Kategorie: Rubrieke

Dan Roodt: Engels lei tot dwelms en domheid op skool

Vroeër vandag het ek iets getwiet wat myns insiens voor die hand liggend is:

Dit het egter heelwat kritiek op Twitter en Facebook ontlok. Volgens my kritici kan ‘n mens nie so ‘n verband tref nie. Miskien neem ek te veel aan, naamlik dat mense met die Suid-Afrikaanse Engelse kultuur bekend is. Baie Afrikaners ken hier en daar ‘n Engelssprekende, maar het nog nooit in Johannesburg of Kaapstad of Natal tussen hulle gewoon nie. Daarom dink hulle aan Engelse as “blankes” of mede-blankes wat ‘n kultuur met hulle deel. Die Engelse elite in die groot stede het egter niks met ons in gemeen nie en woon nie in dieselfde land nie. Eintlik het niks sedert Paul Kruger se dae verander nie: Daar is steeds “uitlanders” wat vir Suid-Afrika en veral Afrikaners net minagting koester. Hulle het wesentlik Brits gebly en is ewe dekadent as hul mede-Britte oorkant die water.

Veral Johannesburg verteenwoordig ‘n eiland in Suid-Afrika wat op die res van die land se rykdom teer, selfs parasiteer. Salarisse hier is baie hoër as elders en mense leef in ‘n borrel, ‘n soort “klein Engeland” waar Britse norme en kultuur geld. Dit sluit die Britse geneigdheid tot dwelmgebruik in. Die Londense koerant The Guardian het onlangs berig dat Engeland geheel en al in die greep van dwelms verkeer: I was relaxed about Britain’s drug culture revolution – but not any more.

John Harris skryf in dié artikel:

According to figures released last month, 2016 saw the highest-ever recorded number of deaths in England and Wales from what the Office for National Statistics calls “drug poisoning”, which includes everything from paracetamol to amphetamines: 3,744, up from 2,600 20 years ago. Heroin and morphine were involved in 1,209 deaths, which amounted to about a third of the total; cocaine was cited in relation to 371 fatalities. And ecstasy was named on the death certificates of 63 people, up from 57 in 2015, 43 in 2014, 31 in 2013 – and, back in 1993, a mere 12.

Meer Britte gaan weens dwelms dood as mense wat vanweë plaasmoorde in Suid-Afrika sterf, te oordeel aan die syfers hier bo. Trouens, selfs in Suid-Afrika is dit moontlik dat meer mense weens dwelmmisbruik doodgaan as in plaasmoorde. Presiese jaarlikse syfers is nie beskikbaar nie, maar volgens ‘n berig op die IOL-webblad wat navorsing deur die Universiteit van Pretoria aanhaal, het 385 mense net in Pretoria tussen 2003 en 2010 aan dwelms gesterf. En dit was hoofsaaklik jong blanke mans:

The race or ethnic profile of the deceased who tested positive for drugs was mostly white – accounting for 85.1 percent of positive cases, despite only making up 20.1 percent of the general Tshwane population.

Toe ek destyds van ‘n Afrikaanse hoërskool (Helpmekaar) na die Universiteit van die Witwatersrand toe is, was dit opvallend hoe drasties die Afrikaanse en Engelse kulture verskil het as dit by dwelms kom. By die Hoër Seunskool Helpmekaar was daar gerugte dat daar twee seuns in die skool was wat al dagga gerook het. Ons het dit met groot oë vir mekaar vertel. Self het ons nie eens geweet hoe dagga lyk nie en dit ook nooit teëgekom nie. Ons het wel mettertyd alkohol begin gebruik, selfs misbruik, want dit kon ‘n mens by die naaste drankwinkel koop en destyds was daar kwalik ‘n ouderdomsperk daarop.

By Wits aangekom, het ek tot my stomme verbasing uitgevind dat die meerderheid Engelse jongmense dagga rook. By enige partytjie het pakkies dagga onmiddellik te voorskyn gekom. Dit was algemeen.

Eenkeer is ek na ‘n partytjie in ‘n ou huis in Crown Mines uitgenooi. Dit was nog in die dae van segregasie tussen wit en swart, maar ek sou sê dat ‘n derde of die helfte van die partytjiegangers swart of gekleurd was. By die Johannesburgse Engelse elite het apartheid nooit eintlik gegeld nie; lees maar Nadine Gordimer se roman A world of strangers wat in die vyftigerjare afspeel.

In elk geval, die gasheer wat sy verjaardag gevier het, was reeds twee dae lank besig om dagga te rook en daggakoekies te eet. Op die eerste verdieping was daar ‘n soort toegemaakte stoep met strooi waarin hy soos ‘n dier rondgekruip het. Ek was nogal geskok, maar al my Engelse medestudente het net gelag. Dit was bloot pret. ‘n Deel van die partyjie het in ‘n verlate ou gebou plaasgevind, waar daar vuur gemaak, dagga gerook en op die maat van Bob Marley en Peter Tosh se reggae-musiek gedans is. In dieselfde tyd skat ek het die gemiddelde Afrikaanse student na Gé Korsten en Min Shaw geluister. Waarskynlik sou jy by Tuks of Potch geskors word indien jy dwelms gebruik. By Wits sou hulle egter die hele kampus moes skors.

Die meeste studente het uit gegoede huise gekom. As jy nie ‘n Alfa-Romeo of Lancia, wat destyds duur klein sportmotors was, gery het nie, het die meisies nie eintlik in jou belanggestel nie.

Een van my klasmaats het elke dag by die swembad op die kampus dagga gerook. Trouens, sover ek onthou het hy eenkeer sommer in die klas dagga gerook. Destyds kon ons in die klasse ook rook, bedoelende nou tabak. Ek het so ‘n Peterson-pyp gehad en het altyd agter in die klas gerook dat die blou wolke trek. Gelukkig het ek dié nare gewoonte binnekort laat vaar en nooit weer ‘n pyp of sigaret opgeneem nie.

In my honneursjaar het ek in ‘n kommune in Yeoville gewoon. Daar was verskeie sulke kommunes in Yeoville waar ideologiese en regte dagga vrylik gerook en op allerlei maniere verbruik is. Ons het al die marxistiese skrywers onder die son gelees en bespreek: Marx, Hegel, Lenin, Marcuse, Horkheimer, Adorno, Sartre, Althusser, ens.

Ek het verskeie Joodse meisies gehad. Een se ouers was besonder welaf en het in Houghton gewoon met ‘n vakansiehuis aan die Kaapse kus. Een vakansie is ons daarheen. Ons het skaars by die dubbelverdieping met ‘n see-uitsig aangekom, of die dagga is uitgepluk. Daar is selfs ‘n koek gebak met dagga as bestanddeel.

Hoewel ek my lewe lank al tussen Engelse in Johannesburg woon, verstaan ek nie hul obsessie met dwelms nie. Waarom wil jy jou bewussyn verdoof wanneer die werklikheid so boeiend en pragtig is? Elke sonsondergang is vir my ‘n wonderwerk. Om die ligte bries op jou vel te voel, kan ‘n mens noop om ‘n gedig te skryf. Maar Engelse benodig dwelms soos ander mense kos en water, lyk dit my.

Sedert 1994 verkeer ons onder ‘n Engelse regering. Die ANC is ‘n Engelse organisasie wat jare lank in Engeland deur die Britte vertroetel en befonds is. Goed, Nederland en Swede het ook ‘n groot finansiële bydrae aan die ANC gelewer, maar dit was onder invloed van die Britse media wat deurentyd die ANC opgehemel en Suid-Afrika as “apartheidsland” afgekraak het. Soms wonder ek hoeveel van daardie Engelse joernaliste was onder die invloed van dagga en ander dwelms terwyl hulle hul eensydige berigte oor Suid-Afrika geskryf het.

Onlangs tydens my besoek aan Amsterdam was ek oplaas by die Rijksmuseum wat ‘n tyd lank vir opknappings gesluit was. Ek het my verwonder aan Rembrandt, Vermeer, Frans Hals en vele ander groot kunstenaars van die sewentiende eeu. As ‘n mens aan Nederlandse kuns dink, het jy byna onmiddellik Rembrandt voor jou geestesoog. Om voor sy Nagwag te staan, is ‘n onbeskryflike sintuiglike ervaring, soveel beter as enigiets wat ‘n dwelm jou kan bied.

In die tyd toe ons voorouers in Nederland en Vlaandere van die grootste kuns ter wêreld voortgebring het, was Engeland agterlik en onbeskaaf, ‘n broeiplek vir seerowers en diewe. Trouens, Elisabeth I het haar koninkryk op seerowery gebou, deur koninklike briewe aan vrybuiters soos Sir Francis Drake uit te reik om ander skepe ter see te gaan beroof. ‘n Vlaamse skip wat eenkeer in ‘n Britse hawe vasgemeer het, is dadelik beroof deur ‘n Engelse vrou wat dit uit haar kamervenster gewaar het.

Vermeer: Meisie met pêreloorbel.

Daar was min of geen Engelse kuns in die sewentiende eeu nie. Vandag is daar egter Engelse “kuns”, soos die groteske falliese beelde van Sarah Lucas wat Brittanje by die Venisiese Biennale verteenwoordig het.

Sarah Lucas: beeld, deel van die reeks ‘I scream Daddio’.

Daar bestaan baie groot verskille tussen Engelse en Afrikaners. Ek weet, want ek het lang tye in albei wêrelde deurgebring. Die gemiddelde Afrikaner het geen benul van wat Engelsheid werklik behels nie, terwyl die Johannesburgse of Kaapstadse uitlander insgelyks geen begrip vir ons patriotisme, aardsheid en verknogtheid aan Afrikaans het nie. Vandaar dus die argeloosheid waarmee die huidige Afro-Saksiese alliansie ons en ons kultuur wil uitwis.

Terloops, my twiet oor Engelse en dwelms het ontstaan toe Jani Allen ‘n boek deur ene Dominique Botha, Valsrivier, by my aanbeveel het. Dit is ‘n outobiografiese werk waarin die skryfster se ouer broer, Paul, op die ouderdom van 27 weens ‘n oordosis dwelms in Londen beswyk. Blykbaar was hy op ‘n Engelse hoërskool en waarskynlik ‘n Engelse universiteit.

Engelse skole en kampusse is sinoniem met dwelms. Ek staan by daardie stelling en enige ernstige navorsing oor dié onderwerp sal my gelyk gee.

Maar daar is ook ‘n ander aspek aan Engels wat dit veral in ons konteks ‘n funeste, aaklige taal maak. In die VSA, asook Brittanje, bestaan daar wel mense wat nie linkse dwelmgebruikers is nie en sekerlik soos die meeste Afrikaners tradisionele gesinswaardes aanhang. Die probleem is egter dat die heersende Engelse kultuur wat vanuit New York en Londen uitstraal, wesentlik deur kultuurmarxisme en politieke korrektheid gekenmerk word. Dit staan ook vyandig teenoor sowel Afrikaners as Vastelandse Europeërs. Ek het al male sonder tal in Britse publikasies gelees hoe agterlik Franse, Duitsers of Nederlanders nou eintlik is. Die Londense Financial Times het al dikwels die ondergang van die euro voorspel, sonder dat dit ooit bewaarheid is. Nietemin beskik Duitsland oor ‘n veel groter ekonomie as dié van Brittanje. Die kleine Nederland wat maar oor ‘n kwart van die Britse bevolking beskik en ‘n landjie so groot soos die Krugerwildtuin, voer meer as die Verenigde Koninkryk uit.

Ek dink dit het tyd geword dat ons moet rebelleer teen Engelse hovaardigheid en verdrukking, veral in Suid-Afrika. Die huidige plan om Afrikaanse skole finaal die nekslag toe te dien, is waarskynlik deur Barbara Creecy, die aartsvyandige Panyaza Lesufi se regterhand, uitgedink. Dit gaan deur ons Engels-eentalige parlement gestoomroller word en soos wat “Afrikaans Must Fall” by Tukkies, Kovsies en elders geseëvier het, gaan Afrikaanse staatskole in al die Afrikaanse buurte summier oorgeneem, verengels en vernietig word.

