekerlik ‘n dilemma te wees, maar Van Heerden probeer om die beroep van huursoldaat te regverdig: “I was proud to be a soldier; I was equally proud to serve as a member of EO” (Kindle 250).

Die opofferings wat sodanige beroep aan lewensverlies, gestremdheid weens beserings asook in gesinsverband verg, neem in sommige gevalle buitensporige afmetings aan. Uit wat Van Heerden skryf, kan afgelei word dat hedendaagse oorlogvoering grondige kennis en vindingryke toepassings verg, te meer omdat hulle as huursoldate soms deur die minder kundige of lafhartige swart sokdate in gevaarlike situasies voorgestoot word. As huursoldaat was Van Heerden in Namibië woonagtig. Hy moes telkens in en uit daardie land beweeg om sy beroep te beoefen. In Suid-Afrika het EO dit ook hotagter gekry om hulle sake te bedryf omdat die ANC-regime nie daarvan hou dat huursoldate onder blanke leiding in die interne sake van ander swart Afrikastate inmeng nie.

Sedert Suidwes-Afrika/Namibië in 1990 onafhanklik geword het, het gebeure in daardie land plaaslik van mindere belang en dié in Angola van nog minder belang geword. Anders as Angola is Mosambiek ‘n buurland van Suid-Afrika. Sy hoofstad is naby die Suid-Afrikaanse grens. Tydens die “bevrydingstryd” het terroriste uit Mosambiek Suid-Afrika binnegedring. Jacob Zuma was een van hulle. ‘n Ander een was Mathews Phosa, wat terroriste in Mosambiek gehelp het om Afrikaans te leer sodat hulle hulle veragtelike misdade, soos die stel van landmyne, doeltreffender kon uitvoer. Phosa word sedertdien deur van ons bekendste Afrikaansinstansies vereer vir sy bevordering van Afrikaans. Byvoorbeeld, in 2007 het die Afrikaanse Taalmuseum en -monument begin met die aanbieding van ‘n jaarlikse Mathews Phosa-gedenklesing. Naspers/Media24 het selfs ‘n bundel van Phosa se Afrikaanse rympies, Deur die oog van ‘n naald (1996), gepubliseer asof hulle gedigte is. Volwaardige Afrikaanse digbundels deur blankes word deesdae egter selfde deur Naspers gepubliseer omdat dit glo nie lonend (genoeg) is nie.

Barry D Wood

Barry D Wood (gebore in 1943) is ‘n Amerikaanse joernalis wat van 1973 af drie jaar lank in Suid-Afrika gewoon het en onder meer by die Financial Mail gewerk het. Sedert 2010 het hy Suid-Afrika periodiek besoek. Oor sy politieke verligtheid kan daar geen twyfel wees nie. Hy is die outeur van die volgende boek: Exploring new Europe: A bicycle journey (2017, 206p; Amazin Kindle $5,74). Ek skryf egter na aanleiding van sy onlangse artikel, “Mozambique: 44 years from liberation” (Politicsweb 6.06.2019).

Wood het Mosambiek die eerste keer in 1974 ná die staatsgreep in Portugal besoek. “Surely, I thought, the Portuguese coup was a death knell for apartheid and minority rule in southern Africa.” Terugskouend is dit darem maklik om jouself in 2019 met sodanige insig te komplimenteer. “[The] soft Latin-style Portuguese was gentle on the ear, a welcome change from the guttural Afrikaans to which I had become accustomed.” Ek lei af dat Wood nie van apartheid, die blanke bewind, Afrikaans en Afrikaners hou nie. Die uittog van blankes uit Mosambiek na veral Portugal, Suid-Afrika en Brasilië was toe reeds in volle swang. “Portugal acceded to all Frelimo demands.” Frelimo is deur die Portugese owerheid tot die “legitimate representative of the Mozambique people” verklaar. “There would be no election, no constitution.”

Mynbedrywighede in Suid-Afrika het sedert die einde van die 19de eeu in groot mate die ekonomie van Mosambiek in stand gehou met werkgeleenthede en uitvoer via die Lourenço Marques-hawe. Wood heg ‘n negatiewe konnotasie hieraan: “The Portuguese … were complicit in a forced labor system* in which South Africa paid Portugal in gold for an annual quota of African mine labor.” Hy noem dat Cecil Rhodes in die 1890’s die spoorlyn van Salisbury/Harare na Beira gebou het (dit is in 1898 voltooi), maar hy verswyg dat in Paul Kruger se tyd die spoorlyn van Pretoria na Lourenço Marques in 1894 deur die Nederlandsche Zuid-Afrikaansche Spoorwegmaatschappij voltooi is.

[* “In 1899 the Portuguese government published a labour law, which imposed on all adult male Africans the obligation to work” (Newitt, bron hier onder, Kindle 1730). Baie Mosambiekers het daarna na Suid-Rhodesië/Zimbabwe en Niassaland/Malawi geëmigreer.]

Met onafhanklikheid in 1975 is daar van die inwoners verwag om te sing: “Frelimo … heroic people who, gun in hand, toppled colonialism … Our country will be the tomb of capitalism and exploitation.” In werklikheid was daar geen sprake dat Frelimo se terroriste die Portugese bewind verslaan het nie. Ná ‘n staatsgreep het die Portugese regering besluit om aan Afrika te onttrek; onder meer weens die groot koste van die miltêre stryd en die onwilligheid van jong Portugese om in Afrika diens te doen. Oor Suid-Afrika verkondig iemand soos Jonathan Jansen ‘n soortgelyke leuen: Dat die Afrikaners twee oorloë verloor het: die Anglo-Boereoorlog en die stryd teen die MK-terroriste. In werklik het FW de Klerk en sy groepie meelopers mandaatloos oorgegee toe daar geen sprake was dat MK ‘n duik in Suid-Afrika se militêre vermoë kon maak nie.

Frelimo het ‘n eenpartystaat tot stand gebring, privaat eiendom op groot skaal genasionaliseer (soos die ANC steeds ingevolge die Vryheidsmanifes van 1955 beoog om te doen), voorgeskryf wat gepubliseer mag word, bv in koerante, en heropvoedingskampe ingestel vir diegene wat nie met sy kommunistiese beleid saamgestem het nie. In landbou is “villagization” ingestel: “forced relocation into collective farms.” Só lyk vryheid in Afrika. In 1977 is ‘n vriendskapsverbond met die Sowjetunie gesluit.

Wood noem dit nie, maar dit is in hierdie eerste jare ná onafhanklikheid (1975-1989) dat Graça Machel die Mosambiekse minister van onderwys en kultuur was en sy sorg gedra het dat alle skole marxisme predik. In 1998 het sy met Nelson Mandela getrou en was sy Suid-Afrika se sogenaamde “First Lady” (1998-1999). In 1999 het sy die kanselier van die Universiteit Kaapstad geword. “Die getransformeerde Universiteit Stellenbosch het weens onblusbare kruipsug in 2008 ‘n eredoktorsgraad aan haar toegeken. Dalk uit erkentlikheid vir die kommunistiese indoktrinasie wat sy op Mosambiekse skoolkinders losgelaat het. Of moontlik weens hierdie gemene skuif: Die terroriste wat landmyne geplant het, moet [volgens haar] nie verantwoordelik gehou word vir die koste van hulle opruiming nie, maar wel diegene wat die landmyne vervaardig of verskaf het (South African History Online)” (Praag 16.09.2017). Dit gee ‘n aanduiding van die mate waarin die “rooi gevaar” hom sedert 1994 in ons midde tuisgemaak het en dít sonder dat daar luide beswaar opklink.

Die Samora Machel-bewind in Mosambiek (1975-1986) het aktiewe ondersteuning gebied aan die misdadige aktiwiteite van Robert Mugabe se terreurbendes teen die blanke bewind van Ian Smith in Rhodesië; ook aan die ANC se terroriste teen die blanke bewind in Suid-Afrika. Binne ‘n dekade ná onafhanklikheid het agteruitgang in Mosambiek sulke groot afmetings aangeneem dat Samora Machel in 1984 verplig was om ‘n nie-aanvalsverdrag met Suid-Afrika te sluit. “The agreement called for Mozambique to expel ANC militants from the country while South Africa pledged to halt its support of Renamo.” Ek kan byvoeg dat Samora Machel doodbang was dat Suid-Afrika sy land of ten minste die suide, bv Maputo, militêr sou oorneem. Nie een van die twee lande het daadwerklik uitvoering aan die 1984-ooreenkoms gegee nie.

Ná slegs ses jaar van intensiewe marxisme het Mosambiek van 1981 af al hoe meer Westersgesind geword. “By 1981 … Mozambique joined the International Monetary Fund and the World Bank became a major supplier of credit. In 1990 Frelimo dropped the term ‘People’s Republic’; the country was rechristened Republic of Mozambique … Frelimo and Renamo agreed to end the civil war … In 1994 Mozambique held its first multi-party elections. That Renamo … could win a third of the votes in that poll reveals the extent to which Frelimo was out of touch with the peasantry … By the late 1990s Mozambique had evolved into … the biggest recipient of foreign assistance in Africa.”

“China is a big winner in Mozambique. It is the country’s third biggest trade partner … Maputo’s modern airport terminal was built by the Chinese. The biggest downtown hotel is Chinese and the new high-rise Gloria on the Costa do Sol beach north of the city is Chinese. China’s highest visibility infrastructure project is a suspension bridge connecting Maputo with the southern suburb of Katembe.” Daar is ook “the huge, newly Chinese built presidential palace. It occupies an entire city block.”

“But while its economy expanded, Mozambique became aid dependent and corruption exploded … Transparency International puts Mozambique near the bottom of its corruption perception index, ranking it 158 out of 180 countries surveyed. In Africa only Somalia, Zimbabwe, Angola and seven smaller economies score lower. The US embassy in Maputo reported in 2009 … ‘Corruption is broad-based among employees of the state, particularly members of the police and customs.'” Dit gaan om “personal enrichment”. In Suid-Afrika het ons die ANC se wapenskandaal gehad. Die teenhanger in Mosambiek is “a $2 billion loan for fishing boats and maritime patrol craft,” wat in 2013 aangegaan is. “When the fraud was discovered in 2016 … Mozambique’s currency lost 40% [of its value].”

Manuel Chang was die minister van finansies (2005-2015). Suid-Afrika het Chang in Mei vanjaar nie aan Amerika uitgelewer soos hy kragtens ‘n wedersydse ooreenkoms verplig is om te doen nie, maar aan Mosambiek. Chang is steeds ‘n parlementslid. “Frelimo insists Chang will go on trial but that promise is not taken seriously as Mozambique law grants immunity to members of parliament [!]. In addition, Mozambique’s legal system is weak with the respected Global Anti-Corruption Network saying it is ‘completely under the control of the ruling party.'”

“In 2011 huge off shore gas deposits were discovered in the Indian Ocean near Mozambique’s border with Tanzania.” Dit kan help om die land se ekonomie te verbeter. ‘n Ander verwikkeling is: “Mozambique has long been a major transit route for heroin headed for Europe.” Hierdie dwelm kom van Pakistan en word in die noordelike hawens van Nampula en Nacala afgelaai. “The heroin goes by road to Maputo, then to Johannesburg, then by air to Europe … heroin has become Mozambique’s biggest export after coal.”

Wood sluit sy artikel af met ‘n sin waaroor blanke Suid-Afrikaners gerus ernstig kan besin: “You walk wondering if Frelimo, like the ruling parties in Zimbabwe or Namibia [or Angola] and even South Africa, will ever surrender power.” Hulle almal dank hulle magsposisie aan geweld, spesifiek terrorisme.

Hier bo is uitgewys dat die regering in Angola en Mosambiek korrup is. Ons weet ook dat die nuwe Suid-Afrika deurtrek van korrupsie is. Dit herinner aan ‘n waarheid wat Thabo Mbeki, ‘n kenner van swart Afrikane, kwyt geraak het. Hy het die Suid-Afrika van weleer as ‘n diktatuur beskou en gesê: “Bevryding van ‘n diktatorskap bring noodwendig [!] ook korrupsie mee” (Willie Esterhuyse, Eindstryd, Kaapstad: Tafelberg, 2012, p 166).

Malyn Newitt

Ek het herlees wat ek in ‘n vorige rubriek oor Mosambiek geskryf het (Praag 16.09.2017) en beveel aan dat lesers dieselfde doen omdat ek nie gaan herhaal wat daarin staan nie. Malyn Newitt het verskeie boeke oor Portugal en sy koloniale geskiedenis gepubliseer. Onlangs is die volgende boek van Newitt plaaslik gepubliseer: A short history of Mozambique (Johannesburg: Jonathan Ball, 2018, 267p, R250; Amazon Kindle $11,50). Ek poog voorts om slegs inligting te verskaf wat nie hier bo verstrek is nie.

In 1891 het Brittanje en Portugal ‘n ooreenkoms bereik oor die huidige grense van Mosambiek (Kindle 161, 1462, 1488). Soos tot op hede in Suid-Afrika het swartes uit buurlande hulle in Mosambiek gevestig, insluitende die Ngoni uit Suid-Afrika (242) tydens die Zoeloe-oorloë. Vasco da Gama het Mosambiek-eiland (min of meer op dieselfde breedtegraad as die suidpunt van die Malawi-meer) in 1498 besoek (248). Toe was daar reeds Moslems in hierdie gebied. “Around a quarter of the Mozambican population are believed to be Muslim, with most of them located in the extreme north of the country” (480). Hulle oorsprong kan teruggevoer word na Arabiese, Turkse en Somaliese handelaars en hulle kom veral aan die kus voor vanaf die noordgrens tot by ten minste die Sofala-hawe suid van Beira. In die vroeë 18de eeu het Indiese handelaars hulle opwagting gemaak (559).

In 1506 het die Portugese hulle op Mosambiek-eiland gevestig met die oog op hulle handel tussen Europa en die Ooste (502). Soms is skeepsverkeer hier tot ses maande lank vertraag in afwagting van die moesonwinde wat in ‘n gunstige rigting moet waai (508). Van 1593 tot 1698 was die Portugese ook die meeste van die tyd in beheer van Mombasa (530), die hoofhawe van Kenia. In 1607 en 1608 het die Hollanders twee pogings aangewend om Mosambiek-eiland by die Portugese oor te neem, maar hulle het misluk (581). “Occasionally Delagoa Bay was visited by Dutch or English ships but it was only in 1710 when the Dutch decided to set up a permanent trading post there. This ‘factory’ survived barely a decade before being forced to close due to the deteriorating relations with the local population … the [Austrian] Trieste Company [1775-1785] tried to establish a factory in the Bay in 1778. This also only lasted a few years [until 1781] but prompted the Portuguese at last to set up their own permanent post there in 1787” (738).

Mauriz Thoman (1722-1805), ‘n Duitse Jesuïtiese sendeling, het Mosambiek besoek en in 1759 ‘n heeltemal ander perspektief op die slawerny van destyds bekom as wat deesdae graag voorgehou word. Hy het waargeneem dat die meeste slawe nie werk nie. Hy skryf: “To become a slave, particularly of a European or someone descended from one, is for a kaffir more good than bad fortune. For the master must feed and clothe him and protect him from others” (824 – gepubliseer in 1788).

Newitt skryf: “For many hundreds of years slaves had been exported from the ports of eastern Africa to markets in Arabia, the Gulf and India where they were in demand as soldiers, domestic servants and sailors. From the early sixteenth century, the Portuguese, with the centre of their eastern empire in Goa, employed slaves in the same capacities as their Asian and Arab counterparts. During the 1640s, when the Dutch had temporarily occupied Angola and São Tomé, the Portuguese began to dispatch slaves round the Cape to markets in the Atlantic although this does not seem to have resulted in a major long term increase in the trade. Meanwhile, the Dutch colonies at the Cape and Mauritius bought their slaves in Indonesia and later in Madagascar, rather than on the east African coast” (877).

“Mozambique [was] … the major supplier of slaves for Brazil and Cuba” (908). Brittanje het slawehandel in 1807 verbied, Franryk in 1848 (889) en Portugal in 1842 (914). “However, by the middle of the [19th ] century [Islamic] Zanzibar and its dependencies [the Omani sultanate] had become a major importer rather than exporter of slaves” (895). “Coffee growing in Arabia increased the demand for labour and Indians were actively involved in financing the slave trade and providing shipping” (902). Die swartes uit Suid-Afrika (kyk hier bo), “the Ngoni, took slaves for their own purposes but also became major participants in the slave trade, particularly in the southern, Portuguese-controlled ports of Inhambane and Lourenço Marques” (932).

Slawerny is eers in 1888 in Brasilië afgeskaf (1517). “Although Brazil had formally ceased to import slaves in 1851, the trade in African slaves continued unabated, driven now by forces within Africa itself. When Livingstone and his companions brought the first steam boats to the Zambesi in 1858, they found the slave trade still very much alive, but now largely serving markets inside Africa itself, supplying slave soldiers to the armies of Afro-Portuguese and Islamic warlords who were carving out domains for themselves in the Mozambique lowlands. There was also growing demand for agricultural labour as the expansion of the export of African foodstuffs – in particular grains and oil seeds – was just beginning” (1102). “As Madagaskar stopped exporting slaves, it began to develop its own demand for slave imports … the establishment of French administration in 1900 finally brought it to an end” (1113).

Dit is by uitstek blankes wat deesdae oor slawerny verwyt word. Die transatlantiese slawehandel word by voorkeur as bedenklike voorbeeld voorgehou. Maar die veel groter aandadigheid aan slawerny van Arabiere, Oosterlinge (bv Indiërs) en veral swart Afrikane word meesal verswyg. By hedendaagse nie-blankes is daar skynbaar geen skuldgevoelens oor hulle voorsate se aandeel aan slawerny nie.

“A Zulu force raided Delagoa Bay in 1833” (960). Baie blankes is gedood en ‘n interessante karakter, João Albasini (1813-1888)(1262), is ontvoer. Hy was die eerste blanke wat hom in die Transvaalse Laeveld, by Pretoriuskop, gevestig het. “In 1869 the Transvaal and the Portuguese signed a treaty … the Transvaal recognised Portuguese sovereignty over the Bay and over a hinterland extending to the Lebombo mountains. It also agreed to build a road to the port. This treaty was followed in 1873 by a free trade agreement” (1274). Dit het teen die volgende agtergrond geskied: “After 1870 a wholly new market for labour opened up in South Africa as mining for diamonds, gold and coal rapidly expanded” (1169).

In hierdie tyd was Brittanje begerig om Delagoabaai in te palm, maar die arbiter, die Franse president Marshal Macmahon, het in 1875 in Portugal se guns beslis. “The Transvaal’s president, Thomas François Burgers, aware that the Bay would now not be under British control, set off for Europe to try to raise money for the building of a railway” (1280). “The Macmahon Award … gave the Transvaal the opportunity to ‘go it alone’ without Britain. Britain’s response was to invade the Transvaal and annex it to the Crown in 1877” (1285). “The Zulu War of 1879 raised the prospect of a coalition of African Kingdoms against Britain” (1303). Ná die Slag van Majuba “in 1881 Britain once again recognised Transvaal’s independence” (1309).

“The idea was mooted that Africa could become a second Brazil which could bring to metropolitan Portugal some of the benefits that it had previously derived from its great South American empire” (1315), wat hy in 1822/1825 met die onafhanklikwording van Brasilië verloor het. Die ideaal was om van Angola en Mosambiek ‘n aaneengeslote Portugese koloniale gebied te maak. Die stigting in 1888 van Cecil Rhodes se British South African Company (1402) het egter hierdie plan gefnuik. Die totstandkoming van Noord-Rhodesië (in 1911) en Suid-Rhodesië (in 1923) as Britse kolonies het dit vir Portugal onmoontlik gemaak om sy plan uit te voer. Portugal wou hom koloniaal wes/oos en Brittanje/Rhodes suid/noord (“from Cape to Cairo”) in Afrika vestig.

Verder wou Rhodes Mosambiek in twee verdeel met die spoorlyn van Salisbury/Harare na Beira omdat hy toegang tot ‘n eie seehawe wou hê (1422). Sy grief was: “Portugal controlled British Central Africa’s access to the outside world” (1478). “Beira … grew as a port and railways terminus, linked to Southern Rhodesia and developed with British capital. Here British influence was dominant and it was not until the end of the Mozambique Company’s charter in 1942 that Beira ceased to be essentially an outpost of the British empire” (1772). Die Mozambique Company is in 1891 met hoofsaaklik Britse en Franse kapitaal gestig.

Dit lyk asof daar nie ‘n perk aan Britse agterbaksheids en gierigheid was/is nie. “In 1898 Britain and Germany reached an agreement for the future partition of Portugal’s empire if, and when, Portugal was forced to turn to the international community for financial assistance” (1557). “In 1913 Britain and Germany renewed their agreement over a future partition of the Portuguese colonies should this become necessary and the same year a German consortium took control of the Niassa Company [the administrators of northern Mozambique] and with it the whole northern sector of Mozambique. German control lasted only a short time and with the outbreak of the First World War [1914-1918] the British Union Castle Company took control of the Niassa Company” (1778). In 1929 is die konsessieregte van die Niassa Company deur Portugal beëindig (1812).

Die Portugese owerheid het maatskappye soos die Mozambique Company en die Niassa Company (albei sterk onder Britse invloed) gebruik omdat hy as ‘n arm land dit nie kon bekostig om self die hele Mosambiek doeltreffend te administreer nie. Dit is onder meer om hierdie rede dat die Britte daarop ingestel was om van die Portugese kolonies oor te neem. Die Britte het Portugal stief behandel. “It was not until March 1916 that Britain agreed to accept Portugal’s entry into the [First World] War as an ally. Portugal sent two expeditionary forces to Africa and attempted an invasion of the German colony [German East Africa/Tanganyika/Tanzania] … but … the invasion was a demoralising disaster” (1784).

“Early in 1917 a German officer, von Stümer, led a raid into northern Mozambique” (1795). Daarna was daar verdere Duitse invalle (1800), maar die Duitsers het teruggetrek en toe Noord-Rhodesië binnegeval. Kort daarna het die einde van die oorlog aangebreek (1806). Jan Smuts, die Suid-Afrikaanse eerste minister, sedert 1910 aan die kant van die Britte, tydens die Versailles-vredesluiting “pressed for the mandate system, under which the former German colonies were to be governed, to include the Portuguese colonies as well. Portugal was fortunate to escape with its colonial empire intact” (1812).

“Given that the South African and Rhodesian mines and farms that recruited their labour in Mozambique were largely controlled by British capital and that the railways were also British owned, it might seem that Mozambique had become to a very large extent an adjunct of the British Empire in Africa – almost itself a British colony.* The Republican administrators in Lisbon, deeply indebted to Britain after the war, had little space in which to manoeuvre and few ideas about reconfiguring colonial policy. The government did, however, hold out against General Smuts who had wanted to bring the port and railway of Lourenço Marques under South African control in 1922 in exchange for the renewal of the labour convention. Some measures were also taken to try to eliminate the worst abuses of the labour recruiting system, particularly after the League of Nations established the Temporary Slavery Commission in 1924 and them asked the ILO [International Labour Organization] to produce a Convention on Forced Labour. This Convention was produced in 1930 but not signed by Portugal until 1956” (1823).

[* Dit verduidelik deels waarom Mosambiek in 1995 ‘n lid van die Statebond geword het. In daardie stadium was dit die enigste Statebondsland wat nooit ‘n Britse kolonie was nie; gevolg deur Rwanda in 2009.]

In 1926 het die Portugese Republiek in ‘n staatsgreep tot ‘n einde gekom. In die plek daarvan het ‘n Nuwe Staat tot stand gekom met António Salazar (1889-1970) as eerste minister (1932-1968). “In 1930 … Portugal and the colonies were declared to be a single state” (1840). “All the inhabitants of the colonies were to be Portuguese citizens but full citizenship rights were only accorded to the inhabitants of the Indian Colonies [Goa, Damao, Diu], the Cape Verde Islands and São Tomé and Principe. In Guinea[-Bissau], Angola and Mozambique most of the inhabitants retained the classification of indígenas – natives – who had to earn full citizen status through the process of assimilation” (1846). Op die Afrika-vasteland is daar dus ‘n kwalitatiewe onderskeid tussen inwoners gemaak ingevolge Portugal se “civilising mission in Africa” (1852).

In sy artikel waarna hier bo verwys is, is dit duidelik dat Wood daarvan hou dat daar nie apartheid in Mosambiek was nie. Dit beteken egter nie dat die Portugese owerheid alle inwoners gelyk of eenders verklaar het nie. Daar was ‘n bewustheid van kulturele verskille. Die regspleging vir swartes het op stamreg berus. “The rest of the population … mestizos [of mixed race], Indians, and a few privileged Africans, as well as Portuguese and other Europeans, came under Portuguese law” (1748). Swart mense is verplig om passe te dra (1991).

In die 1930’s is die “doctrine of autarky” geformuleer: “The belief that the economy of greater Portugal (Portugal and its African and Asian provinces) could become largely self-sufficient and insulate itself from the worst effects of global depression” (1870). “The numbers of the African population grew during the twenty years after the First World War. This was … the result of the ending of the constant warfare that had preceded the establishment of colonial rule” (1910). Maar dan is daar nog steeds mense wat beweer dat daar niks goeds in kolonialisme was nie. Dit kom veral voor by diegene wat ‘n anti-blanke gesindheid het.

Gedurende die Tweede Wêreldoorlog (1939-1945) het Portugal neutraal gebly. “Salazar was concerned that, if the Germans were to invade Portugal or if he moved too far in the Axis direction, Mozambique would be invaded from South Africa” (1956). Ná die oorlog is Portugese aangemoedig om hulle in die Afrika-kolonies te vestig (1985). “Between 1943 and the end of colonial rule in 1975 164 000 Portuguese arrived in Mozambique” (2032). “In the 1970 census the mestizo population was counted as 50 189” (2056). In 1961 “India seized control of Goa, Damao and Diu, the Portuguese territories on the Indian sub-continent. Britain … pointedly did not intervene and come to its rescue” (2102). Goa was Portugese besit sedert 1510 (2108).

Frelimo is in 1962 met die ondersteuning van die Kennedy-administrasie in Amerika gestig (2125). In 1964 het terrorisme in die noorde van Mosambiek ‘n aanvang geneem (2131) vanuit basisse in Tanzanië (2150). Wat Frelimo beoog het, was “not just to win independence from Portugal but to transform Mozambican society along non-tribal, non-racial, non-capitalist lines” (2167). Van die teenmaatreëls wat die Portugese owerheid getref het, is “the creation of protected villages into which eventually a million of the population were moved, and the Africanising of the armed forces through the creation of special forces” (2179).

“As late as 1970 it appeared that Portugal was winning the war in both Mozambique and Angola. The nationalist forces were split and their operations were largely confined to thinly populated border regions. There had been no significant threat to the cities or the main lines of communication and the nationalists had not been able to infiltrate the population in most regions of the centre” (2185). In April 1974 het die staatsgreep in Portugal plaasgevind en is besluit om van al die kolonies ontslae te raak.

“The guerrilla forces of Frelimo had won, not by achieving military victory, nor even, as it proved, by the mass mobilisation of the population in their cause, but by wearing down the Portuguese military and convincing the officers that a war that could not be won was ultimately pointless” (2197). “It was to some extent a phoney victory as the colonial regime had capitulated before suffering any significant defeat … By the end of the decade war had started again and the fragility of Frelimo’s victory and its lack of an effective presence in much of the country soon became apparent” (2209). In driekwart van die land “Frelimo had had no organised presence and … seven-eighths of the population … had not been directly affected by the war … In order to overcome the contradiction inherent in its claim to be a movement based on mass support, it refused to negotiate Mozambique’s independence and adopted a strategy of taking power first and seeking legitimisation agterwards” (2300). In 1977 is “an avowedly Marxist-Leninist constitution” deur Flelimo aanvaar (2381). “Only those vetted by the party could stand for election. Although there was universal adult suffrage anyone associated with the previous regime was denied the vote and many were rounded up and sent to ‘re-education camps’ … The priorities were to favour industrialisation and the creation of state farms. Next came the creation of communal villages to be run as co-operatives” (2381).

Etniese konflik is nie kenmerkend van Mosambiek nie (2237); eerder streeksgeskille (2243), met die noordelike provinsies wat erg onderontwikkeld is. “When, after independence, most (possibly 90 per cent) of the population of European origin as well as many skilled Africans and Asians left the country, the result was a severe skills shortage in all areas” (2266). “Frelimo, for its part, did little to prevent the exodus or persuade the Europeans and Asians to stay” (2311). Maar Asiate bly grootliks in beheer van die handel (2254). Renamo het die Frelimo-bewind teengestaan. “Renamo was able to move freely in the rural areas and controlled large parts of central and northern Mozambique” (2463).

Na die mislukking van die marxistiese maatreëls het Frelimo in 1987 die Internasionale Monetêre Fonds se hervormingsplan (2509) en in 1989 die beginsels van ‘n vrye mark en ‘n veelparty-grondwet aanvaar (2485). Renamo het toe ‘n politieke party geword (2514). In 1992 is vrede gesluit (2537). In 1994 is die eerste vrye, algemene verkiesing gehou (2543). Is daar sedertdien Westerse demokrasie? Nee, net so min as in Suid-Afrika. “Frelimo is guided by the single determining principle that it will not, under any circumstances, relinguish power, ever” (2749). “There is a strong faction within Frelimo that look only for an Angolan-style solution – the death of the leader of the opposition” (2767). Verkiesingsuitslae word gemanipuleer (2858). “The peasantry [are] … fundamentally hostile to the new order” (2864). “A system of identity passes … was introduced in some areas” (2906). Soos in Suid-Afrika is daar die grootskaalse insypeling van inkommers, bv uit Mali, Eritrea en Somalië (2936). In 2015 the population of Mozambique stood at 28 million having nearly doubled since the end of the civil war” (3244) in 1992.

“The interpretation of the past is hotly contested in contemporary politics” (2584). Frelimo het reeds in Tanzanië begin met die herskrywing van Mosambiek se geskiedenis, selfs voordat hy tot terrorisme oorgegaan het. “Frelimo acts as though it owns the narrative” (2584). In Suid-Afrika is die ANC al baie lank besig om dieselfde te doen; om homself goed en die blanke bewind sleg voor te stel. Die mate waarin Frelimo misluk het en steeds misluk, word verswyg, bv “the government still depended on outside aid for fifty per cent of its funding” (2610); “one of the world’s largest recipients of aid” (3021). Destyds is probeer om die Suid-Afrikaanse blanke regering die skuld te gee vir die vliegongeluk waarin Samora Machel dood is. In 2016 is daar ‘n ander verklaring verskaf: “Joaquim Chissano, who succeeded Samora Machel as president, was a KGB [Russian Committee for State Security] agent and was directly implicated in the plot that resulted in Machel’s death in a plane crash in 1986” (2690).

Mosambiek toon deesdae baie ooreenkomste met die nuwe Suid-Afrika, bv die groot werkloosheid en die verskil in welvaart by die gewone inwoner en die nuwe elite, wat privaat skoolonderrig verkies en hulle woonplekke agter mure en sekuriteitsheinings verskans (3285). “The standards of education seem to be of the lowest” (3303). “For the most part statues of Portuguese personages have disappeared” (3274), maar Portugees is die amptelike taal en die taal van selfs laerskoolonderrig (3280).

Slot

Wanneer ‘n mens oor Suidelike Afrika uit ‘n ander oogpunt lees as wat plaaslik gebruiklik is, soos in die bogenoemde boeke van Birmingham en Newitt, kom jy tot nuwe insigte. Byvoorbeeld, waarom het die Hollanders eers in 1652 ‘n verversingspos aan die Kaap gestig terwyl die Vereenighde Oostindische Compagnie [VOC] reeds in 1602 gestig is? Enersyds: Die Portugese het hulle in 1576 in Luanda gevestig, maar Holland was van 1641 tot 1648 in beheer van Luanda (Birmingham Kindle 2704). Die Hollanders is deur ‘n Brasiliaanse vloot verdryf (126). Brasilië was toe ‘n Portugese kolonie. Die Hollanders is ook uit Brasilië verdryf. Later het Nederland in daardie streek net Suriname as kolonie gehad. Andersyds: Hier bo is genoem dat Portugal hom in 1506 op Mosambiek-eiland gevestig het en dat die VOC in 1607 en 1608 onsuksesvolle pogings aangewend het om die eiland te beset. Omdat die Portugese die Hollanders eers in Mosambiek en daarna in Angola gefnuik het, het die VOC op Tafelbaai as alternatief vir hulle verversingspos besluit.

Die geskiedenis van Delagoabaai is eweneens interessant. Daar is seker baie plaaslike mense wat dink dat die Portugese teenwoordigheid in Mosambiek van die begin af in die suide in die omgewing Lourenço Marques was. In werklikheid was dit baie verder noord op Mosambiek-eiland. In 1781 het die Portugese hulle daadwerklik in Lourenço Marques gevestig, dus lank nadat Holland van 1710 af gepoog het om dieselfde te doen; volgens die Wikipedia van 1720 tot 1730 . Die hoofstad van Mosambiek is eers in 1898 van Mosambiek-eiland na Lourenço Marques verskuif. Die Britte het voor dit, in 1875, onsuksesvol probeer om internasionale erkenning vir sy aanspraak op Delagoabaai te verkry, na aanleiding van ooreenkomste wat in 1823 met opperhoofde gesluit is en die besetting van eilande in Delagoabaai in 1861. Dit het direk verband gehou met die Britse koloniale begeerte om die hele Suidelike Afrika in te palm en Delagoabaai as hawe te benut.

Soos ook hier bo genoem is, was Jan Smuts in 1922 begerig om Delagoabaai vir Suid-Afrika te bekom. Terselfdertyd het sy voorliefde – sedert 1910 – vir die Britse manier van dink en doen, hom genoop om Suid-Rhodesië by Suid-Afrika te probeer inlyf. Die blanke Rhodesiese kiesers het die plan egter in 1922 in ‘n referendum verwerp. Tydens die Tweede Wêreldoorlog was daar weer die moontlikheid dat Suid-Afrika onder Smuts se leiding Mosambiek militêr sou inval as Portugal hom openlik by die Duitsers sou skaar. Nadat Mosambiek in 1975 onafhanklik geword en die Frelimo-regering ANC-terroriste openlik begin steun het, was Samora Machel doodbang dat Suid-Afrika minstens die suide van Mosambiek kon beset, vandaar die Nkomati-nie-aanvalsverdrag van 1984.

Reeds in Paul Kruger se tyd sou die hawe van Lourenço Marques groot voordele vir die Transvaal en later vir Suid-Afrika ingehou het. Vir blanke Suid-Afrikaners behoort dit by nabaat duidelik te wees dat Suid-Mosambiek liewer ‘n integrerende deel van Suid-Afrika behoort te wees. Maar dit lei tot hierdie vraag: Moes blankes hulle ooit in Afrika gevestig het? Sedert veral 1994 is dit ook plaaslik duidelik dat die blankes eerder in Europa moes gebly het. Daar is geen waardering en erkentlikheid by die kaders en kaderboeties vir wat die blankes, veral die Afrikaners, tot stand gebring het nie. Wat help dit as wat opgebou is, verval en geplunder word en ‘n eens welvarende land doodbloei weens parasitering? ‘n Beter opset as die bestaande sou wees: Europa vir die Europeërs en Afrika vir die (swart) Afrikane; dus kontinentale rasseskeiding/apartheid. Dit beteken onder meer dat die vloedgolf Afrikane wat hulle deesdae in Europa wil vestig, buite gehou moet word. Blankes uit Afrika sal baie makliker met die tradisionele Europeërs assimileer en integreer as swartes uit Afrika en ander nie-blankes, soos Moslems van waar ook al.