Hoewel Franssprekendes in Kanada ‘n minderheid verteenwoordig, geniet Frans gelyke status met Engels in dié land. Verskeie Kanadese eerste ministers het reeds beweer dat die tweetaligheid van Kanada ‘n integrale deel van dié land se identiteit uitmaak. Sover ek weet, het geen Engelse politikus in Suid-Afrika nog ooit iets positiefs oor Afrikaans kwytgeraak nie. Oor die afgelope tweehonderd jaar was hulle feitlik deurentyd vyandig teenoor ons en ons taal. Ek verwag ook nie dat enige Engelse openbare figure in die huidige stryd hul steun vir die behoud van Afrikaanse skole aan ons sal toesê nie.

Daar is egter reeds meer Europeërs en suidelike Amerikaners wat ons ondersteun as plaaslike Engelse. Ons het hulle, hul taal en dwelmgewoontes nie nodig nie. Trouens, ons kinders moet liefs teen Engelse beskerm word wie se dekadente, beginsellose en polities korrekte idees en gewoontes tot hul dood mag lei, soos in die geval van Paul Botha, waaroor sy suster in haar boek skryf. Vandat Engels op Afrikaanse kampusse ingestel is, het dieselfde triestige atmosfeer hom daar voelbaar gemaak.

Behalwe dat Engelsheid ‘n mens benewel, sluit die opgang in ‘n eentalige monokultuur ook enige diversiteit van denke uit. In Engeland word daar tans sensuur toegepas en word mense wat die verkeerde dinge op sosiale media sê – soos byvoorbeeld kritiek op Islamitiese terreur – strafregtelik vervolg. Onder andere het die Britse owerheid die Nederlandse politikus Geert Wilders verbied om hul land te besoek.

Vele Engelssprekendes ken net hul eie taal en verwag dat ander hul daarby moet aanpas. Hierteenoor is die meeste Vastelandse Europeërs twee- of meertalig. Die meeste Afrikaners ken ook Engels en ander tale. Tot onlangs is Duits in die meeste Afrikaanse skole as vak aangebied.

Die Engelse kultuur is oppervlakkig en het ‘n gebrek aan diepgang. Telkens as ek in Europa, veral Frankryk of Duitsland kom, is dit vir my ‘n groot verligting om agter te kom dat daar steeds intelligente, denkende wesens op die planeet Aarde verkeer. Dit is mense wat eeue se geskiedenis en verwikkelinge, tesame met filosofiese of kunshistoriese verwysings in ‘n gesprek kan inweef sodat ‘n mens eintlik lus kry om dae lank net aan te hou praat en debatteer. In ons toenemend Engelse Suid-Afrika ervaar ek feitlik nooit daardie gevoel nie. Hoe meer Afrikaners weens verengelsing van hul Europese erfenis ontneem word, hoe oppervlakkiger en dommer word hulle. Dan praat ‘n mens nie eens van die hanskakies – diegene wat sommer vrywillig verengels en Engelse stereotipes oor Afrikaners hul eie gemaak het – in ons midde nie. Skepsels soos Max du Preez, Adriaan Basson, Roof Bezuidenhout en baie ander sanik aanmekaar oor apartheid, witskuld en ander onderwerpe wat links-liberale Engelse eindeloos interessant vind.

In welke mate sulke hanskakies aan breinskade ly weens al die dwelms wat hulle saam met hul Engelse vriende verbruik het, sal mens nooit weet nie. Maar hulle is oogluikend nie helder of genuanseerd in hul denke nie.

Verengelsing en verdomming gaan inderdaad hand aan hand. Wee ons kinders wat binnekort dalk almal in Engelse skole ingedwing gaan word waar hulle benewens dwelms, aan die uitsigloosheid van ‘n Engelse opvoeding blootgestel gaan word. Die gemiddelde wiskundepunt in Soweto se honderde Engelse skole is reeds twintig persent; ek vermoed dit gaan die nasionale norm word soos wat ideologiese konformisme alle kennis en denke in ons land verdring.

Soos ek verder getwiet het:

Die hopelose Engelse skole met hul Anglikaanse name begin mos almal met “Sint”. Pleks dat hulle “Sint Kokaïen”, “Sint Dagga” of “Sint Heroïen” genoem word; dit sou meer beskrywend wees.

Daardie kwasi-Engelse sangster Karen Zoid wat in eie reg ‘n opperste Boerehater is, het op tipies Britse wyse in haar liedjie “Katriena” oor dwelms gesing:

Sy deel in haar pad
Met die heroinmonster
Sy voel hoe sy asem
In haar ore fluister
Sy sien
Sy versteen
As die lewe wyk
As die lewe wyk
Na die ewigheid

Ignoreer vir ‘n oomblik die groteske anglisisme in die eerste reël, want sy is mos Engels. Dan is daar nog die volgende strofes:

Katriena heroina
Katriena amfetamina
Katriena kokaina
Katriena

Liefde het ‘n lettergreep

Katriena Katriena Katryn
Was lief vir haar lewe
En bietjie vir my

Katriena Katriena Katryn
Was te opgevang
In haar sadness en pyn

Dis amper so swak soos die poësie van Ingrid Jonker.

Jare lank het die sarkasties neulende Engelse ons ‘n utopie belowe as hul gunsteling-ANC net die land mag regeer. FW de Klerk, wat self deesdae Engels as huistaal het, het besluit om voor dié idee te swig. Nou blyk dit dat die Engelse utopie van die “nuwe Suid-Afrika” wat eintlik ‘n meer derdewêreldse weergawe van Engeland verteenwoordig, eintlik ‘n distopie is. Dis ‘n land van verskrikking, van geweld en korrupsie, van vernietiging.

Die arme Afrikaner: so ver van God en so naby aan Engeland!

Mag ons binnekort van Engelsheid verlos word.

Leon Lemmer: Jacques Pauw oor Suid-Afrika as ‘n ‘gangster’-staat

In sy boek, The president’s keepers: Those keeping Zuma in power and out of prison (Cape Town: Tafelberg, 2017, 423p; Amazon Kindle $17,66) beskryf Jacques Pauw Suid-Afrika as “Zuma’s gangster state – the state within the state” (Kindle 3741). Suid-Afrika is glo “[on] the brink of a mafia state” (72). In ‘n land wat in so ‘n groot mate in kriminaliteit verval het, word “gangster” tot my spyt deesdae as ‘n Afrikaanse woord erken (AWS, 2017, p 323). Pauw openbaar merkwaardige talent vir ondersoekende joernalistiek. Hy verdien die finansiële voordeel wat sy arbeid oplewer en die publisiteit wat hy tans geniet, al toon die boek duidelike tekens van die haas waarmee dit geskryf is.

Wat in gedagte gehou moet word, is dat Pauw en sy boesemvriend/”gabba” (210) en “maverick” (869), Max du Preez, jare lank propaganda vir ‘n swart politieke bewind in Suid-Afrika gemaak het, bv toe hulle albei joernaliste by die Vrye Weekblad was en ook toe hulle aan die SABC verbonde was. In daardie sin is hulle daadwerklik mede-aandadig aan die huidige onverkwiklike situasie. Deesdae woon albei in Riebeeck-Kasteel, waar die tradisionele inwoners hulle teenwoordigheid kwalik sonder meer as ‘n aanwins kan beskou. Du Preez pleeg steeds aweregse joernalistiek en beveel die boek op die voorkant aan, terwyl Pauw sy boek benut om sy restaurant te adverteer.

“There were times during the writing of this book when I felt as though I was back in the late 1980s at the anti-apartheid newspaper Vrye Weekblad, where we exposed the police death squad at Vlakplaas. Then we lived under a white dictatorship” (45). Die boek kan help om Jacob Zuma en (sommige van) sy meelopers uit hulle magsposisies te ontsetel, maar die outeur en Du Preez sal niks doen om die land op ‘n heeltemal ander en beter grondwetlike grondslag te plaas sodat blankes en veral Afrikaners tot hulle reg kom nie. Pauw verwys na “our beautiful Constitution” (1120) en daarteenoor na die Boeremag as ‘n “gang of Afrikaner separatist right-wingers” (307).

“What I regard as the primary objective of Zuma’s presidency: to stay out of prison … This is closely followed by his greed to fill his and his family’s pockets. Cronies are welcome to help themselves but their priority is to assist him to retain his freedom. Only after Zuma has looked after himself comes the small little problem of governing the Republic and its millions and millions of hungry, uneducated and jobless voters who are looking to him for salvation and deliverance” (232). Hierdie tekort aan kos, onderwys en werk word deur die miljoene onwettige inkommers vererger, maar Pauw verwys nie daarna nie. “In the dying minutes of 30 March 2017, Zuma emptied his cabinet of his critics and replaced them with collaborators and keepers” (4873).

Wat dwarsdeur die boek opval, is hoe baie oudterroriste tans hoë poste beklee, selfs sonder dat hulle matriek as kwalifikasie het. Die resultaat is onvermoë om suksesvol te funksioneer. Immorele en misdadige gedrag kom in baie gevalle voor. As sulke javels se werksituasie plaaslik onhoudbaar word, gebeur dit glad te dikwels dat hulle ambassadeursposte in die buiteland kry. Hulle oorkompensasie word dus ten koste van die belastingbetalers voortgesit. Dit is verbasend hoe baie misdadigers van een pos na ‘n ander herontplooi word. Pauw verkwalik hulle net vir misdade van ‘n nie-politieke aard. Nêrens opper hy beswaar teen die politiek-gemotiveerde misdade wat hulle voor 1990/94 ten koste van die blanke bewind en die land gepleeg het nie. Twee ANC-“vryheidstryders” wat in topposte in die polisiemag ontplooi is, word deur Pauw geloof vir hulle “devotion to law and order. They are the faceless heroes of our police force” (4370). Elders sê hy egter van die polisiediens: “The rot is deep and wide” (4887) en “the last thing criminals in this country fear is the police” (4939).

Volgens Pauw word die Staatsveiligheidsdiens op so ‘n manier gelei en beman dat Zuma en sy meelopers beskerm word. “The problem with the recent history of crime intelligence is this: there is little honour, no moral compass, a complete lack of integrity. And this is why South Africans should be very, very concerned” (4723). Aanvanklik was wat by die Staatsveiligheidsdiens gebeur het nie kenmerkend van die Inkomstebelastingsdiens nie, maar deesdae is die situasie daar dieselfde. Nie net word Zuma se nie-nakoming van sy belastingverpligtinge met ‘n sagte hand benader nie, maar ook dié van kriminele elemente, bv gangsters; dermate dat baie minder belasting ingevorder word as wat moontlik is.

Wetstoepassingsagentskappe, bv die Nasionale Vervolgingsgesag en die Polisiediens, span ook saam om die Zuma-kabaal te beskerm. “The government’s law enforcement agencies have been disembowelled to guard the politically connected cronies of our rulers” (4017). “The police have declined into a bunch of fractured, bungling and hopeless law enforcers who are fast losing the war against crime” (4273). Blykbaar is die howe nog redelik vry van hierdie verderflike invloed.

Die finansiële mag en gevolglik invloed van die Guptas word uitgebeeld as wesenlik deel van die staatskaping; dus dat Zuma en sy meelopers na hulle pype dans. Thuli Madonsela se verslag “unmasked the Zuma presidency as oozing Gupta puss from virtually every state orifice” (4796). Hierdie probleme begin by en sprei uit van Zuma, onder meer omdat hy finansieel roekeloos en gierig is – “a financial leech and sycophant” (973), “a financial problem child” (1014) – terwyl hy as staatshoof ‘n voorbeeld behoort te stel. In sy private lewe is Zuma ook nie gedissiplineerd nie. Pauw verwys bv na Zuma se “polygamy and serial philandering” (973). “[He] had scant control over his carnal urges” (1080).

Die opset geskets in die vorige drie paragrawe bring mee dat by uitstek pro-Zuma-mense hulle in daardie topposte bevind en dat staatsgeld op groot skaal en op misdadige maniere vermors word. Pauw skryf van “squads of hooligans that are prepared to harass and hound any Zuma adversary into submission” (571). Daar is geen manier hoe Suid-Afrika in sy huidige situasie ekonomies vooruit kan gaan en voorspoedig kan wees nie. Dit gaan om baie meer as ‘n “klein fokôppie” (617). In politieke geledere word daar graag beweer hoe immoreel die blanke bewind was, maar deesdae is die swart regering sekerlik in groter mate immoreel.