‘n Laaste gedagte: Die Portugese het met min geld baie in Afrika vermag. In die “bevryde” Angola en Mosambiek (soos in Suid-Afrika) word met baie geld min tot stand gebring en (seker) nog minder in stand gehou. Dit is enersyds te wyte aan ondoeltreffende regering, gerugsteun deur onvermoë, en andersyds aan endemiese korrupsie.

Leon Lemmer: ‘n Kaapse Amerikaner oor blanke gewelddadigheid

Soos tydens apartheid onderskei die ANC-regering vier rasgroepe. Al wat verander het, is die volgorde van voorkeur. Die ANC se hiërargie is: swart, bruin, Asiër, blank. Tydens apartheid was die volgorde: blank, bruin, Asiër, swart. In die huidige politieke bedeling is dit dus by uitstek die swartes wat bevoordeel en die blankes wat benadeel word. Tydens apartheid was dit in sommige opsigte andersom.

Naas verskillende rasse is daar onderskeibare etniese groepe binne elke rasgroep. By die swartes speel stamverwantskap steeds ‘n groot rol, bv Zoeloes en Xhosas. By die bruines is daar bv Christene en Moslems, Engels- en Afrikaanssprekendes. By die Asiërs is daar bv Hindoes en Moslems. By die blankes is daar bv Afrikaans- en Engelssprekendes. Wat opval, is dat etniese groepe, ten spyte van hulle verskille, geneig is om wanneer nodig volgens ras saam te staan; bv te mobiliseer. Die ANC is steeds verseker van die oorweldigende steun van die swartes. Daar was en is geen sprake van ‘n nie-rassige Suid-Afrika nie. Etnisiteit én ras is werklikhede wat nie weggewens kan word nie. In Suid-Afrika het die blankes histories in groot mate saamgestaan wat rasse-segregasie betref. Ivan Evans (bron hier onder) skryf bv van “the overlap between the ‘explicit racism’ of Afrikaners and the ‘implicit racism’ of English-speaking whites” (Kindle 3702).

In die politiek is daar die tradisionele verdeling van links en regs. Die skeidingslyn tussen hierdie twee is egter aan voordurende verskuiwing onderhewig. Sedert 1994 word bykans die hele spektrum plaaslik deur linksheid oorheers; deels uit oortuiging en deels weens kruipsug by die ANC deur nie-swartes. Enigiets buite hierdie dampkring word deesdae nie as regs geëtiketteer nie, maar as verregs. Dit hang saam met die verskuiwing van verwestering na afrikanisering. Soos Frantz Fanon (1925-1961) dit gestel het: “The men of African culture … speak more of African culture than of national culture” (The wretched of the earth, London: Penguin, 1961/2001, p 172). “The responsibility of the African as regards national culture is also a responsibility with regard to African-Negro culture” (199). “No one can truly wish for the spread of African culture if he does not give practical support to the creation of the conditions necessary to the existence of that culture; in other words, to the liberation of the whole continent” (189).

By implikasie gaan dit om die onderploeging van blanke invloed (en vroeëre oorheersing) en die gee van vrye teuels nie net aan afrikanisering nie, maar ook aan internasionalisering. In die plek van die tradisionele onderskeid tussen blank en nie-blank, regs en links, asook Westers en nie-Westers, is daar deesdae ‘n al hoe duideliker onderskeid tussen nasionalisme en globalisme. Fanon verwys bv na “the nationalistic virus” (232). Blankes is geneig tot individualisme en selfsorg en gee dus voorkeur aan outonome nasiestate wat op etnisiteit en ras geskoei is. Nie-blankes gee voorkeur aan groepverwantskap. Hulle tradisionele afhanklikheidsindroom, oftewel parasitering, bring mee dat hulle hulle heil in al hoe groter groepe soek; dus nie in nasiestate nie, maar in bo-nasionale, globale instansies wat as identiteitskenmerk het: die verswelgende nie-blanke (dikwels anti-blanke) aard daarvan.

Die voorafgaande berus op veralgemening, deesdae stereotipering genoem as die swartes dit as negatief takseer. Maar as dit vir swartes positief is, word veralgemening deur hulle onkrities as evangelie aanvaar. Japan en China het toenemend selfstandig en nasionalisties geword en is ongeneë om immigrante toe te laat, maar hulle verwelkom globalisme om bv Afrika-lande in hulle invloedsfeer te betrek. Afrika is die (ekonomies) agterlikste kontinent. Dit is veral Afrika-lande wat hulle aan parasitering skuldig maak. Maar Suid-Afrika was vóór 1994 die mees ontwikkelde, suksesvolste en voorspoedigste land in Afrika; ‘n Afrika-land met die aanskyn van Westerse, spesifiek Europese, beskawing. Eskom was toe ‘n betroubare verskaffer van elektrisiteit teen van die laagste tariewe ter wêreld. Sedert 1994 is die teenoorgestelde die geval. Die getransformeerde Eskom het die toonbeeld van die ondoeltreffende en korrupte nuwe Suid-Afrika geword.

Die vraag kan gestel word: Wat was die wesenskenmerk van die Suid-Afrika van weleer, dus blankbeheerde Suid-Afrika? Ook: Wat is die wesenskenmerk van die huidige Suid-Afrika, dus swart oorheersde Suid-Afrika? Deesdae word die sukses van blankes dikwels aan uitbuiting en ander negatiewe kenmerke toegeskryf. Vir my lyk dit asof blanke kundigheid, vindingrykheid, toewyding, deursettingsvermoë, ens, ‘n groot rol dwarsoor die wêreld gespeel het. As na ‘n wesenskenmerk by swartes gesoek word, veral in die konteks van politiek en (Suid-)Afrika, is gewelddadigheid ‘n (sterk) kandidaat. Fanon sou hiermee akkoord gaan. Dit is Nelson Mandela wat die potensiaal van geweld vir die verkryging van die plaaslike politieke mag deur swartes geïdentifiseer en geaktiveer het.

Soos Fanon dit in sy bogenoemde boek stel: “Decolonization is always a violent phenomenon” (27). “[The colonized] can only triumph if we use all means to turn the scale, including, of course, that of violence” (28). “The native … from birth it is clear to him that this narrow world, strewn with prohibitions, can only be called in question by absolute violence” (29). “The native discovers reality and transforms it into the pattern of his customs, into the practice of violence” (45). “The starving peasant … is the first among the exploited to discover that only violence pays” (47). “Between oppressors and oppressed everything can be solved by force” (56). “It is the intuition of the colonized masses that their liberation must and can only be achieved by force” (57). “The existence of an armed struggle shows that the people are decided to trust to violent methods only” (66). “For the native this violence represents the absolute line of action” (67). “The native has chosen the methods of counter-violence” (70). “The colonized people … have decided to reply by violence” (72). “For the colonized people this violence … binds them together as a whole, since each individual forms a violent link in the great chain, a part of the great organism of violence” (73). “Violence is a cleansing force. It frees the native from his inferiority complex and from his despair and inaction; it makes him fearless and restores his self-respect” (74). “The mass of the country people have never ceased to think of the problem of their liberation except in terms of violence, in terms of taking back the land from the foreigners, in terms of national struggle, and of armed insurrection” (101).

Mandela, wat deesdae aan ons as ‘n vredesikoon voorgehou word – hy was immers die ontvanger van die Nobel-vredesprys – sou heel moontlik iedere een van hierdie verheerlikings van geweld deur Fanon onderskryf het. Elke keer as die ANC tydens die grondwetlike onderhandelinge nie sy sin gekry het nie, het Mandela vir die armsalige FW de Klerk met geweld afgedreig en sy sin gekry; juis omdat De Klerk nooit van Mandela en die ANC vereis het dat hulle geweld afsweer nie en hulle dit ook nooit gedoen het nie. Geweld het die panasee (“cure-all”) vir die swartes se probleme geword. Onder die leiding van Mandela het die geweldskultuur in so ‘n mate by die gepeupel wortel geskied en ‘n vertroetelde wondermiddel geword dat die politieke magsoorname in 1994 glad nie ‘n einde hieraan gebring het nie. As ‘n skool te min klaskamers het, is die aangewese opsie om van die bestaande klaskamers af te brand. As daar met feitlik enigiets onder die son ontevredenheid is, word paaie, selfs hoofweë, gewelddadig deur swartes versper. Geen stappe word gedoen om met wetgewing sulke finansieel en ekonomies ontwrigtende gedrag uit te roei nie. Geweld is dié kern van die ANC se “bevrydingstryd” en voortgesette geweld is ‘n wesenskenmerk van die nuwe Suid-Afrika. Fanon skryf tereg: “The truths of a nation are in the first place its realities” (181).

In Suid-Afrika en Amerika is die gewelddadigheid van swartes ‘n onontkenbare werklikheid. Fanon se verheerliking van geweld is sedert die jare sestig deur Mandela en diesulkes in Suid-Afrika en deur die leiers van die swart burgerregtebeweging in Amerika nagevolg. In hierdie twee lande sou ‘n mens dus geneig wees om geweld eerder met swartes as met blankes te assosieer. Maar ‘n oud-Suid-Afrikaner het dit reggekry om ‘n boek oor die gewelddadigheid van blankes in Suid-Afrika en Amerika te skryf en geweldpleging deur swartes buite rekening te laat. Ek verwys na Ivan Evans (gebore in 1957) se boek, Cultures of violence: racial violence and the origins of segregation in South Africa and the American South (Manchester University Press, 2009/2011, 324p; Amazon Kindle $16,76). Aanvanklik was die newetitel: Lynching and racial killing in South Africa and the American South. Ek wou hierdie e-boek heelwat vroeër gekoop het, maar toe het dit dubbel soveel as tans gekos. Die publikasies van universiteitsuitgewerye is geneig om buitensporig duur te wees. Manchester University Press publiseer graag anti-blanke en veral anti-Afrikaner literatuur, bv Jeremy Krikler se boek (Kindle 6111) en dié van Paul Rich (7048). Evans is ook die outeur van Bureaucracy and race: Native administration in South Africa (California University Press, 1996), wat egter nie in Kindle-formaat beskikbaar is nie.

Evans begin sy 2009-boek met “having lived in South Africa and the United States for lengthy periods” (30). Wat hy nie sê nie, is dat hy ‘n gebore Suid-Afrikaner is wat ‘n student en dosent aan die Universiteit van Wes-Kaapland was. Hy het, soos Jonathan Jansen en talle ander bruines, studiebeurse ontvang wat hom in staat gestel het om jare lank vir ‘n magister- en doktorsgraad in Amerika te studeer. Die Amerikaanse, Britse en ander buitelandse regerings het voorkeur gegee aan die toekenning van studiebeurse aan nie-blankes en doelbewus akademies sterker blanke kandidate oor die hoof gesien. Hierdie kanker is deesdae ook plaaslik aan die orde van die dag, bv by universiteitstoelating, koshuisplasings en die toekenning van studiebeurse. In Amerika, soos deesdae in Suid-Afrika, word sterk druk uitgeoefen sodat eerder nie-blanke as blanke dosente aangestel en bevorder word. Evans is ‘n sosiologie-dosent aan die University of California San Diego. Op die internet word hy ‘n marxis genoem. In Amerika het Evans ontpop as ‘n kenner van Suid-Afrika, asook van vergelykings tussen die Suid-Afrika van weleer en die Amerikaanse Suide, dus raskwessies soos segregasie.

In die voorwoord staan: “My sincerest thanks go to Janis Grobbelaar,* a dear friend and now head of the Sociology Department at the University of Pretoria. Janis hosted me for four months while I was in Pretoria” (100). Hulle het toe heel moontlik (meesal) Afrikaans met mekaar gepraat, maar in die bibliografiese eindnotas word daar na net vyf Afrikaanse bronne verwys (6963, 6975, 7012 en twee op 7020). Engels koerante – en glad nie Afrikaanse koerante nie – is geraadpleeg. Afrikaanse woorde soos die volgende kom in die teks voor: baas (2778), baasskap (2728, 4004), bywoners (3784, 3898), gelykstelling (874, 3784), inboekseling [sic] (3983, 6994), knegte (6710), knobkerries [sic] (5506), kragdadigheid (4004), ossewa trek [sic](5813), platteland (2251, 2587), predikante (3763, 3770), swaart [sic] gevaar (4126), verkaffering (2511, 3784), die volk (3812, 3826) en volkskerk (3819, 3848).

[* Jonathan Jansen het na aanleiding van sy opvoedkunde-dekaanskap aan die Universiteit Pretoria ‘n boek geskryf waarin hy die UP van weleer van ‘n kant af slegsê. In sy erkennings bedank by “critical friends on main campus,” onder andere “Janis Grobler” (Knowledge in the blood: Confronting race and the apartheid past, Stanford University Press, 2009, p ix).]

Ek het voorheen na Grobbelaar in die konteks van die Afrikaanse Taalmuseum en -monument (ATM) verwys: “Die enigste blanke raadslid is Janis Grobbelaar, ‘n sosioloog (dus nie ‘n Afrikaansdosent nie) wat as ‘n militante ANC-aktivis bekend is en bv twee jaar lank aan die berugte Waarheids- en Versoeningskommissie [WVK] verbonde was. Sy sou bv geen poging aanwend om Afrikaans as onderrigtaal aan die Universiteit van Wes-Kaapland, die Universiteit van Suid-Afrika en die Universiteit Pretoria (die drie instansies waar sy ‘n dosent was/is) heringestel te kry nie” (Praag 12.08.2018). Eintlik geld dit heel moontlik al die huidige ATM-raadslede, wat ‘n ernstige aanklag is teen die toestand waarin hierdie Afrikaner-heiligdomme verval het. Evans en Grobbelaar ken mekaar heel moontlik sedert haar dae as UWK-dosent in die jare sewentig.

Daar is klaarblyklik verskille tussen Suid-Afrika en Amerika. In Suid-Afrika is daar ‘n gesentraliseerde staat terwyl Amerika ‘n federasie van state is. In Suid-Afrika het die mynbou ‘n groot rol gespeel terwyl die Amerikaanse Suide oorwegend ‘n landbou-samelewing was (35) wat mettertyd in ‘n mate geïndustrialiseerd geraak het. Wat albei histories gemeen gehad het, is “white supremacy … a system of racial domination” (42). Wat Evans doelbewus selektief vir aandag uitsonder, is “white on black violence” (42). “This study does not address ‘black on white’ violence” (6195). Besware teen blanke oorheersing word voortdurend teen die ou Suid-Afrika en Amerika geopper. Hoe dikwels hoor ons besware teen swart oorheersing? Hoeveel keer het u al die frase “black supremacy” teëgekom? Die boek handel oor blanke geweldpleging van die 1870’s tot 1940 (6078).

Aanvanklik wou Evans sy vergelyking van Amerika en Suid-Afrika tot ‘n later datum voortsit (113). Dan sou hy die Amerikaanse burgerregtebeweging van die 1960’s en die bedrywighede van Mandela en die ANC se Umkhonto weSizwe en ander terreurbendes moes betrek het. Dit sou dan vir Evans baie moeiliker gewees het om te volhard met sy ingesteldheid dat net blankes (van nature) gewelddadig is en swartes nie uit eie beweging nie maar bloot as reaksie op blanke misdadigheid tot geweldpleging oorgaan.

Wanneer dit sy anti-blanke ingesteldheid pas, verwys Evans egter wel na wat ná die jare veertig gebeur het, bv die publikasie van die WVK-verslag in 2002 (122) en die Amerikaanse senaat wat in 2005 verskoning vir die lynching van swartes gevra het (127). Evans beweer (doelbewus) valslik oor die WVK: “a massive investigation modeled on the lines of a criminal court” (127). Dit was blote skyn van ‘n onderneming wat wesenlik en opsigtelik pro-swart en veral anti-blank ingestel was. Een van die vernaamste besware teen die VWK-bevindings is dat hulle op ongetoetste getuienis, op blote bewerings, gegrond is omdat geen kruisondervraging plaasgevind het nie. Hoewel dit buite die bestek van sy boek val, smeer die marxistiese Evans apartheid soos volg: “The development of capitalist agriculture under the Apartheid regime was accompanied by an explosive increase in both official and private violence [by whites] in the farming areas from 1948 onward” (2844). In hoeverre dit aan kommunisties-geïnspireerde terrorisme toegeskryf kan word, word uiteraard nie ter sprake gebring nie. Evans verkies die ANC-regime bo apartheid: “The ‘miracle’ of 1994 successfully terminated the horrors that the TRC so painfully exposed” (5903). Maar die swart utopie sedert 1994 sal seker nie vir Evans oorreed om na sy geboorteland terug te keer nie. Hy objekteer teen die Westminster-stelsel toe die blankes Suid-Afrika regeer het (5916), maar hy opper geen beswaar teen die huidige swart oorheersing ingevolge dieselfde Westminster-stelsel nie, waarvolgens die politieke mag in die stemme van die meerderheid kiesers gesetel is.

Soos dit ‘n nieu-Amerikaner in die oorwegend linkse akademie betaam, hamer Evans op lynchings en die nalatenskap van slawerny. In sy boek is dit die blankes wat in die beskuldigingsbank staan; nooit die swartes nie. In soverre daar gesuggereer word dat swartes, hetsy in Amerika of Suid-Afrika, gewelddadig was, word dit as reaksie teen blanke gewelddadigheid geëtiketteer. Volgens Evans het die Amerikaanse Suide histories ‘n lynch-kultuur (62). Hy erken darem dat ‘n soortgelyke kultuur, wat blankes betref en die vorm van openbare teregstellings aangeneem het, nooit in Suid-Afruika bestaan het nie (48). Die Suid-Afrikaanse histories anti-swart owerheidsbeleid word ‘n burokratiese kultuur genoem (68). Daar was “violence from two deadly sources: armed officials and individual white civilians” (75). Die polisie en weermag het rasse-segregasie afgedwing en die blanke regering het hom glo met wetgewing en die howe aan anti-swart gewelddadigheid skuldig gemaak. Hierdie sistemiese geweld is egter van ‘n ander aard as wat gewoonlik onder geweld verstaan word.

Donald Horowitz onderskei die volgende soorte geweld: “[1] protests, [2] pogroms, [3] feuds, [4] lynchings, [5] genocides, [6] terrorist attacks, [7] gang assaults and [8] ethnic fights” (190). [1] In Suid-Afrika is gewelddadige protesaksies steeds ‘n daaglikse en ‘n feitlik eksklusief swart verskynsel. Bruin mense het hulle die afgelope jare egter ook in uitsonderlike gevalle, bv by skole en teen bendes en dwelmhandelaars, hiertoe gewend. [2] ‘n Pogrom is ‘n “georganiseerde aanval op Jode en Joodse eiendom” (HAT). Pogroms deur blankes het veral in die jare dertig in Suid-Afrika voorgekom: Milton Shain, A perfect storm: Antisemitism in South Africa, 1930-1945 (Johannesburg: Jonathan Ball, 2015, 396p; Amazon Kindle $10,08). [3] Twiste/vetes (“feuds”) kom oral ter wêreld in alle gemeenskappe voor. [4] Lynchings word hier onder verder bespreek. [5] Volksmoord (“genocide”) word dikwels aan die blankes in die Amerikaanse Suide en apartheid-Suid-Afrika toegedig, maar dit is hoogs oordrewe, soos soms ook, maar seker met meer reg, beweer word van die vlaag plaaslike plaasmoorde sedert 1994. [6] Terrorisme deur terreurbendes was kenmerkend van die swartes se “bevrydingstryd” in Suid-Afrika. [7] Bendebedrywighede kom bv in bruin geledere in Suid-Afrika en by Hispaniste in Amerika voor. [8] Etnies-gemotiveerde geweld word dwarsoor die wêreld in multi-etniese gemeenskappe aangetref.

“Lynch” en “gelynch” word as Afrikaanse woorde erken. Dit beteken: “sonder geregtelike verhoor ophang, meesal deur ‘n volksmenigte” (HAT). Naas ophang kan die slagoffer egter ook geskiet of op ‘n ander manier gedood word, bv deur verbranding. As meer as drie persone, naas die slagoffer, by die teregstelling teenwoordig is, kwalifiseer die groep as ‘n menigte en die byeenkoms as ‘n openbare gebeurtenis. “Lynching is a premeditated extrajudicial killing by a group. It is most often used to characterize informal public executions by a mob in order to punish an alleged transgressor, or to intimidate a group” (Wikipedia). Daar het al baie lynchings in Suid-Afrika plaasgevind maar hulle kom eerder by die swartes as by die blankes voor. Dink aan die talle halssnoer- en ander openbare moorde gepleeg in die naam van veral die ANC om beweerde NP-regeringsinformate, swart plaaslike raadslede en bv Inkatha-ondersteuners te elimineer. Hierdie moorde is sowel polities as ras- of etnies gemotiveerd, maar omdat swartes hierdie moorde gepleeg het en steeds pleeg (“peoples’ courts”/boendoehowe, bv om vermeende misdadigers in die nuwe Suid-Afrika uit te wis) word die term lynching gewoonlik nie daarvoor gebruik nie. Soos in die geval van slawerny is dit by voorkeur blankes wat van lynching beskuldig word en die slagoffers is swart. Sowel slawerny as lynching word dus as toonbeelde van blanke rassisme voorgehou. In die Amerikaanse blanke konteks word lynching “terrorisme” genoem (2036, 2043) terwyl dit veel eerder maar heelwat later op swartes in die Suid-Afrikaanse konteks van toepassing is. “There is no doubt that slavery and the inhumane culture it spawned contributed to the cavalier [!] killing of African Americans in the New South” (280).

Lynching het ná die Amerikaanse Burgeroorlog (1861-1865) sy kop uitgesteek, toe bevryde slawe die Amerikaanse Suide op horings geneem het. Lynching was gemik teen Reconstruction, wat die Amerikaanse Suide in die Noorde se politieke en rasbestel ingedwing het; soortgelyk aan transformasie in die nuwe Suid-Afrika. Die lynchings het tot die Tweede Wêreldoorlog voortgeduur en daarna sterk afgeneem, veral namate die sentrale federale hof beheer oor die staatshowe verkry het. Die Ku Klux Klan, ‘n organisasie gestig in 1866 met die oog op die behoud van blanke oppergesag, het ‘n prominente rol in lynchings gespeel.

“State control was never so effective or total to preclude unofficial white violence against blacks” (148). Die blanke bewind in Amerika en Suid-Afrika word hiermee in die beskuldigde bank geplaas. Die kernonderskeid wat Evans maak, is dat kollektiewe rasgemotiveerde moord op swartes algemeen in die Amerikaanse Suide voorgekom het, maar dat dit ‘n uitsonderlike verskynsel in Suid-Afrika was. Plaaslik het dit net tydens inter-blanke gewelddadigheid voorgekom, te wete tydens die Anglo-Boereoorlog (1899-1902), die 1914-Rebellie en die 1922-mynwerkersstaking (148) – “collective attacks … ‘make a holiday of killing'” (2483): “In March 1922 white workers hunted down and murdered dozens of unarmed [and “innocent” – 2498] black bystanders” (2491).

Oor die Anglo-Boereoorlog skryf Evans: “Numerous blacks were executed on suspicion of being ‘spies’, sometimes as a prelude to the seizure of the victims’ stock” (2637). “In the course of the war, Boer kommandos had resorted to a policy of massacring Africans, either because they suspected them of aiding the imperial enemy or to seize their livestock” (2574). Oor ‘n derde rede swyg Evans: die verkragting van Afrikanervroue tydens die ABO deur Britse soldate en swartes. ‘n Hele hoofstuk word hieraan gewy in Hélène Opperman Lewis se boek, Apartheid: Britain’s bastard child (Praag 22.04.2017). Evans borduur voort: Ná die ABO was daar glo “the familiar kommando tradition to violently hammer home their renewed but still tenuous dominance over Africans” (2587).

“Boer atrocities do indeed bear a strong resemblance to the mob violence that dispatched hundreds of African Americans during Southern Reconstruction. Boers’ capacity for cold-blooded racial murder was without doubt the bloody fruit of decades of frontier racism, wars that dispossed Africans of their land and the inability of penurious Boer ‘republics’ [!] to impose orderly control over black ‘tribes’. When nomadic bands of Boers departed the Cape colony, one source notes, they left behind the slave-holding past but took with them ‘the presumptions that would govern race relations and farm labor.’ A sense of personal mastery over Africans was an inevitable pillar of the Boer patriarchs who controlled the wobbly [! also 3777] ‘Boer republics’ in the late 1800s” (2595). Evans skryf van “the racist views that most South African whites held” (5062). Volgens hom geld dit feitlik alle blankes: “[the] near-universal racism amongst whites” (5681). Dit lyk asof hy ten gunste van die veel geprese nie-rassigheid van nie-blankes is en dat “prolong[ed] whiteness” (6064) vir hom problematies is; dus, dat hy seker die uitwissing van blankes sou verwelkom.

Suid-Afrikaanse blankes kom glad nie goed daarvan af in Evans se relaas nie. “Some Boer atrocities were as gruesome as anything perpetrated in the course of Southerners’ uprising against Reconstruction” (2622). Individuele vermoording van swartes deur blankes het glo algemeen in sowel die Amerikaanse Suide (“the festival of violence” – 170) as in Suid-Afrika voorgekom. In Suid-Afrika “personal violence was an ineradicable feature of both white civil society and the official bureaucracy” (2327). In Suid-Afrika se geval het dit glo veral op die platteland, bv op plase, voorgekom. “Extensive physical violence became a hallmark of agricultural employment” (2258). “White labor-hungry farmers were trigger-happy” (2851). Daar was ook “trigger-happy law enforcement” (5028). “White farmers in South Africa … committed many murders that meet [the] definition of ‘private lynching'” (2914).

Daarbenewens het buitensporige sistemiese geweld deur die blanke Suid-Afrikaanse owerheid (regering, wette, howe, polisie, weermag) na bewering baie “pyn” vir swartes veroorsaak. Byvoorbeeld: “Whites in South Africa supported policies that deeply embroiled state authorities in all facets of the labor market. The result was the early emergence of a bureaucratic culture that limited institionalization of Southern-style personal [and especially communal] violence and systematically amplified the ‘structural violence’ of the state in South Africa” (2292). Veral die “authoritarian native administrators” word in hierdie verband vir kritiek uitgesonder (2334, 2341). “Structural violence became a civil religion in South Africa” (2306). Dit is glo nie bekwaamheid, ens, wat die blankes welvarend gemaak het nie: “Structural violence … was the spine of white prosperity in South Africa” (2319).

Evans smeer die Amerikaanse blankes swart met ‘n opmerking soos die volgende: “Racial violence in the South was limited only by the imagination of white killers and incorporated everything from murder to communal (or ‘spectacle’) lynchings” (203). Openbare moorde was sowat ‘n derde van alle moorde wat van 1890 tot 1930 deur Amerikaanse blankes teen swartes gepleeg is (240). Oor die plaaslike blankes beweer hy: “White South Africans certainly [!] murdered blacks in large numbers as the twentieth century proceeded” (227). Hiervoor is gewere en vuiste glo gebruik (234). In die konteks van die myne skryf Evans: “Unprovoked thrashings and attacks with bare hands, sometimes resulting in fatalities, became a staple [!] of the black worker’s underground experience” (2245). Later skryf hy egter: “Fatal assaults on Africans appear to have been extremely unusual … lethal beatings most likely did not exceed ‘more than one every year'” (2390). “Confronted with physical beatings on a daily [!] basis, black workers resisted by dissuading men in the reserves from seeking employment on the mines” (2455).

“White South Africans who rarely resorted to communal violence in the public sphere nevertheless murdered blacks in large numbers in private spaces” (309). Blankes/Afrikaners “were typically crude racists” (2735). “Farmers … were marinated in racist ideology and confident in their capacity to violate black bodies – and get away with it” (2763). “In combination, the secluded nature and the regularity of private farm violence help to account for the paucity of records documenting violence in the farming areas” (2785). ‘n Ander moontlike verklaring vir die karige rekords is dat blankes swartes nie op die buitensporige skaal aangerand en vermoor het soos wat Evans voorgee nie. Maar hy hou vol: “Many cases confirm that farmers violently assaulted and murdered farm workers for the most trivial reasons and often [!] for no discernable reason at all” (2799).

Groepsmoorde in Suid-Afrika “assumed the form of ‘massacres’ perpetrated by law enforcement agencies. Police and army units acting under standing orders regularly [!] mowed down unarmed Africans who protested against various aspects of government policy or opposed the administrative regulations that mushroomed from 1920 onwards” (240). Die swart slagoffers in Suid-Afrika word deurgaans deur Evans as ongewapen en onskuldig voorgestel. Lynching in die Amerikaanse Suide word deur George Fredrickson (White supremacy: A comparative study in American and South African history, Oxford university Press, 1981, 383p; Amazon Kindle $11,49) aan “pathological Negrophobia” toegeskryf; “a persistent insecurity about the effectiveness of white domination” en “a lack of faith in the full adequacy of legal or institutional controls over blacks” (338). Ná die Amerikaanse Burgeroorlog het die blankes in die Suide nie vertroue gehad in die sentrale federale regering en die sentrale federale geregshof nie en gevolglik met lynchings die gereg in eie hande geneem.

Godsdiens het volgens Evans ook ‘n rol gespeel in die moorde wat die blankes op swartes gepleeg het. In die geval van Suid-Afrika het paternalisme ‘n versagtende uitwerking gehad en was die blankes geneig om die regering en die howe te vertrou sodat reg en geregtigheid geskied. In die Amerikaanse Suide het godsdiens die blankes geïnspireer om self geregtigheid volgens hulle Bybel-gegronde insig te laat geskied, bv dat die moord op ‘n blanke deur ‘n swarte en die verkragting van ‘n blanke vrou deur ‘n swarte met die dood gestraf moet word. “White Southerners … normalize[d] lynching as a form of divine retribution” (3452). “Serving God meant expelling evil” (5847).”Evangelical Protestantism in the South did not ‘cause’ lynching. It did, however, establish a cultural predisposition that normalized lynching” (3639). Lynching is selfs as “ritual cannibalism” verdoem (3581). Orlando Patterson gaan so ver om christelikheid in hierdie konteks “socially cannibalistic” te noem (3639).

Let op die volgende twee mislike opmerking: “White men refused to surrender their access to black women” (733) en “No other factor in Southern life was as effective as the ‘Southern rape complex’ in providing an ever-ready excuse for white men to eliminate the sexual and economic rival that assumed the shape of the emancipated black male” (943). “The total of 1780 lynchings during the last decade of the [19th] century was, in large measure, the mob’s [whites’] effort to check this rising tide of [African American] economic independence” (1680). In die Suid-Afrikaanse konteks skryf Evans van “the fantasy of black rapists” (1019), die “myths about Black Peril” (1033) en “the ‘menace’ of Black Peril” (1096). Die wrede werklikheid waarin die plaaslike blankes sedert 1994 lewe word deur Evans as fiksie afgemaak. Wat verkragting betref erken hy self dat dit toegeneem het: “The number of assaults by blacks on white women had increased from 11 to 70 between 1901 and 1912” (1282). “White angst over Black Peril scares into an opportunity to bolster the emerging policy of segregation” (1412). In die konteks van burgerregte vir Amerikaanse swartes is rasse-segregasie selfs as “spiritual lynching” geëtiketteer (3473).

In Amerika word die doodstraf soms as ‘n “direct descendent of lynching and other forms of racial violence and racial oppression” beskou (4848). “Not the rope or fire, but the gallows [and lethal injections] became the preferred means for exercising lethal violence against blacks” (4876). In baie Amerikaanse state is die doodstraf afgeskaf; ook in Suid-Afrika. In 1994 en daarna was een van die argumente wat as klinkklare bewys vir die boosheid van die doodstraf aanvaar is, vervat in die volgende vraag: Gestel Nelson Mandela is in 1964 in die Rivonia-verhoor die doodstraf vir hoogverraad opgelê? Wat hiermee gesê word, is dat die verlies van Mandela op daardie stadium die land soveel slegter daaraan toe sou gelaat het dat alle misdadigers liewer voortaan die doodstraf moet vryspring. Dat dit eintlik ‘n valse argument is, blyk uit die talle oproepe wat sedert 1994 vir die terugbring van die doodstraf opgeklink het.

John X Merriman (1841-1926, die laaste eerste minister van die Kaapkolonie voordat die Unie van Suid-Afrika in 1910 tot stand gekom het) het ‘n eeu gelede, in 1917, profeties verklaar dat “the experiment of a white race settling in Africa [was] by no means assured” en dat Suid-Afrika “an African Mexico” kon word (3990), dus ‘n verbasterde nasie. Meer as 60% van die hedendaagse Meksikaanse bevolking is “mestizos”/hibriedes.

Evans se boek gee ‘n aanduiding van die toestand waarin akademies-wetenskaplike navorsing in heeltemal te veel gevalle verval het. Daar is te baie aktiviste wat akademiese poste beklee en (feitlik) geen poging aanwend om objektief en ewewigtig te wees nie.

Leon Lemmer: Inkommers uit die Derde Wêreld in Finland

Koloniale moondhede het reeds lank gelede ‘n besef ontwikkel van die kulturele gaping wat daar tussen (blanke) Westerlinge en mense uit die Derde Wêreld bestaan. Sedert die Tweede Wêreldoorlog het talle eens gekoloniseerdes hulle as immigrante in bv Brittanje en Frankryk gevestig. Kulturele verskille is aanvanklik sover moontlik misgekyk en oorgesien. Assimilasie en integrasie was toe die wagwoorde. Mettertyd het die probleme wat hierdie weerslag van kolonialisme veroorsaak het, egter al hoe groter geword. Daar is onder meer tot die besef gekom dat assimilasie en integrasie in sekere gevalle, veral by Moslems, onmoontlik blyk te wees.

Amptelik is alles moontlik gedoen om die destruktiewe gevolge van Derde Wêreldse inkommers te kamoefleer. Die polisiediens en hoofstroom-inligtingsmedia het aktief hieraan meegehelp. Soos in die nuwe Suid-Afrika word Westerse blankes wat hulle teen Derde Wêreldse immigrante en “vlugtelinge” uitspreek sonder meer van vreemdelingehaat/xenofobie, rassisme en selfs naziisme beskuldig. Enoch Powell (1912-1998) staan in Brittanje bekend as een van die eerste patriotte wat hom teen hierdie Britse skynheiligheid uitgespreek het (Praag 30.04.2016). ‘n Halfeeu later is sy positiewe bydrae in ‘n boek gehuldig: Raheem Kassam se Enoch was right: ‘Rivers of Blood’ 50 years on (2018, 252p; Amazon Kindle $5,74).

Die Skandinawiese lande was in baie beperkter mate as bv Brittanje by kolonialisme betrokke of glad nie. Weens ‘n gebrek aan eerstehandse ondervinding was Skandinawiërs dus grootliks onbewus van hoe radikaal hulle kultuur van dié van die Derde Wêreld verskil. Daar is gedink: Ons almal is mos maar net mense. Die begrip “Skandinawië” kan soos volg beskryf word: “Peninsula in northwestern Europe, comprising Norway and Sweden; politically and culturally it also includes Denmark, Iceland, the Faroe Islands, and Finland” (Collins World Encyclopedia, 2003, p 817). In hierdie rubriek gaan dit by uitstek om kultuur, oftewel leefwyse, dus hoe en wat mense dink en doen.

Swede, as die polities verligste Skandinawiese land, het in die vroeë jare sewentig op ‘n naïewe manier begin om Derde Wêreldse immigrante nie net toe te laat nie, maar sodanige immigrasie selfs aktief aan te moedig. Denemarke en Noorweë het spoedig die Sweedse voorbeeld nagevolg omdat veronderstel is dat Skandinawië die gewete en morele kompas van die wêreld is. Die resultaat was dat hierdie drie lande binne enkele dekades ‘n maatskaplike revolusie ondergaan het: van kulturele homogeniteit tot multikulturaliteit. Vir hierdie dwaasheid word nou daagliks ‘n groot prys betaal; nie net finansieel nie, maar ook/veral kultureel. Die daaglikse leefwyse in hierdie drie lande het radikaal verander en moontlik onherstelbare skade gely.

Oor hedendaagse immigrasie in Europa het ek reeds dikwels geskryf. Wat Europa oor die algemeen betref is daar bv Arthur Kemp se boek (Praag 4.04.2015), Douglas Murray se boek (Praag 3.02.2018) en dié van Ricardo Duchesne (Praag 24.02.2018). Oor Brittanje, spesifiek Engeland, het ek naas besinning oor Enoch Powell twee boeke van Melanie Phillips bespreek (Praag 15.05.2016 en 18.08.2018). Maar in hierdie rubriek gaan dit om Skandinawië.

Daniel Friberg het oor immigrasie in Swede geskryf (Praag 10.04.2016) en Bruce Bawer en Julian Langness oor Noorweë (Praag 17.04.2016 en 25.09.2018). In hierdie konteks is daar ook die omvattende werk van Michael Booth oor die Skandinawiese lande, The almost nearly perfect people: Behind the myth of the Scandinavian utopia (London: Jonathan Cape, 2014, 418p; Amazon Kindle $16,20 – Praag 25.04.2015). Hy toon aan dat Swede nie net die grootste en welvarendste Skandinawiese land is nie, maar ook die een met die meeste immigrante; sowat ‘n derde van die bevolking. In Denemarke is daar die tweede meeste immigrante.

By die Swede was daar ná die Tweede Wêreldoorlog ‘n gebrek aan volksgevoel asook belemmerde selfrespek omdat die land in die oorlog amptelik neutraal was maar in die praktyk hartlik met die Nazi-bewind saamgewerk het. Om hierdie rede word die Swede erg deur die ander Skandinawiese lande verkwalik. Die skuldgevoelens hieroor kon aanleiding tot die oorkompensasie met immigrante en vlugtelinge gegee het: “The Swedes’ ostentatious political correctness, in particular with regard to their openness to immigration and multiculturalism, was a manifestation of this repressed guilt” (Booth, Kindle 5226). Die aanwesigheid van ‘n oormaat vreemdelinge is egter besig om by die Swede ‘n heropwekking van hulle tradisionele volksgevoel en selfrespek te bewerkstellig. Die tragedie is dat die Skandinawiese lande die sterkste voorstanders van die ANC se terrorisme was omdat hulle geen eerstehandse ervaring van groot kultuurverskille gehad het nie. Hulle politieke inkeer, wat deesdae al hoe duideliker word, het te laat gekom om die plaaslike blanke bewind teen ondergang te help vrywaar.

Booth beskou Swede, Noorweë en Denemarke as die eintlike Skandinawiese lande. Wanneer Finland, Ysland en die Faroër-eilande ingesluit word, behoort daar eerder van Nordiese lande gepraat te word. Booth roem op sy politieke byderwetsheid, maar hy erken: “Immigrants are more than four times as likely as Swedes to commit a murder, and more than five times as likely to commit a rape” (4865). “In recent years Sweden has seen the highest number of reported rapes per capita in Europe” (5655).

Finland is die eintlike onderwerp van hierdie rubriek, maar ek het tot dusver min inligting oor hierdie land verstrek. Swede het tot 1809 oor Finland geheers en daarna Rusland tot 1917. Let op hoe ordentlik Sweedse Finne in Finland in vergelyking met Afrikaners in die nuwe Suid-Afrika behandel word: “Swedish Finns have their own national assembly, the Folketinget; their own political party, the Swedish People’s Party, which usually has a minister in the government … they even have their own flag, a yellow cross on a red background. Swedish remains an official language in Finland and is compulsory in schools. If a region has more than 8 per cent Swedish speakers, it must operate on a bilingual basis. Though only 6 per cent of Finland’s population are Swedish Finns, there are still some places on the coast in southern and western Finland where they make up the majority, notably the self-governing, Swedish-speaking – but technically Finnish – Aland Islands … By law, in these Swedish-speaking parts of the country even the street signs have to be in Swedish first and Finnish second” (3832). En dan is daar steeds mense wat ontken dat FW de Klerk en sy groepie meelopers die blankes, spesifiek die Afrikaners, uitverkoop het. In Suid-Afrika is daar geen minderheidsregte nie, behalwe vir homoseksuele. Punt. Die punt is: FW de Klerk behoort na ‘n plek heelwat verder as Robbeneiland verban te word.

Daar word dikwels genoem dat Finland die beste onderwysstelsel en die hoogste geletterdheidskoers het. Een van die redes hiervoor is die “comparative lack of immigration” (4067). In Booth se 2014-boek word die getal immigrante op 2.5 persent van die bevolking gestel, maar die situasie het sedertdien versleg. Daar is deesdae die vinnig groeiende Egte Finse Party (“True Finn Party” – deesdae The Finn Party) wat sterk anti-kommunisties en teen Derde Wêreldse inkommers gekant is, die groot Russiese en Sweedse invloed in Finland teenstaan en die land van die Europese Unie wil losmaak.

The silent rape epidemic

Met die voorafgaande as agtergrond kan ek nou oorgaan tot die bespreking van Edward Dutton (gebore in 1980) se boek, The silent rape epidemic: How the Finns were groomed to love their abusers (Thomas Edward Press, 2019, 144p; Amazon Kindle $9,08). Reeds uit die boektitel blyk Dutton se verontwaardiging oor enersyds die gedrag van veral Moslem immigrante en andersyds die amptelike, apatiese Finse houding. Anders as by Michael Booth is daar by Dutton geen sprake van politieke byderwetsheid nie. Hy noem homself “a race realist” (Kindle 1311).

In April het Dutton ook ‘n boek by Arktos gepubliseer, Race differences in ethnocentrism (2019, 276p; Amazon Kindle $12,64) en verlede jaar ‘n boek met die titel, How to judge people by what they look like (2018, 87p; Amazon Kindle $7,23) – ‘n (feitlik) verbode onderwerp in die nuwe Suid-Afrika. Ek bepaal my aandag by The silent rape epidemic. Dutton “aims not to shy away from contentious scientific areas” (121). In Finland is Dutton as “a researcher of controversial issues” bekend (1354). Hy verwys na “American geneticist James Watson (b 1928), and American physicist William Shockley (1910-1989) … infamous for raising issues similar to the ones raised in this book” (1465).

Dutton huiwer nie om bv verskille in intellektuele vermoë by groepe uit te wys nie; iets waarvoor verskoning aan bv die Universiteit Kaapstad en Stellenbosch gevra sal moet word. “The 15-point difference between white and black IQ [intelligence quotient] scores in the USA is evident by the age of three. The earlier a difference becomes evident … the more likely it is to be genetic” (615). Sodanige wetenskaplike bevindings word as bv gevaarlik of aanstootlik in sommige kringe beskou. “That it may be dangerous or offensive is irrelevant to whether or not it is true” (629). Byvoorbeeld, Dutton beskou die volgende standpunt as die waarheid: “IQ is the strongest predictor of wealth … wealth is not arbitrarily distributed” (877). Hier dink hy aan lande en individue wat rykdom eerlik bekom het; dus nie aan misdadige individue wat weens bv korrupsie welvarend geword het nie. “Criminality is a function of low IQ … criminals will tend to underestimate the chances of getting caught, often because their low IQ makes them impulsive and also because low IQ predicts high self-esteem. Accordingly, they will be over-confident in their ability to get away with stealing … they will fail to compute all of the possible means through which they might get caught” (963).

Booth is ‘n Brit wat met ‘n Deen getrou het en in Denemarke woon. Dutton is ook Brits maar hy is met ‘n Fin getroud en woon in Finland saam met hulle twee kinders, ‘n dogter en ‘n seun. Hy slaag daarin om die Finne op ‘n afstand waar te neem en terseldertyd op eerstehandse kennis staat te maak. Dutton is sedert 2003 ‘n navorser aan die Universiteit Oulu aan die Golf van Bothnië in die noordweste van Finland. “A ‘Docent’ is a bit like a ‘Reader’ in the UK … It makes you a ‘Senior Researcher'” (1311). Dutton kombineer religie, kulturele antropologie en evolusionêre sielkunde in sy belangstellings en navorsing (121). Deeltyds doen hy ook joernalistieke werk vir die plaaslike Engelse koerant (1970).

Oulu is ‘n belangrike hawe en nywerheidstad, waar bv Nokia se produksiefasiliteite deels gesetel is (254). Dit kan koud word daar, bv “It was -36ºC and, with the wind, it must have felt a lot colder” (816). Blootstelling aan die koue kan dodelik wees. Ten einde die koue buite te hou, is die vensters van woonplekke “not double but triple-glazed” (824).

In 2003 was die stad Oulu “calm, quiet and very ‘Finnish'” (5). Toe is hierdie drogredenasie verkondig: “Oulu should ‘internationalise’ and become more ‘multicultural’. This was regarded as good for the economy, a good in itself, and also as a way of turning Finland into a proper, ‘modern’ Western European country, just like the multicultural ‘big boys’, such as Sweden and the UK” (1891). Twee jaar later, in 2005, het Dutton getrou en hom in Oulu gevestig. Teen daardie tyd “Muslims had come … and unthinkable things had happened. This was, in fact, the first time that gangs of foreign marauders had come to Oulu and interfered with its young girls” (223); “the systematic grooming and rape of Oulu underage girls by the Muslim men who had come among them as refugees. And the authorities were ensuring that nobody knew anything about it” (245).

“In 2006, a number of girls were gang-raped by Muslims in parks in the centre of the city. More girls were gang-raped by bringers of diversity in Oulu parks in 2007” (261). Dit is duidelik dat Dutton hierdie vlaag verkragtings uiters weersinwekkend vind. Hy noem die verkragters hoogs sinies nie net “bringers of diversity” nie, maar ook “enrichers” (304, 361) en die verskynsel “Oulu’s multicultural enrichment” (304; ook 470, 1156, 1860). “For many Finns, by 2015, the initial buzz of being enriched had died off and the reality had hit. Both the Centre Party and, of course, True Finns stood on a promise to reduce immigration” (1956).

Daar is tot die volgende voor die hand liggende gevolgtrekking gekom: “The more ethnically diverse a society is, the higher is the degree of ethnic conflict” (2142). “As the population of Finland becomes more ethnically diverse, many Finns will probably develop their sense of Finnishness and become more nationalistic, while the foreigners will be decreasingly likely to integrate and will feel decreasingly Finnish. This is a recipe for a spiral into increasingly intense ethnic conflict; into low-level civil war” (2142). Deesdae is die situasie: “It is extremely stressful to live in a conflict-ridden, highly unequal society in which there are very low levels of trust” (2191).

Dutton is bekend daarmee dat soortgelyke gebeure deesdae in Engeland plaasvind. Byvoorbeeld, “in Rotherham, a post-industrial town in northern England, Muslim grooming gangs had come to light in 2011, after a decade of their activities being ignored by politically correct police, civil servants, and social workers. A group of men, all of them Pakistani Muslims, had been grooming and sexually exploiting white working class girls, aged between 11 and 16, for years, passing them around like sexualised sweeties, taking full advantage of their impoverished and chaotic backgrounds. Britain’s ‘far right’ had been warning about them for a very long time, but had been dismissed as paranoid ‘racists’ – that silencing, indefinite, manipulative term, akin to ‘witch’ – and even prosecuted, unsuccessfully due to England’s jury system” (304).

Sarah Wilson toon in haar boek, Violated: A shocking and harrowing survival story from the notorious Rotherham abuse scandal (Harper, 2015, 370p; Amazon Kindle $6,89) die omvang aan wat hierdie misdade in Rotherham aangeneem het: binne ‘n dekade minstens 1 400 (blanke) slagoffers van hoofsaaklik Pakistani Moslems. Met Rotherdam as uitgangspunt, maar ook in wyer verband, is daar Peter McLoughlin se gesaghebbende boek, Easy meat: Inside Britain’s grooming gang scandal (New English Review Press, 2016, 328p; Amazon Kindle $11,49).

“When [a] national tabloid … ran an article on Oulu rapes in 2008, it conveniently omitted the fact that all of these sexual assaults had been carried out by Middle Eastern men … In general, Finland’s mainstream media would report that these horrific crimes were conducted … by men of ‘foreign background’, as if Oulu girls had to be worried about being sexually assaulted by Canadian computer programmers or Japanese research scientists at the city’s university. Long before December 2018, however, everyone in Finland generally inferred that ‘foreign background’ meant ‘Muslim’, especially if the crime in question was rape. And they were right to do so, as data from 2016 found that 93% of all rapes in Finland committed by refugees were committed by those from Islamic countries” (Dutton 269).

“For over a decade, [the local] newspaper – in tacit collusion with the police and the political class – had been suppressing what was happening” (254). “On 13th January [2019], the British media personality Katie Hopkins (Praag 25.05.2019) came to Oulu to look into what was going on. The police and the mayor refused to talk to her and [they] … got themselves kicked out of the city’s refugee reception centre” (425). In Maart 2019 was Tommy Robinson, “the British political activist, founder of a street activism group called the English Defence League,” om dieselfde rede in Finland. “He was fascinated by the way in which ‘citizen journalism’ had uncovered Islamic grooming in Finland just as his citizen journalism had in the UK” (443). Robinson is veral bekend as die outeur van die boek, Enemy of the state (Press News, 2015, 326p; Amazon Kindle $11,49).

Die kern van Dutton se boek kan soos volg opgesom word: “By December 2018, the whole country was convulsed by Oulu’s Muslim Child Grooming Scandal. A gang of Arab ‘refugees’ were up in court for the sexual assault and rape of under age Oulu girls and it transpired that Finland’s politicians and mainstream media had done everything possible – guided by the divine light of multiculturalism – to cover it up. How could a country like Finland – stereotyped as nationalistic and culturally conservative – have embraced the multicultural suicide cult so rapidly? In The silent rape epidemic, Dutton argues that the explanation lies in Finns’ evolutionary past. Adapted to extreme cold and predictability, they are fiercely intelligent, extraordinary cooperative, highly rule following, silent, and socially anxious. This makes them naively trusting, conformist and prone to imitating others. Perfectly adapted to their environment, these traits are combined with a miniscule gene pool, meaning very few intelligence or personality outliers who might dare to challenge the Spirit of the Age. The intense selection to which they’ve been subjected, and their late industrialization, has delayed the rise of nihilism, which arises when nations industrialize and selection pressures are weakened. But the nature of Finnishness means that multiculturalism has now overwhelmed Finland with astonishing speed” (5).

Dus, “just 15 years after my first trip to the city, Oulu was little different from any other industrial town in Western Europe in terms of its problem with gangs of Muslim men and their horrifying activities … How could Oulu have changed from ‘Finland’ to Oulu-stan?” (231). Soos ons ook in die geval van die nuwe Suid-Afrika gesien het, kan verandering/transformasie verbasend vinnig in ‘n samelewing plaasvind en ‘n land (heeltemal) opdonder. Uit die samevatting in die vorige paragraaf blyk ook dat die boek eintlik oor iets anders handel as wat die titel te kenne gee. Daar word betreklik min perspektief op die Moslems gegee. Dutton se eintlike onderwerp is die Finne, wat hy poog om sielkundig te ontleed.

Soos dikwels gebeur, het ek ‘n probleem met sielkundige ontledings. Enersyds word vanselfsprekendhede uitgewys. Andersyds word gerasionaliseer op ‘n manier wat nie altyd oortuigend is nie. Die eindresultaat is ‘n boek wat saai en herhalend aandoen maar verdienstelik in die konteks van die outeur se uitgangspunt is. Hy probeer immers om hierdie belangrike vraag te beantwoord: Hoe kan ‘n nasionalistiese, konserwatiewe, monokulturele land soos Finland grootliks vrywillig toelaat dat hy tot in sy diepste wese deur elemente van buite, dus vreemdelinge, kultureel en andersins opgedonder word? Die Finne het immers geweet in hulle buurland Swede het immigrasie uit die Derde Wêreld tot “crime, conflict, lack of trust” (196), insluitende berugte reeksverkragtings, gelei.

Om onder meer ander redes kan ‘n mens hartwringend vra: Waarom is toegelaat dat Suid-Afrika radikaal (en onherroeplik) verander pleks van verbeter? In sowel Finland (en die ander Skandinawiese lande) as Suid-Afrika het onkunde en onnoselheid myns insiens ‘n groot rol gespeel. Soos Dutton dit stel, die Finne “have allowed [multiculturalism] to be done to themselves” (484). Soos die Finse politici was die Suid-Afrikaanse grondwetlike “onderhandelaars” veronderstel om te weet wat in hulle buurlande gebeur, naamlik onderskeidelik die skade wat Moslem immigrante en ‘n swart politieke bestel aanrig.

Oor die omkering van die opset in Suid-Afrika is ek uiters pessimisties, maar Dutton is hoopvol dat Finland reggeruk kan word; seker omdat Finne steeds die oorgrote meerderheid van die bevolking is. “I will argue their evolved predisposition towards ethnocentrism combined with their strong conformism means as multiculturalism leads to societal collapse, Finns are likely to return to nationalism and begin the process of reviving themselves, more quickly than other Western European nations” (477). “They are, ironically, uniquely well-adapted to reverse their country’s destruction” (18). Wat die verkragting van nie-Moslems betref, is daar egter ‘n groot probleem wat oorkom moet word: “Islamic scriptures can be interpreted to justify it” (2123). “In other words, you can do what you like with female infidels, with the womenfolk in the country which you have invaded” (2100).

Ons word deesdae gewaarsku om geen groep te stereotipeer nie. Dit lyk asof net die blankes, veral die Afrikaners, negatief gestereotipeer mag word. Wat bowenal deur die kulturele marxiste verlang word, is dat die nieblankes deurgaans positief uitgebeeld moet word. Sodanige positiewe stereotipering is dus heeltemal toelaatbaar. Wat in hierdie konteks van belang is, is dat stereotipering op grond van redes geskied. Byvoorbeeld, as ‘n groep tot prestasie, bv vindingrykheid, geneig is, sal die lede mettertyd daarmee geassosieer en as sodanig gestereotipeer word. Insgelyks, as ‘n groep tot bv misdaad geneig is, sal die lede mettertyd daarmee geassosieer en as sodanig gestereotipeer word. In iedere gestereotipeerde groep sal daar in meerdere of mindere mate uitsonderings aangetref word. Oor stereotiperingsnavorsing skryf Dutton: “75% of racial stereotypes have been found to be at least partly accurate and 50% completely accurate … stereotypes develop because they are broadly true” (587).

Leon Lemmer: Manlio Graziano besin oor landsgrense

Soos in die geval van mure kan grense van ‘n fisiese of geestelike aard wees. In Obadja, vers 7, staan: “Al jou eie bondgenote sal jou oor jou grense jaag en jou in die steek laat. Jou eie vriende sal jou oorrompel, mense vir wie jy kos gegee het, sal vir jou strikke stel waar jy dit nie verwag nie.” Obadja het hierdie woorde na aanleiding van ‘n oorlogsituasie geskryf. ‘n Mens kan dit op die terreur toepas waarmee die plaaslike blankes te make gehad het. Werk, kos en kolossale goedheid het geweld en vernietiging as reaksie ontlok. Die destruksie hou nie daar op nie. Binne die blanke- en Afrikanerdom is verdeeldheid gesaai, grense opgerig. Sommige blankes, insluitende Afrikaanssprekendes, doen deesdae alles in hulle vermoë om die blankedom, Afrikanerdom en Afrikaans te vernietig. Hulle funksioneer as nuttige idiote vir die ANC.

By ‘n vorige geleentheid het ek, met verwysing na Tim Marshall se boek, oor mure geskryf (Praag 29.12.2018). Hierdie keer skryf ek oor grense; ‘n verwante onderwerp. ‘n Muur kan immers terselfdertyd ‘n grens wees. Ek skryf vandag na aanleiding van Manlio Graziano (gebore in 1958) se boek, What is a border? (Stanford University Press, 2018, 110p; Amazon Kindle $9.19). Die oorspronklike werk is in 2017 in Italiaans gepubliseer. Die outeur het ‘n wye verwysingsveld en bied die inligting op ‘n interessante manier aan. Landsgrense is bekende voorbeelde van grense, maar binne lande is daar ook steeks- en ander gebiedsgrense, bv van stede en dorpe. Individue grens hulle eiendomme af en het soms honde wat sorg dat daardie grense eerbiedig word.

“[Borders] separate and bring individuals together … They are … zones in which conflict and contact alternate perpetually” (Kindle 36). “It is in their political and geopolitical guise that their intrinsic, ontological, and multifold character is expressed to the fullest extent” (43). By landsgrense gaan dit om “the control and regulation of the flow of goods and people” (195). Dink aan Donald Trump wat nie net bekommerd is oor die “vlugtelinge” wat oor die suidelike Amerikaanse grens wil insypel nie, maar ook bv dwelms. Vanweë hulle aktuele belang skryf ek veral oor landsgrense. Daar is egter ook bv sosiale, religieuse, kulturele en taalgrense (513). Van die inligting in Graziano se boek kom ooreen met dié in Marshall se boek. Daaroor het ek reeds geskryf, gevolglik word dit nie hier herhaal nie.

Die gewildheid van grense wissel afhangend van die mate waarin enersyds nasiestate en andersyds globalisme gekoester word. “Some borders are virtually ignored, while others are the subject of sharp-eyed surveillance; still others are outfitted with new and higher walls, new and deeper ditches, and new and sharper barbed wire. Some are drawn from scratch. While until recently, the general trend was that they were dwindling and being absorbed into larger regional units, we are now seeing a reversal of this trend. Borders are being reevaluated; they are increasing in number and function, and they are even being reintroduced in areas where they had been virtually abolished” (43). Soos Marshall met mure doen, vestig Graziano die aandag op die hedendaagse toenemende gewildheid van grense. Die nuwe Suid-Afrika het in 1994 ‘n bloeityd vir die oprigting van mure en allerhande ander soorte grense binne die land ingelui, asook die eksponensiële groei in sekuriteitsdienste. Suid-Afrikaners, veral die blankes, voel onveilig en gevolglik verplig om hulle teen die gevaarlike en hoogs misdadige werklikheid te verskans.

Landsgrense is produkte van die geskiedenis. Aan die einde van die Dertigjarige Oorlog is die Vrede van Wesfalië (1648) gesluit. Dit het die erkenning van die onafhanklikheid van die eerste nasiestate in Europa ingesluit. “[It] established a new political and territorial order based on the principle of cuius regio eius religio, which recognized the prince’s right to impose his religion on his subjects, that is, the right to exercise his supreme and exclusive authority (political, fiscal, judicial, and military) within a given geographical area, without the interference of other states. From a geographical point of view, the first corollary of the principle of sovereignty was an urgent need to establish clear dividing lines among princely territories, which set off a race for borders aiming at extending them* and, at the same time, homogenizing the peoples within them. The subjects of the same prince had to be able to recognize each other, understand each other, and obey the same distinctive characteristics and the same laws, In short, they had to become – even if the word only appeared much later – a nation” (223). “The principle of nationality – that is the separation of peoples – is still promoted as a unique recipe for peacekeeping” (339). Dit behoort duidelik te wees dat die inwoners van Suid-Afrika nie naasteby ‘n nasie is nie en die land dus ook nie ‘n nasiestaat is nie. Die ideaal van afsonderlike ontwikkeling was dat Suid-Afrika met ras en etnisiteit as grondslag ‘n konstellasie van nasiestate moet word.

[* Oor die koloniale en imperiale era kan gesê word: “a border marks a neighboring area to be integrated” (877). In normale omstandighede is daar egter “the inhibitory power of borders” (1253).]

Binne nasiestate word kulturele eendersmaking nagestreef. “How it [a border] shapes identity and people’s lives, remains largely unexplored” (127). “Ernest Gellner [1925-1996] defined the process of cultural homogenization as ‘the replacement of diversified, locality-tied low cultures by standardized, formalized and codified, literacy-carried high cultures'” (272). In Suid-Afrika beteken dit klaarblyklik dat die blanke kultuur as norm dien, maar slegs wanneer dit die swart meerderheid pas. Dit blyk bv uit die aanvaarding van Engels as prakties die enigste amptelike taal. In Frankryk “the ‘standardized, formalized, literacy-carried’ culture – that of Paris – was gradually imposed, thus eradicating the ‘diversified, locality-tied low cultures’. In 1539, Francis I adopted the Francien (the dialect of Paris) as the official language of France, replacing Latin” (272). Dwarsoor die wêreld is dit die ontwikkeldes wat die aard van die standaardtaal bepaal. Die standaardisering van Afrikaans is in hierdie opsig geen uitsondering nie. In werklikheid is daar in hierdie opsig geen onreg teen bruin Afrikaanssprekendes gepleeg soos deesdae dikwels valslik beweer word nie.

“Territorial unification and its cultural homogenization represents the condition for the creation and development of a domestic capitalist market. Because capitalism demands constant growth in order to survive, the need to expand the market beyond national borders soon collided with the symmetrical need to defend the national market’s borders. This irresolvable contradiction brought every continental state … to ‘regret not being an island, which does not have indisputable territorial limits that guarantee a theoretical absolute protection'” (230). Baie lande het die see of riviere as grense, maar die ironie is dat dit juis oor die Middellandse See is wat “vlugtelinge” deesdae veral Griekeland, Italië en Spanje in groot getalle binnedring.

In 1648 “the conceptual and legal foundations of statehood were laid” (195). “But even in the late nineteenth century, borders were more often mere lines drawn on maps than real barriers erected on the ground. They were a profound aspiration of nation-states, which at the height of their glory carved constitutions in stone proclaiming them ‘sacred and inviolable’. In these same years, however, they started to erode slowly but inexorably, the result of the ‘first wave of globalization’ (1870-1913) and the emergence of ‘international law’, a slow-release poison inoculated into the veins of the sovereignty principle. This erosion was sharply accelerated by the ‘second wave of globalization’, which began in the late 1970s and has led to the crisis of the political form of the nation-state and its institutions, including borders” (50).

As Italianer skryf Graziano teen die agtergrond van Italië en ander Europese lande se opheffing van sowel hulle grense as hulle onafhanklikheid as lidlande van die Europese Unie, wat vernietigende kulturele gevolge het, onder meer weens die instroming van “vlugtelinge” uit die Derde Wêreld. As polities byderwetse globalis verknies Graziano hom egter nie hieroor nie – kyk hier onder. “Borders are both obsolete and actual: they are obsolete because market integrations, migrations, intercontinental weapons, international law, and digital information have undermined the principle of sovereignty that borders used to guarantee; they are actual, because their weakening has coincided with a rupture of social equilibrium, with transformations in balance of power and a reshuffling of territories and identities” (77). “The idea that building a wall can ward off alarming realities is a powerful tanquilizer” (766). “As Michel Foucher has written, ‘restoring the visibility of borders calms (a sometimes imagined) cultural anxiety in the face of the clamor and fury of the world'” (90). Graziano noem hierdie proses “the rehabilitation of borders” (105).”

Histories is landsgrense veronderstel om die gebiedsintegriteit en politieke onafhanklikheid van ‘n land te verseker (134). “[Borders] are measured, drawn on a map, marked on the ground, and have a legal significance generally recognized by all parties involved” (195). Die voorstanders van inheemsheid veronderstel: “humans instinctively mark, isolate, and defend their territory, just like certain other animal species” (147). As daar geen grense is nie, word dit volgens Lewis Morgan “communism in living” (161) en word die betekenis van die begrip burgerskap (236) verwater. Volgens Friedrich Ratzel (1844-1904), die vader van geopolitiek, “the state is a living species, which therefore requires its own living space (Lebensraum)” (236). Voldoende eie lewensruimte is presies wat die nuwe Suid-Afrika nie aan Afrikaners bied nie. Selfs voortgesette lewe is nie vanselfsprekend ‘n gegewe in hierdie droewe land nie.

Tydens kolonialisme is nuwe landsgrense geskep, wat mettertyd tot dispute oor die eienaarskap van grond binne daardie koloniale gebiede gelei het. Die ANC en ander voorstanders van swart mag beweer dat al die grond in Suid-Afrika aan die swartes behoort en deur die blankes gesteel is. Graziano kom met belangrike inligting vorendag. Ek wonder hoeveel regsgeleerdes bewus van die volgende is, wat histories deel van die internasionale reg is en ook aansluiting by die Romeins-Hollandse reg vind omdat Hugo de Groot (1583-1645) De Vattel beïnvloed het. “Law shortly came to the rescue of the civilized in their battle against the savages; Swiss jurist Emer de Vattel (1714-1767) suggested that any land not cultivated by indigenous peoples be considered terra nullius, no-man’s-land, and therefore available for appropriation by those who would put it to good use. The English were the first to take advantage of this legal instrument when they began to settle in Australia, beginning in 1788. As late as 1971, the first judge of the Supreme Court of the Northern Territory rejected the very idea of the right of the dispossessed Aboriginals to be compensated by the colonizers … claiming that at the time, the land in Australia was ‘desert and uncultivated’ because it was populated by ‘uncilivilized inhabitants in a primitive state of society'” (258). Hiervolgens is die blankes op die grond van swartes geregtig en hoef daar nie vergoeding daarvoor betaal te word nie. Die ANC probeer om ons presies die teenoorgestelde wys te maak. “Short-term enrichment resulting from the confiscation of the possessions of the harassed populations is outweighed by the medium-term impoverishment that results from the loss of irreplaceable skills” (360). Wat boerdery betref kan die konfiskering van plase rampspoedige kort-, medium- en langtermyn gevolge hê.

Graziano het myns insiens te veel simpatie met die ideologie van globalisme waarvolgens die onafhanklikheid van lande ondergeskik aan internasionale instansies (bv AU, EU, VN, Wêreldhof) gemaak word. “The irony is that the nationality principle remains the undisputed legal and ideological horizon of world politics, and at a historical time that is seeing the decline of the nation-state and the spread of globalist doctrines on the ‘flattening’ of the world* (the alleged leveling of social, economic, and cultural gaps among different states and especially different nations), which claim that borders have become an unnecessary thing of the past” (360). Binne Suid-Afrika, asook Suid-Afrika in vergelyking met bv Westerse lande, is daar bitter min wat op sosiale, ekonomiese en kulturele gelykheid/eendersheid dui. Daar behoort dus geen sprake van die afskaffing van landsgrense te wees nie, maar dit is presies die gevaarlik dwase beleid wat deur die ANC gevolg word.

[* “The ‘flat world’ proposed by Thomas Friedman in 2005, according to which the process of globalization tended to render historical , geographical, and cultural borders between states more and more irrelevant” (409).]

“The law of uneven development … shatters the cosmopolitan dream: the flattening process, if it exists, precariously concerns only some privileged areas, while the rest of the world, to quote Harm de Blij, is a ‘rough landscape’. The market tends to transcend national borders, but at the same time, it must defend itself from the intrusion of other markets. Some borders thus get flattened, while others get erected” (417).

Kosmopolitisme (of globalisme) word in die Encyclopaedia Britannica gedefinieer as: “A political-moral philosophy that posits people as citizens of the world rather than of a particular nation-state” (366). Dit is wat deur iemand soos Wim de Villiers aan die Universiteit Stellenbosch verkondig word. Die studente moet glo wêreldburgers word deur hulle van veral die Afrikanerdom en Afrikaans te distansieer deur onder meer Engels as voertaal te aanvaar. Wat die ANC wil hê, is dat Suid-Afrikaners eerstens burgers van swart Afrika en tweedens van die wêreld moet wees, dus dat Afrikaners hulle eie kultuur moet laat vaar. Dit is iets wat sekerlik makliker aanvaarbaar is vir diegene wat nie kultuurtrots het nie. Vir Afrikaners is Afrika- en wêreldburgerskap uit beginsel onaanvaarbaar. Burgerskap van ‘n soewereine etniese staat is veel eerder die Afrikaner-ideaal.

“‘Globalisation has gone out of fashion,’ said the Financial Times in April 2016, two months before the Brexit vote. ‘It has lost political legitimacy. And not only in the US: European populists of left and right share the Trumpian disposition to throw up the barricades’. The idea seems simple: if the opening of borders has brought us to where we are, the solution is to close them” (489). Die voortbestaan van die Europese Unie is in die weegskaal en dit is onder meer (selfs grootliks) meegebring deur die vloedgolf “vlugtelinge” wat hulle daar wil vestig. Die staatkundige opset in Europa is egter baie ingewikkelder as wat algemeen besef word.

“Three salient features of European geography – the dense network of mountains and valleys, the Mediterranean and Atlantic coasts, and the North Great Plain – give geopolitical meaning to the conflict between internal and external borders that is specific to the unification process in general and to the Schengen agreements (the progressive dismantling of internal borders and simultaneous mutual strengthening [of] external ones [since 1985]) in particular. Yet the Schengen Area,* despite being a pillar of the European Union, does not map onto the Union’s borders: it includes only twenty-two European Union countries, and four of the Schengen members (Switzerland, Norway, Iceland and Liechtenstein) are not in the European Union. In other words, the Schengen borders, amended seven times since 1995, differ from those of the European Union, which in turn differ from those of the Eurozone,*** which do not correspond to those of the forty-seven countries of the European Council,**** not to mention the different borders of the European countries belonging to NATO [North Atlantic Treaty Organization]” (899). NATO is sedert 1949 ‘n interstaatlike militêre alliansie; deesdae van 29 veral Europese lande maar insluitende Amerika, Kanada, Groenland (‘n outonome gebied van die Koninkryk van Denemarke) en Turkye. Amerika is die hoofdryfkrag van NATO. Robert Kaplan noem Amerika “the political cockpit of the world” (1183).

[* “22 of the 28 EU member states participate in the Schengen Area. Of the six EU members that are not part of the Schengen Area, four – Bulgaria, Croatia, Cyprus, and Romania – are legally obliged to join the area, while the other two – Ireland and the United Kingdom – maintain opt-outs.** The four European Free Trade Association (EFTA) member states, Iceland, Liechtenstein, Norway, and Switzerland, are not members of the EU, but have signed agreements in association with the Schengen Area. Three European microstates – Monaco, San Marino, and the Vatican City – are de facto part of the Schengen Area” (Wikipedia).

** “Currently, four states have such opt-outs: United Kingdom (four opt-outs), Denmark (three opt-outs), Republic of Ireland (two opt-outs) and Poland (one opt-out), [namely]: Schengen Agreement – Ireland and the United Kingdom; Economic and Monetary Union – Denmark and the United Kingdom; Defence – Denmark; Charter of Fundamental Rights of the European Union – Poland and the United Kingdom; Area of freedom, security and justice – Denmark, Ireland and the United Kingdom” (Wikipedia).