Pauw gaan eintlik (of grootliks) van die standpunt uit dat hierdie immoraliteit met Zuma se staatshoofskap begin het en korrupsie veral in sy tweede termyn buite beheer geraak het. Myns insiens het baie van die ANC-kamerade van 1994 af eerder na hulle eiebelang as die landsbelang omgesien, “using state resources and agencies all the way for their own benefit” (4409). Immoraliteit is ‘n wesenskenmerk van die ANC en het met verloop van tyd bloot al hoe meer momentum gekry. Dieselfde verskynsel kom in ander Afrikalande voor, bv Kenia. Lees in hierdie verband bv Michela Wrong se boek (wat ek nog wil bespreek): It’s our time to eat: The story of a Kenyan whistle-blower (2009, 371p; Amazon Kindle $11,83).

“The state’s integrity is in peril. Our state institutions have been hijacked for the benefit of the elite few … the state, the government, the ANC and the president have been infiltrated and turned into enablers of the violation of our sovereignty. This has impoverished the nation, crippled key state institutions and jeopardised our security. This is nothing but treason, a breach of the allegiance that every citizen owes to his or her country. It becomes more serious when committed by those entrusted by the Constitution, and by law, to prevent this” (4504). “Zuma is the ‘ultimate traitor’ for having subverted the police, the Hawks, the National Prosecuting Authority (NPA) and the intelligence agencies” (4517). “Perhaps the greatest wound that Zuma has inflicted upon our Republic is that he has buried decency and accountability under rubbish heaps of sleaze and corruption” (5041).

Waarin Pauw slaag, is om talle ongure dinge waarvan ons oor die afgelope jare in die politiek en openbare lewe kennis geneem het – “an orgy of depravity and venality” (757) – met mekaar in verband te bring; ‘n tafereel waarin geen ordentlike, beskaafde mens behae het nie, maar waarvan verantwoordelike burgers kennis behoort te dra.

Dan Roodt: Afrikaners en Europeërs, sy aan sy

Vandat ek op die vasteland aangeland het op hierdie Pro-Afrikaanse Toer van Europa, hoor ek by herhaling die boodskap dat alle Westerlinge eintlik in dieselfde bootjie verkeer. Ons word bedreig deur linkse regerings en snelle demografiese veranderings.

In Bad Godesberg het ek met ‘n patriotiese Duitse dinkskrum gepraat en hulle ingelig oor die mislukking van multikulturalisme in Suid-Afrika, hoedat die konflik tussen rasse, kulture en tale eintlik net sedert 1994 toegeneem het. Tans dreig Malema en sy EFF die blankes openlik met geweld, terwyl plaasmoorde vanjaar onrusbarend toegeneem het.

Net noord van Keulen het ek ‘n vergadering met ‘n bekende Duitse politikus gehad wat aanvanklik net ‘n uur of wat sou duur, maar die gesprek was so interessant en breedvoerig dat dit naderhand die hele middag in beslag geneem het.

So pas vanoggend het ek die notule van die gesprek ontvang met al die besluite wat geneem is. Onder andere gaan ons van aanstaande jaar af begin deelneem aan politieke gesprekke en konferensies in Europa oor die probleme wat die Westerse kultuur in die gesig staar. Suid-Afrika en Afrikaners word erken as ‘n wesentlike deel van die Westerse of — soos dit op Duits vir my gestel is — Abendländische — kultuur. Die ses maande Duits wat ek op universiteit gehad het, is maar taamlik verroes maar dit was geen probleem nie, want ek verstaan die taal goed en kon my goed in geradbraakte Duits en Engels uitdruk.

By die beoogde konferensie sal Afrikaanse musici en kunstenaars optree. Dit sal sowel politiek as kultuur bestryk.

Soos ons al soveel kere hier op die PRAAG-webblad berig en geskryf het, is daar ‘n sterk intellektuele en politieke beweging in Europa aan die gang wat Islam en die multikulturele samelewing verwerp. Die beweging is tegelykertyd nasionalisties én transnasionaal omdat die verskillende “regse” politieke partye nou met mekaar saamwerk. Hongarye en die regering van Viktor Orbán speel ‘n sleutelrol om hierdie beweging te stimuleer en selfs te befonds. (Ek plaas die term “regs” tussen aanhalings tekens, omdat meeste van my gespreksgenote geensins stereotipies “regs” was nie; hulle kom uit die Groen beweging, uit die sakewêreld en selfs kuns en ontwerp!) Volgens die Nederlandse skrywer en meningsvormer Joost Niemoller spruit dit uit Hongarye se verlies aan grondgebied net ná die eerste wêreldoorlog tydens die berugte Versailles-konferensie. Tans bestaan daar Hongaarse minderhede in verskeie buurlande wat op soortgelyke maniere as Afrikaners benadeel word, sover dit hul taal-, kultuur- en politieke regte betref. Hongarye is ook sterk gekant teen immigrasie en die inneem van Midde-Oosterse vlugtelinge.

In Bad Godesberg, Bonn en Keulen het ek heelwat Moslems op straat gesien. Blykbaar is 20% van Bonn, die voormalige hoofstad van Duitsland, reeds Moslem.

In Nederland het ek ook indringende gesprekke gevoer, en allerlei plekke van Afrikaner- en Boere-historiese belang in die stad besoek. Onder andere het ek verby die Amstel-hotel geloop waar Paul Kruger en Leyds, die jong Nederlandse regsgeleerde, mekaar ontmoet het. Op baie maniere is ons geskiedenis en dié van Nederland ten nouste verbind.

In Leeuwarden het ek ‘n ou vriend uit Johannesburg, die boekhandelaar Marcus de Jong, besoek. Ons het oor die ou dae in Braamfontein gesels, asook oor die funeste tagtigerjare toe Suid-Afrika vanuit die buiteland gerysmier is, met die rand wat getuimel het, byna net soos tans.

Elders in Friesland, in die historiese dorpie Dokkum, het ek aandete by ‘n deftige restaurant in ‘n voormalige klooster saam met Adriana Stuijt van die webblad Censorbugbear genuttig. Die klooster self was in die sewentiende en agtiende eeue ‘n sogenaamde “Burgerweeshuis”. Van daar af is jong meisies wat goed opgevoed en onderrig is na die Kaap gestuur om met die Vryburgers in die huwelik te tree. Ons volksmoeders het dus letterlik uit die Nederlandse weeshuise gekom.

Maar dis goeie gene… ten spyte van immigrasie en die instroming van Moslems is Nederland steeds skoon, netjies en goed georganiseer. Dis ‘n vreugde om te ervaar.

Tans verkeer ek nog in Amsterdam en skryf dié rubriek op die hotel se rekenaar. Om lig te kan reis, het ek geen skootrekenaar saamgebring nie. Vanmiddag ontmoet ek twee Sweedse vriende wat van Stockholm af kom en verder die reis na België gaan meemaak. Hulle gaan ook in Sweeds oor dié toer berig; só spring die vonk van een land na ‘n ander, in verskillende tale, maar met daardie onderliggende besef dat elke ding wat ons doen en sê uiteindelik die naderende Westerse ondergang (sien hier onder) moet verhoed.

Dit stem mens tot diepe nadenke om Verwoerd se geboortehuis by Van Lennepkade 16 te aanskou.

‘n Nederlandse vriend het my na Verwoerd se geboortehuis by Van Lennepkade 16, Amsterdam geneem, waar hy dié foto van my geneem het. Dit was koud met ‘n lastige motreëntjie wat kort-kort uitgesak het. Ongeag wat ‘n mens van Verwoerd mag dink, is hy nóg een van die gebore en briljante Nederlanders wat ‘n sleutelrol in ons geskiedenis gespeel het. Eens het Afrikaners hom verafgod, maar die afgelope twee of drie dekades het die verraderlike Afrikanerelite wat ons aan die ANC uitgelewer het, hom honend verwerp. Ek gaan al die regdenkende Europeërs aanmoedig om die pelgrimstog na Verwoerd se geboortehuis hier in die hartjie van Amsterdam aan te pak. Kort-kort moet daar blomme gelaat word, soos blykbaar net ná sy moord in 1966 hier gedoen is.

Verwoerd, die weeskind van ons geskiedenis… nes daardie mooi Nederlandse weesmeisies wat op die skepe geklim het na ‘n verre land in Afrika waar hulle sou kom werk en bou, huishou en kinders baar. Tydens die sewentiger- en tagtigerjare het die hele Westerse wêreld ons verwerp, weens die linkse propaganda en irrasionele haat wat daar teen ons opgesweep is. Marcus de Jong vertel dat Nederlandse uitgewers in 1978 besluit het om nie meer sy bestellings van boeke uit te voer nie, en sy boekwinkel begin boikot het.

Op ‘n manier was ons vir ‘n paar dekades ‘n weesvolk wat deur ons eie bloedfamilie hier oorkant die water verwerp is. Maar nou het dinge met ‘n handomkeer verander en word ons nie meer beledig of geboikot nie, maar byna soos die verlore seun terug aanvaar. Ek ervaar ‘n warmte en toegeneentheid hier in Noord-Europa wat seker laas in die tyd van die Tweede Vryheidsoorlog of die eerste helfte van die twintigste eeu voelbaar was.

Een van die Nederlanders het ‘n hele stapel politieke boeke aan my geskenk, ongevraag. Nog ‘n teken van die tye is die nuwe Nederlandse vertaling van Oswald Spengler se Untergang des Abendlandes wat so pas hier verskyn het as De ondergang van het Avondland. Die tema van Westerse ondergang is skielik net so aktueel soos Afrikanerondergang in Suid-Afrika.

Iets wat ek nooit geweet het nie, is dat die beroemde negentiende-eeuse Calvinis, Abraham Kuyper, iewers gesê het dat Suid-Afrika in die toekoms dalk ´n sleutelrol in die oorlewing van die Nederlanders kan speel. Volgens hom bevind Nederland sigself tussen drie groot, oorlugsugtige state: Engeland, Frankryk en Duitsland. Die land kon te eniger tyd oorval en geannekseer word. Daarom was die Transvaal en die ou ZAR van sleutelbelang, nie net vir die Boere nie, maar ook vir die Nederlanders. Ons was dalk die “plan B” indien Nederland sou ondergaan…

Volgens een van my gespreksgenote geld dié Kuyperiaanse logika vandag steeds. “Die voortbestaan van Nederland en Europa is geensins gewaarborg nie. Daar bestaan ‘n koalisie van Links en Islam. Die linkses is steeds aan die mag; hulle beheer die media, die universiteite en alle instellings. Die ondergang van Europa sou hulle nie in die minste skeel nie. Daarom kan ‘n Afrikanervolkstaat in Suid-Afrika dalk in die toekoms vir ons ‘n toevlugsoord wees, wie weet?”

Iewers in my kop weerklink die gesprekke wat ek met PW Botha kort voor sy dood gevoer het steeds. Veral sy staaltjie oor generaal Charles de Gaulle se woorde op ‘n keer: “Ons mag nooit die Afrikaners in Suid-Afrika opsystoot nie. Hulle is van strategiese belang vir ons.” Skielik maak dit alles sin.

Die polities korrekte gedagte dat Afrikaners by die swart bevolking van Suid-Afrika gaan integreer en as’t ware daarin opgelos gaan word, is gek en onmoontlik. Eintlik kom dit op volksmoord neer; gaan lees maar die definisie in die VN se konvensie oor volksmoord. Ons is net so deel van die Aandland soos enige van ons stamlande: Nederland, Vlaandere, Frankryk of Duitsland.

En nou, oplaas, word ons nie net aanvaar nie, maar stry ons sy aan sy om te oorleef. Eintlik is dit geensins verbasend nie; dit is soos dit hoort. Nie die oorlewingstryd nie, maar die “sy aan sy”.