*** “The eurozone, officially called the euro area, is a monetary union of 19 of the 28 European Union (EU) member states which have adopted the euro (€) as their common currency and sole legal tender” (Wikipedia).

**** “The European Council is a collective body that defines the European Union’s overall political direction and priorities. It comprises the heads of state or government of the EU member states, along with the President of the European Council and the President of the European Commission”***** (Wikipedia).

***** “The European Commission (EC) is an institution of the European Union, responsible for proposing legislation, implementing decisions, upholding the EU treaties and managing the day-to-day business of the EU” (Wikipedia).]

Oor Afrika word interessante inligting verstrek. “Between 2015 and the first six months of 2016, six of the fourteen ongoing wars in the world that have caused more than 1 000 victims each were carried out in Africa; 88 percent of victims of all conflicts in the world between 1990 and 2007 are concentrated in Africa; and between 1960 and 2004, in sub-Saharan Africa, alone there were 227 coups, both attempted and successful (in the same period in Latin America, another continent notorious for coups, there were ‘only’ 42). These data, although fragmentary, reveal the term ‘stability’ to be inadequate to describe the political situation of the African continent” (983).

By die eerste byeenkoms in 1963 van die Organisasie vir Afrika-Eenheid (sedert 1999 die Afrika-Unie) is besluit om die koloniale grense te behou en eerbiedig, “for obvious reasons: over two thousand ethnic groups and a large number of potential claims … could have triggered a war of all against all on a continental scale. The Center for Global Development study integrates this explanation with the theory of ‘letterbox sovereignty’,* conferred on whichever capital and whichever leader the letters of the UN, the International Monetary Fund, and the World Bank were addressed to, and more generally, the letters of the ‘international system’ (primarily the former colonial powers), on whose generosity the existence of ‘new’ countries depended. ‘The new rulers had no incentive to change a system of which they were the main beneficiaries, and the Organization of African Unity adopted a convention in the 1960’s to treat colonial boundaries as sacrosanct'” (1014).

[* Ook “flag independence” genoem; dus skynbare en amptelike politieke onafhanklikheid maar glad nie ekonomiese, veral finansiële, onafhanklikheid nie.]

“The only two borders that have been modified with the consensus of the ‘international community’, both in Africa itself, have given rise to new states – Eritrea and South Sudan – … hold two unenviable records: the first is the country that, proportional to its population, has produced the highest number of political refugees in the world; the second has produced the greatest number of victims of a civil war” (1364). Adam Gaye, wat beskryf word as “one of the most celebrated African journalists”, skryf: “African leaders represent ‘a leader-dealer class, plundering public assests, and accomplices of an eagerly accepted re-colonization’. This complicity is in the nature of things: the lack of common national interest multiplies openings to outside influences. African and Middle Eastern ‘autocrats’ all look alike because they are the final and inevitable product of the same ‘original sin'” (1030).

Die landsgrens wat tans die meeste in die nuus is, is dié tussen Amerika en Mexiko. “In 2006, the [George W] Bush administration began construction of a physical barrier, which was suspended in 2010 after 640 miles had been completed, on grounds of excessive costs ($2.8 million per mile). That same year, a national survey revealed that 68 percent of Americans were in favor of building a barrier along the border with Mexico, a figure that certainly stirred the electoral appetite of Donald Trump. But facts have once again followed a different course from ideology: the number of rejected foreigners went from about 1.2 million in 2005 to 724 000 in 2008 and 463 000 in 2010, the lowest level since 1972. The comparison of immigration data between the two countries reveals that between 2009 and 2014, 1 million Mexicans left the United States and 870 000 entered, with a negative balance of 130 000 people. Due as well to the massive deportations under the Obama administration (from 360 000 in 2008 to 438 000 in 2013), the flow has been reversed” (1229).

Wat Graziano hier gee, is ‘n ander perspektief as die gewone. Maar dit lyk asof sy uiteensetting op amptelike syfers gegrond is terwyl die eintlike probleem in Amerika die waarskynlik groot getal ongedokumenteerde, onwettige immigrante/”vlugtelinge” is. Graziano is eerder ‘n progressiewe as konserwatiewe mens. Daarom skryf hy soos volg oor wat in die voorafgaande paragraaf staan: “Their disconnection from the facts does not prevent obsessions and ideologies from increasing, and becoming reality at times. Those the New York Times calls ‘borderline lunatics’ are more and more numerous, and they are riding the crest of the wave. Their compulsive rage for borders places them at the vanguard of a growing and widespread movement that demands isolation, protectionism, and autarchy [autocracy] at a time when isolation, protectionism, and autarchy are no longer possible – and not only in the United States” (1236).

Graziano hou nie van die verset teen inkommers wat in sommige Europese lande aan die opbou is nie. “In 2015, Poland had welcomed 100 times fewer refugees than could be found in Lebanon at the time. And yet Poland, whose GNP [gross domestic product] was nine times that of Lebanon and whose population was eight and a half times greater, was one of the countries that in 2015 had taken the lead of the anti-refugee front against the European quota system, despite the fact that its fertility rate was one of the lowest in the world (1.3 children per woman, 192nd out of the 200 countries taken into consideration by the World Bank)” (1308). Graziano ignoreer die kulturele kloof tussen Pole en Moslems, wat nie tussen baie van die Libanese (63% Moslem) en inkommer-Moslems bestaan nie. Dit is ook ‘n mite dat inkommers uit die Derde Wêreld die aangewese manier is om die ouer wordende Europese bevolkings met jongmense aan te vul. Die inkommers is dikwels werksku, misdaadgeneig en wil eerder op die inheemse bevolking parasiteer. Vir Europa is die afskaling van geboortebeperking en aborsies ‘n veel beter opsie. Ek het voorheen geskryf oor die destruktiewe gevolge wat Derde Wêreld-inkommers in Brittanje en Skandinawiese lande (Denemarke, Noorweë en Swede) het. Ek hoop om eersdaags in hierdie verband oor Finland te skryf.

Graziano sluit sy boek soos volg af: “In sum, borders are politically voluble and capricious things. They must be handled with care and wisdom so as not to become permanent threats hanging over humanity’s heads like the sword of Damocles” (1371).

Die gebrek aan doeltreffende beheer oor die landsgrense is een van Suid-Afrika se ernstigste probleme. Die land word deur inkommers verswelg. Polities byderwets is dit byna nooit tydens die afgelope algemene verkiesing deur politici geopper nie. Aan die volgende gebeurtenis is feitlik geen publisiteit gegee nie: “In March 2018 South Africa signed the African Continental Free Trade Agreement, which calls for the free movement of goods, capital and labour throughout the continent, a clear attempt to emulate the formula that has made the EU a success.* No one can doubt that freer trade and investment across borders would be beneficial, but for South Africa any agreement to a free movement of labour would constitute an almost suicidal triumph of ideology over common sense … if one does nothing, immigration control will be forced in the end through the explosion of xenophobic violence” (RW Johnson, Fighting for the dream, Johannesburg: Jonathan Ball, 2019, p 166-167 – Praag 11.05.2019). Dit is een van vele opsigte waarin die ANC fluks besig is om Suid-Afrika onherroeplik op te donder. Graziano het tereg die volgende geskryf: “The life of borders depends on the life of the state the way skin depends on the life of an entire organism: when an organism [government/state] deteriorates, so does its skin [borders]” (1247).

[* Behoort die EU ongekwalifiseerd ‘n sukses genoem te word?]

Leon Lemmer: Jaco Kirsten: Brassery, die groen faktor en transformasie-medikasie

Wanneer daar in my jeug uit die Bybel oor brassery voorgelees is, het dit vir my geklink asof dit lekker kon wees om op hierdie manier te sondig. Later, toe ek weet wat brassery is, was ek heelwat minder beïndruk daarmee. Brassery beteken “oordadige etery en drinkery” (HAT), dus om te fuif. In die literatuur oor die Suid-Afrikaanse grensoorloë, asook in die stryd wat blankes ter behoud van Rhodesië se blanke bewind gevoer het, lyk dit dikwels asof veral bierdrinkery die alfa en omega van ‘n soldaat se hedonistiese lewenswyse is. Die lewensgevaarlike situasie waarin soldate hulle aan die gevegsfront bevind, maak brassery verstaanbaar en in ‘n mate verskoonbaar. Die ander beroep wat dikwels voorgestel word asof in suipery uitgemunt word, is dié van joernalis. Dáár kan dit kwalik meer as ‘n slegte gewoonte wees. In Jaco Kirsten (gebore in 1969) se boek, Om na ‘n wit plafon te staar, ‘n (reguit) roman (Kaapstad: Tafelberg, 2009, 224p) word vrye teuels aan brassery gegee; asof dit ‘n onbetwisbare voortreflikheid is.

Hierdie roman het egter om ‘n ander rede bekendheid verwerf: Dit is uitnemend polities inkorrek; dalk meer as enige ander boek in Afrikaans. Die boektitel word soos volg verduidelik: “People talk about some people hitting a glass ceiling … not being able to progress further, being prevented from achieving stuff in certain hierarchies. Well, I feel that we’ve reached a stage where whites have reached a ceiling in this country. A white ceiling” (p 205). “Dis een van die min fiksietekste wat die huidige politieke bestel satiriseer. In watter ander werk in Afrikaans is die ontnugtering met die manier waarop wittes in hierdie land onderwerp word aan geïnstitusionaliseerde diskriminasie tot dusver onder die loep geneem?” (195). Tydens apartheid het bv André P Brink betoog dat ‘n skrywer se politieke gesindheid noodwendig in sy skryfwerk neerslag moet vind. ‘n Mens vra jou af: Waarom het daardie betrokkenheid sedert 1994 grootliks uit letterkundige skryfwerk verdwyn? Waarom het skrywers, as hulle swart mag nie openlik steun nie (bv Antjie Krog), eensklaps stil of ten minste onkrities oor die hoogs onverkwiklike politieke situasie geword?

Voorheen het kritiek selfs in strokiesprente voorgekom. “Ek dink veral aan iets soos Bitterkomix waar die skeppers in ‘n Rip van Winkel-beswyming nog steeds hamer op die patriargale, Calvinistiese Afrikanerman se tekortkominge en hom kruisig as oorsaak van alles wat tans fout is met die samelewing. Liewe vader, is daardie spesie tans nie eerder een wat sy eie museum verdien nie? Was daar al één so ‘n strokiesprent wat die spot gedryf het met korrupte swart staatsamptenare? Wat van net één uitgawe waar die ‘dom poliesman’ die werklikheid weerspieël, met ander woorde, dat hy ‘n funksioneel ongeletterde Xhosa-sprekende man is wat weier om net basiese respek teenoor ‘n klaagster in ‘n aanklagkantoor te betoon? Hoekom satiriseer die skeppende jong Afrikaners nie die huidige regering nie? Want hulle is óf te apaties – stel eerder daarin belang om in shopping malls uit te hang, Engfrikaans te praat en op die internet te surf – óf hulle is te bang om as ‘rassiste’ gebrandmerk te word” (195-196).

Kirsten se boek is nie “geskryf vanuit die benoude intellektuele dampkring van die Afrikaanse literêre wêreld nie. Óf, hemel behoed ons, die klein wêreld waarbinne sy werkgewer beskik oor wat aanvaarbaar is of nie. Dis ‘n uiting van gevoelens wat wyer strek as hierdie vertrek [waarin die boek bekendgestel word]. Van gevoelens wat baie van ons soms langs die braaivleisvuur uiter. Gevoelens wat ons ál hoe meer gereeld openbaar tydens gesprekke oor emigrasie met ons geliefdes … net omdat die wittes aan die suidpunt van Afrika ‘n getalleminderheid het, beteken nie dat hulle perspektiewe nie geldig is nie” (196).

Die aanleiding tot die skryf van die boek was dat die outeur, toe hy ‘n Naspers-motorjoernalis was, per teksboodskap op sy selfoon in kennis gestel is dat hy sy pos kwyt is. Regstellende aksie is op ‘n oordrewe manier bedryf; asof dit die enigste manier is waarop Naspers sy Afrikaner- en Afrikaanse verlede kon besweer ten einde guns by die ANC te verwerf, bv met die oog op die toekenning van lonende drukkontrakte vir voorgeskrewe skoolhandboeke. Toe Kirsten werkloos was en sy vrou se rekenmeestersalaris die huishouding aan die gang gehou het, het hy hierdie reguit-roman geskryf. Dit is eienaardig maar ook bewonderenswaardig dat ‘n Naspers-uitgewery die boek gepubliseer het. Van 2010 af was Kirsten weer as joernalis in diens van Naspers se Media24, wat daarop dui dat hy verdienstelike skryfwerk lewer. Hedendaagse geykte menings oor die hoofkarakter in die boek kan op die outeur toegepas word. Dan is hy “een van die mees politiek-inkorrekte blikslaers” wat daar is (196). “Ek dink hy hunker dalk heimlik terug na wit baasskap” (190). “Hy sê jy’s ‘n ongetransformeerde rassis wat wil vasklou aan die voorregte wat jy en jou soort onder apartheid verkry het” (208). “Moet hy nie eerder emigreer voor dit te laat is nie? Terwyl hy nog jonk genoeg is om weer van voor af te begin nie?” (218). In 2018 het die Kirsten-egpaar hulle in Amerika gevestig.

Christi van der Westhuizen verwys na iemand wat gesê het: “We are doing a project again with the Groenewalds, so it is taking long” (Sitting pretty, Pietermaritzburg: University of KwaZulu-Natal Press, 2017, p 184 – Praag 11.03.2018). Van der Westhuizen verskaf die volgende verduideliking: “An Afrikaans surname cloaks a reference to black people: the Afrikaans word groen in the surnane Groenewald means ‘green’. The use of the term ‘Groenewalds’ foregrounds skin colour as the most salient characteristic. This construction hinges on an understanding of race as a skin-based property that belongs to black people – [hierna gaan Van der Westhuizen, soos sy dikwels moedswilligheidshalwe doen, heeltemal oorboord met] – as opposed to white people whose lighter skins render then race-less and therefore as representing the unmarked normative standard of humanness. White superiority is confirmed through its implicit differentiation from hidden blackness (greenness), set as equivalent with ‘slowness’ in time” (184). In werklikheid word daar soms na groen mense verwys bloot omdat jy verkwalik word as jy hulle swart noem. Dit kan as ironies beskou word dat ‘n Groenewald, Pieter, die huidige leier van die Vryheidsfront Plus is.

Van der Westhuizen se boek het agt jaar ná dié van Kirsten verskyn. Die groenfaktor in die opskrif van hierdie rubriek verwys dus eerder na die rolprent, Die Groen Faktor (1984), waarin die spot met die Nasionale Party se apartheidsbeleid gedryf word. ‘n NP-verkiesingkandidaat drink ‘n brousel wat hom groen laat word, gevolglik sou die blankes teen hom diskrimineer. Daar word tussen ligtegroen en donkergroen mense onderskei. Sake word ingewikkeld (kompleks, soos deesdae so graag gesê word) wanneer die staatshoof ook groen word.

In Kirsten se boek skryf die hoofkarakter, Lourens Erasmus, ‘n boek waarin John de Wet, ‘n professor in dermatologie aan die Universiteit Stellenbosch, ‘n middel genaamd Tirasinol ontwikkel wat wit mense swart maak, wat chaos in die beleid van swart bevoordeling sal veroorsaak. Dit verduidelik die transformasie-medikasie waarna in die opskrif van hierdie rubriek verwys word. “Wittes se melanosome [vervaardig] baie minder melanien as swartes s’n” (85-86). Melanien is “die goed wat vir jou velkleur verantwoordelik is” (85). Tirosinase stimuleer die vervaardiging van melanien sodat blankes swart kan word. Hierdie uitvinding kan Suid-Afrika se rassewrywing oornag laat verdwyn “óf die land in ‘n bloedbad … omskep. Skielik gaan die ANC te doen kry met ‘n situasie waar almal swart kan wees as hulle wil. Hulle wil mos hê dat Suid-Afrika ‘Afrikaniseer’. Dit behoort mos goeie nuus te wees, nie waar nie? Wel, dalk. Maar wie gaan dán geblameer word vir al die onbeholpenheid in die regerende party? Of gaan die ANC, in ‘n perverse nuwe weergawe van die apartheidsjare se berugte potloodtoets, met ‘n soort genetiese toets vorendag kan kom om uit te vind wie ‘werklik’ swart is en wie nie?” (97).

Vir die dermatoloog De Wet is daar hierdie probleem: “Hoe gaan hy keer dat die Universiteit van Stellenbosch hom nie dadelik sensureer of selfs afdank nie?” (124). ‘n Swarte se reaksie op die uitvinding van die transformasie-medikasie is “dat swart wees ‘n spirituele ding is wat wittes nooit sal verstaan nie en dat die regering via sy strategies ontplooide kaders sal toesien dat sulke navorsing nooit voltooi word nie. Net om seker te maak dat wittes nooit op swart wees kan aanspraak maak nie” (164). Tirasinol “het verbasend goed gewerk en het min newe-effekte getoon. Een was ‘n geneigdheid om harde musiek te verkies” (164). De Wet, wat deur die Universiteit Stellenbosch ontslaan is, het op sy afgeleë plasie sy middel op homself uitgetoets en swart geword. “Gewapen met ‘n vals CV, vals paspoort en identiteitsboekie – wat hy baie maklik by binnelandse sake gekoop het – het hy aansoek gedoen vir sy ou, vakante pos by die Universiteit van Stellenbosch se mediese fakulteit. Suksesvol, bygesê” (165).

“Kort hierna het hy ‘n mediakonferensie belê waar hy met die hele sak patats vorendag gekom het. Die universiteit het hom summier afgedank, hoewel ‘n groot internasionale farmasetiese maatskappy hom dadelik ‘n senior navorsingspos in die VSA aangebied het. ‘n Rukkie nadat hy die land verlaat het, reik die ANC ‘n verklaring uit waarin hulle professor De Wet en die internasionale farmaseutiese bedryf daarvan beskuldig dat ‘die wit man lankal die swarte se siel besit; nou het hulle uiteindelik ook sy vel gevat.’ Die ANC-Jeugliga het geëis dat Amerika en Europa vir Suid-Aftika vergoed deur dinge soos ‘ontwerpersklere, Apple iPhones, Italiaanse skoene, Hugo Boss-pakke, swart Chrysler 300C’s, onbeperkte KFC-hoender en groot Versace-sonbrille met goue versierings vir swart parlementariërs en hulle uitgebreide gesinne te skenk om die emosionele pyn te verlig'” (165).

“Kort daarna begin Tirasinol wêreldwyd op die swartmark (lekker pun né? …) beskikbaar raak. Die Afrika-Unie verdoem die feit dat ‘wittes slegs om kosmetiese redes swart wil wees, en dan ook net vir kort rukkies'” (165-166). “In Suid-Afrika word sportliggame amptelik verplig, kragtens ‘n wet wat die ANC inderhaas deurgevoer het, om maandeliks wit en swart atlete se urienmonsters te toets vir die gebruik van Tirasinol. Ná ‘n jaar of twee begin Bafana Bafana ook beter speel – totdat ‘n joernalis ontdek dat die helfte van die span eintlik ingevoerde Duitse sokkerspelers met vervalste paspoorte is wat (met Safa se goedkeuring) skelm met Tirasinol behandel is voordat hulle klandestien met die president se Boeing na Suid-Afrika gebring is” (166).

By die bekendstelling van sy boek het Erasmus gesê: “Wat ek weet, is dat daar baie wittes in die land is wat wens dat daar regtig ‘n pil was om jou swart te maak. Omdat ons vandag die slaansakke geword het van die regering. Omdat ons die skuld kry vir alles … tog is daar een ding wat vir my erger is … die skokkende selfvoldaanheid waarmee hierdie diskriminasie tans gepleeg word” (197). “Dit voel … of die uurglas … besig is om leeg te loop vir die wit man … Dis hier [Tafelbaai] waar sy voorsate eeue terug geland het en dis hier, amper 350 jaar later, dat hy, ondanks sy verknogtheid aan die land, nie kan help om ál hoe meer onwelkom te voel nie” (201). “Hoe moet dit nie voel om vry te wees nie? Waarlik vry. Vry van verwyte. Vry om jou sê te sê, sonder dat een of ander dimwit jou mening as rassisties afmaak” (204).

Soos dit ‘n joernalis betaam, bied die boek ‘n vloeiende, maklik leesbare teks. Onkiese taal word dikwels gebruik. Daar kom baie onnodige Engelse woorde in die Afrikaanse teks voor. Sodanige “geaffekteerde taalgebruik” word beskryf as “‘n duidelike poging om as byderwets gesien te word” (83) maar die outeur maak hom in buitensporige mate self hieraan skuldig. Daar is heelwat Engelse teks wat, anders as die Afrikaans, in suiwer Engels geformuleer is. Ek gaan nie Kirsten se storie oorvertel nie en eerder volstaan met sy uitbeelding van hoe sotlik politieke verskynsels soos transformasie en regstellende aksie in die praktyk bedryf word. “Suid-Afrika het inderdaad ‘n vreemde land geword” (178), wat die lagspiere kon prikkel as die gebeure nie so tragies en vernietigend was nie.

Die aanslag van die roman is sterk outobiografies. Die hoofkarakter is ‘n motorjoernalis en die voorstelling van die werksituasie is blykbaar in groot mate soos Kirsten dit by Naspers se Media24 ervaar het. Die uitbeelding van baie van die karakters is op werklike persone gebaseer; selfs die name wat aan hulle gegee word, kamoefleer hulle werklike identiteit slegs in geringe mate. ‘n Nuwe redakteur word by die Kaapse koerant aangestel, wat “so polities korrek soos kan kom” is (11). Erasmus oorweeg dit om ‘n manuskrip vir publikasie voor te lê “as ‘n bruin skrywer. Of nóg beter, ‘n swart skrywer” (32). “Sy lewe sou darem maklik gewees het as hy ‘n swart joernalis in die maatskappy was” (66). Inderdaad. “Asof die feit dat die ANC [die koerant] as ‘n pro-DA-publikasie sien nie genoeg van ‘n nadeel is nie, is dit onmoontlik om iets uit te snuffel as jy nie swart, en verkieslik Xhosa-, joernaliste het nie. En hulle sukkel hulle dood om jong Xhosa-verslaggewers te kry wat goed Afrikaans kan praat en skryf” (119).

Van die hoof van een van die uitgewerye, Orca, word gesê: “Hy was effens te jonk om werklik by die Broederbond te gebaat het, maar te oud om ‘n Madiba-hemp met oortuiging te kon dra en om – anders as byvoorbeeld ‘n lesbiese Xhosavrou – geloofwaardig vir transformasie en regstellende aksie te agiteer” (36). “‘Julle moet oor belangrike dinge skryf, man.’ ‘Soos wat – die ekonomie wat in sy moer is?'” (63). “Hulle weier dan om gekwalifiseerde wittes in die staatsdiens aan te stel, al is daar ernstige tekorte en duisende poste vakant” (67). By Orca is dit nie veel anders gesteld nie. Die hoof van die maatskappy vra: “Presies hoe, vra ek jou … gaan ons relevant bly as ons personeelsamestelling nie verteenwoordigend van die samelewing is nie?” (76-77). Orca se hoof besef dat hy “op die punt is om geoffer te word” (77). ‘n Bruin man sal binnekort na hom toe gestuur word. “Ons wil hê jy moet hom touwys maak … Hom mentor … Jy tree oor ‘n jaar af” al is hy “nou eers 55” (77). Sy bruin opvolger het “uit die aard van die saak baie goeie ANC-kontakte. Dink net wat hy vir Orca kan beteken met die verkryging van staatskontrakte vir skoolhandboeke” (78).

“Hoe meer ouer, en spesifiek ouer wít mans, aftree, hoe beter lyk die maatskappy se rassetelkaart. Op redaksievlak is daar ‘n vaardigheidstekort … Deels omdat die koerant besluit het om ter wille van transformasie jongmense uit die aangewese groepe sommer direk uit die technikon aan te stel – anders as in die ou dae toe ‘n graad ‘n minimum vereiste was vir ‘n joernalis – en deels omdat van die ervare, of anders gestel: wittes, ontslae geraak is deur hulle te dwing om vroeër af te tree. En die feit dat die maatskappy geld sal spaar deur ontslae te raak van mense met relatief groot salarisse is natuurlik ‘n welkome bonus … ons vervroegde aftree-ouderdom [is] ‘n dom politieke opoffering … wat die maatskappy maak” (112).

Na aanleiding van negatiewe berigte oor die staatsdiens van die nuwe Suid-Afrika sê Erasmus aan ‘n vriend: “As jy ontslae raak van alle ervaring en kundigheid, van die fokken klerke tot die direkteure, en hulle eensklaps vervang en alles ‘transformeer’ ter wille van ‘demografies verteenwoordigende personeel’ – van wie die senior amptenare almal politieke aanstellings is – dan is dit mos logies [dat die diens ineenstort]. Ek bedoel, dis mos die suiwerste voorbeeld van die oorsaak-gevolg-verband waarvoor jy kan vra” (182).

‘n Redakteur sê: “Weet jy hoe sukkel ons as Afrikaanse dagblad om relevant te bly? Aan die een kant het ek ‘n krimpende wit demografiese mark wat ongelooflik ontnugter is met die huidige stand van sake in die land. Nie dat ek hulle kan verkwalik nie. Maar aan die ander kant is daar bruin lesers wat al lank saam met ons kom. Dis mense wat ook aanspraak kan maak op Die Kapenaar [eintlik Die Burger]. Weet jy hoe moeilik is dit om ‘n eierdans te doen tussen die uitbou van ons koerant onder die bruin gemeenskap, waarvan die helfte in elk geval nie meer Afrikaans wil praat nie, en kritiek op die regering? Dis so maklik vir enige kritiek van ons kant af om as rassisme gesien te word” (176). “Die maatskappy het ‘n paar jaar gelede begin met ‘n tranformasieforum. Weet jy wie daaraan behoort? Enige werknemer – solank hy of sy nie wit is nie. Daar kry hulle die kans om te praat oor enige aangeleentheid wat hulle pla. Het ons jong wit werknemers dieselfde kanale? Nee, natuurlik het hulle nie” (177).

“Deesdae raak [Erasmus] ook ál hoe meer gefrustreerd oor mense wat laat kom … begin mense hulle in die algemeen nie maar tóg oorgee aan Afrika-tyd nie – nes hulle die laaste dekade ál hoe meer soos Derdewêreldmense begin bestuur het?” (131). “Die gemiddelde bestuurder begin al nes die minibus-taxi-bestuurders ry … Sy’t al baie gewonder oor die ware betekenis van ubuntu en of dit ooit regtig bestaan. Is dit nie maar iets wat die ryk, swart elite gebruik om wittes te laat skuldig voel en die arm swartes onderhorig te hou nie?” (68). “Ja, kuns – of letterkunde – mag dalk kuns wees, maar soos ons almal weet, net solank dit politiek-korrek is” (69).

Dit is ‘n boek binne ‘n boek. Erasmus se beoogde boek kry teenstand. Die uitgeweryhoof sê: “Ek kry al hoe meer druk van bo af dat julle met swart skrywers vorendag moet kom. En bruin skrywers. Nou kom jy met ‘n bitter jong Afrikanerman wat regstellende aksie wil satiriseer” (69-70). Sy onderdaan werp teë: “Ons kan hom mos manage en sorg dat dit nie te erg … hoe sal ek sê, ‘regs’ is nie, dat mense hom nie sal etiketteer as ‘n soort Dan Roodt Lite nie” (70). Nadat die boek gepubliseer is, sê een van die joernaliste: “Ek het vinnig deur die ding geblaai, en dit klink of [Erasmus] Dan Roodt se alter ego is” (180). “Dalk is dit nog erger. Ek bedoel, as Dan Roodt iets skryf, dan kry ons iemand soos Christi [van der Westhuizen] of Amanda [Gouws] om sy boek te resenseer. Maar [Erasmus] is een van óns. Hoe gaan ons sy boek hanteer?” (181).

Dit is reeds lank vir enige kritiese leser van die boekresensies in Media24 se koerante duidelik dat wanneer Naspers-publikasies bespreek word van resensente verwag word om hulle so veel moontlik goed te praat. Die resensente speel saam, want hulle word betaal en dit is publisiteit vir hulle. Die resensies dien eintlik as advertensies vir die boeke. Wanneer ander uitgewerye se publikasies in uitsonderlike gevalle bespreek word, kry die resensente vrye teuels om hulle sleg te sê. Die resensente word met voorbedagte rade uitgesoek. ‘n Klassieke voorbeeld is Bill Nasson, ‘n bruin historikus wat aan die Universiteit Stellenbosch aangestel is. Hy is versoek om ‘n boek oor Hendrik Verwoerd te resenseer. Nasson noem die boek ‘n “aanstootlike anachronisme” en Afrikanernasionaliste “dinosourusse” (Rapport, 10.06.2018). Die hele resensie is deurweek met vooroordeel en siniese sarkasme. Nasson het dit klaarblyklik geniet om Verwoerd van ‘n kant af sleg te sê. Blykbaar maak dit nie saak wat enige regsinninge mens van so ‘n geskiedkundige behoort te dink nie.

“Om ‘n ouer, heteroseksuele Afrikanerman by ‘n progressiewe Afrikaanse dagblad te wees, is hel, het dit al hoe meer geblyk. As jy teen 1994 ouer as 20 was, het jou hande as ‘t ware met bloed gedrup, was die uitgesproke sentiment in die gange” (87-88). Die kruipsugtige maatskappy bied diversiteitsessies vir sy werknemers aan sodat hulle kan aanpas by die (wrede) werklikheid van die nuwe Suid-Afrika. “Alles het die laaste twintig jaar so drasties verander. Het die Ou Suid-Afrika ooit bestaan? Of was alles net ‘n verskriklike nagmerrie?” (96). “Dis asof die gebeure van 1994 en die gepaardgaande sosiopolitieke veranderinge ‘n sneltrein was wat nie eers spoed verminder het toe dit langs die perron verby geblits het waarop die gedoemde geslag van … wit Afrikanermans … gewag het nie” (126-127). “Die wittes kon in twee groepe ingedeel word: dié wat probeer oorkompenseer het en meer liberaal en progressief as hulle gekleurde kollegas probeer wees het, en dié wat apolities was” (94).

Baie blankes het sedert 1994 hulle gatte geswaai. Byvoorbeeld: “By die redaksielede … is dit ‘n ope geheim dat Hein Gagiano in sy fleur vir Militêre Intelligensie gewerk het … Baie van sy kollegas sou nog simpatie vir hom gehad het, was dit nie vir die feit dat hy as ‘t ware oornag ‘n 180-grade ommeswaai in sy politieke standpunt gemaak het … nie … Tydens redaksievergaderings het hy skielik heftig teen die ou regering begin uitvaar” (108-109). “Deesdae weet jy nie hoe enigiemand sal reageer as rassekwessies ter sprake kom nie” (122). “Niemand praat meer oor hulle militêre verlede nie. Wat is die nut daarvan om nog sulke dinge te onthou as almal die onderwerp vermy?” (96). “Was dit omdat hy sy verlede wou agterlaat, of was dit bloot omdat mense naderhand al hoe minder omgee vir dinge – dinge waarvoor hulle eens op ‘n tyd bereid was om te sterf?” (116).

Erasmus “dink terug aan die verpligte diversiteitsessie wat hulle ‘n paar maande vroeër moes bywoon en hoe Hetta [‘n blanke] en ‘n paar van haar bondgenote meer as die bruin redaksielede sélf teen wit mense te velde getrek het” (87). “Lourens het al gewonder hoekom Hetta nog nooit ‘n verhouding met ‘n Suid-Afrikaanse swart man gehad het nie; is dit omdat hulle uiteindelik tóg te swart is vir haar?” (87). As vrou is Hetta glo “noodwendig fyner ingestel op hierdie … nuanses in the subtiele magswanbalanse binne die samelewing. Omdat jy as vrou hierdie voorsprong bo mans het, is dit belangrik dat jy dit gebruik om jou kollegas voortdurend bewus te maak van die subtiele rassisme wat so algemeen in beriggewing is” (88). Hierdie onsubtiele feministiese twak word toegeskryf aan ‘n Stellenbosse professor, Amanda le Roux; ongetwyfeld beter bekend as Amanda Gouws. Lize Kruger, ‘n Stellenbosse joernalistiekprofessor, is ‘n fasiliteerder by een van die diversiteitsessies; ‘n effens gekamoefleerde verwysing na die onredbaar linkse Lizette Rabe.

“Daar waar [Erasmus] heel agter in die koerant se groot konferensievertrek tussen al sy kollegas gesit het, het dit vir hom gevoel of hy die alleenste mens in die hele wêreld was. Hy was ‘n wit, heteroseksuele joernalis in sy laat dertigerjare en dit het vir hom gevoel of hy aan ‘n bedreigde spesie behoort. Die meeste van die bruin joernaliste was aangename mense, maar was te jonk vir hom om regtig mee te kon sosialiseer. Daar was ook ‘n paar ouer bruin kollegas, maar dié was te min op kantoor om regtig te kon leer ken, omdat die koerant se topbestuur hulle so dikwels ingespan het vir openbare geleenthede om ‘n minder wit profiel te probeer bevorder” (90).

“Wat is die nut van die wit man in Afrika … Moes hulle in die eerste plek ooit hierheen gekom het? Hoe sou ‘n primitiewe Afrika vandag met die gevorderde wêreld om hom omgegaan het as hulle nooit gekolonialiseer was nie? … Gaan die Derde Wêreld, soos Raka, nie skielik eensklaps die poreuse grense van die Weste oorsteek en die heersende swak, permissiewe, akkommoderende kultuur – wat besig is om homself van binne af te verteer – eenvoudig oorspoel met getalle nie? Is dit nie tog wat alreeds aan die gebeur is nie? Dalk gaan die honger, vermenigvuldigende kulture suid en oos van Europa nie soos Raka die kraal binnegaan as die stam houtgerus lê en slaap nie. Dalk doen hy dit in inkremente. Dalk woon Raka al klaar daar, rég onder die niksvermoedende Wes-Europeërs se neuse. En wat van die wittes in suidelike Afrika? Is hulle die eerste Westerlinge wat besig is om te ervaar hoe dit is om deur ‘n getygolf van ‘n Derde Wêreldse getalleoorwig oorweldig te word en te sien hoe hulle beskawing voor hulle oë vervang word deur iets waar oermotiewe die motivering agter alles is, al word dit verpak in oënskynlik intellektuele klankgrepe? Of het hulle ‘n voordeel dat hulle vroeër die geleentheid sal kry om te leer om saam te leef met ander kulture, anders as die beterweterige Nederlanders, byvoorbeeld?” (103).

Daar volg nog ‘n diversiteitsessie wat in besonderhede beskryf word en vir die doeleindes van hierdie rubriek die hoogtepunt in die boek is. Hetta wil nog ‘n “workshop oor diversity” hê “om “ons te sensitise vir … racism” (109). Die outeur verwys afkeurend na “haar irriterende gebruik van Engfrikaans” (183). Hetta kry ondersteuning van ‘n kollega. “Hetta, ek dink dis ‘n baie goeie idee. En ek moet sê, as dit my keuse was om te maak, het ek hom [Erasmus, vanweë sy transformasie-medikasie-boek] eers kultureel laat herprogrammeer – voordat ek hom afgedank het! Want wat die rassis nie besef nie, is dat ons nie kan bekostig om die ANC kwaad te maak nie” (109). “Dalk moet sy kop herprogrammeer word. Dalk moet alle wit mans se koppe herprogrammeer word … Totdat daar eendag uiteindelik niemand meer oor is wat enigiets weet of enigiemand anders aanstoot gee nie” (110).