Uit al die gesprekke en ontmoetings hier met van die leidende figure in die pro-Westerse beweging in Europa, kristalliseer twee dinge klinkklaar uit: Ons behoeftes aan selfbeskikking, enersyds, en aan nouer samewerking met Europa, sowel op ekonomiese as kulturele vlak, andersyds. Dit is waarop ons ons moet toespits. Ons mag nie langer talm om ‘n stuk grondgebied in Suid-Afrika te bekom waar ons onafhanklik van die huidige verafrikaniseerde staat met sy korrupsie en verval kan begin leef nie. En ons sal nie die finansiële middele daarvoor hê as ons nie ten nouste met ‘n ryker en groter Europa saamwerk nie. Die twee gaan hand aan hand.

Die tyd daarvoor was egter nog nooit so ryp soos nou nie. Ons moet die yster smee terwyl hy warm is!

Leon Lemmer: Die boek wat ek nie wou koop nie

Gestel ek is passievol pro-wit en anti-swart en besluit om ‘n boek te skryf met die titel: Hoe sou dit wees as daar in Suid-Afrika geen swartes was nie? Dit sou my die geleentheid gee om oor ‘n fiktiewe blanke utopie te skryf. Suid-Afrika sou voorgestel kon word as bv ‘n doeltreffende, voorspoedige, veilige, korrupsie- en ellendevrye land. So ‘n land sou werklik vry en nie-rassisties kon wees; ‘n egte nasiestaat in die Europese tradisie waarin Afrikanerwaardes en Afrikaans gedy. Uit verskeie oorde sou egter heftig beswaar teen so ‘n utopie gemaak word. Die sekuriteitsbedryf sou oornag feitlik werkloos word. Vir oorlewing sou ruitglasondernemings op nuwe geboue en voertuie aangewese wees en nie meer hulle voorspoed uit inbrake kon put nie. Daarenteen sou die aanvraag vir stoep- en tuinmeubels die hoogte in skiet omdat mense weer buite hulle huise sou ontspan. Buitelugaktiwiteite sou eksponensieel toeneem. Die polisiediens sou kleiner en doeltreffender word, maar bitter min hê om te doen. Tronke sou op groot skaal in bv skole omskep kon word. Ou voertuigbuitebande sou (soos voorheen) nie tydens optogte verbrand word nie maar vir hergebruik herversool kon word. Oor optogte, betogings, vandalisme, plaasmoorde en terrorisme sou ‘n mens dan seker net in die geskiedenisboeke kon lees. Versekeringspremies en belastingheffings sou daal, die strate sou skoner wees, ens.

Om te droom is nie noodwendig ‘n sonde nie. In die nuwe Suid-Afrika is ‘n mens darem nog vry om te dink, maar glad nie vry om uitdrukking aan jou denke te gee nie. Die Menseregtekommissie waak polities byderwets oor wat gesê of gepubliseer mag word. Die gepeupel span hierdie net veel wyer. Johann Rupert mag nie beweer dat radikale ekonomiese transformasie diefstal is nie; dat regstellende aksie in regstelende aksie ontaard het nie. Selfs in die geledere van die armsalige politici mag Helen Zille nie iets goeds van kolonialisme sê nie. Ek is seker vry om daardie utopiese boek in my studeerkamer te skryf. Die probleem is dat geeneen van die hoofstroom-uitgewerye daarin belang sou te stel om so ‘n boek te publiseer nie. Dit is in elk geval onrealisties en seker ook ongewens om een van Suid-Afrika se vier hoofbevolkingsgroepe (blankes, swartes, Asiate en bruines) weg te wens.

Die blankes het Suid-Afrika uit die suidweste binnegekom. Op ongeveer dieselfde tyd het die swartes begin om die land uit die noordooste in te neem. Die Asiate het hulle heelwat later in die ooste van die land gevestig. Wanneer dit hulle pas, roem die bruines graag daarop dat hulle as die Khoi-San altyd hier gewees het. As bevoordeling of simpatie gesoek word, verkies die bruines egter om te beweer dat hulle van die slawe afstam; dus van mense wat ná die blankes hier opgedaag het. Van die swartes, Asiate en bruines word nie beweer – soos só graag oor die blankes – dat hulle setlaars (dus tydelike, verjaag- en selfs uitmoorbare inwoners) is nie. Dít dui op dubbele standaarde gebaseer op subjektiewe waarhede; eintlik blatante valshede.

Sodanige dubbele standaarde geld ook in die publikasiebedryf. Dit is waarom Ferial Haffajee (gebore in 1967) toegelaat is om hierdie boek te publiseer: What if there were no whites in South Africa? (Johannesburg: Picador Africa, 2015, 153p, R265; Amazon Kindle $17,52). Let op die buitensporige prys per bladsy, asof die boek ‘n kosbare kleinood is. Die boektitel ervaar ek as hoogs aanstootlik, maar ek is ‘n lid van die enigste rasgroep wat in die nuwe Suid-Afrika maar vryelik aanstoot gegee mag word. Daar is geen moontlikheid dat hierdie boek rasseharmonie of versoening kan bevorder nie.

Die boek is ‘n konkretisering van Nelson Mandela se gebalde vuis en nie van die handevatsindroom nie. Haffajee beweer egter: “[It] was always about black people extending the hand, not the other way round” (Kindle 1186). “It’s striking how much reconciliation is regarded as a one-way street – from black to white” (1451). Kort na publikasie het Dan Roodt reeds oor hierdie gewraakte boek op Praag (29 November 2015) geskryf. Ek wou ter bestendiging van my gemoed aanvanklik glad nie die boek koop nie, maar ek het so baie verwysings daarna in die polities byderwetse inligtingsmedia teëgekom dat ek in ‘n oomblik van swakheid toegegee en die boek gekoop het. Die boek is so eensydig anti-blank dat my moermeter deurentyd in die rooi was.

Ferial Haffajee

Haffajee was die redaktrise van die koerant Mail & Guardian (2004-2009), van City Press tot November 2016 en sedertdien van The Huffington Post. Haar rasklassifikasie is “Indian/Cape Malay” (671). “I grew up coloured” (1397). Volgens haar is daar egter net twee rasgroepe in die land, wit en swart, onderskeidelik die bevoordeeldes en die benadeeldes. “I am infuriated by former and unreconstructed privilege” (53). Die huidige selektiewe bevoordeling, gegrond op ras en geslag, ontstig haar egter glad nie: “It is not reverse racism” (892). Dit gaan glo om “make-right policies” (899). Die myns insiens briljante boek van Anthea Jeffrey oor swart bemagtiging is volgens Haffajee “an abomination that deserves to be exploded by a black scholar of empowerment” (1233).

Haffajee beskou haarself as onbetwisbaar swart en reken dat Steve Biko se swart bewussyndogma ooreenkomstig haar wens aangepas moet word.* Sover my kennis strek is daar seker nie ‘n boek wat meer konsekwent anti-blank as hierdie een is nie. “We aren’t here to coddle whiteness” (993). Haffajee hou van mense “talking about white privilege and whiteness in tones that imply at once disgust and confidence to name and shame it” (552). “My establishment is black. The anatomy of my country is black” (395).

[* In die praktyk gaan dit vir die ANC-regering om die bevoordeling van swart swartes. ‘n “Indian/Cape Malay” soos Haffajee is nie ‘n swart swarte nie, al wil sy hoe graag een wees. Kyk wat skryf een van die MK-stigters, Ben Turok, oor hierdie onderwerp: “After 1994, as Africans were promoted into all the organs of the state, non-Africans began to be sidelined, partly in the effort to make all our public institutions reflect the demographic profile of the country. Although the movement continued to use the phrase ‘blacks in general, and Africans in particular’ to refer to the subject of its historical mission of liberation, and as an essential ingredient of its official policy of redress, the various forms of ‘black empowerment’ that were enacted after 1994 came to refer to Africans and not to coloured or Indian people … From 2007, the top six leadership posts of the ANC were allocated to Africans, and this kind of representation has spread to lower organs of the movement” (With my head above the parapet: An insider account of the ANC in power, Auckland Park: Jacana, 2014, p 138-139).]

Haffajee skryf: “My life is defined by and led by black power in all its manifestations and tributaries. From where I sit, blacks are the centre of my gaze in all ways. And this is why I find our narrative of black disempowerment by whites, of black domination by whites, of black marginalisation by whites, so hard to fathom it makes me feel like I am going stark raving mad. I feel as if I’ve come up against the power that does not know its name or its influence – it is why I think we need a new Steve Biko for the twenty-first century to hold up a mirror of black ability and beauty to see once again the possible and the potential” (1068).

Geen erkenning hoegenaamd word gegee aan wat blankes plaaslik tot stand gebring het nie. Iemand het met hierdie juiste stelling vorendag gekom: “If it wasn’t for whites, you wouldn’t have the type of infrastructure we have now” (1206). Haffajee reageer hierop soos volg: “It’s the furthest thing possible from my thinking … I know the narrative … that apartheid was not that bad because we have First World infrastructure. It’s a popular race narrative among whites, coloureds and Indians, but it’s rubbish, of course. Apartheid infrastructure and spatial planning is still costing us enormously in the fractured design of the country and our intractable Group Areas. The 1913 Land Act. Homelands. Black spots. It’s one reason we are where we are” (1206). “The negotiation to end apartheid resulted in the compromise state, which has become almost a dystopia” (1457). Maar as dit hoe is, is die nuwe Suid-Afrika volgens Haffajee wonderlik: “For black people who have benefited from freedom (and for those in government), the [South African] story is one of accomplishment. Creating a working state from the destructive embers of apartheid’s divisive one has been a phenomenal achievement by any measure” (1240).

Vir Haffajee, soos vir die ANC, begin Suid-Afrika se geskiedenis in 1994; dus met die “bevryding” en verwonderliking van die land. Nelson Mandela is “our founding father” (526) en “the world’s greatest statesperson” (1088). Hy is glo Suid-Afrika of selfs die geskiedenis se “finest son and statesman” (1101). Oor die Mandela-standbeeld by die Uniegebou skryf sy: “His beatific statue beams down” (1873). “Deeply proud of our founding story, I am an unapologetic disciple of the founding president and statesman President Nelson Mandela and his sidekick priest and fellow Nobel Peace Prize winner, Archbishop Emeritus Desmond Tutu. Their philosophies of peace and Ubuntu resonate in my soul. I like their bravery and take-no-prisoners style. I like how they moulded us from the smelter of apartheid into a rainbow nation under the African sun. It is almost an anathema to so declare your discipleship these days, but there it is” (1840).

Haar reënboog verdof as sy wraak soek: “Our reckoning is not done and that reckoning increasingly takes a racial tone. It is what it is and it is where we are. The idea of a deeper and more resonant social justice and racial justice is taking hold in South Africa, with a majority opinion turning against the idea that we are a rainbow nation under God as Tutu first christened us … I now know the reckoning is nowhere near done. The unfinished business of colonialism and apartheid will be finished by a new generation” (1853). “Our politics will be radicalised by a new generation” (1924). Haffajee doen myns insiens alles in haar vermoë om radikaliteit, indien nie anargie nie, aan te por.

Sy beskou haarself as “a child of freedom” (201). Die era vóór 1994 is nie Suid-Afrikaanse geskiedenis nie. Vir haar gaan dit net om “our freedom years” (38). Die tyd voor 1994 word glo uitsluitlik deur blanke boosheid gekenmerk. Dit is “painful history” (533); ons “evil past” (599). Geen direkte melding word van bv die vandalisme, sabotasie en terrorisme gemaak wat so prominent vóór 1994 was nie. By implikasie het sy net lof daarvoor: “I thank the leaders, the guerrillas, the activists who gave us freedom, and the ANC, too” (638). In soverre terrorisme in die verlede bestaan het, kan dit glo aan apartheid toegeskryf word, want apartheid “terrorised us” (75). In die nuwe Suid-Afrika bestaan iets soos plaasmoorde blykbaar glad nie. Niks positiefs word van blankes gesê nie en niks negatiefs van swartes nie. Die boek is bedoel as “a love song to the Mzansi” (44), die fiktiewe (swart) Suid-Afrikaanse nasie.

In ‘n sin is Haffajee nie die outeur van die boek nie, maar eintlik net die samesteller. Deurlopend word die lesers daarna herinner dat sy (massiewe) “navorsing” gedoen het, maar die teks bestaan in groot mate uit wat ander mense, bv medejoernaliste, mondeling in geselsies of andersins tydens besprekings (“round tables”), wat sy met geesgenote gereël het, kwytgeraak het, sodat sy inligting vir haar teks kon kry. Dit gaan om die rekordering van hulle “stories” (68); ‘n geliefde tydverdryf in veral linkse Amerikaanse geledere, wat ook in Suid-Afrika uitgeslaan het, bv tydens die onderhoude wat die sogenaamde Waarheids- en Versoeningskommissie opgestel en opgevoer het.