Volgens verligtes smeek iemand wat skryf van “‘n groot, uitgevrete Nigeriër, die ene tande” (129) om getransformeer te word. Erasmus “weet dat wanneer hy ook al iewers in ‘n straat loop, hy net so gestereotipeer word in die oë van enige swart waarnemer as dít waarvan hy en mans van sy geslag beskuldig word. Wat moet hy doen? Mag hy nie dink en skryf oor die wêreld om hom nie? Moet hy eers toestemming vra dat sy gedagtes niemand affronteer nie?” (110-111). “Hoe lank moet ons wittes nog steeds verskoning vra vir alles?” (130).

In die nuwe Suid-Afrika het die personeelafdeling van hierdie van huis uit Afrikaanse maatskappy oornag ‘n nuwe en daarby Engelse naam, “Human Resources”, gekry. Die hoof is ‘n regstelling, Calvin Moses, wie se moeder- en huistaal heel moontlik Afrikaans is, maar by die werk is hy uitsluitlik Engels. Die uitnodiging wat Erasmus na die diversiteitsessie ontvang, is uiteraard eentalig Engels (124). Kenmerkend is die fasiliteerders van die diversiteitsessie ‘n wit vrou en ‘n swart man en Engels is die enigste voertaal. “Daar is net een ding waarop ‘n Engelsman meer neerkyk as ‘n swart man en dis ‘n Afrikaner!” (182). Die wit vrou is van Ierse afkoms en het voorheen die land uit protes teen apartheid verlaat (131). Die swart man was lid van die UDF en het ‘n vakbond- en struggle-verlede (132). “Ongeveer 40 minute nadat hulle [met die werksessie] begin het, is daar ‘n klop aan die deur … ‘n jong swart vrou in haar vroeë twintigs kom binne. ‘Sorry I’m late’ … Sy lyk nie in die minste verleë dat sy laat is nie” (132). Die volgende dag, die laaste dag van die werkseminaar, is sy “net 30 minute laat” (139). Daar is ‘n swart man in die gehoor wat ‘n All Black-rugbytrui dra. “Hou hy van die All Blacks se styl van rugby, of is hy ook ‘n navolger van dié gewilde antiwit-ingesteldheid?” (132).

Erasmus vat vlam toe die Ierse dame sê: “It is not possible for the current government to be racist” (133). “Excuse me. So you mean to say that the current government cannot be racist?” (133-134). “Yes, that’s what I said.” “Not at all?” “No … there first needs to be institutionalised discrimination against certain groups.” “But affirmative action …? Surely it discriminates between certain races.” “Yes … but you have to understand that other factors, like economic power, also need to be taken into account.” “So you’re telling me that because some white people have economic power, the poorer whites cannot be discriminated against by government?” “Exactly. In order for a group to be discriminated against they have to experience it through language, education, values, legislation, social and political systems. And surely that is not the case with whites, is it?” “I have to disagree with you … Our language – Afrikaans – is being eroded in the public sphere. Many highly deserving – and by that I mean academically deserving – white learners are often prevented from studying medicine, because of quotas at universities. And legislation … do you know that the Tshwane Metro Council has barred the use of white contractors for certain work?” (134), ens.

Later vra Erasmus bv: “Why do people still call us settlers?” (135). Hy kry ‘n antwoord van ‘n swart man: “That is typical white man’s history. We don’t trust it! Africa belongs to the black man! … You have taken what belongs to us and now we’re taking it back” (135). Die swart vrou wat laat gekom het, sê: “I don’t know when you people will start believing the true history of Africa. What you are saying now is just typical racist denialism. We blacks were here first” (136). Erasmus sê: “Well, what about the fact that South Africa has, by far, the biggest, most successful and sophisticated economy and infrastructure in Africa? Don’t you think that, on a material and technological level at least, there were – eventually – benefits for everyone? Why are millions of African refugees streaming into South Africa? Why don’t they flee to other, predominantly black, black-dominated countries?” (136).

Ná die sessie voel Erasmus “dat hy eerder op ‘n ander plek wil wees … Iewers waar hy nie verkwalik gaan word vir die feit dat hy wit is nie … Toe [hy] later na sy woonstel ry, voel hy terneergedruk, moeg daarvoor om verwyt te word vir alles wat verkeerd is in Suid-Afrika. Moeg om ongelukkig te voel oor Afrikaanse plekname wat in sommige gevalle vervang word deur name wat min of niks met werklike historiese feite te doen het nie en wat ‘n ál meer arrogrante vorm van magsvertoon is” (137).

“Wat hom opgeval het van die vorige dag se werkswinkel is hoe militant die jonger kollegas is – mense wat in 1994 nog op laerskool was. Watter verwronge idee hulle van geskiedenis het. Hoe hulle die meeste verontreg voel, duur klere, juweliersware en loopbane by ‘n regstellende-aksie-bedonnerde maatskappy ten spyt. Is daar hoop vir hierdie land … Of gaan alles oor ‘n dekade of twee inplof in ‘n orgie van selfgenoegsame toe-eiening en vergelding?” (138). Dink aan landbou: Die ANC se strategie “is not to develop the industry … but rather to … cannibalise it as a means of providing a sort of welfare aid to poor people. And therein lies a huge ideological chasm. A clash of civilisations* … So instead of South Africa developing into the powerhouse of Africa, we’re probably going to regress to the same level as the rest of Africa” (207). [* ‘n Verwysing na Samuel Huntington, Praag 5.11.2016.]

Die volgende dag besluit Erasmus: “Vandag gaan hy net stilbly en luister wat die ander mense sê, want ‘n tweerigtingdiskoers is heeltemal buite die kwessie in dié omgewing” (139). Toe hulle nabetragting hou, sê een van die swart mans: “We were always going to seize power, no matter what. What I have learnt is that black people have a lot of patience. But that patience is not endless. And we want what is rightfully ours. Although we are willing to discuss the finer details” (140). ‘n Swart vrou sê: “This is a black country and they [white people] must understand that it must have black place names” (140).

Erasmus probeer klaarheid kry deur met ‘n vriend te gesels. “Dis nie omdat hulle [swartes] skelm of agterlik of so iets is nie. Dis omdat hulle nie wéét dat hulle nie weet nie. Omdat hulle nie kan insien nie dat wanneer hulle partylojale apparatchiks, in plaas van bevoegde, onpartydige mense, orals ontplooi, die hele affêre in ‘n stadium eenvoudig gaan inplof. En dan gaan hulle dít ook op ons wittes blameer. Nes in Zimbabwe” (143). Aan ‘n blanke jong meisie wat ANC-gesind is, sê Erasmus: “Jy sal sien dat die wetgewing van die party wat jy ondersteun dit vir jou onmoontlik sal maak om ‘n werk te kry as jy sou meeding met iemand van ‘n ander ras wat net naastenby dieselfde kwalifikasies as jy het” (183). Soos in George Orwell se Animal farm : “Ons is … almal gelyk. Maar party van ons is meer gelyk as ander” (194).

Tydens ‘n besoek aan Europa het dit vir Erasmus “opgeval dat, anders as in Suid-Afrika, niemand sy gemors op die grond neergegooi het nie” (154). Hy keer terug na Suid-Afrika, “die land waar die meerderheidsparty geen kans laat verbygaan om wittes te laat verstaan dat hulle aan ‘n uitheemse spesie behoort nie. Dat hulle uiteindelik steeds setlaars is wie se bydrae hoogstens dié is van ‘n groep wat hulle kundigheid moet oordra aan die ‘inheemse’ mense. Die wáre, legitieme inwoners van die land. Dat hy hier, in sy geboorteland, hoogstens verdra word” (154). Hy is gefrustreerd met die nuwe Suid-Afrika se “eiesoortige gelatenheid van ‘n Derdewêreldland” (154-155). By die lughawe “is daar altyd die gewag in die ry van paspoortbeheer, net om uiteindelik te staan te kom voor ‘n trae, nors beampte wat oopmond kougom kou en jou klokslag laat verstaan dat hulle jou ‘n guns bewys. Buite die aankomssaal moet hy dadelik op sy hoede wees vir diewe wat sy bagasie wil steel” (155). “Die gemiddelde landsburger [het] ‘n vreesbevange gevangene in sy eie huis geword” (209).

Leon Lemmer: Katie Hopkins, ‘n regse wildewragtig

Katie Hopkins (gebore in 1975) is ‘n omstrede Britse mediapersoonlikheid wat vanweë haar uitlatings oor die radio en televisie, asook in haar rubrieke in koerante, in talle dispute en hofsake betrokke geraak het. Myns insiens is sy in sommige opsigte te uitgesproke, maar die kern van die probleem is heel moontlik dat sy polities regsgesind is en nie die knie voor politieke byderwetsheid buig nie. Sy dring aan op die reg om te sê wat sy dink en wil haar nie laat intimideer deur diegene wat beheer wil uitoefen oor wat gedink en wat gesê mag word nie. Kulturele marxiste skep ‘n bedenklike situasie waarmee ons in die nuwe Suid-Afrika goed bekend geraak het.

Hopkins was in ‘n kloosterskool en het geleer om viool en klavier te speel. Aan die Akademie Sandhurst het sy militêre opleiding ondergaan. Daarna het sy ‘n graad in ekonomie behaal. Van 2004 tot 2005 was sy met haar eerste man getroud. Hulle het twee dogters. In 2010 het sy met haar tweede man getrou en hulle het ‘n seun. Sy het snags epileptiese aanvalle gekry, maar sy is in 2016 daarvan genees danksy die verwydering van ‘n gewas tydens ‘n breinoperasie. Hopkins het bekendheid verwerf vanweë haar optrede in televisiereekse soos The Apprentice (2007) en Big Brother(2015). In 2015 was sy die hoofkarakter in die video, My fat story, waarin sy binne maande haar gewig met 19 kilogram vermeerder en daarna net so vinnig verminder het. Die video het sowat 10 miljoen televisiekykers in Brittanje en Amerika gelok.

In hierdie rubriek word daar op Hopkins se politieke idees gefokus. Sy is anti-Islam, anti-Derde-Wêreld-immigrasie, anti-multikulturaliteit (bv as bron van misdaad), anti-globalisme en sy steun Israel, Brexit en Donald Trump. As op die huidige trant voorgegaan word, voorsien sy dat die blankes ‘n minderheidsgroep in Brittanje gaan word. Soos Raheem Kassam (No go zones: How Sharia law is coming to a neighborhood near you, Regnery Publishing, 2017, 302p; Amazon Kindle $13,32) beweer Hopkins dat daar reeds “no-go areas” vir blankes in Engeland is. Wat die nuwe Suid-Afrika betref, kan die plaasmoorde volgens haar op blanke volksmoord dui. Tydens haar besoek in Februarie 2018 het sy ook anti-blanke rassisme teëgekom. Haar paspoort is plaaslik by geleentheid gekonfiskeer, onder die voorwendsel dat sy rassehaat aanblaas. Na aanleiding van Black Lives Matter het sy die vraag gestel: As swartes hulle lewens so waardevol ag, waarom steek hulle dan so dikwels mekaar met messe of skiet mekaar dood? Hopkins is so omtrede in Brittanje weens die oordrewe, eensydige publisiteit wat sy in die linksgesinde massa-inligtingsmedia kry dat die United Kingdom Independence Party (UKIP) weier om haar as lid te aanvaar. Die voorafgaande uiteensetting is grootliks op die Wikipedia-artikel gebaseer.

Rude

Hopkins het haar kant van die saak in ‘n boek gestel: Rude (London: Biteback Publishing, 2017, 320p; Amazon Kindle $9,19). Die teks is dikwels op so ‘n platvloerse vlak, bv wat die talle verwysings na seks en geslagsorgane betref, dat ek die boek nie as aangename leesstof kan aanbeveel nie. “Nice … is one of the least exciting words in the English language” (Kindle 66). Maar ek het met die leesproses volhard omdat ek op soek na haar politieke idees was. Dit is bekend dat die Wikipedia polities links georiënteerd is,* gevolglik wou ek my nie uitsluitlik verlaat op die inligting wat daar oor Hopkins verskaf word nie. Veral in die laaste hoofstuk is my soektog uiteindelik beloon. “I see these mantras as helping to equip an entire generation with the force and tenacity to stand strong against the torrent of leftie nonsense they are obliged to withstand on an almost daily basis” (1279). Die hoofstroom-inligtingsmedia het ontaard in ‘n “echo chamber … one vast liberal hell hole” (1439). “I want this book to be a kind of handbook for life” (60). Myns insiens slaag sy in talle opsigte nie hierin nie – “I have over-shared” (3156) – maar ek bepaal my by voorkeur by haar politiek. Vir Hopkins was die skryfproses “therapy for my soul” (3156).

[* Daarteenoor is die oriëntasie van die Metapedia regs, hoewel sommige van die artikels na my sin te propagandisties, bv oordrewe anti-Semitisties, is. Maar lees gerus die inskrywing oor Suid-Afrika en ook die een oor die Traditional Britain Group (TBG), waarby Katie Hopkins en bv Roger Scruton hulle skaar. Die TBG is ‘n voortsetting van die Conservative Monday Club, wat destyds die blanke bewind in Suid-Afrika ondersteun het.]

Die boek herinner in sommige opsigte aan dié van Milo Yiannopoulos (Praag 7.10.2017). Die manier waarop hy en Hopkins deur die polities byderwetses behandel word, is soortgelyk aan wat Steve Hofmeyr ervaar, bv: “A panellist or other minority [ie non-white] individual says they will pull out if I am allowed to speak or am given a platform” (92). “One thing you don’t want to do in life is fit in. The misfits are way more interesting to sit next to and won’t be looking over your shoulder to see if there is someone more fabulous to talk to. As I tell my kids, it’s good to be weird. All the best people are” (528).

“Liberals tend to hate me more than most” (22). Sy is die linkse British Broadcasting Corporation (BBC) se “equivalent of Ebola” (47). Op haar beurt beskou sy die BBC as ‘n “holy hell of ineptitude, funded by the taxpayer” (1445). Oor diegene aan die hoof van die BBC skryf sy: “The bigger the arsehole, the more they get paid and the higher up the chain of authority they rise” (1451). Sommige sprekers “are booked to entertain or bemuse an audience of left-wing media types who look like they are sucking lemons in the rain at a funeral they didn’t want to attend” (47).

“One of my favourite talks is: ‘We are not all equal, some people are just not worth the effort'” (79). Hopkins vra: “Were you born an idiot or do you have to practice?” (2129). “We are born separately. Live as individuals” (368). “People are basically animals and we are not designed to be in such close proximity with one another” (2199). Die linkses verkies egter groepsdenke, “a dictatorship of thought” (1921). “Everything perpetuated by liberals or Remainers was hope, and everything else was hate” (1915). Sy noem hulle “liberal fascists” (1928). Jonah Goldberg het ‘n hele boek hieroor geskryf: Liberal fascism: The secret history of the Left from Mussolini to the politics of meaning (London: Penguin, 2009, 492p; Amazon Kindle $16,75).

Hopkins skryf: “The BBC is able to apply nonsense diversity criteria to everything first, before any consideration of its purpose and its role, to the extent that you have to employ a black guy from a sink estate brought up exclusively on free school meals before you are even allowed to consider what programme you might be making. Here’s one example. A Muslim rape squad has just been sentenced in Newcastle. Full plaudits to the police force there for doing a fabulous job. BBC Newsnight had a discussion on Muslim grooming gangs and why the problem seems to be so widespread. Five people were invited on to the show to discuss the issue. And all five were Muslims” (1413). Dieselfde soort ding word telkens by die SABC en MultiChoice aangetref. “The output is so biased – laundering news to make it palatable to the left … makes this a broadcaster of pure propaganda … Contributors are assessed for their ethnic, sexual or social diversity before their opinion” (1420).

“London and the liberals have got it so wrong. They have created an environment in which another, devastating kind of pretending has become law – in which not only must we never say certain things out loud, we must pretend we don’t even think them. They tell us which thoughts are permissible and can be spoken, and which we must hide” (3207).

“I am no raging feminist” (118). “There was a space in the media market for a woman who spoke like a bloke but understood the mysteries of women. And I filled it” (28). En sy doen dit op ‘n uiters blatante manier “as someone with no filter, for whom no subject is off limits” (368), bv op Twitter. “Twitter is like road rage” (124). Sy erken dat sy op die ingewing van die oomblik groot foute op Twitter begaan het; dat sy dalk eerder berug as beroemd is (137). Vroue wat die lewe skenk, presteer nie uitsonderlik nie. “You are fertile and you had sex. This is not award-winning stuff. There is a bit of a tendency for women to make pregnancy and especially childbirth a bit of a serial drama” (2418). “It’s misogynistic [vrouehaat deur mans] to say anything other than that women are awesome” (3213). In die resultate van wetenskaplike navorsing mag daar tot ongunstige gevolgtrekkings oor blankes gekom word, maar dieselfde geld nie vir nieblankes nie, soos onlangse gebeure aan die Universiteit Kaapstad en Stellenbosch duidelik aangetoon het.

Die volgende opmerking het my aan bv Amanda Gouws, ‘n opperste feminis, laat dink: “It must be exhausting to view all life through the goggles of an angry woman, cross at not being a man and determined that all men are arseholes” (1670). Ek vra my af: Het Gouws dan nie ‘n pa (gehad) nie? Dalk is dit die probleem; dat sy ontevrede is omdat sy is soos sy is. Sy skaar haar ongekwalifiseerd teen die helfte van die mensdom; op die gevaar af dat dit die beste helfte kan wees.

[Terloops, jare gelede, toe ek met die publikasie van hierdie rubriek begin het, was daar vroue wat gereeld gereageer en aan die besprekings deelgeneem het. Deesdae gebeur dit (feitlik) nooit meer op Praag nie. Destyds was dit Afrikanervroue wat bereid was om kaalvoet oor die Drakensberg te loop om van die Britse gesag weg te kom. Dit was Afrikanervroue wat hulle mans tydens die Anglo-Boereoorlog aangemoedig het om voort te veg en in 1902 nie wou oorgee nie. Dit kan sekerlik nie waar wees dat (alle) Afrikanervroue in die nuwe Suid-Afrika sedertdien deur kulturele marxiste soos Christi van der Westhuizen saggemaak en gebreinspoel is en hulle mantels anti-Afrikaner gedraai het nie. Maar hoe verklaar ‘n mens die feitlik algehele afwesigheid van vrouestemme op Praag? Vroue is onmisbaar deel van die Afrikanerdom.]

Een van Hopkins se groot griewe teen feministe is dat hulle geen kritiek op Moslems uitspreek nie: “the mystery of our Western feminists’ blindness towards the mistreatment of women” (1502). “If it is equality women are after, why do they only shout about equality for Western women?” (1514). “My fear of Islam is rational, based on the simple fact that most men who want to blow up my children, run down my children, or stab my children with a twelve-inch hunting knife on one of London’s bridges are, in fact, Muslims” (1571).

Suid-Afrikaanse blankes word sedert 1994 vertel hoe skaam hulle oor hulleself moet wees. Hopkins het goeie raad: “Shaming is something that is done to you. Reject it. Refuse to be shamed” (207). “Apologising never actually stops people complaining anyway. The apology is never enough – or never soon enough, or never sincere enough” (805). Hopkins bied die volgende waardevolle strategie aan: “I do not give offence. You choose to take it. You need to make better decisions” (1286).

Soos in Amerika is die dosente aan Britse universiteite uiters linksgesind. Hopkins verwys na die “liberal fascist lecturers” (1953). “I believe most university campuses are the prime instigators of liberal facist thinking in our young people. It is no coincidence that [Jeremy] Corbyn [leader of the Labour Party] and the left want to change things so that every vaguely literate person can go to university without fees and come out with a dodgy 2:1 in psychology before they hit the ranks of the unemployed” (1979). Dieselfde redenasie word by Jacob Zuma en die res van die ANC aangetref. Hulle sal nooit moeg daarvoor raak om iets gratis aan hoofsaaklik swartes aan te bied waarvoor ‘n klein groepie munisipale en inkomstebelastingbetalers moet opdok nie.

Hopkins is sterk teen vet mense gekant. Sy noem hulle “chubsters” (2682), afgelei van “chubby” (dik, mollig). Twee hoofstukke handel daaroor. “Fat is the new normal” (2670) – kyk maar gerus na die parlementslede van ons jong demokrasie; die olifante in die kamer (2741). “This is obesity-acceptance” (2741). Eintlik mag dit nie gesê word nie: “It is fattist to say anything” (2741). “It offends sensitivities” (2760). Volgens Hopkins is selfbeheer elkeen se persoonlike verantwoordelikheid (2766); “the body you have eaten yourself into” (2816). Ouers kan verantwoordelik vir die dikgattigheid van hulle kinders gehou word. “In the shadow of every fat kid is a fat parent” (2802). “Being morbidly obese is a hard place to be” (2823). Wat nodig is, is “a functional relationship with food” (2837, 2866). “My relationship with food is purely practical” (2879). Hopkins se hipotese is: “Fat people are lazy” (2886). Haar raad is tweeledig: “Moving more and eating less” (3122; ook 2837, 2893). “Everyone has it within them to exercise control over their weight, at no cost, if they make the effort” (2893).

Daar is baie dinge wat die afgelope dekades verbode geraak het. Vir elkeen van hierdie oortredings is daar ‘n benaming. Hulle hang saam en ondersteun mekaar. Dit word “interseksionaliteit” genoem: “the ways in which oppressive institutions (racist, sexist, homophobic, transphobic, ableist, xenophobic, classist, etc) are interconnected and cannot be examined separately from one another” (3265).

“It’s Islamophobic to say Muslims really aren’t that creative when it comes to naming their children, despite the fact that if I stand in a playground in Leicester [‘n erg vermoslemde stad] and shout Mohammed, 4 562 children will come running” (3213).

“It is now sexist to say women and men are not equal and should not all be paid the same. That no two people are equal; that no two people put the same effort into the same job or achieve the same outcome, and that gender usually isn’t the differentiator” (3213).

“It is officially fattist to say that it’s not healthy to shove half the fridge in your face, become morbidly obese and then think it’s OK to ask the taxpayer to pay for the new hip you now need, or for your type 2 diabetes treatment” (3213).

“It’s fascist to say that Trump was democratically elected as the 45th President. Or that Brexiteers won with 52 per cent of the vote” (3219).

“It’s racist to say that Caster Semenya should not be allowed to compete in the female 800-metre race because she has internal testes and hormone levels three times that of a normal female” (3219).

“It’s homophobic to say that … I cannot abide the way that even in these tolerant processionals [in Gay Pride] certain individuals are excluded – viz the 2017 march at which the Israeli Pride flag in a rainbow was deemed offensive and those marching with it were asked to remove themselves from the event” (3219).

“It’s transphobic to say I agree entirely with Donald Trump that trans individuals should not serve in the military … the idea that this is something we need in our military, when there are other individuals who will not need the same level of cost to recruit and retain, then, for me, the simple economic argument wins every time” (3219).

“The Crown Prosecution Service [CPS] has just issued new guidance as to what constitutes hate. Now it’s enough that you perceive someone to deserve the label, even if you have no proof. The Association of Chief Police Officers and the CPS have agreed [on] a common definition of hate crime: ‘Any criminal offence which is perceived [!] by the victim or any other person, to be motivated by hostility or prejudice based on a person’s race or perceived race; religion or perceived religion; sexual orientation or perceived sexual orientation; disability or perceived disability and any crime motivated by hostility against a person who is transgender or perceived to be transgender.’ What madness is this? Perception and hurty feelings” (3226).

“So if you identify as black, you’ve got ‘racist’ in your armoury, to fling at anyone who crosses you. If you identify as a Muslim, you’ve got ‘racist’ and ‘Islamophobe’. If you are a black Muslim lesbian, you have ‘racist’, Islamophobe’ and ‘homophobe’. The one with the most identities gets the most weapons in their personal arsenal. It’s like a weird game of Top Trumps for victims” (3233). “If I speak out with my belief that Black Lives Matter is a nonsense organisation that needs to stop what it’s doing because it fuels civil unrest – an opinion supported by the niece of Martin Luther King, whom I met in a hotel lobby – then I am not critising your politics, I am criticising you as a black women, giving you the legitimacy to label me a racist” (3246).

“In this climate, any attack on the things you believe is an attack on your very humanity, which explains why men are so isolated from the feminist debate; appearing to attack womankind is dangerous. I, on the other hand, can say what I like about women; I might be called a misogynist (I frequently am), but I won’t be prosecuted for it, because I am a woman. That’s why I carefully referenced Martin Luther King’s niece above. I need the voice of a black women to say that Black Lives Matter needs to stop because if I say it, as a white woman, I will be labelled a racist. Plus, it’s hard to argue with someone called Luther King” (3246). Dit is waarom plaaslike linkse blankes so dikwels noem dat “meneer Nelson Mandela” of “aartsbiskop Desmond Tutu” dit of dat gesê het ten einde hulle eie standpunt te regverdig.

“Place all that in a climate of paranoia and fear and it quickly becomes apparent that this is not a good time to be a journalist fighting from the right. It’s a time in which labels are incendiary and entire legions of lawyers and litigators exist to pounce on the smallest perceived misdemeanours. Not to mention the appetite of the CPS and police for a Conservative scalp” (3284). In Suid-Afrika sit ons opgeskeep met die Menseregtekommissie en enige ANC-oorheerste parlementêre komitee matig hom die reg aan om enigeen te dagvaar om voor hom te verskyn. Die blankes, veral die Afrikaners, word tot stilswye geïntimideer. Dit is die soort vryheid waarvoor daar geveg is totdat die bloed gevloei het, soos ons so dikwels moet aanhoor.

“There is no rationalising with these people. I see that the world is changing. I see that the ability to speak out is being lost. That the platform from which to speak has shrunk down to its smallest size yet. And the direction of travel is still toward an ever-increasingly identity-bound form of politics. It is a great pity and a great shame. Sometimes I feel like a polar bear on a little island of ice where a whole polar ice-cap used to be, watching the land under my feet melt away. The old industry has changed; the media is controlled by those who think like [Hillary] Clinton, and socialism rules” (3297). ‘We need new ways, new platforms, new opportunities to speak out more freely and to keep standing up for the people in this country who feel like they have lost their voice. And I am committed to doing that” (3303).

“There are too many people out there who feel utterly dejected at the state of the country and a capital city [London] that increasingly looks and sounds like a foreign country. And I don’t mean anything to do with colour or background; I mean foreign in its true sense, as in a place where the natives [whites] have become the outsiders. A place where our own customs, rituals, language or behaviours take second place. A place [where] we no longer feel at home. I feel responsible for standing up against all that” (3309). “Right now, voices are needed more than ever before. This is no time to quit. It is time to find a way to keep speaking … to keep writing stuff that is honest and true and find a platform on which to post it” (3316).

Plaasmoorde

Ernst Roets se boek, Kill the boer: Government’s complicity in South Africa’s brutal farm murders (2019, 439p; Amazon Kindle $11,49), het ‘n mate van sleepvoetende kommentaar in die plaaslike hoofstroom-inligtingsmedia ontlok. Die outeur se standvastigheid tydens ‘n verhoor deur ‘n parlementêre komitee het hom eerder kritiek as waardering op die hals gehaal. Kort voor Roets se boek is twee boeke oor plaasmoorde gepubliseer: Alice VL se My turn: Waiting to be murdered in South Africa (2018, 200p; Amazon Kindle $5,16) en Katie Hopkins se Plaasmoorde: The killing fields – A first hand, emotional account of the farm atrocities in South Africa (Toronto: Rebel Media, 2018, 70p; Amazon Kindle $4,59). Die verskyning van hierdie twee boeke is plaaslik doodgeswyg. Vervolgens bespreek ek slegs Hopkins se boek. Dit is gepubliseer deur Rebel Media, waarna ek voorheen in die konteks van Lauren Southern verwys het (Praag 25.11.2018).

Hopkins het Suid-Afrika aan die begin van 2018 besoek. Sy was net drie weke hier en het twee van daardie weke gebruik om 3 000 kilometers in die land rond te reis. Sy was te kort hier om werklik ‘n diepgaande begip te ontwikkel van wat in hierdie droewe land aan die gebeur is. Maar haar boek kan help om mense in te lig wat deur die hoofstroom-inligtingsmedia doelbewus in onkunde gehou word. Soos die gebruik by Britte is, word apartheid sonder meer verdoem, asof rasseskeiding in geen opsig sy ontstaan in die Britse koloniale geskiedenis gehad het nie. “When people talk about apartheid and how dreadful it was, of course I agree. It was a horrible time and a horrible thing” (Kindle 450). Wat verblydend is, is dat Hopkins by plaasmoorde nie vaagweg na die aanvallers verwys nie, maar spesifiseer dat dit aan die misdadige boosheid van sommige swartes, bv “black gangs”, te wyte is (73; ook 111, 321, 462). “In South Africa the monsters are real. And they do come in the night” (243).

Sy het met twee voertuie en vyf sekuriteitswagte, asook ‘n kameraman, in die land gereis en ‘n dokumentêre video, Plaasmoorde: The killing fields (738), gemaak en hierdie boek na aanleiding van haar wedervaringe geskryf. Baie van die feite oor plaasmoorde, wat aan ingeligte Suid-Afrikaners oorbekend is, word verstrek, bv dat sagte teikens, bv bejaardes, by voorkeur uitgesoek word; dat die slagoffers nie bloot gedood en beroof word nie, maar brutaal gemartel word; dat die oorlewende kinders erg getraumatiseer is; dat baie plaaswerkers op hierdie manier hulle werk en verblyfplek verloor, maar dat hulle soms die swak skakel in die boer se veiligheidsmondering blyk te wees. Dit alles is “part of the reality of being white farmers in South Africa in 2018” (65), “where murder is seen as a solution rather than a crime” (283).

Sy het die Ysterberg besoek waar daar ‘n wit metaalkruis geplant is vir iedere blanke boer wat vermoor is. “When the number of murders is so high and the number of dead is so great, each death becomes less newsworthy” (104). Byvoorbeeld, in Die Burger haal plaasmoorde selde die voorbladsy. Normaalweg word slegs oor plaasaanvalle berig as hulle in die Wes-Kaap plaasgevind het en dan onprominent op ‘n binnebladsy. Oor die hoewemoord op Annette Kennealy is glad nie in Die Burger berig nie terwyl dit op dieselfde dag (22.05.2019) die hoofberig op die voorbladsy van Beeld was. Die Burger se eind- en mederedakteur, Johann Maarman, is ‘n ANC-ondersteuner wat (soos Jakes Gerwel) as koerier boodskappe aan ANC-terroriste gesmokkel het. In Media24-geledere behoort daar ernstig besin te word oor die nuutgevonde ideologiese grondslag van hulle publikasies, by uitstek die toestand waarin Die Burger verval het. Die koerant is nie ‘n skaduwee van die (redelik) betroubare inligtingsbron wat hy eens was nie.

“The country’s latest crime statistics revealed that 20 336 people were murdered between April 2017 and March 2018, compared to 19 016 in the previous year. Police minister Bheki Cele said this number rate, ‘borders close to the war zone’. (Based on 2016 figures, South Africa ranks #10 in the world for intentional homicides per 100 000 inhabitants, out of 219 nations” (546).

Sy noem hoe sleg die blanke slagoffers van plaasaanvalle deur die swart personeel in hospitale behandel word weens die anti-blanke sentiment wat deur die ANC en EFF gestook word (131). Ook dat die polisie om dieselfde rede traag is om plaasmoorde te ondersoek en selfs nie eens opdaag nie (158). Hopkins het respek vir die dapper blankes wat op hulle plase aanbly en hulle nie deur misdadigers laat intimideer nie. “A survivalist group called the Suidlanders, among others, are training white South Africans to make a last stand. They are preparing for some great final showdown between black and white” (335). In die Wikipedia word die Suidlanders beskryf as “a South African ethnonationalist racist white Afrikaner survival group whose ideology is based on the prophecies of Boer Siener van Rensburg [1864-1926].”

Blanke plaasbewoners (eintlik alle blanke inwoners) is grootliks op hulleself vir hulle veiligheid aangewese. Daarom is daar bv geëlektrifiseerde heinings, diefwering en kameras en kan die plaasbewoners hulleself met wapens verdedig. Groot honde word ter beveiliging aangehou. Dit lyk asof die plase in ‘n oorlogsone is, wat verstaanbaar is omdat die regering aan ‘n terroristies-kommunistiese bewind toevertrou is. It’s a constant and ongoing feeling of being a target and knowing you must prepare for an attack” (554) “I don’t think we can really understand what that’s like” (229). “This is normal life in South Africa” (236). “I think about the way I live my life [in England], sometimes leaving my front door wide-open whilst I potter about the house; often sleeping with windows open; letting my children walk to school alone; popping out to do the school run with my front door unlocked. It’s different trying to be a mum here … Trying to be a white mother in South Africa with white children is an endurence event in itself” (554). Maar die ANC en sy meelopers gee valslik voor dat die land in 1994 op ‘n positiewe manier genormaliseer is.

Hopkins het ‘n onderhoud met ‘n polisieman gevoer. “With certainty he sets out instances where police weapons have been used in the farm attacks, in exchange for a cut of the money (whether paid by the syndicate bosses or stolen from the white families)” (283). “There is something soul destroying about hearing that the very people who are supposed to protect and safeguard them are the ones who are perpetuating the slaughter of whites on the ground. And there is something deeply troubling about listening to him tell me that the police are equipping farm attackers, especially when I have sat with victims who tell me that as soon as the attackers left, they phoned the police for help” (299).

Die ANC-regering maak geen geheim daarvan dat blanke boere nie op hulle plase hoort nie; dat hulle daar ongewens is. Vandaar die beleid van onteiening sonder vergoeding, wat met oorgawe deur Cyril Ramaphosa gedryf word, of die blankes, in sy woorde, “daarvan hou of nie.” Die land het in ‘n netto invoeder van kos ontaard (306); voedsel sekerheid bestaan nie meer nie. “I wonder just how much more damage the ANC is going to be allowed to do to this country” (314). Met verwysing na wat in Zimbabwe met die eiendom van blanke boere gebeur het, skryf Hopkins: “History is set to repeat itself in South Africa … [the politicians] sat on their hands and watched as farmers were butchered from the land” (314).

“Black gangs feel they can attack white farmers with impunity – because the political leadership have created a climate where removing whites from the land is seen as accepted policy, and police can curry favour by facilitating attacks on the ground. One thing has become very clear: Politicians and corrupt police officers are in bed with the farm attackers on the ground. At best, they are creating the environment where they feel they have support for their murderous actions; at worst, providing weapons and stashing stolen cash” (321). Sy onderskryf dus die standpunt van Ernst Roets, soos hierbo uit die titel van sy boek blyk, dat die ANC-regering medepligtig aan die moorde op blanke boere is.

Hopkins gaan selfs verder. “In my opinion, the EFF are effectively the ANC’s terrorist arm. It is ANC political policy to pursue land expropriation without compensation, but the incitement of hate-fueled violence, retribution, and revenge on the ground is delivered by the dancing, singing [“Kill the Boer; kill the white man” – 328] leaders of the EFF” (335). “There is a sense that for whites to survive in South Africa, they will need to withdraw to territory they can defend. Instead of building endless fences and gates and shutters around their homes, they will build an almighty wall, a defendable fortress, behind which white South Africans will endeavour to endure” (343) – die ideaal van ‘n blanke tuisland.