Aan die einde van die boek bestaan die “selected references” uit ses boeke en ses verslae. Haffajee verwys ook na vyf koerante waaruit inligting verkry is. Al hierdie bronne is uitsluitlik Engels, al het sy in die bruin woonbuurt Bosmont grootgeword (234, 671). Sy behoort dus Afrikaans (goed) magtig te wees. Sy was in ‘n skool vir bruines, maar dan kla sy valslik oor “the impact of Bantu Education on me” (625). Later erken sy dat dit “coloured education” was (873). Afrikaans, net soos Suid-Afrikaanse geskiedenis vóór 1994, geniet feitlik geen erkenning in die Haffajee-wêreldjie nie. Afrikaans is een van die baie Afrikanerprestasies wat goedsmoeds verswyg word. Taal – dit is sekerlik eerder ‘n stekie na Afrikaans – is glo “the new veneer masking racial separation” (1470).

Haffajee gebruik die woord “gatvol” wanneer sy na die beweerde “automatic privilege” van blankes verwys (880). Sy ken ook die woord “baasskap”: “What is needed or desired is a sort of new dominion or baasskap to replace an old one, a new ruling class” (1008). Maar dan is dit terselfdertyd sy wat kla oor “the new laagers of white groups on Facebook” (1081). Sy hou nie van die plaaslike blankes, veral Afrikaners, se geskiedenis nie. “For [black] South Africans, Jan van Riebeeck is not a friendly oom but the first of the colonial overlords who began the experiments with land theft and abuse of the original inhabitants that culminated in grand apartheid” (1094). “Oom Jan (van Riebeeck) should not have set foot here” (169). Jacob Zuma het dieselfde wens uitgespreek. “Colonialism should not have happened” (2059). Sonder kolonialisme sou sy egter nie as Indiër/Kaapse Maleier bestaan het nie, want sy is nie werklik ‘n DNS/etniese swarte of Afrikaan nie.

Haffajee is uiters selfgesentreer en het onmeetlike waardering vir haarself. “I can’t do small talk for the life of me” (1611), maar daar is geen aanduiding dat sy naasteby ‘n intellektueel kan wees nie. Sy beskryf haarself as “self-satisfied and middleclass” en dat sy tydens ‘n paneelbespreking “impatient and rude” was (1835). Sy verwys self na haar “arrogance” (2052); ‘n onregverdigbare skyn van selfversekerdheid wat ek onuitstaanbaar vind. Haar selftoegekende voortreflikheid berus op twee pilare: Sy is swart en sy is ‘n vrou. “#ForBlackGirlsOnly would wash among the people I follow and in the social community I find captures a zeitgeist” (979). Daarom moet daar ruimte (“space” – ‘n geliefkoosde term in linkse Amerikaanse literatuur) vir haar wees “to be brave and to be an editor” (61). “Black people want their own space [apartheid?] to be; and they want hegemony [swart baasskap?] in other spaces” (965). “Many people, in my experience, largely want to be apart rather than together [!] … many black people desire all-black spaces” (973). Elders kla sy egter oor “the injury of our apartness” (2174). “Being anti-establishment was hard work when you slammed into the establishment” (395). Kritiek “helped me construct the thick skin you need to play in the race space in South Africa” (860).

Soos wat oordrewe heiligheid heeltemal onvanpas aan mense soos Nelson Mandela en Desmond Tutu toegedig word, noem Haffajee die Grondwet ‘n “sacrament” (47), al bevat dit “way too many compromises” (599). Sy erken dat sy as student aan die Universiteit van die Witwatersrand, waar sy die graad BA voltooi het, haar eerder met linkse politiek as akademiese studie besig gehou het: “I went to Wits and immediately gravitated to the Black Students’ Society or the largely black socialist [communist?] organisations that wanted to smash the system (979). “I was a terrible student” (873). “I preferred the radical student activism” (880). Toe sy as joernalis by die Johannesburgse Aandelebeurs ‘n onderhoud moes gaan voer, het sy uitdagend ‘n Che Guevara T-hemp aangetrek (334) om haar anti-kapitalistiese gesindheid uit te stal.

Dwarsdeur die boek is daar “the black obsession with whiteness and white privilege” (95). “Whiteness is the study of a system of privilege in which white people are held to be at the centre of gaze” (195). Een van Haffajee is hoofprobleme is blykbaar dat sy nie in staat is om met blankes mee te ding nie, gevolglik moet sodanige kompetisie lief nie bestaan nie. Dit kom nie by haar op dat wat sy blanke bevoordeling noem dalk eerder aan blanke talent of uitnemendheid toegeskryf kan word nie. Soos die ANC beskou Haffajee alle mense as (inherent/potensieel) gelyk en eenders – maar volgens haar is die blankes seker glad nie moreel op dieselfde peil as die swartes nie. Wat Haffajee dus wil hê, is dat alle sektore van die samelewing, bv die “workplace culture” (163), die demografie moet weerspieël. Wit is steeds in te ‘n groot mate die norm. Swart moet die nuwe standaard wees. “Anything but an economy owned in proportion to the demographics of South Africa is anti-democratic” (169). Welvaart moet herverdeel word (208), maar sy erken darem dat daar so baie swartes is dat die herverspreiding van die blanke minderheid se bates nie veel of genoeg tot die swartes se welvaart sal bydra nie (267). Selfs sy besef dat welvaart nie deur “wealth redistribution” bewerkstellig word nie maar deur “wealth creation” (281).

In hierdie ná-meriete-era word die aanstelling van nie-wit aktiviste in topposte in Suid-Afrika nie meer bevraagteken nie, veral nie as diesulkes vroue is nie, want enige kritiese of skeptiese opmerking kan jou die beskuldiging van rassisme en seksisme op die hals haal. Maar ‘n dogmatiese aktivis is myns insiens ‘n uiters ongeskikte bekleër van ‘n koerant se redakteurstoel. ‘n Koerant is immers veronderstel om sy lesers met ‘n mate van objektiwiteit in te lig. “I am my politics and my understanding of freedom” (645). Maar Naspers/Media24 het ongelukkig in ‘n toestand verval waarin aanstellings en bevorderings meesal/dikwels deurslaggewend op grond van ras en geslag gedoen word.

Die rol van ‘n redakteur is onder meer om die skryfwerk van verslaggewers reg te trek. Hier het ons egter ‘n geval van iemand wat skynbaar glad nie ‘n verdienstelike teks sonder onderskraging kan lewer nie. In die resensies op Amazon word telkens melding gemaak van hoe swak die boek geskryf is. Daar is geen behoorlike struktuur nie. Enigiets kan in enige van die ses hoofstukke te berde gebring word. Daar is baie herhaling in hierdie boekie. Die outeur het die slegte gewoonte om haar subjektiwiteite (haar tande, haar hare, ens) kort-kort aan die lesers op te dring. Sy is in die eerste plek ‘n aktivis; nie ‘n joernalis nie. Sy erken self dat die poste wat sy beklee het – en daarby op ‘n jeugdige ouderdom – aan politieke byderwetsheid te wyte is. “My badge of ’employment equity candidate’ is worn proudly” (1233). “If it had not been for the planned and political project of black empowerment and employment equity, the workplace would have remained closed and protected for Boer cronies and a tight circle of concentrated Anglo-Saxon capital” (368). “We are a fruit of freedom” (368). “Freedom has allowed my self-actualisation” (638).

Het Haffajee se werkomgewing by City Press gelyk asof Jan van Riebeeck nooit hier opgedaag het nie? Nee, daar was blankes in sleutelposte wat verseker het dat die koerant oorleef: “City Press is about 98% black but for two or three white colleagues who are black in spirit. It is homogenous in its thought … I am non-racialist in the Mandela tradition; this is a Pan-Africanist newsroom. One of my skills is blending political coverage … making sure the entire spectrum of political life is covered. But, then, I employ an assistant editor who can drive a feisty news agenda. He is white and Afrikaans. In turn, he employs a highly talented news editor who is yellow but white. And I choose a white features editor. All the time, I have my eyes on our racial make-up as I try to move my newsroom to match the country” (945).

Dit is seker vir my onnodig om al die teenstrydighede in die vorige paragraaf uit te wys. As ‘n joernalis is Haffajee gewoond daaraan om haar gedagtes in kort artikels te publiseer. Dan val die teenstrydighede wat op verskillende dae kwytgeraak word nie so maklik vir die koerantlesers op nie. Wanneer sy ‘n lang teks, soos hierdie boek, publiseer, is dit vir die kritiese leser spoedig duidelik dat die outeur se idees ‘n warboel van teenstrydighede is. Heel teen die einde beweer Haffajee: “My lodestars have always been non-racialism and non-sexism” (2189) – ook die ANC se beweerde ideale. Maar uit die aanhalings hierbo is dit duidelik dat sy oorbewus van die werklikheid van sowel ras as geslag is en daarby op ‘n hoogs eensydige en radikale manier. Les bes, by ‘n koerant, soos by ‘n universiteit, is ideologiese diversiteit belangriker as etniese diversiteit. Homogeniteit in denke is ‘n onding, maar dit is presies wat Haffajee in die vorige paragraaf aanprys.

Joegaai! ‘n Plaasmoord

Die een se dood is die ander se brood, nè, en so het Naspers se spens vroeg in Desember onverwags vol geraak. ‘n Plaasmoord, ‘n goeie een, so asof bestel. Nou goed, eintlik was daar twéé, nee, eintlik vier, regtig, want vier mense is dood in twee voorvalle, maar die een voorval, ‘n vrou op haar bed vasgebind en met ‘n voorhamer doodgeklop, is nou nie juis várs brood nie, is dit? Te min beweging, te min drama. Maar die een op Lindley!

Asof op bestelling, ‘n goeie een, ja, met al die beste elemente: Boer wat niksvermoedend uitstap, soos hy al ‘n duisend keer gedoen het, by die agterdeur uit, en toe die suis en die doef van die panga deur die lug en in sy skedel in. Toe die dramatiese doodsworsteling wat eers eindig nadat die aanvallers ‘n tuinvurk kruis en dwars deur sy bobors ingetrap het. Daarna, daai skielike indruising, vinnige swart stemme, stroom van beweging wat die hulpelose plaasvroutjie terugstu in ‘n hoek van hulpeloosheid in. En nou, hier’s wat van dié plaasmoord ‘n wenner maak: Die kleintjie word toe mos deur ‘n swart tiener buite toe gedra, aan die hare voor sy oë gehou en toe skiet hy haar deur die kop. Net so, gedaan en klaar.

Toe gaan hy – jy kan hierdie goed nie uitdink nie! – toe dra hy die pap lykie al die pad terug in die huis in en wys dit vir haar ma voordat dié gedwing word om die kluis oop te sluit waarna hulle haar so Schindler’s-List styl teregstel.

Nou kyk, hiér ‘n storie, die beste soort. Dis nie sommer net ‘n gewone, tuintipe plaasmoord nie. Dank Vader – of dan, meer gepas vir die postmoderne Naspersiër – dank die gode vir die klein dogtertjie. Dis sý wat vir hierdie storie bene gee. En dit in Desember! Die einde van die jaar is tradisioneel ‘n droë seisoen vir koerante. Parlemente is in reses, die sport is grotendeels klaar gespeel, die pryse uitgedeel, die beste moorde reeds gepleeg. Dis asof die hele wêreld afrat, of soos ‘n wipwaentjie teen die laaste opdraande van die jaar opkruip voordat die lewe weer spoed vat in Januarie.

So, die koerante maal maar die gewone gruis hierdie tyd van die jaar. Dis nabetragtings en top-tien-lyste van die beste, die slegste, die gekkigste dinge van die jaar. Daar is fliekresensies van vakansieflieks maar niemand lees dit nie. Kerswenke, half-pittige idees oor nuwejaarsvoornemens, vooruitskoue, gevierdes se vakansieplanne… Vullers met ander woorde. Daar is altyd koerantruimte om vol te maak, maar in Desember is dit asof die hele koerant net vullers is. En dan, gode den dank, ‘n lekker, fasetryke plaasmoord.