Hopkins het arm blankes in ‘n plakkerskamp buite Pretoria besoek. “These are the outsiders, the people cast out by the system” (450); die uitgeworpenes. “Because of the new rules in South Africa, it is not possible for a white person to be employed if a black person could be employed to do the same task. Companies are penalized if they do not have a [demographic] representation of workers, and cannot secure government contracts unless black workers make up the majority of their business and their senior team” (450). Dít is die nie-rassige nuwe Suid-Afrika waarin daar na bewering nie meer rassediskriminasie bestaan nie. “The only difference is that now it’s black South Africans who wield the privilege and power. White South Africans are outcasts … I sense this is all about revenge. And it is particularly cruel” (457).

Naas wraak gee afguns/jaloesie en gierigheid aanleiding tot plaasmoorde. Die werkers kan begeer wat die boer het omdat aan hulle verkondig word dat alle mense gelyk en wesenlik eenders is, terwyl die boer en sy werkers in werklikheid op heeltemal verskillende vlakke van verdienstelikheid is. Werkers kan griewe hê of afgedreig en geïntimideer word om plaasmoorde uit te voer. ‘n Boervrou sê prontuit: “I can’t trust any of them” (487). Hopkins glo sindidate speel ‘n groot rol. Leiers word gewerf om plaasmoorde te orkestreer. “His syndicate boss dresses him up with a nice watch, gives him money for his wallet, lends him a car, and sends him to lure other farm workers to become informants” (516). “Farm attacks are not the random events they might appear. They are coordinated and equipped from the outside. But many, it seems, are set up from within” (524).

“Farmers aren’t taking farm attacks lying down. They aren’t simply waiting. Not only is there a strong personal resilience that accompanies the decision to die in ones boots – the farmers are also working together to defend themselves as a community, forming patrols on foot and by radio to provide a first level of security and safety checks within their own community” (576). ‘n Boer het tydens sy beurt op nagpatrollie gesê: “I do this tonight, so that tomorrow night I can sleep safely” (590). “The South Africans’ right to bear arms is being tested. Licensing laws have become more stringent, and many farmers are finding it difficult to secure them … Under the new [2001] law licence[d] gun owners had to renew their licence every five years, within 90 days of the expiration date. If they fail to do so, the licence will be considered cancelled, and the gun owner would be in possession of an illegal firearm. Most recently the highest South African court ruled that anyone possessing a gun for which the licence had expired must surrender the weapon to police for destruction” (627).

“This is not a message I expect farmers to heed. Right now in South Africa, it is no time to be handing over your weapons. At this stage the police have not announced what they intend to do, but there is a certain feeling that, despite the government’s denial, they are becoming more oppressive in its management of white South Africans. That this is just another attempt to disarm civilians” (634). Dit is bekend dat die polisiediens ondoeltreffend en korrup is; dat hulle nie vertrou kan word met die veilige bewaring en vernietiging van vuurwapens nie; dat vuurwapens uit polisiebewaring gesteel word en dat sulke wapens soms vir eie gewin verkoop word en in die hande van misdadigers beland.

Dit is ‘n bedenklike situasie. Die polisie kan nie met die beveiliging van blankes se lewens en belange, bv eiendom, vertrou word nie. Die polisiediens faal dus in die doel waarvoor hy bestaan en waarom hy van owerheidsweë met die belastingbetalers se geld befonds word. Die ANC-regering kan allermins met die beveiliging van die blanke se belange vertrou word, soos duidelik blyk uit die beleid van onteiening sonder vergoeding. Die ANC-regering het van 2003 tot 2008 die kommando-stelsel, wat plase en hulle bewoners sedert die 1770’s doeltreffend beveilig het – dus ook tydens die terroristiese aanslae – uitgefaseer. Sedert 2008 het plaasaanvalle eksponensieel toegeneem. Deesdae is die polisie veronderstel om die werk te doen wat eens deur die kommando’s gedoen is. Oor die vyandiggesindheid van die ANC en die EFF jeens die blankes, veral die Afrikaners, kan daar myns insiens geen twyfel wees nie.

Ná die onlangse algemene verkiesing het Pieter Groenewald, die leier van die Vryheidsfront Plus (VF+), aan boere gesê: “Vergeet van die kommandostelsel; dit sal nooit terugkom nie” (Netwerk24, 16 Mei). Groenewald plaas sy vertroue in die nuwe polisiestrukture wat glo intussen ontstaan het. Die VF+ het meer stemme in die afgelope verkiesing as voorheen getrek, maar boere het rede om teleurgesteld te wees insoverre hulle vertroue in die VF+ gestel het. Die VF+ streef deesdae daarna om die belange van alle minderhede op die hart te dra en hom nie meer eksklusief vir die blankes, veral die Afrikaners, se belange te beywer nie. In werklikheid het die VF+ ‘n enkele bestaansrede, naamlik om die blankes te dien. As nisparty kan die VF+ slegs as sodanige sinvol voortbestaan. As hy probeer om sy voetspoor te vergroot, sy fokus te verbreed en sy pro-Afrikaner-missie te verwater, is hy tot mislukking gedoem.

VF Plus kon nóg beter gedoen het – Werner Weber

Gedurende die onlangse parlementêre verkiesing het die Vryheidsfront Plus sy aantal stemme meer as verdubbel tot 414 844 om sy aantal setels in die nasionale vergadering tot op 10 te staan te bring. Dr. Dan Roodt het met ‘n veteraanverteenwoordiger van die party gesels.

Terwyl ‘n provinsiale raadslid van die EFF in Mpumalanga onlangs gedreig het om “die Witwolf se tande uit te slaan”, lag die VF Plus se verteenwoordiger in die wetgewer, Werner Weber, lekker daaroor. “Ek hoop hy sit langs my,” sê Weber. PRAAG het ‘n onderhoud met hom gevoer oor die party se vertoning in die onlangse verkiesing, asook sy toekomstige beleid.

Die VF + het beter gedoen as wat verwag is. Waaraan skryf u dit toe?

Werner Weber: Die koerante het dit gesê. Na my mening, het ons nie so goed gedoen as wat ek verwag het nie.

Was die DA ooroptimisties?

Werner Weber: Ja, die Die DA was ooroptimisties.

Daar was negatiewe reaksie van Collen Sedibe van die EFF op Twitter wat dreig om u tande uit te slaan. Verteenwoordig die VF+ en die EFF twee teenoorgestelde pole in die Suid-Afrikaanse parlement en politiek?

Werner Weber: Ek is nie oortuig dat hy uit sy hart uit praat nie. Om politieke redes maak hulle asof hulle die witmense haat. Ek ervaar nie sulke gevoelens van swartmense op straat nie.

Dink u die EFF is ook nie so anti-wit as wat hulle voorgee nie?

Werner Weber: Hulle verteenwoordig nie die gesindheid van swartmense nie. Daar is baie min plekke met soveel swartmense soos Piet Retief en ek ervaar hoegenaamd nie daardie gesindheid hier op ons dorp nie.

Oorspronklik is die VF gestig om selfbeskikking vir die Afrikaner te verkry. Maak dit nog deel van die party se grondwet en doelstellings uit?

Werner Weber: Onomwonde, ja! ‘n Mens moet byvoeg dat selfbeskikking verskillende fasette het. Ek kan sonpanele op my dak sit en self elektrisiteit opwek; dit is ‘n vorm van selfbeskikking. Om my eie hospitaal te hê, is ‘n vorm van selfbeskikking. ‘n Eie tuisland is die toppunt van selfbeskikking, maar nie die enigste nie.

Is dit nog die party se strewe om ‘n tuisland vir Afrikaners te verkry?

Werner Weber: Indien moontlik.

Wat dink die VF van die groei onder Europese patriotiese of behoudende partye?

Werner Weber: Daardie partye het ‘n baie sterk gevoel van nasionalisme, en dit verskil weinig van die gesindheid in die VF Plus, want ons is ook patriotte. Ons het ook Afrikanernasionalisme wat vir ons baie belangrik is. Ons vra nie verskoning vir dít wat ons is nie, glad nie. Ons is trots op wat ons is en moedig almal aan wat Afrikaners is en selfs witmense om trots te wees op hulle identiteit.

Is daar enige toenadering tussen sulke partye en die VF Plus?

Werner Weber: Die Duitse AfD het ‘n afvaardiging gestuur na die parlementêre koukus van die VF Plus en hulle het ontmoet. Dit was omtrent so ‘n jaar of 18 maande gelede.

Het die VF enige besoeke aan Europa gebring?

Werner Weber: Daar was so ‘n besoek, maar ek was nie by die gesprek nie.

Hou die VF dop wat in die EU-verskiesings gebeur?

Werner Weber: Ek persoonlik hou dit dop.

Hoe lyk Suid-Afrika se toekoms onder die ANC?

Werner Weber: Ek is geneig om die positiewe raak te sien, maar daar is baie meer negatiewe vooruitsigte as positiewes.

Hoe voel u byvoorbeeld oor die huidige ekonomiese situasie?

Werner Weber: Ek is van mening dat die ANC se finansiële plan nie volhoubaar is nie en dat hulle hul finansieel gaan vasdraai. Hulle planne is net nie volhoubaar nie. Daar is geweldige uitgawes aan sosiale programme. Hul munisipale plan is ook nie uitvoerbaar nie. Een of ander tyd wag daar baie groot moeilikheid.

Werk die demokrasie goed in SA?

Werner Weber: Ek is van mening dat die demokratiese formaat nie ontwerp is vir ‘n land soos SA met verskillende gemeenskappe nie. Dit het sy ontstaan in Engeland gehad wat oor ‘n homogene bevolking beskik het. Dit is uiters onbillik vir minderheidsgroepe. Die ANC sal altyd in beheer wees, en swartes sal altyd in beheer wees.

Is ANC-regering goed vir die breë massa swartmense in SA?

Werner Weber: Op die kort termyn, uitstkend. Maar dis nie volhoubaar nie. Nie finansieel nie. Daar is te veel maatskaplike toelaes, asook oormatige salarisse vir staatsamptenare. Die geld sal opraak, een of ander tyd.

Wat sal dan gebeur?

Werner Weber: Wat dan sal gebeur? Wat met enige besigheid gebeur! Uitgawes sal besnoei moet word en hulle sal vir die massas moet sê julle kry minder geld.

Is die VF Plus steeds ‘n Afrikanerparty of is dit nou ‘n party vir al die minderhede in SA?

Werner Weber: Die party se hooffokus is steeds die Afrikaner want hy het uit die Afrikaner ontstaan. Maar daar word teen alle minderhede gediskrimineer en dus is dit ons missie om alle minderhede te beskerm.

Is die media deesdae vriendeliker teenoor die VF Plus?

Werner Weber: In die laaste drie weke voor die verkiesing het die media baie duidelik gewys hulle veg teen die VF Plus en vir die DA. Hulle wil een groot opposisieparty hê, hulle glo nie in kleiner partye wat ‘n koalisie kan vorm nie.

Hoe sou ‘n ideale SA lyk vir die VF Plus?

Werner Weber: Dis ‘n baie moeilike vraag. Eerstens moet alles op meriete geskied. Ons wil ‘n vreedsame samelewing hê. Ons sou wou hê dat daar weggedoen word met regstellende aksie en swart bemagtiging. Ook dat die ANC se grondplan geskrap word. En dat daar nie teen minderhede gediskrimineer moet word nie.

Ek glo dat as ons normale kapitalistiese stelsel in SA kon implementeer met gelyke geleenthede vir almal sou dit ook beter met ons gaan.

Ek wil byvoeg oor ‘n tuisland: ‘n tuisland is ons strewe, maar dit is nie die oplossing vir almal nie. Die meeste van die witmense en Afrikaners sal nog altyd in die land aanbly. Ons strewe moet ook wees om geregtigheid te verkry vir diegene wat nie in die tuisland sal beland nie. Die res van die mense in die land het ook regte en ons sal vir hulle regte moet opstaan.

Dis baie moeiliker om ‘n tuisland te bekom terwyl die ANC regeer. FW de Klerk moes dit vir ons verkry het. Dis baie moeilik nou want die ANC wil dit nie vir ons gee nie. Ons het eintlik die geleentheid in 1994 verpas.

Leon Lemmer: Heart of darkness: Deel 2: As nuwe Suid-Afrika-letterkunde

Eben Venter (gebore in 1954) het in 1986 na Australië verhuis maar sedertdien (periodiek) na Suid-Afrika (Prins Albert) teruggekeer. Hy en sy lewensmaat, Gerard Dunlop, het ‘n restaurant in Melbourne bedryf.* Venter het ‘n roman oor die nuwe Suid-Afrika in wording gepubliseer: Horrelpoot (Kaapstad: Tafelberg, 2006, 326p, R215; Amazon Kindle $24,15 – ook in Engels beskikbaar: Trenchman, 2008; Amazon Kindle $36,79). Soos Ingrid Winterbach word Venter deur literêre kritici as van die beste hedendaagse romanskrywers beskou. Albei irriteer my met hulle onsuiwere Afrikaans.** In Venter se geval is daar heelwat pogings tot mooiskrywery. Wat oneg aandoen, is die onrealistiese oordrywing van baie van die gebeurtenisse. Wat afstootlik is, is die buitensporige klem op liggaamlikheid/lyflikheid, veral ekskresies. In die boek is daar heelwat teks in Engels, asook in Xhosa. Laasgenoemde na aanleiding van die outeur se jeug in die Oos-Kaap. Horrelpoot was nie eintlik ‘n aangename leeservaring nie. In daardie opsig beveel ek nie die boek aan nie. Ek bepaal my hoofsaaklik by inligting oor die toekomstige Suid-Afrika soos deur Venter in die vooruitsig gestel.

[* Na aanleiding van die jongste bekronings in die Afrikaanse letterkunde het ek my begin afvra: Behoort daar nie ‘n prys spesifiek vir heteroseksuele skrywers ingestel te word nie?

** Johannes Comestor het Winterbach se boek, Die aanspraak van lewende wesens (2012) bespreek en besware teen die gehalte van haar Afrikaans geopper (LitNet 22.10.2013). Chantelle Gray het Winterbach se geradbraakte Afrikaans teen hierdie besware verdedig (LitNet 7.07.2015).]

“Sekere karakters en scénes … is herinterpretasies van [Joseph] Conrad se oorspronklike teks” (p 325), te wete Heart of darkness (1899) – Praag 27.04.2019. Elkeen van die dertien hoofstukke begin met ‘n aanhaling uit daardie novelle. Marlouw (Martin Jasper Louw), die teenhanger van Conrad se Marlow, is die ek- en hoofkarakter. Marlouw is op soek na sy suster, Heleen Spies, se seun, Koert, die teenhanger van Conrad se Kurtz. Marlow onderneem ‘n moeisame tog tot diep in die Kongo om Kurtz te vind. Op ‘n soortgelyke manier vertrek Marlouw uit Australië, waar hy en sy suster hulle as oud-Suid-Afrikaners in Melbourne gevestig het, na Suid-Afrika om Koert op hulle destydse familieplaas, Ouplaas, in die Oos-Kaap te gaan soek en moontlik na Australië terug te bring. In albei verhale is daar heelwat gerugte en bespiegelinge vooraf oor Kurtz/Koert, bv dat hy dood is, totdat Marlow/Marlouw hom vind. In die lande waar die twee verhale afspeel, onderskeidelik die destydse Leopold-Kongo en die nuwe Suid-Afrika in wording, heers daar haas onleefbare omstandighede.

Marlouw is met ‘n gebreklike voet gebore. Hy is die horrelpoot in die boektitel. Sy neef, Koert, het gangreen in sy een voet. “Die kuit gaan definitief saam met die voet afgesit moet word” (288). Hierdie kreupelheid by albei dui moontlik op hulle beweerde apartheidskuld; dermate dat hulle nie normaal in Suid-Afrika kan funksioneer nie. Van Marlouw se voet word gesê: “Daar móét skuld gewees het. Snags die spalke, die leerbandjies en gespes gespan om die voet te probeer op- en terugbuig, bedags die potsierlike, ortopediese skoen” (140).

Marlouw het hom aanvanklik verset teen sy suster te aandrang dat hy Koert moet gaan opsoek en haal. Hy sê: “Ek wou nooit weer teruggaan na ‘n land waar ‘n wit vel as teken van bevoorregting gesien word nie” (8) en “Here, laat ek die vaderland en Ouplaas nooit weer sien nie, laat ek my vir die res van my kortstondige aardse bestaan daarvan losmaak” (10). “Kaart en transport van Ouplaas is aan drie [swart] families oorgedra” (11). Dit het gebeur nadat die Landless People’s Movement die plaaswerkers opgestook het met die geykte leuen: “Julle baas het die grond van julle gesteel” (108). Die swartes op die plaas het hardegat met die blankes geword. Mildred, een van die swartes op die plaas, het met hierdie verwyt vorendag gekom: “Meer kos vir julle honde as vir ons en ons kinders op die plaas, julle honde het meer vleis geëet as ons, jy dink ek het nie gesien nie” (146). “Hulle nuutgevonde gesag moet met ou griewe uitgebalanseer word” (146). “Ek het die [swart] mense nooit geken of verstaan nie, selfs toe ek nog hier tussen hulle gewoon het nie” (52).

“Toe die plaasaanvalle en grondeise begin toeneem, het ek en Heleen hom [Pappie] telkemale gesmeek om die plaas te verkoop … Ek was nooit bang ons sou alles verloor nie, ek het gewéét ons sou alles verloor … hierdie land is besig om te sink … Moes ons nou alles wat ons bereik het sommerso van die tafel afvee?” (208). Daar was dertien geslagte Louws in hierdie land (209). Ben, Marlouw se pa, “was bang ons Afrikaners word wortel en tak uitgewis. Dis die kern van my vrees” (211). Hierdie oervrees is glo in die brein, in die amigdala, gesetel. “Ek glo dat ons vanaf ons eerste vader wat hier voet aan wal gesit het, hierdie droom [van die oorlewing van ons spesie/blankes/Afrikaners] gehad het om ons teen lewensgevaar te waarsku … Dis aan ons gegee sodat ons kan opstaan, ons kan verdedig en kan oorleef. Maar dit lyk vir my of ons gefaal het. Die amigdala het ingesluimer. Ons het nie geluister nie, ons het die tekens nie reg gelees nie en daarom het ons nie betyds begin veg of padgee nie. Ons het handdoek ingegooi, ons het ons eie ondergang bewerk” (211-212).

Marlouw se suster het haar Suid-Afrikaanse (bruin) huishulp, Jocelyn, saamgebring na Australië. Jocelyn verkies om net Engels met Marlouw te praat en Marlouw wil net Afrikaans met haar praat. “Sy moenie vir my kom vertel dis wat sy by haar eie huis praat nie” (14). Vandat Jocelyn in Australië is, “het haar velkleur al hoe bleker geraak” (15). Oor sy voorgenome besoek aan Suid-Afrika sê Joselyn aan Marlouw: “Hulle sal jou nie respekteer nie. Dis nie ‘n marshmallowland waar almal ewe soet wag sodat die wit meneer eerste kan inklim nie. Het jy al gedink hoe daardie mense jou gaan sien? Jy kan ‘n victim word … Daardie mense het self soveel behoeftes” (23).

“Ek moet tot op Fidji kom om ‘n vlug na Johannesburg te haal. SAL-vliegtuie voldoen nie meer aan die standaarde van die Internasionale Lugvaartorganisasie nie en word my eie land se lugruim geweier” (36). Marlouw “slaan versigtig oor na Afrikaans” en sê aan ‘n mede-passasier, JL Smit: “‘Dis ‘n vlieënde doodskis, dié. Kyk hoe lyk die sitplekke. Ons moet seker maar ons gebede opsê’ … Daar is min van ons Afrikaners oor, en wie weet of dié een nog Afrikaans kan of wil praat” (36). Smit verkies om deesdae eerder in Angola te woon (37). In Botswana gaan dit ook beter as in Suid-Afrika (177). Oor Suid-Afrika sê Smit: “Daar is geen sentrale regering meer oor nie. Ná die [Koeberg-kernkragsentrale- (67)] ontploffing in die suide het dinge gou versleg. Meeste buitelandse beleggers het toe padgegee … hoe dieper jy die binneland invaar, hoe skaarser raak die dinge wat jy nodig het om te oorleef. En ek praat nou nie van ordentlik leef nie. Ek praat net van leef” (37). “As jy eers daar aangekom het, moet jy vir jouself kan sorg, dis die belangrikste” (38). “Die wit mense wat oorgebly het, bly oor omdat hulle nie kan padgee nie. Hulle is laer as die armblankes van destyds” (40).

Daar is nood (58), lyding en oorlewingsangs in Suid-Afrika (56). “Daar’s geen twyfel nie, bekommernis is ‘n vorm van ongeloof” (46). Marlouw verlang na “‘n juweeltjie nostalgie uit daardie [goeie ou] dae” (54). “Tyd vir gewetes is verby” (56). “Die kort geskiedenis van ons voorgeslagte” was “slegs ‘n asemteug lank” (49). Nou: “Daar’s siekte in daai land wat handuit geruk het” (4). “‘n Mens moet maar hard raak, anders gaan jy dit wragtig nie maak nie” (56). “Daar is te veel mense wat jy probeer help” (92). “Gee my ‘n paar dae, langer gaan die beelde van dié mense nie by my boer nie” (57). Marlouw haal ‘n Rooikat-taxi op Bloemfontein se lughawe – die Afrikaanssprekende bestuurder praat aanvanklik Engels. (Ek het onlangs ‘n minibustaxi met die gepaste naam van Stoutgat gesien.) “Sy taxi is ingerig met musiek – voloop en rondom” (55). Daar is nie meer televisie nie; net radio af en toe. “Daar is dan nie eers meer ‘n telefoondiens nie” (198). “Die krag kom net party dae, en hou nooit langer as tot by vyfuur in die middag nie” (95). “Min elektrisiteit. Lang, donker nagte volg al korter opmekaar” (70). In plaas van elektrisiteit is daar kerse, olielampe en paraffien-yskaste. Daar is geen geld oor in die staatskoffers nie. “Al hoe meer mense [het] op welsyn begin staatmaak” (61). “Daar het niks van die hospitale oorgebly nie” (90). Bull Brand bemark nou “Pap & Meat” (83).

Petrol is onbetaalbaar duur. “Snags durf niemand … die paaie aan nie” (67). Marlouw koop vir hom ‘n bakkie in Bloemfontein en reis suid na Aliwal-Noord. “Die bakkie styg en val soos die teerblad meegee en later heeltemal verdwyn, iets wat ek nie sou kon voorspel nie, al wou ek ook. Dis die ene gruis, slaggate en groot, los klippers” (75). Later val die bakkie “tot op diepwatervlak waar die teer sowel as die gruisbolaag heeltemal weggevreet is en die pad so ver insny dat ek tot op vensterhoogte onder die oppervlak ry. Hier kom ek op yslike slaggate af, groot genoeg om ‘n uitgegroeide boerboel in weg te steek” (75). Om Marlouw is daar verskroeide aarde. “Die asveld waardeur ek vandag gery het, die manier waarop die landskap haar aan my wou wys, wou hê dat ek niks van die voortyd meer herken nie” (99).

Op Smithfield is daar ‘n Skandinawiër wat sê sy “restaurant is maar net my poging om ‘n bietjie beskaafdheid te bewaar” (87). Hy “was reg, dit was ‘n [Europese] kultuur wat nooit by hierdie land gepas het nie, van die heel begin af was dit ‘n onmoontlikheid om dit hier vol te hou … Alles tot niet” (158). In sy gedagtes hoor Marlouw hoe sy ouma Attie dit beaam: “Dis alles tot niet” (160). Marlouw het tydens sy bevryde tyd in Australië terug aan Suid-Afrika gedink: “Ek het altyd die gevoel gehad dat ek nie in daardie land hoort nie, dat my mense, my voorgeslagte ook eintlik nooit daar gehoort het nie … En wie is jy? Ek het nooit êrens ingepas nie” (163).

“Jy hoef nie eers self te roei nie, spoel sommer saam” (57). Marlouw verset hom hierteen. “Hoop. Iewers moet daar ‘n bestemming wees. ‘n Plek waarheen mens kan gaan. Iets wat nog die moeite werd is … die wete dat daar nog iewers iets beter bestaan” (58). “Die moeite wat ek het om die vloed terug te hou, teen die gety in te swem en te keer dat ek saam wegspoel. Ek mag my nie oorgee nie, ek het nog oorgenoeg wilskrag om af te klim” (59). “Probeer om hulle oë te vermy. Ter wille van jou sieleheil, glo my, is beter so … jy kan vir die mense jammer voel. Jy kan probeer om iets vir hulle te doen, maar hulle het nou te veel geword … Dis die angs dat ek gaan wegspoel saam met hulle” (60). “Die reëls van die spel het soveel verander dat ek alles weer van voor af moet leer” (112).

Nadat Marlouw in Aliwal-Noord oornag het, vat hy die Steynsburg-pad na Maitland, die dorp waar hy grootgeword het. Dit is in werklikheid Burgersdorp, die outeur se geboortedorp, wat maklik herkenbaar is vanweë die verwysing na “die afkop-marmervrou, die ou Afrikaanse [eintlik Hollandse] taalmonument” (163), onthul in 1893. Die Britte het die monument tydens die Anglo-Boere-oorlog geskend. “Die Nederduitse Gereformeerde kerk het ‘n staal-en-lemmetjiesdraad-omheining” (110). “Solank ons net die Huis van die Here teen die oormag kan beskerm” (111). Die burgemeester, Mervyn Jantjies, vra of hy “die komende winter maar die kerkbome vir brandhout kan gebruik. Toe skrik die gemeente, hulle sien die wêreld het radikaal verander” (111). Die statige Gereformeerde Kerk is ‘n weeshuis. Aan ‘n winkeleienaar sê Marlouw: “Mister Wesley, I am shocked about the state of this town … Daar’s dan niks oor nie … I am in a constant state of readjustment as no answers and no solutions are apparent” (169). Wesley sê hy het besluit om hom eerder te laat veras as om begrawe te word. “No one wants to be buried in the graveyards anymore. Oh, it is a sin against God what is happening out here” (170).

Op Ouplaas aangekom – soortgelyk aan die plaas waarop Venter grootgeword het – merk Marlouw op: “Alles kaal, g’n boom soos in die voortyd toe die veld hier sonder huis of skuur of kraal gestaan het” (118). “Daar is, God vergewe die byl, geen enkele boom meer oor nie” (118). “Koert is nêrens te siene nie” (118). “Hy is hier, maar jy kan hom nie nou sien nie. Jy kan hom net sien as hy vir jou laat roep” (127). “Ek kyk hulpeloos om my rond waar die kinders en opgeskote meisie-ma’s en pluimvee en brandsiek brakke en verveerde katte ronddwaal of sommer op ‘n plek gaan staan sonder rigting of rede. Wat doen jy in godsnaam as jy so arm is dat jy niks het en niks het om te doen nie – alles is gedaan, alles tot niet sodat die werf byna onherkenbaar is” (119).

“Wat die plaas betref, het ek reeds genoeg gesien: die veld is vertrap, die watertafel laag, alles tot op die nerf toe verinneweer. Die mense op Ouplaas het min oor om van te lewe en die bietjie wat daar is, gaan hulle nie ver bring nie” (165). “Op ‘n afstand hou die swerm aasvoëlkinders ons almal dop” (161). “Ek huil” (119). Mildred, een van die nuwe eienaars, sê: “Tyd vir huil is verby … Dis nie meer jou mammie en jou pappie se plaas nie. Óns bly nou hier, sak en pak. Maar ons is dolgelukkig” (119). “‘Mildred,’ sê ek by gebrek aan iets anders om te sê – ek wou nooit weer enigeen van hulle gesien het nie, ek wou dít nooit sien nie – ‘ek is nou hier'” (119).

Die plaasopstal is in vier verdeel “om plek te maak vir die behoeftes van drie families, asook vir Koert Spies” (122). Koert het sy deel deeglik afgeskei deur dit aan die huiskant toe te messel en sy voordeur met ‘n veiligheidshek te beskerm. Al die familiemeubels word deur Koert in sy deel geberg. Die nuwe eienaars het egter op die gordyne beslag gelê en daarvan klere gemaak. “Van die ruite is gebreek en met hardbord of swart plastieksak bedek” (139). “Hier is húlle baas, dit is húlle huis. As daar gesê gaan word hoe dinge hier gedoen moet word, dan is dit hulle wat gaan sê” (129). Marlouw kry ‘n matras waarop hy in die kwartiere van een van die eienaars kan/moet slaap. “Dis die eerste keer in my lewe dat ek so deur mense verswelg word, elkeen met sy arms en hande en bene en voete reg om en by my. Hier moet ek wragtig uit, anders gaan ek ‘n floute kry” (128). Mildred sê: “Ons is te deurmekaar geknoop om ons van mekaar los te heg, slegs saam kan ons vorentoe beweeg” (129). Dit klink bekend.

Koert het “nie eers die moeite gedoen om te kom groet nie” (129). “Ek sal my kans met Koert afwag. Dis duidelik dat hy hier op Ouplaas ‘n besondere plek vir hom ingepalm het” (131). “Niemand mag blykbaar enigiets sonder Koert se toestemming doen nie” (132). Wat Koert gedoen het, is om ‘n florerende veehandel op te bou. “Hy het naderhand skape by ander plase aangekoop en op Ouplaas kom vetmaak om vleis aan die abattoir te lewer” (175). Die omgewing was van hom vir vleis afhanklik. Met sy geld het hy invloed by die eienaars van Ouplaas gekoop deur vleis, drank en ander geskenke aan hulle uit te deel. Op hierdie manier het sy woord wet op die plaas en selfs in die distrik geword. “Ag, Mildred … Jy praat van júlle plaas, maar intussen is dit Koert wat julle hiet en gebied” (265).

“Vreemdste van alles is dat die erfgename van die plaas, die wetlike erfgename, toegelaat het dat hy maak soos hy lekkerkry” (267). “Hy het ons baie gehelp, hy help almal” (152). “As dit nie vir Koert was nie, dan was daar al lankal niks meer hier op Ouplaas oor nie” (174). Koert het die wit/swart-grens oorgesteek deur een van die jongvroue op die plaas, Esmie Phumzile, tot bywyf en “prinses van die werf” te maak (120). “Koert trek haar voor en stop haar geld in die hande” (148). Sy dra duur klere maar is siek aan vigs. “Het Esmie dalk die virus by jóú opgetel, Koert?” (261). Esmie sê aan Marlouw: “Mense raak skoon opgewonde oor vars nuus. In die leë aande wanneer ons niks het om te doen nie, maak ons onsself daarmee vol. Dis een ding wat armoede nie van ons kan wegneem nie en wat ons nie siek maak nie. Vertel my hoe is dit daar anderkant” (130) in Australië.

Spoedig word dit vir Marlouw duidelik dat Koert siek is, belangstelling in die plaas verloor en in onaktiwiteit verval het. Nou verwag die swartes dat Marlouw moet regmaak wat op die plaas verkeerd is en hulle aan die lewe hou. “Ons moet daardie trekker weer laat regmaak, Marlo’tjie” (129). Die skape vrek op ‘n streep. Marlouw word gevra om doseermiddel op die dorp te gaan koop. Na verloop van dae het hy nog nie eens vir Koert te siene gekry nie. Marlouw antwoord: “Laat weet vir Koert hy moet hom gereed maak en ‘n tyd sê waarop ek hom kan groet en met hom praat. Dan sal ek julle help en kan ons die dous gaan koop” (149). Die volgende probleem wat voor Marlouw se deur gelê word, is “die windpomp werk nie meer so mooi nie” (153). “Sy pype lek … waar gaan ons geld kry om hulle reg te maak of nuwe pype en [rubber]sole te koop?” (154). “Dis nou net een windpomp hier in die Huiskamp wat werk” (154). “Die twee fonteine [het] lankal opgedroog” (155). Marlouw sê: “Julle maak seker grappies. Ek sal nooit weer hier kom bly nie. Ek weet nie eers hoekom ek my bekommer oor julle en julle vee nie” (154).

“Nie een van julle weet waarmee julle besig is nie” (155). “Ek is die pad byster, ongeduldig met myself, geïrriteerd met my sorgsaamheid … Ek is besig om stroomop te neuk om skaapdoseermiddel te gaan haal – is dit waarom ek na hierdie land gekom het? Om deur ander oorlewingstake opgeslurp te raak. My erbarmlike hart te oefen en uiteindelik af te gee: Hier, neem dit, ek het eintlik gekom om julle te help” (155). Naas die doseermiddel moet hy ook meel, koffie en suiker koop. “Ek is nie hier om julle los te koop nie” (168). Een van die swart plaasbewoners sê: “Marlo’tjie, dis ons land dié. Ons het ons eie rules. Jy moet nou nie vir jou opwerk nie, Marlo’tjie” (168). Wat doen die swartes terwyl aksie en geldbesteding van Marlouw verwag word? “Die winterson is op sy geselligste en almal sit en bak op die stoep agter die kombuis … Laat ons die bietjie hitte van die son geniet, vanaand slaap ons weer op ons dun, koue matrasse” (170).

“Hulle verdra my nie regtig hier nie. My teenwoordigheid het die verlede opgediep” (172). “Ek moes nooit gekom het nie” (173). Marlouw word verwyt: “Julle wit mense het altyd so min tyd en so baie goed” (172). “Die hand van die patron [donateur] wat altyd oop is, wat altyd gee. Waarom sal ons dan nie sit en wag dat die tyd omgaan nie. Marlo’tjie het teruggekom om ons te kom help” (173). Esmie sê: “As jy en Koert die dag hier loop, vrek ons almal op ‘n hoop” (174). Maar die oudste swarte op die plaas, ouma Zuka, noem wit mense mzungu. “Semanties hoort dit nie by die term ‘mens’ nie. Net Afrikane kwalifiseer as abantu, as mense. Ek, met my wit vel, en Koert, val buite die menslike kategorie. Vir ouma Zuka is ek en Koert mzungu, ‘n onding, ‘n soort nie-mens” (181).

Twee polisiemanne kom op Ouplaas aan en beskuldig Marlouw valslik daarvan dat hy sy bakkie gesteel het. Koert stuur een van die plaaswerkers om die polisie om te koop en Marlouw los te kry. “Koert het gesê ek moet die vleis bring dat jy nie vassit in die tronk” (192). Dit is die swartes wat hiet en gebied en Marlouw wat iets probeer uitrig. “Eers spit ek al die onkruid uit, dan dolwe ek die grond om en maak beddings reg vir saai. Ek het al drie klaargemaak, vir wortels, pampoen en tamaties” (204). Op die vullishoop het hy “op veertien boerpampoenpitte afgekom” (204). Daar is nie meer brandhout vir die kombuis nie. “Weet jy wat, Mildred? Ek is moeg vir almal van julle. Hier’s baie wat jonger as ek is en jy vra vir my om hout te gaan maak?” (230). Tog sê Marlouw: “Ek sal gaan hout haal” (205). Marlouw het ook die slaapkwartiere wat hy met die swartes deel, reggetrek. “Ek het vandag my bed opgemaak en November se woonruimte ‘n bietjie aan die kant gemaak. Ek het ‘n kledingstuk opgevou, Pilot se Nikes langs mekaar geplaas, sy beddegoed uitgeskud en lug gegee, toe uitgevee” (226).