Die beste moordstories is dié wat in foto’s vertel kan word. Terwyl die boere- en wyer blanke gemeenskap steier en sidder van skok, word daar in redaksiekantore binne trefafstand van Lindley voorberei en gedinkskrum. Vir hulle is daar nie die tyd, die luukse of die inklinasie om hartseer of afkeurend te wees nie. Skok, verbystering, haat… emosies, om presies te wees… dis vir die kleinburgerlike gemeenskap. Die Pers is Nuus! en Nuus! is die roeping van ‘n elite. Hulle staan, nou ja, miskien nie verhewe bo emosie nie, maar dan darem verwyderd, afgesonder, geheilig daarvan. Daar is net een vraag: Hoe kan ‘n voorval en die deelnemers daaraan vir Nuus! tot diens wees? Die fotograwe word aangesê om toe te sien dat hulle kameras se batterye gelaai is.

Vir die fotograwe is dit eenvoudig. ‘n Voorval – moord op Lindley! – moet getap word en die betrokkenes gemanipuleer word vir die heel beste blerrie foto wat jy aan kan dink. So sit hulle in die redaksiekantore, terwyl hulle die sakrament van kitskos eet teen die agtergrond van beroemde kiekies uit die Verlede, en teoretiseer oor die Rol van die Gemeenskap in die Groot Foto…

Kyk, daar is nie een van hulle wat nie wens hulle was daar, kanonloop-Canon in die korrelposisie, toe die eerste noodlottige houe buite die plaashuis geval het nie. En, soos altyd, vra hulle onderling die vraag: As jy daar was, sou jy probeer het om klein Willemientjie te red?

Regte antwoord: Nee! Die fotograaf, soos enige Nuus!mens, is daar om ‘n rekord van gebeure saam te stel, nie om self daaraan deel te neem nie. Ons skryf en fotografeer die Nuus!, sê hulle, ons maak dit nie. Dis ‘n Heilige Dictum van die Heilige Nuus!mense. Jy sal tog nie van ‘n wildlewefilmmaker verwag om die bokkie te waarsku dat die leeu op haar afsluip nie. Nee, jy sal die jagtog en die doodslag met grootste noukeurigheid verfilm tot die laaste stuiptrekking en verskrikte blêr van die ooitjie. Die gemeenskap is soos organismes vasgeklem tussen die glasplaatjies onder die lens van ons mikroskoop. Die Heilige Nuus!mense, dienaars van die Heilige Nuus!, is daar om aan te teken, te ontleed, te interpreteer, maar nooit ooit om met die slagoffer te identifiseer nie.

Die Nuus!redakteure verskyn en fotograwe word saam met verslaggewers gesalf om na die toneel te haas, om die sap uit die storie te suig en die beste blerrie foto’s moontlik te neem. Onderweg word daar gefantaseer. Sê nou maar net jy kón op die toneel gewees het terwyl die moorde afgespeel het? Wat sou die beste moontlike foto gewees het? Attie Potgieter in sy doodsworsteling, wriemelend onder die viertandprik van die tuinvurk? Of die boeremoedertjie op haar knieë, weerloos voor die aanvaller, smekend om genade wat sy nie verwag nie?

Met die allerhaas van ‘n wegsleeptrok op pad na ‘n BMW in ‘n ongeluk daag hulle by die plaas op, net toe die polisiedeskundiges die laaste bietjie opruim. Langlens-Canon voor die oog, soos die gestolde slurp van ‘n olifant, of soos die stormgeweer van ‘n spesmaglid in ‘n doolhof, paraat vir die foto, dáárdie skoot, sou dit opduik. ‘n Groot Foto verskyn soms net vir ‘n oomblik en as jy laat is op die sneller, verloor jy hom vir altyd.

Die fotograafgode is in ligte luim vandag, want sowaar, kán dit wees, wat sien jy hier voor jou, kan dit die liggaampie van die plaasdogtertjie wees? En dit is, steriel in ondeursigtige sintetiese materiaal toegedraai, in die arms van ‘n beampte wat haar op ‘n draagbaar plaas. Maar ai, die fotograafgode, die ou terggeeste, so naby en tog so ver, want ons kan van haar niks sien nie, nie ‘n bebloede wangetjie of ‘n gekneusde armpie of selfs ‘n slepie rooi hare nie. Niks. Sy’s net ‘n opgevoude bondeltjie in ‘n plastieksak.

Nou ja, ‘n Nuus!mens is jy ook nie as jy nie bietjie rondom ‘n probleem – uit die kassie uit, jy weet – kan dink nie. Neem dikloop-Canon op; skiet die plaashuis. Niks dramaties daar nie. Niks goties of selfs stroewe sandsteen nie. Eerder een van daai reguit op-en-af huise met die vlak spits en lae plafonne teen die Vrystaatse winterkoue. Wel, die Nuus!mense, die fotograwe is hier om beeldmateriaal te kry en sonder beeldmateriaal gaan hulle nie weg nie.

Die volgende week staan hulle snoep die foto’s, wat hulle geneem of by die vermoordes se familielede afgebedel het, toe. Die foto van die liggaampie-in-wit-plastiek is amper dramaties, amper veelseggend, maar dis oorbelig en gestroop van die werklike drama. So, om die stories wat uitgeryg word in die dagblaaie te ondersteun, is daar hier ‘n foto’tjie van die drie saam – boer Attie groot en rysig in ‘n stoel, ma Wilna regop langs hom en Willemientjie ondeund en spelerig in haar arms – daar ‘n portret van Willemientjie, rooikoppie… Willemientjie, Willemientjie, is dit nie ‘n wonderlike naam in die omstandighede nie? Bedoel nou net, die kontrás, die spelerigheid teenoor die brutale einde.

Nou ja die Nuus!mense en die fotoskuts het hulle bes gedoen, onder die omstandighede, nou is dit vir die begrafnis.

Naspers se Nuus!mense en Fotoskuts ry in die Joegaai!bus Lindley toe. Die Joegaai!bus is ‘n Toyota Quantum-bussie, uitgedos as mobiele advertensie vir Rapport. Die bussie is die kleur van ‘n hartstogtelike rooi lipstiffie en die advertensie daarop is ‘n rits strokiesprentpanele wat afgekyk is by Andy Warhol, die popkunstenaar. Van voor na agter is vyf blokke met verskillende gesigte primitief met swaar lyne en psigedeliese kleure geskilder, so al op Warhol se beroemde blokkeportret van Marilyn Monroe af waarin dieselfde afdruk van haar gesig in 9 panele verskyn, net elke keer in ‘n ander kleur. Die Joegaai!bus se gesigte is dié van die koel mense, wat met alles en vir alles en vir almal is. Die middelste paneel is van ‘n jong lat wat guitig gil. Die heel voorste gesiggie is van ‘n peuterdogtertjie. Dit kon Willemientjie gewees het, maar dit is nie, want Willemientjie is mos deur die kop geskiet.

Agter, bo die laaste prent, is dit nog steeds die ene popkuns, maar dié keer afgetrek op Roy Lichtenstein, die stuitige maaifoerie wat Kandinsky en De Kooning se klokke gelui het deur die gek te skeer met hulle blertse- en smeerselkuns. Hy het dit gedoen deur eenvoudige, proletariese strokiesprent panele op te pomp tot omvangryke skilderye, sulke halftintprente met die kenmerkende presies verspreide kolletjies om skakerings teen effekleur aan te toon. Om die poets te beklemtoon was die skilderye volledig met uitgelate byskrifte soos: “Pow!” en “Wham!”

Die Joegaai!bus se Lichtenstein-na-apery is ‘n lat hier in sy twintigs wat agter sy hand verby fluister.

“Psst… bring jou Nuus!” sê hy in een van daai spraakborrels eie aan die strokies. Met sy ander hand hou hy ‘n plaatjie omhoog – eintlik lyk dit met eerste oogopslag soos ‘n tandepastebuisie, maar dit ís ‘n plaatjie – en daarop is die naam “Rapport” in die welbekende logo. Goed, so, as die leser die hele affêre reg ryg, is die boodskap: “Psst, RAPPORT bring jou Nuus!.”

Natuurlik is dit alles net ‘n ironiese ondeundheid. Rapport fluister nooit. Rapport gil, dra banieropskrifte in vetdruk, kies hamerslagkoppe vir stories, mik altyd vir die omstrede. (Let wel, vir Rapport soos vir enige Naspers-produk beteken “omstrede” enige iets wat die Afrikaner ontstel.) Hulle sou trouer aan hulle aard gewees het met klanknabootsings in hoofletters, soos die geluide tydens die Potgieter-aanval: Die Swiessj-DOEF! van die pangakap, die WLANK! van die deur wat oopgeskop word, die gha-DWAAH! van die pistoolskoot… Dis mos meer Rapport as “psst…”

En tog, in al die geoogknikkery is daar tog iets onbedoeld veelseggend. Dieselfde ontwerp word oor die agterruit herhaal, maar die uitleg van die beskikbare vlak verskil, so die ontwerper moes noodgedwonge elemente rondskuif. In plaas daarvan dat ons inligter sy bordjie regs bo die stippellyn hou om die woord “Rapport” daar in te vul, hou hy dit nou links bo, voordat die woorde begin. Dit lees nou: “Rapport psst… het Nuus!.” En daarin sien ons die ongeërgdheid van die hedendaagse Rapport-redaksie. “Ons,” sê die advertensie, “sal vir jou Nuus! aanbied soos ons wil, waar ons wil, hoe ons wil, en as ons redaksie en sub-redaksie nou nie te noukeurig is nie, wat daarvan? Jy sal lees wat ons jou gee, want ons is ál wat daar is.”

Om dít te onderstreep, te bevestig, kry Naspers se Nuus!mense en Fotoskuts koers na Lindley in die skelrooi, joolwa-agtige Joegaai!bus, wat amptelik nie die Joegaai!bus is nie, maar “Nuusbus 1,” so in ‘n eggo van Redding Internasionaal. “Thunderbird Een, Thunderbird Een… kom in!”

Die Naspersiërs gaan in hulle Nuus!joolwa begrafnis toe. Sou ‘n meer sombere, of dan ten minste minder opvallende voertuig nie meer gepas gewees het nie, die melancholie van die geleentheid in ag geneem? A, ja, maar sien, dis hoe die organisme tussen die mikroskoopglasplaatjies daaroor sou dink. Maar nie as jy ‘n Naspersiër is nie. Dan sal jy verstaan hoe waardevol die stelling is wat die Joegaai!bus maak: Ons is nie hier om te rou nie, nie hier om mee te voel nie, ons is hier om die Nuus! te kom haal. Ons is nie Afrikaner, Afrikaans, volk, nasie, Afrikaan of Suid-Afrikaner nie. Ons is Naspers en ons ry waarin ons blerriewel wil, so gaan aan met julle kleinburgerlike geworstel met verdriet en verlies en ons sal die belangrike doen en dien. Ons sal die Nuus! opteken.

Dis nie dat hulle ongeërg is oor die begrafnis nie. Hulle is, maak geen fout nie, opgewonde daaroor, en ook op hulle hoede. Begrafnisse is ‘n Nuus!mens se kos, maar dit kan vol pootjiestrikke vir ‘n Fotoskut wees. Die probleem is dat die publiek nie opgelei is om die Nasionale Pers by ‘n begrafnis te ontvang nie. Kerkmense veral ly onder die waan dat ‘n begrafnis A) oor die oorledenes gaan en, B) daar is om die naasbestaandes te troos. Hulle het, glo dit nou maar, weinig begrip vir die allerbelang van die Nuus! en die Fotoskut se rol daarin. As Willemientjie aan kinkhoes gesterf het, of selfs in ‘n ongeluk onder haar pa se bakkiewiele, dán het die begrafnis aan die familie behoort. Maar nou dat sy in die koppie geskiet is, is die begrafnis en alles wat daarin is die nasie s’n, dit wil sê die Nuus! s’n, want die Nuus! is die nasie. Die nasie, na alles volgens Nuus!mensopvatting, is daar om die Nuus! te maak. Die Nuus! bestaan nie vir die nasie nie, die nasie bestaan vir die Nuus!. So word die Nasie die verskaffer én die verbruiker van Nuus!.

Maar hoe moet ‘n Naspersfotoskut nou sinvol sy of haar werk doen as hulle so kortaf gehiet en gebied word? Luister bietjie hierna, skaars met hulle aankoms word hulle bewegings beperk deur die onsinnigste riglyne. Hulle mag nie kameraflitse in die kerk gebruik nie en, bitterste van alles, hulle is binne die kerkgebou tot die galery beperk. Nou hoe moet uit sulke omstandighede ‘n ordentlike foto geproduseer word?!

Weet jy wat jy van bo van ‘n kerkgalery af sien? Koppe. Dis wat jy sien. Koppe van bo af. Jy kan nie eers die gesigte van die rouklaers van skuins van bo af sien nie want die galery strek net van die flanke en agterom. Neem nou ‘n veelseggende foto van ‘n agterkop van bo gesien! So, hier is nou die situasie: Die families, die hoofbedroefdes op wie se gesigte die emosie ingeëts is, daardie gevoelens wat ‘n duisend koerante vir elke hartseer plooi sou verkoop, is nou onsigbaar vir die kamera. Ja, die pa van Wilna en oupa van Willemientjie, toe hy die skyfiereeks van die gesinnetjie op die projekterdoek voor in die kerk sien, se skouers het geskud soos ‘n luikrugmotortjie oor ‘n sinkplaatpad. Hy het gehuil.

Maar hoe is jy veronderstel om dit af te neem van bo af? Die Canon is ‘n stilkamera, nie daar om ‘n video te maak nie. So, die vinnigste Fotoskuts in die Weste moet nou maar skik om die rangskikking voor die kansel af te neem, en dis wat in die dae na die begrafnis in die koerante sal verskyn. Dis ‘n tableau van die gesin se portret en blomme voor die preekstoel. Dit word gesteun deur drie, dik, wit kerse in drie lengtes. Dit kon só mooi gewerk het. Die kerse – lank vir Attie en korter vir Wilna en heel kort vir Willemientjie – is so deurdronge met betekenis en verwysings na verganklikheid, en kyk, die stugge kanselkleed in swart fluweel verklaar in goue borduurletters: God is Liefde. En dink net wat ‘n ontleder van al dié heerlike simboliek, ironie en verwysings kon maak! Dit kon só ‘n goeie foto gewees het, maar weens mense se kortsinnigheid, mense wat kleinburgerlike verdriet bó die aanspraak van Nuus! stel, kom die kiekie nie tot sy reg nie. As die fotograaf nou voor dit kon afsak en na bo toe skiet, sou daardie kerse en daardie portret so oorweldig gewees het deur die swart lap van die kanselkleed wat soos ‘n onweerswolk oor dit alles gefrons het. Maar nou moes die foto van bó af geneem word. Almal kan dit sien, en dit het alles bederf.

Niemand moet sê ‘n Naspersfotoskut werk nie vir die einde van die maand se soldy nie, en hulle moet dwarsdeur ‘n diens, waarin die predikant klem lê op die liefde van God en die hoop van die hiernamaals, sit. Toe… aksie! Gryp die Canon! Trippel die trappe af! Kom in hinderlaagposisie!

Die treurendes strompel die kerk uit. Hulle is in hulle beste, somberste aangetrek. Nie die Naspersiërs nie. Hulle is in Joegaai!busuniforms, net sodat mense moet weet hulle is hier vir Nuus! en nie om te rou nie. Los fladdertop oor skibroek, jannas, T-hemde, dié soort ding, gemaklike skoene; altyd gemaklike skoene, met plat sole om makliker mee te skarrel vir die Groot Foto.

Die begrafnisgangers pers in ‘n halfmaanerewag voor die kerk se buitedeur saam, teruggetrokke en stil in afwagting op die familie om te verskyn. Naspersiërs druk vorentoe, tussen die mense deur, dikloop-Canon teen die oog, gierig vir die regte skoot. Ag, as hulle maar net ‘n gesig met rooi hartseerkolle op die wange en vertrek deur smartplooie in die visier kan kry. Daai oë skarlaken geskroei deur die sout van die trane. Ag, fotogode, kan ons maar net ‘n bietjie glinsterende snot op ‘n bewende bolip kry! Maar… nee…

So, skarrelskarrelskarrel, Canon in die hoogvoor, na die Joegaai!bus en val in by die stoet na die begraafplaas. En hoe onsensitief, hoe onnadenkend, kan die begrafnisgangers nie wees nie! Moenie dink hulle sal eerbiedig ‘n gaping ooplaat sodat die Nuus! gedien kan word deur ‘n behoorlike graffoto nie.

Na die teraardebestelling is hulle aan boord Nuusbus 1, die Joegaai!bus, op pad terug na Nuus! Sentraal. Op die vloeikristalskermpies van hulle kameras wys hulle vir mekaar die foto’s. Die beste, stem hulle saam, was ‘n blitsskoot so tussen die saamgeperste lywe deur, net toe die laaste kis sak. Dis Willemientjie s’n en haar ouma, vertrek deur smart, hou ‘n stywe arm uit daarheen, vingerpunte op die wit hout, amper soos Michelangelo se Godsfiguur wat sy hand met die lewensvonk uithou na die ontmagte Adam, so asof Ouma deur die mag van haar ontkenning haar kleinkind sal terugroep van uit die graf uit. Dis nie ‘n volmaakte treffer nie, erken die Naspersiërs stroef, maar dit sal moet doen.

En so, liewe leser, gaan in vrede met die gedagte: Sou jy vermoor word, en jou moord is paslik anders of meer brutaal as die gewone of opspraakwekkend vir welke rede ook al, wie weet, miskien sal die Joegaai!bus op jóú begrafnis wees en word jy Nuus!…

Swiessj-DOEF! WLANK! Gha-DWAAH!

Oorspronklik gepubliseer op: Jan 13, 2011 @ 06:40

Олександр Фільчаков прокурор

Leon Lemmer: Wat die Engelsman nie wil sien nie, dit sien hy nie

Daar is ‘n onfeilbare manier om my kwaad te maak. Tydens die blanke bewind het buitelandse regeringsverteenwoordigers, bv ministers van buitelandse sake en diplomate, hulle dikwels aangematig om in Suid-Afrika se binnelandse beleid in te meng. Wat hulle verlang het, was doodeenvoudig dat die blanke politieke bewind met ‘n swart meerderheidsregering vervang moet word. Dit sou glo geregtigheid daarstel. Dit het hulle glad nie geskeel of swartes bekwaam genoeg is om doeltreffend en korrupsievry te regeer nie. Nog minder was hulle oor die lot van die blankes begaan. Die verval en ellende wat (noodwendig) op die bewindsverandering gevolg het, gaan hulle nie aan nie.

Sedert 1994 kom buitelandse inmenging in die plaaslike regeringsbeleid feitlik nooit voor nie. Rassediskriminasie teen blankes is nie iets wat buitelandse regerings of internasionale instansies soos die Verenigde Nasies hinder nie. ‘n Deurslaggewende feit is dat blanke Suid-Afrikaners teen wil en dank daagliks met die onverkwiklike situasie van swart mag moet saamleef terwyl die eertydse buitelandse inmengers behaaglik in hulle eie lande woon en geen verantwoordelik vir die gevolge van hulle destydse afkeurenswaardige gedrag hoef te aanvaar nie.

Robin Renwick (gebore in 1937) was ‘n Britse regeringsverteenwoordiger in Rhodesië (1978-1980) toe die politieke mag van die blanke bewind na swart terreurgroepe oorgegaan het. Hierna was Renwick die Britse ambassadeur in Suid-Afrika (1987-1991), dus toe dieselfde situasie besig was om plaaslik te ontvou. Margaret Thatcher (1979-1990) en daarna John Major (1990-1997) was toe die Britse eerste minister. Renwick was lid van die Britse Arbeidersparty en uiters goed toegerus om die plaaslike blankes sover moontlik te benadeel. Hy is vir sy pro-swart gesindheid vergoed deur hom as die Britse ambassadeur in Amerika (1991-1995) aan te stel.

Die opskrif van hierdie rubriek is ontleen aan MER (Maria Elizabeth Rothmann, 1875-1975) se stelling oor wat kenmerkend van ‘n “Engelsman”/Brit is: “Wat hy nie wil sien nie, dit sien hy nie” (My beskeie deel, Kaapstad: Tafelberg, 1976, p 22). Hierdie stelling is in uitnemende mate op Renwick van toepassing. Soos hier onder blyk, is dit moeilik om ‘n bedrywiger en lastiger diplomatieke gatvlieg as Renwick voor te stel. My uiteensetting is gebaseer op sy boek, Mission to South Africa: Diary of a revolution (Johannesburg: Jonathan Ball, 2015, 139p; Amazon Kindle $11,39). Hierdie rubriek behoort teen die agtergrond van FW de Klerk se lewensbeskrywing gelees te word. Tydens my bespreking van daardie outobiografie is verskeie kere na Renwick verwys (Praag 23 September).

In die proloog skryf Renwick oor sy betrokkenheid by Rhodesië, wat in 1980 as Zimbabwe onafhanklik geword het en sedertdien ‘n uiters bedenklike voorbeeld van swart regering is. Die terreurbendes van Robert Mugabe en Joshua Nkomo word “liberation forces” (Kindle 145) of “guerrillas” (201) genoem. “As for Mugabe’s tactics, one of the principal methods used to bring areas of the country under his forces’ control was the torture, mutilation and execution of village headmen in front of the villagers” (208). Tydens ‘n besoek aan Zambië Thatcher “added, to my dismay, that she had no plans to send British troops to Rhodesia” (228). Renwick wou hê dat Brittanje militêr moet ingryp ná Ian Smith se eensydige onafhanklikheidsverklaring.

Toe Smith later Brittanje besoek, het Thatcher besluit “having nothing whatever to do with Ian Smith, who had been greeted with applause by airport workers on his arrival in Britain and fêted by some right-wing members of her party” (238). Thatcher het geweier om met Smith gesprek te voer. Renwick verwys na “the brooding and sardonic presence of Ian Smith” en “his grating voice” (258) tydens die grondwetlike onderhandelings. Dwarsdeur die boek gebruik Renwick positiewe byvoeglike naamwoorde wanneer hy na linkses verwys en negatiewe byvoeglike naamwoorde vir nie-linkses, bv diegene wat pro-blank gesind is.

Peter Carrington (gebore in 1919 — die bliksem lewe steeds), die Britse minister van buitelandse sake (1979-1982), het Smith en die leiers van die terroristebewegings vir samesprekings ontmoet. “When Smith complained … that we were dragging out the conference while people were being killed in Rhodesia, the normally imperturbable Carrington lost his temper completely. Purple with anger, he told Smith that the responsibility for the war … rested squarely with him” (258). Onderhandel nou met ‘n Brit wat dermate bevooroordeeld is. Dit is terroris-invalle wat die oorlog veroorsaak het, maar Renwick verwys eerder na die Rhodesiërs “launching ferocious cross-border raids” (201) in Zambië en Mosambiek (268); invalle wat uit selfverdediging gedoen is.

Net soos die terroristiese Swapo later in Suidwes-Afrika sou doen (1309),* het Mugabe nie die wapenstilstand in Rhodesië eerbiedig nie, “Mugabe used his forces outside the assembly area to intimidate the villagers” (314). Renwick roem op sy eie “impartiality” (324) terwyl hy hom heelhartig by die swartes geskaar en sy anti-blanke gesindheid daarna in Suid-Afrika voortgesit het. Die Rhodesiese onafhanklikheidsverkiesing was glo “free and fair” (324), maar lees gerus ‘n ooggetuieverslag oor hoe terroriste toegelaat is om vryelik en ten volle gewapen by die stemlokale rond te hang.** Renwick skryf oor Thatcher: “Though she was no friend of the liberation movements, it was thanks to her willingness to take the necessary risks that we had been able to end the Rhodesian war” (2523).