Terwyl Marlouw hout in die veld versamel, kom daar ‘n blanke vrou te perd aan. Sy woon op ‘n buurplaas. Sy sê: “Nie een van ons [blankes] wat [in die land] oorgebly het, kan dit meer bekostig om Samaritaan te speel nie. Daar is te min van alles” (217). “Die Afrikaners het soos die Jode hulleself aan ‘n magtige diaspora uitgelewer en die bloedrivier vir goed verlaat, maar anders as die Jode het hulle selfs hulle taal soos mufbrood op die water gegooi, snel drywend en stroomaf sodat van die woorde binne die taal, woorde wat almal eens op ‘n tyd onthou het, al vinniger weggevloei en onderwater begin vedwyn het. Dan onder en dan bo die water soos vingervissies, soms kon jy hulle spatgeluid net nog onderskei, maar soos die geringste waterlewe het hulle ook verdwyn om nooit meer gesien of gehoor te word nie, vinniger en in groter getalle, sodat hulle teenwoordigheid altyd geringer geword het, altyd maar vaer totdat daar g’n enkele taal of tyding meer van hierdie woorde se bestaan oorgebly het nie” (219). “Sy moet tog weet dat die bloed- en woordbande waarop sy sinspeel, iets van die verlede is” (219-220). Sy antwoord: “Tye het so verander, ek was vir ‘n oomblik meegevoer, ek het vergeet dat die ou dae vir altyd verby is” (220). “Daar het niks meer warm of lekker vir ons oorgebly nie” (222). Sy vertel dat haar man skape steel. “Of jy baklei volgens die heersende reëls, of jy gaan tot niet … Daar bestaan nie meer iets soos gewete in hierdie land nie” (223). “Ons menswaardigheid, dié het ook later in die slag gebly” (224).

Na verloop van dae, “afgeleef van die antisipasie, van die triestigheid van alles” (242), staan Koert uiteindelik ‘n oudiënsie aan Marlouw toe. Koert lê in sy bed. Hy is erg oorgewig, “‘n logge gestalte soos dié van ‘n varkbeer” (183), ‘n “wanstaltige kolos” (245). Dit is omdat hy, soos hulle almal, twee keer per dag eet: “pap vir ontbyt en saans pap en sous” (182). Weens sy buitensporige gewig en sy besmette voet, kan Koert nie meer loop nie; ook weens dranksug. “Hoe’t jy so vet geword, man? Dis godsonmoontlik om jou te hanteer soos jy nou is” (261). “Ek kannie meer nie staan nie” (253). Koert het “die stem van ‘n vertraagde” (244) en praat ‘n mengsel van Afrikaans, Engels en Duits. “Whaz left for Koert … Eintlik fokkol-hol … nothin’ left to salvage. Alle hoop in sy malle moer” (246). “Die vrees dat die man met die mes by die bed van die voorvader die oorhand sal kry en dat daar niks van ons gaan oorbly nie: hier is dit nou, die niks, in groot maat. ‘n Misbaksel wat net ‘n spoegie van die oorspronklike taal behou het” (246).

Koert sê vir Marlouw: “Lag jou whiskers af, maine bradder. Van lag kom skyt, sien jy wat ek nog kan ge-remember kry. Julle-se taal wat julle so geshape en gedress en opgeprop het. Vir wat? Eintlik vir niks … ek is hy, ek is die taal, die volk, ekke is julle-se fear … die very heart of darkness wat geremyn het” (254). “Daar’s ni a past en no future hier nie” (256). “Ek vrek, ekke … My kingdom came and went. Ek sense dit nou, they’re starting to lose respects. Dollars is op, vlys is gedaan … Ekke’t alles vir hulle-se gegee wat ek kan, alles” (258). Wanneer ‘n blanke nie meer gee nie, is sy tyd verby. Koert “sê sy hele lewe is ‘n flater” (268). “Dis poegaai met als … Jy praat jou bek verby, gestuff met ‘n taal enne attitude wat nie meer hier belong nie” (260). Marlouw vra: “Wat het van jou geword, Koert? Wat het van ons geword?” (256). “Dis verby met Koert en dis verby met my, met ons almal, maar wie gee op die oomblik vir die almal om?” (256).

Marlouw glo sy pa wil niks met sy kleinseun, Koert, te make hê nie. “Hy is ‘n deurbringer wat sy moedertaal weggegooi het. Sy geslag het ons herkoms vertrap. Nekomgedraai. Ek ag hom nie as ‘n Louw nie … [Hy is] ‘n Basterafrikaner, skuim” (212). Dan kry Marlouw in sy gedagtes hierdie opdrag van sy pa: “Ek wil hê jy moet teruggaan na die begraafplaas op oupa Rhymie se plaas, daar waar ons begrawe lê. Gaan verwoes alles, alles. Steek die kransies aan die brand, vee die hele begraafplaas plat. Ek wil hê daar moet g’n niks van my en Mammie en ons familie in hierdie land meer oorbly nie … Ek weet jy twyfel aan die rede vir jou koms na die vervloekte land *… Gaan nog vandag en maak daardie begraafplaas gelyk met die grond. Dis die laaste ding wat ek van jou vra, my kind. Laat my in vrede rus, in Godsnaam” (213). “Koert het Pappie en Mammie se aardse nalatenskap onteer … Die enigma van Koert Spies, die wete dat hy, sy soort, die laaste van ons nageslag was wat daar oorgebly het – dit was so, maar ek kon nie daarmee vrede maak nie” (269). [* Nie meer FA Venter se Bedoelde land (1968) nie.]

Koert wil saam met Marlouw gaan om die familiebegraafplaas op sy oupa se eerstydse plaas te vernietig. Die swart woonbuurt sterk tot by die ringmuur. Grafskenders en kisdiewe is daar bedrywig. ‘n Draagbaar word geprakseer en met die hulp van verskeie persone word Koert, “die homp mens” (271), “die groot logge liggaam” (272), en sy matras op die bakkie gelaai; ook ‘n byl, voorhamer en sakke vleisbene. Toe die swartes in die buurt agterkom dat Koert agterop die bakkie is en hy hulle opdrag gee, help hulle met oorgawe aan die vernietiging van die grafte. Koert sê: “Hierso is julle-se long awaited vlysbene. Juicy, cummin fetch. Indulge yours, wretched of the earth” (275) – ‘n verwysing na Frantz Fanon se boek. Die vleisbene is egter nie genoeg vir almal nie. “Jy weet nie wat die mense alles wil hê nie” (279). Die swartes word al meer aggressief, gooi klippe na die bakkie en val vir Koert aan. “Almal in hierdie land is voortdurend uitgelewer aan die dood” (284). Hulle albei keer darem lewend terug na Ouplaas.

Die laaste windpomp, die een wat water aan die plaashuis voorsien, is nou ook stukkend. “Dis klaar met die mense op Ouplaas” (284) en die swartes lag daaroor. Mildred sê: “‘Water, Marlo’tjie. Die put is in die kalf,’ probeer sy vir Mammie namaak en kom vat aan my arm, sy’s desperaat. ‘Jy moet ons help'” (285). “Nuwe ysterpyp en [rubber]sole. Maar jy kry dié goed nie op Maitland nie. Jy sal na ‘n ander plek moet ry. Bloemfontein sal nog hê” (289). Marlouw het egter genoeg van hierdie parasiete gehad: “Vergeet dit. As julle dink ek gaan Bloemfontein toe jaag om vir julle windpompparte te gaan koop en weer met die einste parte terugry – Mildred, julle moet nou mooi luister: as ek weer in Bloemfontein kom, is ek klaar met hierdie land. Dan vlieg ek met die vliegtuig weg. Ek kom nooit weer terug nie” (290).

Koert besef dat hy én Ouplaas aan hulle einde gekom het. Marlouw: “Dertien geslagte en drie en ‘n halwe eeu op die kontinent kom tot ‘n einde. Ander gaan hier voortplant en -leef, maar óns sal nie. Ek en my mense het vir goed hiervandaan verdwyn” (297). Vir oulaas reël Koert ‘n groot partytjie op Ouplaas. Voertuie bring mense van elders. Daar is drie kleingoed agter in ‘n motor. “‘Hier,’ roep sy [Mildred] na my om hand by te sit met die bloedjies. Ek en Mildred dra hulle in ons arms aan” (293). November, ‘n swarte, sê: “Die Here sal ons nie weggooi nie, ons is sy mense” (297). Hulle wag op die verskyning van Koert. Mildred sê: “Hierdie nag gaan nog lank nag maak voor die dag kom. Ag, hy [Koert] kan ook wegbly, die dag van môre, ons het hom nie meer nodig nie” (299-300). “Teen môre gaan daar net as en stof oorbly” (303).

Uiteindelik daag Koert op. “Hy kruip, hy sleep homself voort” (303). Hy dink hy is steeds “die ware Jakob, die outentieke, wit meester” (305). Maar ouma Zuka sê: “Hierdie mzungu is ‘n ongedierte wat op julle mensewerf kom bly het” (306). Koert is nie meer bruikbaar nie. Sy nut is uitgedien. Die swartes steek Koert met ‘n mes dood. “Waar gaan hulle water vandaan kry om hulle moordenaarshande af te was?” (311). Soos by Kurtz (“The horror! The horror!”), is Koert se laaste woorde: “Die horrel, die horrel” (310) – die afgryslikheid en natuurlik ook ‘n sinspeling op die romantitel, Horrelpoot. Kurtz verwys na die afgryslik wat blanke koloniste in die Kongo geskep het. Koert, daarenteen, gee uitdrukking aan die volslae gemors wat swartes van Suid-Afrika, ‘n eens beskaafde Europese land, gemaak het. Marlouw wat, soos Koert, die swartes ook nie meer wil help nie, moet vlug vir sy lewe. Esmie wil saam met hom Australië toe gaan. Haar troefkaart is: “Jy moet my saamvat, ek het Koert se kind” (312). Maar Marlouw antwoord: “Hulle sal jou nooit binnelaat nie” (312). “Esmie het familie geword. Die veertiende geslag sal in hierdie land gebore word” (313).

Terug in Australië vertel Marlouw so min moontlik ongure besonderhede aan sy suster, Heleen. “Niks oor Koert se voorkoms, niks oor die omgewing waar hy gelewe en gesterwe het … nie” (318). Heleen is meer begaan oor haar hond wat dood is as oor die dood van haar seun, Koert. Sy stel eerder belang in wat Koert van haar gesê het: “Het Koert oor my uitgevra?” (317). “Het hy na my gevra toe hy sterf?” (319). “Hy was toe al baie ver heen, Heleen, dit moet jy goed begryp. Daar het allerhande woorde by sy mond uitgekom. Jy sou amper kon sê, uitgeborrel. En ja, een van die woorde was jou naam” (319-320). “Ek kom vinnig orent en tree weg van haar en my noodleuen en probeer myself tevergeefs vergewe” (320). “Sy gaan tot die bitter einde lojaal teenoor haar eniggeborene bly” (319).

Die vlermuise het eerste in die verlate huis op Ouplaas ingetrek. Die sinkplate van die dak is weggery. Miere het die opstal ingeneem. Paddas, skilpaaie, bosduiwe, springhase en springbokke het hulle verskyning in die veld gemaak. “Maar g’n mensespoor of mensestem ooit weer op daardie stuk aarde nie. Die naam van die plaas ook al lank vergete. Bid jou aan: wind dwarsdeur die murasie van die opstal asof daar nooit ‘n mens gewoon het nie” (323).

Leon Lemmer: RW Johnson: Die nuwe Suid-Afrika, ‘n nagmerrie

Dit is moeilik, selfs onmoontlik, om ‘n lys saam te stel van die verliese wat Suid-Afrikaners sedert 1994 gely het. Uit die blanke oogpunt is die verlies van ‘n gemeenskapslewe een van die sake wat my die meeste hinder. Daar was pragtige stede en dorpe met ‘n Europese atmosfeer. Die plattelandse dorpe het hoofsaaklik Afrikanersakeondernemings gehad. Die dorpe was skoon, ordentlike, veilige plekke, grootliks vry van misdaad. Die plaaslike owerheid is deur blankes beheer, bv ‘n eerbare burgemeester en ‘n bekwame, opgeleide stadsklerk of dorpsbestuurder. Elke dorp het grootliks aan homself behoort en sy eie heil uitgewerk. Goeie, bekostigbare, betroubare munisipale dienste is gelewer. Dit was aangenaam om in so ‘n omgewing te woon. Daarna het die hele atmosfeer verander. ‘n Ander manier van dink en doen is deesdae aan die orde van die dag en dit is nie ‘n beter manier nie.

Nadat die land in 1994 mandaatloos aan swartes oorgegee is, het die (midde)stede en dorpe beheer oor hulleself verloor. Enersyds is metropolitaanse gebiede geskep deur middestede en die omliggende gebiede elk onder ‘n enkele owerheid in te dwing. Andersyds is groepe dorpe in makro-munisipaliteite saamgegroepeer. Die hoofmotivering hiervoor was dat daar nêrens in die land ‘n plaaslike owerheid mag wees waar die nie-blankes, veral die swartes, in die minderheid is nie. Die gevolg was dat poste in al die plaaslike owerhede meesal deur onervare en onkundige nie-blankes, veral swartes, verswelg is. Die koste van munisipale bestuur en administrasie het eksponensieel gestyg terwyl die gehalte van die dienste dramaties gedaal het. Die blanke belastingbetalers is die hoofverloorders omdat hulle al hoe meer in ruil vir al hoe minder moet opdok terwyl hulle, danksy FW de Klerk en sy groepie meelopers, geen deurslaggewende beheer oor die verslegtende situasie het nie.

Dit is nie net die plaaslike owerhede wat in die hande van veral swartes beland het nie, maar ook die sentrale en provinsiale regerings. Immigrante stroom meesal onwettig uit veral die res van swart Afrika en die Indiese subkontinent die land binne. Hierdie inkommers is oorwegend ongeskoolde mense vir wie daar plaaslik geen aanvraag bestaan nie. Hulle plak, tree op as bv voertuigwagte, straatsmouse en misdadigers en misbruik gratis mediese en onderwysdienste. Die land het reeds miljoene werkloses wat die staatskas uitput weens toelaes waarop hulle aanspraak maak en as stemvee vir die ANC funksioneer. Tydens die “bevrydingstryd” het die ANC die plaaslike swartes geleer om nie vir munisipale dienste te betaal nie. Die meerendeel van hulle hou vol met hierdie onsosiale, misdadige gedrag terwyl die inkommers met hierdie parasitiese leefwyse akkoord gaan. Die resultaat is ‘n onhoudbare en onvolhoubare situasie. Gewelddadige diensleweringsbetogings deur nie-betalers is ‘n daaglikse verskynsel wat groot skade veroorsaak terwyl daar nie doeltreffend teen hierdie misdadigers opgetree word nie. Die relatief klein groepie belastingbetalers moet ook vir hierdie skade betaal.

Seker geen plattelandse dorp kan meer daarop aanspraak maak dat dit ‘n goedversorgde blanke dorp is nie. Die sakeondernemings het in die hande van veral inkommers beland. Die tradisionele Afrikanerwinkels (met hier en daar ‘n Engelse of Joodse een) het plek gemaak vir bv Somaliese winkels waarin Westerlinge geen behae het nie. Selfs in die middestede en dorpe word daar geplak. Straatslapers is ‘n algemene verskynsel. Die strate en sypaadjies is dikwels onversorg en die paaie wat plekke verbind is vol slaggate. Betroubare, veilige openbare vervoer bestaan feitlik nie. Eie vervoermiddels kan nie eens meer snags veilig in die straat gelaat word nie. Ek onthou ‘n tyd toe motors nie gesluit is nie; toe motors uit gewoonte ongesluit in Adderleystraat in Kaapstad geparkeer is. Private sekuriteitsdienste het toe nie bestaan nie. Daar was bitter min misdaad. ‘n Doeltreffende polisiediens en regspleging het verseker dat enigeen, behalwe misdadigers, geluk onder die son kon vind.

Dit is asof daar geen werklike besef is van die mate waarin die land binne ‘n kwarteeu agteruitgegaan het nie. Dit is asof baie inwoners hulleself probeer wysmaak dat ons omstandighede nie dramaties versleg het nie. Wat veral ontstellend is, is dat dit ook Afrikaanssprekende blankes is wat opportunities en met ‘n groot skeut valsheid voorgee dat al wat nodig is, is dat ons almal die bedenklike owerhede moet onderskraag; dat sodra die amptenare genoeg gesteel en KFC geëet het, hulle gaan lostrek om die nuwe Suid-Afrika “te maak werk” en dat ons almal dan een groot gelukkige familie saam met ons broers en susters in die res van Afrika gaan wees. Een van die opvallendste verskynsels in die swart sektor is die misdaadgeneigdheid, waarvan korrupsie ‘n voorbeeld is. Mense wat hulleself van 1994 af as bekleërs van die hoë morele grond bestempel het, het geblyk opperste misdadigers te wees. Ek dink nie enige blanke het by die intrede van die nuwe Suid-Afrika werklik besef hoe endemies swart misdadigheid op alle vlakke gaan blyk te wees nie. Die tyd toe Hans Strijdom (1893-1958, eerste minister 1954-1958) sy eie posseëls en koppiespelde gebruik en sy ampsmotor nooit vir eie gewin misbruik het nie, voel asof dit ligjare van die hede verwyder is. ‘n ANC-bewind was die laaste ding wat Strijdom sou koester.

Hiermee het ek hoofsaaklik enkele van die sigbare verliese uitgelig wat ons sedert 1994 gely het. Van veel groter belang is die minder sigbare en onsigbare verliese wat Afrikaners aangedoen is. Daar is ‘n onoorbrugbare kloof tussen Afrikaners wat trots op hulle verlede én hulleself is en diegene wat die nuwe bedeling omarm en die skuldkultus aanhang pleks van skuldmoeg en gatvol vir die vyande van die Afrikanerdom te wees. Daar is Afrikanerkultuurverlies weens grondige wantroue in kerkgenootskappe wat die koers byster geraak het; dus van die smalle weg afgedwaal en die breë weg van globalisme van die Suid-Afrikaanse Raad van Kerke en die Wêreldbond van Kerke betree het. Die ongedurigheid van die NG-gemeente Moreletapark met die NG Kerk kan onder meer hieraan toegeskryf word. Die NG Kerk is nie meer ‘n volkskerk nie. Daardie eer kom veel eerder die Afrikaanse Protestantse Kerk (APK) toe.

Daar is die smart wat geradbraakte Afrikaans veroorsaak en die afskaling en selfs uitroeiing van Afrikaans in skole en aan universiteite. Daar is liggaamlike en geestelike vryheid en selfbeskikking wat deur Afrikaners koerster word maar waarop tans ernstig inbreuk gemaak word. Blanke woongebiede en eie skole is die minimum vereistes vir Afrikanerselfbeskikking. Inklusiwiteit, diversiteit en multi-kulturaliteit werk vernietigend in op Afrikaners se lewensruimte. Samevattend kan gesê word dat daar sedert 1994 ‘n hartverskeurende verlies aan (Europese) beskawing en selfs van doodgewone ordentlikheid, is. Deesdae dien brutaliteit as plaasvervanger vir beskawing. Gelukkig is daar steeds diegene wat kultureel onoorwinlik suiwer Afrikaners bly met onuitroeibare Afrikanerskap diep in hulle gees en hart en niere en wat hulle Afrikanerwees ook spontaan na buite uitleef.

Daar is veral twee Engelstaliges wat ‘n meer realisties blik op die nuwe Suid-Afrika as baie van die Afrikaanse outeurs bied. Die een is Anthea Jeffery, wat uitstekende boeke soos People’s war (2009), The truth about the Truth Commission (1999) en BEE: Helping or hurting (2014) gepubliseer het. Die ander een is RW Johnson met voortreflike boeke soos South Africa’s brave new world (2010), How long will South Africa survive (2015/2017) en The African university? (2012). Laasgenoemde handel oor die Universiteit KwaZulu-Natal.

Malegapuru William Makgoba, rektor 2004-2014, het gepoog om kennis van Zoeloe van al die studente en personeellede te verwag; klaarblyklik om blankes en Indiërs sover moontlik uit te werk. In sy jongste boek (kyk hier onder) skryf Johnson: Makgoba “had all but destroyed the University of KwaZulu-Natal (p 61). ‘n Mens kan jou afvra: Waarom het die eens Afrikaanse universiteite nie soortgelyke moed openbaar deur eentalige Engelse studente en personeellede uit te sluit nie? Die hoofrede hiervoor is dat ten gunste van swartes gediskrimineer word. Die nuwe Suid-Afrika het nie ‘n era van gelykheid en nie-diskriminasie ingelui nie. “Aspiring academics or researchers would find that many universities had a ‘blacks only’ appointments policy” (88), wat niks anders as blatante rassediskriminasie is nie. Die Wikipedia-artikel oor Makgoba bied interessante leesstof.

Sowel Jeffery as Johnson het die tradisionele liberalisme as vertrekpunt en veroordeel apartheid met oorgawe, bv: “Apartheid was a dreadful, inhumane, and degrading system, but it was a long way short of slavery” (160-161). Johnson verwys sonder meer na “the nonsense of Bantustans” (201). Terselfdertyd is Jeffery en Johnson egter uitstekende waarnemers van die onverkwiklikhede en ongeregtighede van die nuwe Suid-Afrika, bv: “Ironically, the West and East Africans who throng to South Africa today have little or no sense of victimhood and frequently comment on how curious it is that black South Africans exhibit this trait so strongly, together with an accompanying sense of entitlement” (161). Die veronregting en bevoordeling van Amerikaanse swartes word deur die plaaslike swartes nageboots terwyl hulle en hulle voorsate nooit eens slawe was nie. Met verwysing na werkloosheid, wat tans die lot van minstens 10 miljoen in Suid-Afrika is (terwyl toegelaat word dat inkommers die land binnestroom), het Joan Robinson (1903-1983), ‘n marxistiese ekonoom, geskryf: “The misery of being exploited by capitalists is nothing compared to the misery of not being exploited” (161).

Fighting for the dream

RW Johnson (gebore in 1943) se jongste boek is Fighting for the dream (Johannesburg: Jonathan Ball, 2019, xii, 244p, R275; Amazon Kindle $12,18). Die hooftema is: Die 1994-droom het ‘n nagmerrie geword. “What this book is about is how it came to this. What are the real problems? And what will be necessary to fight for the dream?” (p 13). Die outeur was ‘n dosent aan die Universiteit Oxford en het soos baie ANC-kamerade in 1995 na Suid-Afrika teruggekeer, waar hy mettertyd al hoe meer ontnugter is. Johnson skryf vloeiend en onderhoudend. Die boek lees maklik en bestaan uit kort hoofstukke met onderhoofde. Die outeur is buitengewoon goed ingelig oor wat in Engels oor Suid-Afrika gepubliseer word.

Let op hierdie ná 1994 gevonde realisme: “The uncomfortable truth has to be faced that the Afrikaner Nationalists were quite correct in their designation of their opponent: they pointed to the disasters wrought by African nationalists elsewhere and argued that if the ANC was allowed to come to power in South Africa, the results would be the same. For obvious reasons a large section of international opinion found it convenient to accept the ANC claims of exceptionalism. Nobody [?] today would argue that apartheid was ever justifiable, but it is a bitter truth for liberals in South Africa today (myself included) that in this respect, at least, their National Party opponents have been vindicated” (101). “The ANC has been in power for a quarter of a century and its policies have resulted in failure on almost every front” (116).

Vir ingeligte lesers behoort baie van die inligting in die boek bekend te wees, maar dit word oortuigend en gesaghebbend in duidelike kontekste geplaas. Johnson is glad nie (meer) ‘n bewonderaar van die ANC nie. Hy kam al die staatshoofde sedert 1994 af, insluitende Nelson Mandela en Cyril Ramaphosa. Oor Mandela skryf Johnson: “South Africa’s downward slide began under him” (16). Suid-Afrika het ‘n “formerly developed country” geword (86). Die buitensporig groot kabinet word beskryf as “a forum where ignorance, incompetence and ideological blindness jostled to produce often extraordinary arguments and proposals” (3). “This was Mandela’s most damaging legacy: an overlarge and massively overpaid and underskilled bureaucracy” (18). “The ANC had always been squeamish about disciplining its own, so when the job had to be done it was invariably whites or Indians in the ANC who had to chair the disciplinary committee. In the case of Malema, the job was given to Derek Hanekom” (4).

Johnson verduidelik hoe onseker Ramaphosa se posisie in die ANC is. Die ANC-parlementslede word deur die ANC-party uit Luthuli-huis bestuur. Die sekretaris-generaal van die ANC, Ace Magashule, en sy adjunk, Jessie Duarte, is Zuma-ondersteuners en eintlik teenstanders van Ramaphosa. Verder is die lojaliteit van Ramaphosa se adjunk, David Mabuza, onseker. Mabuza was ‘n Zuma-ondersteuner maar het tydens die 2017-ANC-kongres sy steun aan Ramaphosa toegesê. Dit was heel moontlik ‘n opportunistiese skuif. In die topses in die ANC-uitvoerende komitee is daar nou geen Zoeloes nie, terwyl die helfte Zoeloes was in Zuma se termyn (54). As ‘n Venda-stamlid kan Ramaphosa nie op substansiële stamsteun aanspraak maak nie.

“Every possible sort of manipulation and vote-buying was possible in the election of delegates to the ANC conference” (6). Ook tydens die konferensie kan afgevaardigdes geïntimideer en stemme gekoop word. “Undeniably many votes were bought and many more were rigged” (52). Dit is amper ‘n wonderwerk dat Ramaphosa met 179 stemme gewen het; des te meer omdat Nomvula Mokonyane, “one of his [Zuma’s] strongest supporters, was made head of elections for the conference” (53). “Ramaphosa has no control over Luthuli House, the ANC’s headquarters office, and also is at the mercy of shifting majorities at the party’s NEC [National Executive Committee] meetings” (185).

Oor die ANC se wapenskandaal skryf Johnson: “There were recurrent reports that he [Thabo Mbeki] received $20 million. It is highly probable that a considerable cast of lesser characters received pay-offs and that the deal also paid for the ANC’s election campaign in 1999, thus solving a major problem for Mbeki” (22). “There is little doubt that the vast amounts of money spent by government departments and SOEs [state-owned enterprises] in ‘wasteful and irregular expenditure’, noted every year by auditors, played a considerable role in funding the party, as well as filling many other private pockets” (23). “The ANC leadership had no objection to corruption in itself, only to its political consequences” (28). Korrupsie is ‘n endemiese probleem in ANC-geledere (28). “As much as R100 billion may have been stolen through state capture by the Guptas and others” (87). Sylvia Lucas, wat in 2014 die premier van die Noord-Kaap geword het, staan bekend as “‘the Fast Food Premier’, spending R53 000 on fast food in her first ten weeks in office” (47).

Die vakbond Cosatu is soos die Suid-Afrikaanse Kommunistiese Party ‘n alliansievennoot van die ANC. Vakbonde is van die hoofstruikelblokke in die pad van ‘n vreedsame, voorspoedige Suid-Afrika. Die ANC-regering het nie die moed of oortuiging om bv buitensporige looneise teen te staan en onnodige poste te verminder nie. “The Eskom workers won a 7.5 per cent increase despite the fact that Eskom was 66 per cent overstaffed and even more overpaid” (76). Daar is 15 000 tot 20 000 onnodige Eskom-“werkers” (208). Die gemiddelde salaris van Eskom-werkers is glo R700 000 per jaar (109), dus R58 000+ per maand. Kan dit werklik die geval wees? Maar ‘n mens kan dieselfde vraag oor die volgende stel: In Februarie 2019 het Eskom se skuld R420 biljoen beloop (150). “Its debt was expected to soar to R600 billion by 2022” (151).

Die buurstate van Suid-Afrika (Angola, Namibië, Zimbabwe en Mosambiek) wat ná 1974 polities onafhanklik geword het, het minstens een kenmerk gemeen: Dit gaan om die vestiging van ‘n welvarende swart opperklas en nie soseer om die lot van die armes te verlig nie. In hierdie opsig is die nuwe Suid-Afrika geen uitsondering nie. “Chiefs everywhere had begun to charge rent on land that had historically always been bestowed free, thus using their power to transform themselves into a wealthy landlord class” (92). Oor BEE (Black Economic Empowerment) word gesê: “The whole emphasis of the policy was bent towards the creation of black fat cats” (92). Daar is in werklikheid “a redistribution process from poor to rich” (83). “The only real attempt at redistribution towards the poor lay in the system of social grants, which at least kept many of the most poverty-stricken from starving. This was largely paid for by the minority of taxpayers” (92). Die groter wordende welvaartsgaping tussen ryk en arm word gerieflikheidshalwe maar valslik aan die eertydse blanke bewind toegedig. Die werkloses het van 3.7 miljoen in 1994 tot 9.6 miljoen in 2018 gestyg (86, 109).

“Effectively South Africa is now run for the benefit of a smaller minority than it was under white rule” (90). Johnson noem die nuwe swart opperklas ‘n “bureaucratic bourgeoisie” (82). “In 1998/99 there were 1.17 million civil servants. By 2014 there were 2.161 million – 455 701 at national level, another 1 118 748 in the nine provincial administrations, 311 361 in local government and 275 851 in other government organisations (though not including SOEs). This was ludicrous overstaffing and featherbedding … by 2018 there were well over 2.2 million civil servants, earning average salaries of R338 000 per annum [R28 000+ per month]… ‘the largest gravy train ever seen in Africa'” (123-124). “Civil-service salaries take up no less than 35 per cent of the national budget, and year after year such workers enjoy inflation-plus increases, even when the economy is not growing” (90). Dit gebeur ook in die res van swart Afrika.

Hierbenewens is daar ook ‘n tradisionele opperklas wat buitensporig baie staatsgeld inpalm: “By 2010 there were no fewer than 13 kings or queens in South Africa’s strange republic. In that year, it was decided to reduce the number to seven, but the pressure to increase that number again would be insistent” (92). Die ANC betuig graag lippediens aan die nuwe demokratiese Suid-Afrika, asof die regering (altyd) doen wat die meerderheid kiesers verlang. In werklikheid is die ANC “a naturally authoritarian movement” (94). Die land sit opgeskeep met “a Soviet-style democratic centralism. The party continued to view its electoral rivals not as opponents but as ‘enemies'” (95).

“The real reason why, despite all the ANC’s averrals [assertions of truth], African nationalism in South Africa has taken an almost exactly similar course as it did in the rest of the continent is that once in power it is driven by the same politically dominant class, the bureaucratic bourgeoisie. Moreover, the explosive factor that drives them far off course is also the same, the almost irresistible (and apparently bottomless) appetite of that class for primary accumulation. The fundamental problem, of course, is that a bureaucratic bourgeoisie is not productive in the way that a commercial and industrial (or even agricultural) middle class is. Because it does not itself generate wealth, it is inevitably parasitic and can achieve its goals only through patronage and corruption” (106). Hierdie geneigdheid tot parasitering verduidelik deels waarom die Ramaphosa-ANC so entoesiasties oor die onteiening van blankes se eiendom sonder vergoeding is. ‘n Ander rede is doodgewone wraaksugtigheid.

Die swartes word deur die ANC as die enigste egte Suid-Afrikaners en Afrikane beskou; dus “the assumption that the whites, Indians and even coloureds were mere settlers, not fully rooted in South African society” (108). Voorheen wou die bruines blank wees en het hulle geroem op moontlike blanke bloed in hulle are. Sedert 1994 probeer talle bruines ter eie bevoordeling om (generies) swart te wees en beklemtoon hulle die mate waarin hulle slawe- en ander swart bloed het. Die onregte en vergrype waaraan hulle blanke voorsate na bewering skuldig is, word hulle gerieflikheidshalwe nie toegereken nie.

“In the quarter-century that followed the ANC’s accession to power, the black middle class grew at great speed. Primarily it was composed of the overpaid workers of the massively overstaffed public sector, particularly its affluent upper ranks, but increasingly a black business class came into existence, usually feeding off state and other public-sector contracts and the preferential procurement laws applied to both public and private entities” (108). Dit is dus nie primêr bv inisiatief, kundigheid en toewyding wat swart sakelui laat slaag en hulle welvarend maak nie, maar blatante ANC-bevoordeling; dus rassediskriminasie ten koste van veral blankes en Asiate.

“Despite the theory that this patriotic bourgeoisie was merely afforcing the principal driver, the working class, it was apparent from the first that the former group was granted an absolute supremacy over the latter. Thus, for example, the forced sale of white farms to black interests invariably led to the loss of large numbers of farmworker jobs as production collapsed on the farms taken over, but usually the bankable asset of the land ended up in the hands of the black elite” (108). “Almost 90 per cent of the farms thus transferred have failed because farming is a highly specialised, competitive and tough business. In fact, relatively few Africans want to be farmers: far more want urban land or land that they can develop or sell for cash. Land is simply a proxy issue for feelings of black dispossession and inequality, feelings that can never be assuaged by any mere legislative proposal” (118).

“An even more clear-cut case [than farms] was the mines, in which successive editions of a Mining Charter compelled higher and higher equity shares (30 per cent by 2018) for black investors. The result was to stifle the mining industry almost completely, and many thousands of mining jobs were lost. Clearly, these lost jobs mattered much less to the ANC than the help they were trying to give to would-be black capitalists” (108-109). Johnson verwys na die ANC se poging “to insert a new and parasitic upper social class – the owners of that 30 per cent equity share – into the existing social structure. In effect, the insertion of this new layer would destroy the profitability of the capital already invested in the mines” (109).

“By insisting on the primacy of the interests of this would-be black bourgeoisie, the ANC guarantees that South Africa will be unable to compete internationally – after all, where else in the world do governments insist that investors simply give away 30 per cent of their equity?” (109-110). “The black middle class is clearly still, in Marx’s terms, only a class for itself – a multitude of individual interests all pushing and manoeuvring for personal advantage” (112). “What was missing was any conception of a national or common good” (112). “It is almost as if the ANC is intent on throttling the economy. Mining and agriculture are, after all, the historic mainstays of the economy and the Mining Charter and EWC [expropriation without compensation] seem almost designed to bring both to a halt” (121).

Vergelyk dié hede met die goeie ou dae. “The group that the ANC and SACP misnamed as the ‘comprador bourgeoisie’ [kapitaliste met buitelandse bande], ie the white business classes, really constituted far more of a ‘patriotic bourgeoisie’. Over many generations the white and Indian business classes had built thousands of productive and lasting businesses, a powerful and independent financial sector, highly successful retail chains that fed and clothed the population and a successful commercial agriculture sector that grew the country’s food. These were deeply rooted institutions that had invested massively in South Africa over the years and had also contributed philanthropically to many schemes and NGO’s with the aim of furthering the national future. They had of course done this for profit and their ranks included the normal number of scoundrels, but their overall achievement was not to be denied” (112).

“That old [white/Afrikaner] ruling class had many sins to its name [?] but over the 84 years since Union in 1910 it built a formidable infrastructure, a developed economy and a series of powerful and efficient institutions – the armed forces, Eskom, Transnet (including a large railway and port system), the civil service, a strong police force, a highly developed water distribution [and roads] system – and much else besides. It was able to do all this because it was a class for itself with a strong solidaristic consciousness of itself. This was crucial, for it ensured that individual or sectional interests within that ruling group were held in check and subordinated to a strong sense of a national interest” (122).

“The new [ANC] ruling elite is a merely bureaucratic bourgeoisie … This group has no settled relationship with the forces of production in the way that a class of farmers or industrialists might have. Instead, it is an artificial creation, existing only on the taxes paid by old productive businesses and the white middle classes, which it resents and despises (though also seeks to emulate). It is pumped up in size and income purely as a matter of political fiat and without any regard to function or utility. Inevitably it is opportunistic, with its members continually seeking to build business careers by means of illicit family companies to which they attempt to divert state procurement. All attempts to prevent such practices have failed and, indeed, they are endemic” (123). “The [black] elite wants power not in order to use it to achieve various policy goals but simply in order to possess it, to be in charge, to get rich and enjoy the perquisites of office” (182).

Aan die begin van die hoofstuk oor die DA (Demokratiese Alliansie) skryf Johnson: “As soon as the organisation grows to encompass all races, one begins to find separate racial caucuses forming” (127). Die DA het ‘n aparte swart koukus wat indruis teen die wese van ‘n (histories) liberale party (129). Aparte koukusse dui daarop dat mense naas gemeenskaplike belange ook groepbelange van ‘n eiesoortige aard het, bv ras-, etniese en kulturele belange. Wat plaaslik en elders (bv in Amerika) gebeur, is dat nie-blankes, veral swartes, die opsie van eie koukusse en verenigings gegun word as uitdrukking van hulle solidariteit, maar as blankes op ‘n soortgelyke manier uitdrukking aan hulle eiebelange gee, word dit as rassisme afgemaak.

Weens algemene stemreg vir volwassenes sedert 1994, met alle stemme wat gelyke waarde het (die stem van die plakker dra dieselfde gewig as dié van die nyweraar – tipies nuwe Suid-Afrika-geregtigheid) is daar die volgende werklikheid waarmee alle politieke partye gekonfronteer word: “South Africa was now and forever an African-majority country” (128). Op grond daarvan het die DA besluit: “To be competitive a party had to have African leaders” (128). Dit is ook waarom die “nie-rassige” ANC nooit iets anders as ‘n swarte as leier sal hê nie. Die noodsaaklikheid van ‘n swart leier druis nie net in teen die ideaal van kleurblindheid nie, maar ook teen die DA se “principle of meritocratic selection for all posts” (128). Die punt is: Sedert 1994 is dit nag vir die plaaslike blankes, met die komplimente van die Nasionale Party se grondwetlike onderhandelaars.

Weens sy ingesteldheid op die steun van swart kiesers het die DA swartes soos Lindiwe Mazibuko, Mamphela Ramphele en Mmusi Maimane voortydig in leierskapposisies gedruk. “It was a textbook case of how accelerated promotion through affirmative action can lead to overconfidence and an overdeveloped ego. For the curious nature of affirmative action is that even those who are most in favour of such a policy are wholly unwillling to believe that they themselves are affirmative action appointees” (130). Dít en die verwysing na “overdeveloped ego” laat my spontaan aan Jonathan Jansen dink. Teen die feite in (wat ek by vorige geleenthede verstrek het) beweer Jansen dat hy suiwer op grond van meriete as opvoedkunde-dekaan aan die Universiteit Pretoria en as rektor van die Universiteit Vrystaat aangestel is. Toets gerus hierdie waarheid: Hoe kleiner die ego, hoe groter die gees en hoe groter die ego, hoe kleiner die gees.

Soos in sy vorige boeke beskou Johnson dit as (feitlik) onafwendbaar dat rommelstatus-Suid-Afrika boedel aan die Internasionale Monetêre Fonds (IMF) en die Wêreldbank sal moet oorgee. “An IMF bail-out looks increasingly likely” (143). Faktore soos gereelde salarisverhogings bo die inflasiekoers, lae produktiwiteit, minimum salarisse, stakings, meer as ‘n dosyn openbare vakansiedae, die behoud van oortollige personeel,* gratis tersiêre onderrig, die dalende landbou-opbrengs waarby al hoe minder boere betrokke is, asook endemiese korrupsie,** gaan die kameel se rug breek. “Just as pools of stagnant water inevitably attract mosquitoes, so in modern South Africa any large pool of capital – amased for whatever purpose, in a bank, trust, pension fund or state account – will attract looters” (146). In ruil vir geldelike hulpverlening sal die IMF vereis dat Suid-Afrika op ‘n gesonde ekonomiese grondslag geplaas moet word. Byvoorbeeld, Argentinië, met ‘n bevolking van 45 miljoen, is deur die IMF verplig om sy kabinet tot tien ministers te verklein. In Suid-Afrika, met ‘n bevolking van 60 miljoen, is daar naas die president en sy adjunk 33 ministers en 31 adjunk-ministers.

[* “The commitment made [by Cyril Ramaphosa] at the jobs summit in October 2018 that there would be no retrenchments at all anywhere in the public sector” (183).

** “Only 33 out of South Africa’s 257 municipalities got a clean audit in 2018” (209).]

“A key objective would be to make South Africa as internationally competitive as possible in order to maximise investment and job creation.* For a start, all taxes on investment would have to go. This would mean the abolition of BEE, of all rules governing racially directed procurement, of the Mining Charter and the various other industry charters, and also of affirmative action. This would doubtless produce some resistance, but once it became clear that these changes would vastly increase the number of jobs, that would soon fade away. South Africa needs to study such African success stories as Rwanda, Mauritius and Ethiopia – none of which allow any of these taxes on investment – and copy them” (164-165). “It would be pointed out that BEE and affirmative action were merely more recent varieties of social favouritism, akin to job reservation under apartheid, and that around the world most other countries had long since abandoned such practices. (The United States is a partial exception, but even there affirmative action is under attack almost everywhere.)” (165).

[* “In the period 2008-2018 South Africa lost 300 000 manufacturing jobs – nearly 15 per cent of the total” (198).]

Die afgelope 30 jaar het die Suid-Afrikaanse bevolking verdubbel. Daar is groot werkloosheid, ‘n nypende tekort aan behuising en ook waterskaarste. Desnieteenstaande stroom inkommers die land grootliks ongehinderd binne. “In March 2018 South Africa signed the African Continental Free Trade Agreement, which calls for the free movement of goods, capital and labour throughout the continent, a clear attempt to emulate the formula that has made the EU [European Union] a success. No one can doubt that freer trade and investment across borders would be beneficial, but for South Africa any agreement to a free movement of labour would constitute an almost suicidal triumph of ideology over common sense … if one does nothing, immigration control will be forced in the end through the explosion of xenophobic violence” (166-167).

“Why, for example, are SAA’s [South African Airways] costs per seat-kilometer 53 per cent higher than the average of their international competitors? Why does it cost several times as much to build a kilometer of motorway in South Africa as it does in the USA, despite higher American wages? Why are South African port charges and airport charges among the highest in the world? Why are South Africa’s educational levels among the worst in the world despite one of the highest proportions of GDP [gross domestic product] spent on education?” (209). Waar lê die fout? ‘n Aanduiding van waar die probleem gesoek moet word, kan dalk in ‘n stelling van Nelson Mandela gevind word. Hy het gesê: Suid-Afrika se grootste bate is sy inwoners. Die teenoorgestelde kan waar wees. Is baie Suid-Afrikaners (bv finansieel, maatskaplik) ‘n bate of ‘n las vir die land?

Wie betaal vir die gelag, eintlik ramp, genaamd die nuwe Suid-Afrika? “Only 13 per cent of the population pay income tax, which provides government with 38 per cent of all its revenue. And the wealthiest one per cent of the population pays 61 per cent of all income tax … 80 per cent of all income tax is paid by just three per cent of the population … taxes have increased 25 per cent since 1994, with South Africa now one of the world’s most highly taxed countries … In effect, all this heavy taxation in South Africa has a single purpose – the creation and maintenance of a large bureaucratic elite whose salary levels are 30 to 40 per cent above those for comparable jobs in the private sector … one finds that 36 per cent of all government revenue is spent on the public-service wage bill – a quite crazy figure. And another 17 per cent of the budget is spent on the social grants that essentially serve to keep the poorest from starving or rising in revolt” (204-205).

Al betaal almal koopbelasting (eufemisties belasting op toegevoegde waarde – btw – genoem ) sou dit ‘n veel beter opset wees as net diegene wat inkomstebelasting betaal stemreg het; dus net inwoners wat ‘n substansiële belang in die heil van die land het en moontlik werklik produktief is. Van politici op al drie regeringsvlakke moet nie net funksionele geletterdheid vereis word nie, maar ook ‘n graad, want matriekstandaarde het so laag gedaal dat matrikulasie geen waarborg vir effektiewe funksionering in die politiek is nie. Hierdie voorstelle bied die grondslag vir ‘n beter funksionerende en welvarender Suid-Afrika.

Wat doen Ramaphosa aan hierdie benarde situasie? Hy bak mooi broodjies wat nie met konstruktiewe aksies opgevolg word nie. “What he hopes to do is simply to talk up the economy – what Larry Summers, the former US treasury secretary, once called ‘the cheapest form of economic stimulus'” (211). “One has to ask such basic questions as to whether the ANC has ever been capable of a comprehensive South African patriotism. After all, what did all those decades of militant nationalist struggle amount to if, in practice, ANC leaders were willing to sell their country down the river at the bidding of a criminal family of Indian immigrants? It’s as if the whole ANC pursuit of power was really a journey powered by individual self-enrichment” (213).Wat kan gedoen word? Die beste skyn te wees om oor te begin. “It would be best to return to the status quo ante of 1994, that is to say, a GNU [government of national unity]” (215). Daarby moet nie net politici van die verskillende partye betrek word nie, maar ook “a few non-political businessmen and managers” (215).

Teen die einde van sy boek het Johnson verdere (hoewel gekwalifiseerde) komplimente vir Afrikaners in vergelyking met ANC-kamerade. “As one looks back, one realises that for most of the 20th century the white Afrikaners who constituted the ruling class enjoyed certain advantages. True, they were committed to white supremacy and, within that, to Afrikaner domination. But they felt a powerful patriotism towards their country, even if not to all its peoples, and their morale as a solidary group and their Calvinist morality exercised a strong limit on personal corruption. The net result was that they presided over a long period of successful national development in which not just Afrikaners but all the other groups shared: their numbers, per capita income, educational levels and life expectancy all increased. The sins and downside of Afrikaner rule are too well known to require re-enumeration but they nonetheless provide the only benchmark that there is. No Afrikaner leader feathered his nest in the way Jacob Zuma did. Already ANC rule has seen steep falls in African life expectancy (due to Mbeki’s Aids denialism) and the last five years have seen a steady fall in per capita income. Moreover, future economic development has already been blighted by the way the ANC has transformed Eskom from having a surplus of cheap electricity to dire shortages of very expensive electricity. The comparison is, indeed, so unflattering for the ANC as to make it clear that it cannot succeed on its own” (214); vandaar Johnson se voorstel dat die ANC-regering deur ‘n regering van nasionale eenheid vervang moet word.

Suidpunt: Terug na die Nordiese volkere!

Ek moes my rubriek heeltemal oorskryf. Aanvanklik wou ek voorstel dat ons kleiner taaltjies soos Skots-Gaelies leer, om verskeie redes, maar het vanoggend besef ek probeer, globalisties beskou, sand aan ‘n Arabier verkoop.

Selfs al sou Afrikaans heeltemal uitsterf, so het ek geredeneer, of slegs 300 000 sprekers oorhê, of selfs 300, gaan jy steeds met ‘n magdom literatuur hier ter plaatse en oorsee sit wat mense onmiddellik die taal tot ‘n spesialis-vakgebied sal laat omskep. Ons het genoeg televisieprogramme, onderhoude, boeke, dramas, ens., meer as die leesstof waarmee akademici Latyn in die Middeleeue moes rekonstrueer.

Ek was onder die indruk die landgenote oorsee steur hul nie veel aan die Gaeliese dialekte of Iers nie (“Jy hoef nie Iers te praat om Iers te wees nie”, “om Iers in die openbaar af te dwing is verregs!” is die algemene sêding in Ierland). Kornies moes eers heeltemal uitsterf voordat mense ‘n daadwerklike poging aangewend het om die taal te probeer herleef. Die Korniese bronne was uiters min toe die taal in die 1750’s uitgesterf het, en glad nie gestandaardiseer nie. Die taalkundiges en belanghebbendes spook dus vandag watter dialek nou eintlik vir akademiese doeleindes gebruik moet word.

Om te dink Oudengels het maar slegs meer as 400 werkies opgelewer! Goties het maar ‘n skamele paar Bybelversvertalings en kommentaar opgelewer: http://www.wulfila.be/gothic/browse/ . En die Vlaamse diplomaat Ogier Gisleen van Busbeke het in sy reisverslag (gedateerd 1562, in Latyn) ‘n stuk of 80 Krim-Gotiese woorde (soos beweer word) opgeteken. In 2016 vind Russiese navorsers ‘n kort Gotiese teks uitgekrap op brokstukke afkomstig uit ‘n Middeleeuse kerk wat iewers tussen 850 en 950 moet dateer. Dit was twee versreëls uit Psalm 77, met ‘n hulpversoek “Heer help u dienaar” (in Goties: Frauja hilp skalkis einis). (Sien die foto by: https://www.nrc.nl/nieuws/2016/05/06/late-gotische-graffiti-gevonden-op-de-krim-1618578-a1393343 )

Gegewe wat Afrikaans tot sover bereik het, voel ek glad nie swak nie. Dit kon véél erger gewees het. Maar eers vanoggend (11 Mei 2019) kom ek tot die besef: daar is geen rede om houtgerus te wees nie.

Aanloop

My kop het ‘n laterale denkpatroon gevolg:

Terwyl politici geskenke met lippetaal die afgelope twee maande uitgedeel het, so asof dit Kersfees is, onthou ek 2018 se Kersfees. En die hordes Engelse liedjies wat ek op ‘n nasionale Afrikaanse radiostasie gehoor het. Michael Bublé se tameletjie-trekkerige, jazz-“Have a holly, jolly Christmas!”, “Let it snow, let it snow”, wat my laat terugverlang na die oorspronklike Frank Sinatra. Maar steeds te New Yorkerig en triestige weer na my sin. Sou “Feliz Navidad” van Boney M nie juis geselliger, warmer by die Suid-Afrikaanse klimaat gepas het nie? En net daar tref dit my soos ‘n weerligstraal: maar ons het mos Afrikaanse liedjies! Waar is Lianie May se “Sneeuman” en “Geskenk uit Bethlehem”? Dis maar net uit 2008, skaars 10 jaar gelede. Of wat van “Jesus gaan verjaar” deur Nicholis Louw (2006), “Nou’s dit Kersfees” (Shine4, genade – wanneer was dit?), “Kersfeestyd, regoor die wêreld” (Kurt Darren/Nicholis Louw/Ray Dylan/Fredi Nest/Die Campbells/Amor Vittone/Pieter Koen/Hi-5/David Fourie/Shine 4/Jakkie). En “Hierdie kind kom weer” (Jan de Wet?). Moet ek by Cathy Viljoen in die 1980’s gaan draai? Kom ons laat maar “Pille vir Kersfees” eerder hier uit…

Hierdie intense belangstelling om ‘n hele Afrikaanse Kersliedjielys op te stel, dwing my toe om Waar kom ons Afrikaanse gesange vandaan? deur G.G. Cillie (1982, 567 bladsye) te bestel, vir jare al uit druk. Vandat N.G. Kerk-uitgewers omgetower is in ‘n popsielkunde-drukkery met winsbejag (Lux Verbi.BM) in die vroeë 1980’s, sukkel ‘n mens om ‘n boek te vind wat hierdie gehalte ewenaar. Eintlik so ironies, want hoe meer die N.G. Kerk leegloop, hoe meer kry ek daardie geweldige verlange vir die ou Gesange en Psalms wat ek, as iemand wat ingeseën en my eerste Nagmaal in ‘n Pinksterkerk gebruik het, nooit geken het nie. Onbeskaamd het daardie gesange ‘n beter rock-inslag gegee, maar ek verkies myne weer in ‘n dreunsang-mannekoor soos in die Middeleeue met kappies en swart habyte. Veral Gesang 9, “Psalm 42”, op maat van Louis Bourgeois se melodie.

Maar hoe dieper mens die boek bestudeer, hoe meer besef jy die Duitse werke waaruit Afrikaans so vryelik vertaal het, was weer gegrond op ou volksliedjies wat opgeteken is en dikwels as kontrafakte die kerk binnegedring het. ‘n Kontrafak is losweg iets soos “Jan Pierewiet” wat ‘n gewyde Gesang word.

So het ons “O, die goeie tyding, o, die blye tyding” wat ons gaan leen het by “O, du fröhliche, o, du selige”, waarvan Herder die melodie gekry het by Sisiliaanse vissers wat elke jaar op 6 Desember ter ere van die heilige Nikolaas gesing het, dan sy beeld uit die kerk gedra en op ‘n skuit tot diep in die see geneem het. In die aand is die beeld weer teruggeplaas, maar eers nadat hulle van huis tot huis beweeg, liedere gesing en vreugdevure aangesteek het. Die lied is “vandag” (dus, 1982), ironies genoeg, egter onbekend onder Sisiliane, maar in Venesië word dieselfde melodie gebruik, op die fees van die Maagd Maria, en dis waarom die wysie van “O, Sanctissima, O, Piissima” vir my so besonder bekend geklink het.

Dit is maar wat alleen musiek betref, ‘n eenvoudige melodie. Maar waarom is hierdie musiek ooit opgeteken?

Gedurende die 18de eeu het mense in Europa begin besef dat met die toenemende industrialisasie en trek na die stede, volkskultuur besig was om verlore te raak. Om te verhoed dat die volksmusiek in die verskillende lande vergete raak, was daar persone wat veral die volksliedere opgeteken het[…]

Moet mens nou kwaad wees oor die Duitser wat die Sisiliane se kultuur “gesteel” het, wat dit in ieder geval sou vergeet het? Wie se skuld is dit nou? Het Herder dit nie opgeskryf of nageboots nie, was dit tot in alle ewigheid verlore. In dieselfde sin moet mens seker dankie sê vir Jan Antonie Engelbrecht vir sy Studies oor Koranna taal (1928), vir Johann H. Schmelen vir die boek Annoe kayn hoeaati haka kanniti, Nama-kowapna gowayhiihati, d.i. “die heilige goeie boodskap, Vier (Evangelie)boeke, in die Namataal geskryf” (1831), en Hans C. Knudsen vir sy spel- en leesboekie van 16 bladsye Nama-A.B.Z (1845). En seker J. Theophilus Hahn vir sy boek Tsuni-//Goam (1881) miskien ook? Dankie dr. Nienaber vir hierdie inligting, soos vermeld in die opstel “Die Khoekhoense name van Kaapstad”, soos opgeneem in die huldigingsbundel Taalkunde – ‘n lewe, opgedra aan dr. W. Kempen (1974). Laat staan nog die hordes Suid-Afrikaanse plekname wat in Afrikaans vertaal is, en in die Wes-Kaap in die 1980’s deur ‘n drukgroep blankes weer “hernoem” is (as my geheue my nie parte speel nie), seker grootliks te danke aan Toponymica Hottentotica (1977) deur die einste G.S. Nienaber en P.E. Rapier. En wat kry mens hiervoor? Stank vir dank! Sou Engeland of Frankryk ooit weer die ou Keltiese name teruggee op sy grondgebied? Nooit! Nimmer!

Ek vra weer: Hoe kan mens so maklik hierdie musiek vergeet? Maar dit bly nie alleen by die musiek nie, ook die letterkunde bly in die slag. Hierdie keer weens onkunde.

In die Afrikaanse wetenskapsfiksie ( https://af.wikipedia.org/wiki/Lys_van_Afrikaanse_wetenskapsfiksie ), soos ek in die oorsig opgesom het, kan die leser sommer self maklik aflei dat die akademici herhaaldelik dieselfde standpunte dekadeslank sal herhaal, bloot omdat hulle van mekaar se werke onbewus was. Dit kos net iemand om ‘n deeglike en opgesomde kroniek/tydlyn op te stel, wat maklik gewysig kan word, om die diskoers en nuwe standpunte aan die gang te hou, en die feite te kontroleer, anders kom daar geen nuwe ontwikkeling nie.

Vir jare het mense in die waan geleef dat akademici niks van Afrikaanse wetenskapsfiksie dink nie. Dit is onwaar – die boeke was net swak geskryf: ‘n akademikus soek benewens logika en moontlikhede ook karakterontwikkeling (wat ‘n “space opera” beslis nie bied nie) en, waaraan alle wetenskapsfiksie tot dusver ontbreek, ‘n duidelike filosofie, om aan te peusel. Maar dit moet ook nie so ‘n droëbôkkôm filosofiewerk wees dat jy dit nie kan geniet nie.

Wat die Afrikaanse roman betref, beskou Etienne Leroux die suksesvolle roman so (soos verwoord deur F.I.J. van Rensburg, p. 58 van Gesprekke met skrywers 1, 1971): “Bolangs is daar die mees kontemporêre eietydsheid, maar onderlangs is daar ‘n onheuglike argetipiese toedrag.”

En hoewel District 9 eers op tuisfront die Afrikaanse gemeente bietjie wakker moes skud, wat aanleiding gegee het tot die uiteindelike opstaan van die strydrosse Afrifiksie en Thompson Boekdrukkery (ek het twee eksemplare uit daardie drukkery wat my beïndruk het, veral Deur na Nebula 9 het my aangenaam verras), het hierdie 2009-fliek weliswaar géén swaar of diep filosofie soos mens in The Matrix-trilogie sou vind nie. Wel ‘n klomp postkolonialiteit, bla-bla-bla. Skop-skiet-en-dooddonder. ‘n Marvel-strokiesprent, niks meer nie. ‘n Oopmondkouery van Fritos en Nachos. Jy die Suid-Afrikaanse publiek wou hom genomineer sien vir die Oscars? [Nou ja, hoe swaar weeg die filosofie in die 11-Oscar-wenner Titanic?]

Maar om filosofie te ken, beteken dit jy moet jou navorsing gaan doen. ‘n Skrywer mag nie raai as hy iets skryf nie, het Chris Barnard gesê in Gesprekke met skrywers 1 (p. 14). En dikwels is hierdie inspirasie in ‘n ander taal te kry. En hoe vreemder, hoe beter.

Van stemvee tot Kersfees tot sang wat vergeet word, van onkunde tot filosofie tot onontdekte tale: Dit is hoe ek my visier ingestel het op kleiner Europese tale.

Die Keltiese tale

Op 23 Februarie 1981 verskyn daar op bl. 23 van Beeld die opskrif: “Die Walliese taalstryd in Afrikaans.” Dit is ‘n brief wat onveranderd in Afrikaans geskryf is deur ‘n taalonderwyser van Swansea, Wallis, Robat Powell. Ja, ek sien hy is ook op Facebook, indien PRAAG met hom ‘n verdere onderhoud wil voer: ( https://www.facebook.com/people/Robat-Powell/100009377955193 ). Ek sou sê dis hoogtyd dat hy vir ons weer inlig wat die afgelope 38 jaar intussen verander het. En hiervoor is PRAAG die ideale plek.

Powell het die artikel geskryf na aanleiding van die uittreksels uit dr. Jaap Steyn se boek Tuiste in eie taal (1980) wat in Beeld verskyn het:

Powell het homself Afrikaans geleer nadat hy sowat tien jaar gelede in Swansea ‘n ou eksemplaar van Jannie de Waal se roman Johannes van Wyk in ‘n rommelwinkel gekoop het. Powell praat Afrikaans taamlik suiwer hoewel hy nog net by drie geleenthede gehoor het hoe die taal deur Afrikaners gepraat word, afgesien van ‘n grammofoonplaat van Anna Neethling-Pohl en Gerhard Viviers se stemme. Aan die Londense Universiteit was Latyn en Russies Powell se hoofvakke. Afgesien van Engels, Wallies en Afrikaans, praat hy ook Italiaans, Frans, Duits, Spaans en Nederlands redelik vlot en hy is nog besig om ‘n paar ander Indo-Germaanse tale baas te raak.

‘n Duidelike model van ‘n volwaardige Europeër!

Die brief is vier bladsye lank, maar ek gaan die hoofpunte uitsonder:

Nadat die Engelse konings ‘n eeuelange stryd gevoer het, het Walllis in 1282 met die ombring van die laaste onafhanklike prins van Wallis in Engelse hande beland. In 1536 het Wallis deur die “Act of Union” ‘n administratiewe deel van Engeland geword. Engeland het die taal van die kerk, skole en administrasie geword. “Die Walliese taal wat al 1 000 jare ‘n geskrewe taal met sy eie literatuur was, het al sy hoë funksies verloor, en die baan vir die verengelsing en die verdwyning van die Walliese volk was klaar. Sedert die 16de eeuw het twee ander keltiese tale in Grootbritannien, Cornish en Manx uitgesterf, en die Ierse en Gaeliese tale het baie verval. Maar die vertroue van die ou man van Pencader is nog nie weerlê nie.” [Die ou man van Pencader het voorspel op Oordeelsdag sal net die Walliese volk en die Walliese taal vir die landstreek verantwoord, ongeag of die Engelse hulle sal oorheers of nie.]
Benewens die Bybelvertaling en die Keltiese opwekking, het die nywerheidsomwenteling tot ‘n bevolkingsontploffing gelei (in 1780 was daar slegs 180 000 Walliessprekendes, in 1911 was daar 977 000). Die ekonomiese opgang is gebruik om boeke te druk en kapelle te bou. Tussen 1741 tot 1760 is 177 boeke in Wallies uitgegee, maar tussen 1861 tot 1880 was dit 2 195. Was dit nie vir die nywerheidsontwikkeling nie, sou mense na Amerika of Engeland verhuis het, net om daar te verengels.

Maar sedert die taal- en skoolpligwet van 1870, waar Engels die uitsluitlike voertaal was, asook die gevolglike tweetaligheid, immigrasie, televisie, ‘n swak ekonomie en ontvolking, het die syfers geleidelik gedaal (persentasie Walliessprekendes in Wallis):

1901 – 929 824 (49,9%)

1911 – 977 366 (43,5%)

1931 – 909 261 (36,8%)

1951 – 714 686 (28,9%)

1961 – 656 002 (26,0%)

1971 – 534 000 (20,8%)

Hoewel Powell vandag die hoof is van Capel y Nant ( http://www.capelynant.org/ ), spreek hy reeds in 1981 sy kommer uit oor die godsdiens wat al hoe minder ‘n rol speel om volksgenote bymekaar te hou. Powell se kennis van die Europese tale kom hom wel goed te pas om Wallies aan buitelanders te leer. Maar wat het Afrikaans?

Met die skryf van die artikel word in 1981 bevind: “[d]ie helfte van die Walliessprekendes is meer as 45 jare oud, en tot 10 persent van die laerskoolkinders kan die taal praat.” In die Britse staat is Engels die enigste amptelike taal en Walliese ouers wou verseker dat hulle kinders vlot en korrek Engels kan praat en skryf, terwyl ‘n goeie kennis van Wallies nie nodig is nie. Toe die meerderheid van die Walliesers destyds nog eentalig was, moes immigrante uit Engeland en Ierland Wallies leer, maar met die onderwyswet van 1870 het alles verander. En later het ‘n golf immigrante uit die grootstede van Engeland na die rustige platteland van Wallis gestroom – ‘die laaste vestings van die taal’.

Sedert 1960 het “byna elke huis in Wallis sy televisie”. Kinders sal saans 3 tot 6 ure lank beeldradio kyk – die programme is 90% in Engels. In navolging van hul televisiehelde, praat die kinders ook Engels. Dr. Gwynfor Evans, destyds voorsitter van die Plaid Cymru (Walliese Nasionale Party) het selfs ‘n hongerbetoog gelewer – en daardeur is 22 uur Wallies per week op die televisie toegestaan vir 1982.

(Nota: Deesdae met die magdom oorgeklankte DVD’s met ondertitels wat ons vanuit Italië invoer, asook die internet, is die hegemonie van die eentalige televisie ook gelukkig nou verby).

Powell gaan voort:

‘n Ander faktor is die swak ekonomie en werkloosheid van Wallis omdat die land soos ‘n ekonomiese kolonie van Engeland uitgebuit is. Baie jong Walliessprekendes moet na Engeland trek om werk te soek, veral uit die landelike streke, en baie huise in daardie gebiede word as vakansiehuise verkoop.

Die meeste akademiese verslae is vreeslik bekommerd as ‘n bevolking eers tweetalig raak – hier word eentaligheid gewoonlik as ‘n bate beskou, want dit verhoed dat die volgende geslag ‘n taalverskuiwing sal beleef, byvoorbeeld na Engels. Jy kan egter om wil en dank nie in ‘n vakuum bly leef nie: as jy nie jou taal met niefiksie en wetenskaplike verslae uitbou nie (en daarvoor het jy ander tale nodig), dan kon jy netsowel reëndanse hou en net nog ‘n sorgelose heuningtapper in Utopiese Afrika word. Sodra jou kinders egter genoeg gehad het om ‘n voor met ‘n verroeste spyker te trek om mielies te plant, en beïndruk word deur die naderende stadsliggies daar doer in die verte… kyk – dan is dit Ikabod.

Afgesien van die ekonomiese probleme wat met opset in Wallis veroorsaak is om goedkoop mannekrag vir Suid-Engeland te werf, sien ek tweetaligheid pleks van meertaligheid hier weereens as die kortsigtige wortel van allerlei kwaad. Iemand wat 3+ tale onder die knie het, sal hoegenaamd nie sy moedertaal minag nie. Dis as iemand slegs twéétalig is, dat hulle oorspoel word deur ‘n minderwaardigheidskompleks en kniel voor daardie een “groot” Cargo Cult-taal (‘bestowed by the gods’) wat hulle ken, en daarom geneig is om sleg van hul eie taal te dink. Dis daardie “bietjie geleerdheid, soos voorgeskryf deur die staat”, daardie “bietjie kennis” wat doodmaak.

Juis daarom was my betoog dat ons ‘n wilde verskeidenheid tale leer, maak nie saak hoe klein dit is nie. As ons ‘n Keltiese taal sou leer, het ons nie ‘n groot taal meer nodig nie, word ons self die ondersoekers, word ons selfstandig, word brûe tussen die sprekers gebou.

Maar, toe kom ek ‘n foutjie in my teorie agter.

Strategie verskuif

My vraag is, waar staan Afrikaans vandag? Volgens Google Trends is die belangstelling in Skots-Gaelies dwarsoor die wêreld (wat geografie betref) die afgelope 5 jaar aansienlik meer as in Afrikaans (hoewel die intensiteit van Afrikaans sterk aan die opmars is https://trends.google.de/trends/explore?date=today%205-y&q=%2Fm%2F070zw,%2Fm%2F0x82 ):

Ook in Duitsland ( https://trends.google.de/trends/explore?date=today%205-y&geo=DE&q=%2Fm%2F070zw,%2Fm%2F0x82 ) is daar meer belangstelling in Skots-Gaelies as in Afrikaans. Dit was vir my ‘n effense gatslag. Veral Italië is halsoorkop verlief op Skots-Gaelies soos ‘n hings op steroïedes wat uit sy kamp wil losbreek. Frankryk trippel kort op sy hakke agterna. Het die mense dan stapelgek geword? Het Afrikaans dan heeltemal niks te bied nie? Is Afrikaans dan nie ook so “geïsoleerd” soos Skots-Gaelies nie? Was al ons wetenskaplike artikels uit die verlede dan kaf in die wind? Beteken ons vereenvoudigde grammatika dan niks nie? Is ons nie eksoties genoeg nie? Het ons nie veel meer boeke te bied nie?

Nee, Gaelies en ander Keltiese tale staan véél nader aan die Romaanse tale, aangesien hierdie volkere vir eeue langs mekaar gebly het, en oor en weer mekaar se biltong uit die yskas gesteel het. Dit was natuurlik in die jare voor die Romeine en Germane die Keltiese volke op ‘n hoop gejaag het na die Britse eilande toe. En die res in Frankryk, Roemenië, Italië en Spanje en Portugal hulle “bekeer” het tot die taal van die maghebbers. Maar die Keltiese tale is ‘n veel ouer strata as enige ander taalfamilie van Europa, en juis daarom is die Europese taalkundiges hoogs geïnteresseer in die taal wat eerste op hul geboortegrond gepraat is.

En met al die Afrikaner se doen en late, al ons vertalings uit Frans, al ons geswymel, al ons gekwyl en femelende geskuur teen die kerkbanke oor Frans op televisie en die akademie: dit het absoluut bôggerôl gehelp. André P. Brink was bloot ‘n selfopgelegde martelaar – ‘n kuriositeit – en hy is dood. District 9 het bietjie belangstelling in Afrikaans gebring – dit is verby. Die Antwoord was toe nie die antwoord nie: dit was eerder ongevraagd.

Die Fransman stel nie belang in Afrikaans nie. Punt. Ons kan erotiese danse met halsbande en goue kettings in hokke uitvoer vir ons taal voor die Franse Parlement, ‘n dagboek in Parys van die 1950’s uitgee, kook in Nantes, ‘n bundel briewe uit Provence uitgee, dit sal nie ‘n stomme moedertjie help om Afrikaans te bevorder nie.

Gelukkig is ou vriende (en vyande) is darem nog daar: Swede, Nederland en familie in Australië en Nieu-Seeland. En nog een outjie: Denemarke ( https://trends.google.de/trends/explore?date=today%205-y&geo=DK&q=%2Fm%2F070zw,%2Fm%2F0x82 )

Ek het wel ‘n eksperiment destyds probeer, en ek sien dit het nogal geluk. Op die Afrikaanse Wikipedia het ek probeer om elke liewe dorpie in Noord-Jutland uit Deens te vertaal. Was nogal moeilik. Sommer onbekende plekkies soos Ulsted, ‘n plek met 1 030 mense, destyds 1 085. My belangstelling het na ‘n rukkie gekwyn, want dit het nie vir my gevoel of ek “vriende maak” en/of die Dene byna oornag in Afrikaans sou belangstel nie. Ek was erg afgehaal. Dit was in 2011. So het die jare verbygegaan.

Toe ek dus vanoggend (11 Mei 2019) bietjie gaan rondloer of die Dene meer belangstel in Skots-Gaelies as Afrikaans, soos in die res van Europa, was ek heel aangenaam verras. My werk, so glo ek, het bietjie dividende gelewer. Region Nordjylland stel in Afrikaans belang, nie een enkele druppeltjie in Skots-Gaelies nie.

Het ek maar vasgebyt, kon ons posisie vandag selfs sterker gestaan het. Of oorskat ek my vermoëns?

Ek is nie spyt ek het artikels uit Duits en Frans vir die Afrikaanse gemeenskap vertaal nie, ek is net erg teleurgesteld dat die belangstelling in Afrikaans so verdomp min is, veral as jy die taalverwantskap met veral Duits inreken. Of is dit ons eie skuld? Uit al daardie boeke wat die Duitsers oor Suid-Afrika geskryf het – Wangemann inkluis – hoe is dit moontlik dat Afrikaans steeds slegter daaraan toe is as ‘n Keltiese taal wat op sterwe na dood is?

Ek dink die tyd het aangebreek dat ons terugkeer na ons Nordiese broers en susters, wat darem meer belangstelling toon as enige groot volk daarbuite wat Afrikaans skynbaar nie nodig het nie.