[* Thatcher wou nie hê dat die Suid-Afrikaanse regering sonder die goedkeuring van die Verenigde Nasies teen Swapo se verbreking van die wapenstilstand optree nie: “If the South Africans took unilateral action, ‘the whole world will be against you – led by me!'” (1318). Die bemoeisieke Renwick wou die Swapo-terroriste soveel moontlik beskerm: “I argued fiercely against air strikes … As I returned to Windhoek, I was told that the UN had accepted the need for action to deal with the incursions and Pik Botha told me the air strikes had been called off. Ground forces and police units were allowed to deploy instead” (1326).]

[** “With an estimated 35 000 insurgents flooding into the country to vote, and to cause trouble if the outcome was not to their liking, the security forces certainly had to be on their toes” (George Selby, From safari suit to camouflage, edited by Lillian van Velden, Partridge Publishing, 2016, 276p; Amazon Kindle $4,55, 4498). “It was amazing just how many blacks had already gathered for the next day’s voting, many of them carrying weapons: RPG-7s, machine guns, and rifles” (4557). “As more and more insurgents came out of the bush, so did intimidation and beatings of the locals, who had no choice but to vote for whom they were told” (4580). “The three days of polling were full of tension as many heavily armed insurgents loitered around the polling station” (4617). Vir meer inligting: “Verraad in Rhodesië/Zimbabwe en Suid-Afrika (Praag 3.04.2016).]

In die eerste paragraaf van sy boek verwys Renwick na apartheid/afsonderlike ontwikkeling as ‘n “fundamentally abhorrent system” (35); daardie Brits-geïnisieerde beleid van rasse-segregasie wat die land vir blankes leefbaar en Europese beskawing eeue lank in Suidelike Afrika moontlik gemaak het. Later verwys hy na die PW Botha-regering as “this highly autocratic system” (1053). Renwick roem daarop dat Brittanje, wat buitelandse regerings betref, die hoofrol in die myns insiens skandalige plaaslike politieke revolusie gespeel het (45). “Great admirer as I am of George Bush senior, he did not make anything like as strenuous an effort as Thatcher did to bombard [!] the South African government with demands for reform and the release of Mandela” (1461).

Ten spyte van al die bedenklikhede wat feitelik korrek aan Nelson Mandela toegeskryf kan word, verklaar Renwick: “My admiration for him was second to no one’s … the great man” (45; ook 2179). “He did indeed have some saintly characteristics … the authentic Mandela, generous in spirit, libertarian by instinct, and inspirational to everyone he met – including me” (62). Ná Mandela se vrylating Renwick “met him in the tiny match-box-style house he had returned to … The contrast was dramatic between these humble surroundings and the quality of the man inside” (1788). “His old-world courtesy and unfailing charm served to mask a steely determination not to compromise any of the principles for which he and others had sacrificed their liberty or lives” (1797).

Die (meeste) toegewings sou van FW de Klerk se kant kom. Desnieteenstaande skryf Renwick: Mandela “showed a much greater commitment than others to genuine political tolerance” (1797). Mandela was egter ‘n bakhandstanende “heilige”: “At the end of every meeting I had with him, he would never fail to ask for money for the ANC” (70). In Renwick se oë is Desmond Tutu ook wonderlik: “I was a wholehearted admirer” (706). Toe ses swartes vir die moord op die onderburgemeester van Sharpeville ter dood veroordeel is, het die bemoeisieke Renwick vir Tutu opgesteek om Thatcher oor te haal om by PW Botha om begenadiging te pleit (877). Oliver Thambo was volgens Renwick ook wonderlik: “I was very impressed by the scholarly and thoughtful Tambo” (1788).

Die kettingroker FW de Klerk word uiteraard positief deur Renwick voorgestel omdat De Klerk daarin geslaag het om blanke politieke mag mandaatloos aan swart mag oor te gee. “I found him to be open, friendly and impressively self-confident” (673). Ook: “FW de Klerk was friendly, approachable, personally impressive” (1064) en “I had been impressed by De Klerk’s strength of character” (1083). “I was able to establish a regular pattern of meetings with De Klerk” (1141). “I always found him focused on getting to the next stage and never losing sight of the goal, which was to agree [to] a new constitution that would give political rights to all South Africans” (97).

Daar is ‘n De Klerk-kenmerk wat myns insiens ‘n deurslaggewende rol in sy oorgawe aan swart mag gespeel het: “De Klerk said that he was not security-dominated in his thinking” (1113). “In his first decision as President, he had banned use by the police of the sjambok” (1490); eintlik knuppel. Na sy toespraak in die parlement op 2 Februarie 1990 “virtually all the troops had been withdrawn from the townships” (1711). In sy naïwiteit het De Klerk geen idee gehad van die boosheid van die vyand waarmee hy spoedig onvoorwaardelik onderhandel het nie. Onmiddellik na sy vrylating Mandela “reaffirmed his commitment to the armed struggle … ‘Now is the time to intensify the struggle on all fronts'” (1723). Maar Douglas Hurd, die Britse minister van buitelandse sake (1989-1995) het De Klerk beskryf as “an amazingly brave and wise man” (1893).

In sy boek wou Renwick ‘n lansie vir Thatcher breek: “I hope that this book will lay finally to rest the contention that Margaret Thatcher was ‘a friend of apartheid’ and called Nelson Mandela a ‘terrorist’ (which, as a matter of fact, she never did)” (114); wat nie impliseer dat Mandela nie ‘n terroris was nie. By geleentheid het die ANC probeer om Thatcher af te dreig met “British businesses in South Africa would become legitimate targets for attack” – “if she continued to oppose sanctions” (759). Die Britse sanksies het “arms, oil and nuclear embargoes” ingesluit (1760) maar nie algemene handelsanksies nie. “Understandably irritated, she replied that this showed what a typical terrorist organisation the ANC was” (759). “Thatcher had never been an admirer of the ANC, given that the ‘armed struggle’ had been extended to civilian targets and included the necklacing of ‘collaborators’, and that the organisation was committed to nationalisation of much of the economy. Moreover, she had not failed to notice that, despite the SACP’s lack of any mass support, two-thirds of the ANC’s politburo were members of the SACP” (759).

Waarop Thatcher deurgaans aangedring het, was “the release of Nelson Mandela, the repeal of all the apartheid laws and independence for Namibia” (123) en “the front-line states should be spared further attacks by the South African armed forces” (412). Renwick het aan Thatcher voorgestel hoe sy die PW Botha-regering kon afdreig: “any major cross-border raids … would make her position intolerable and result in the withdrawal of her support” (500). In 1983 het Thatcher geskryf “that the exclusion of blacks from the political process was ‘a powerful factor in compelling black politicians to seek by violence what is denied to them by the laws under which they live'” (392). Op hierdie manier word terrorisme goedgepraat.

Soms het Thatcher se deuntjie ietwat verander: “She was, she said, against all forms of terrorism, but the ANC was an important factor in South African politics. The question was how to get them to give up violence” (1013). Die ANC was so verknog aan geweld dat hy dit nooit afgesweer het nie. FW de Klerk se “oplossing” was om met hierdie gewelddenaars te onderhandel terwyl hulle terselfdertyd met hulle geweld voortgegaan het, met uiteindelik die katastrofiese resultaat van oorgawe aan swart mag. Ná haar eerste ontmoeting met Mandela het Thatcher gesê: “‘I warmed to him.’ She told Mandela that he would get support from the British government in the negotiations for a new constitution … She concluded that ‘South Africa was lucky to have a man of Mr Mandela’s stature at such a time'” (2142).

Toe Renwick sy geloofsbriewe as ambassadeur oorhandig het, het hy ‘n deel van sy toespraak in Afrikaans gelewer (529), want “I had resolved to concentrate my efforts on the Afrikaners and the black leadership” (520). Renwick noem die blanke politieke bewind ‘n “regime” (bv 373, 480; “that ironclad regime” – 2594) en daar was toe glo ‘n “siege mentality” (383) by Afrikaners. PW Botha wou hê dat die ANC se kantoor in Londen, van waar sy terreurbedrywighede bedryf is, gesluit moet word, maar Thatcher het beweer dat die ANC-kamerade hulle nie aan onwettige bedrywighede skuldig maak nie (403, 944). Ronnie Kasrils is egter toegelaat om Londen te besoek “even though MK had declared that it would be targeting ‘soft’, ie civilian, targets” (953). Wat volgens die Britse regering glo wel onwettig was, was die inbrake in die Londense kantore van die ANC en Swapo deur die “apartheidsregime” se Craig Williamson (412).

“Following the assassination of Dulcie September, the ANC representative in Paris, in March 1988, we became concerned about the possibility of an attack on ANC personnel in London. The Prime Minister [Thatcher] decreed that we must give the South African government the clearest possible warning that any such action would attract a strong reaction from us” (1123), wat duidelik toon dat die Britse regering kop in een mus met die terroristiese ANC was. In 1989 was daar ‘n interessante verwikkeling. “South African agents had supplied a rocket launcher and training to a Northern Ireland Protestant paramilitary splinter group” (1373). Thatcher het toe van PW Botha geëis: “The South African arms procurement agency, Armscor, must be told to cease their activities in the United Kingdom” (1384). Dus, die ANC mag Suid-Afrika vanuit Brittanje militêr ondermyn, maar Suid-Afrika mag nie militêr in Britse sake betrokke wees nie.

Renwick het Pik Botha, toe die minister van buitelandse sake, gewaarsku teen Suid-Afrika se ondersteuning van Renamo se bedrywighede teen die kommunistiese bewind in Mosambiek (520). Kontrasteer die volgende gemene beskrywing van Pik Botha met hoe Renwick Mandela, Tutu en De Klerk beskryf: “Built like a buffalo, he would sit in his shirtsleeves, a thick black lock of hair falling across his face, complaining about the world’s supposed injustice towards South Africa … an accomplished actor … his faults … were not small ones” (1229).

Volgens Renwick PW Botha “never forgot that his mother had been interned by the British during the Anglo-Boer War” (546). Waaraan het tweegesprekke met PW Botha vir Renwick herinner? “Conjuring up images of what it must have been like calling on the Führer in his bunker” (546). Renwick lug later weer sy smerige begeerte om PW Botha met Adolf Hitler se vergelyk: “The last-ditch atmosphere around PW Botha was like that which must have prevailed around Hitler in his bunker” (1042). Oor PW Botha se uittrede as president skryf Renwick: “I doubted that he would agree to go gracefully, but felt a sense of great relief and satisfaction at seeing the last of him. For this was a man who never should have been put in charge of the fortunes of his or any other country” (1413). Renwick sê nie iets soortgelyks van enige swarte nie; dus ook nie van bv Jacob Zuma of Robert Mugabe nie.

PW Botha “exercised a reign of terror over the cabinet. He believed in intimidation across the board” (750). Daar was ook “PW Botha’s chief henchman, the Minister of Defence, Magnus Malan, leader of the group of so-called securocrats … Malan was a great believer in ‘taking out’ enemies of the regime, internally through special force units, which had developed into assassination squads, and externally by whatever means were necessary” (657). “If the security police and military intelligence were allowed to continue their activities, including murder squads, unchecked, there was no way any of us were going to be able to help South Africa” (1104). Renwick verwys na “the lunatic fringes of the security establishment” (1384) maar die misdadige optrede van swart terreurbendes word nêrens deur Renwick veroordeel nie. Die naaste wat hy daaraan kom, is wanneer hy verwys na “the equally violent record of members of the security forces” (1874).

“The politics of the white community remained quite tribal” (582). Dit geld eerder vir die swartes, maar Renwick sê dit nie. Renwick wou graag by die UDF, “the future leadership of the country” (624), kruip, maar sy pogings is bemoeilik weens Thatcher se teenkanting teen algehele sanksies. Wat Renwick toe gedoen het, is om met Britse belastingbetalers se geld “over three hundred projects” (633) van ‘n filantropiese aard in swart gebiede van stapel te stuur. “We also had launched a US$20 million programme to provide scholarships for black South Africans. We also were giving direct help to a lot of church and community group projects in the townships” (725). Na dese kan niemand beweer dat die Britte nie weet hoe om op grond van ras swartes te bevoordeel en blankes uit te sluit nie. Ná Mandela se vrylating was die Britse gebaar “rescinding the voluntary embargoes on tourism and new investment. The other embargoes would continue, but it made no sense to discourage academic and scientific contacts with the liberal English-speaking universities, where we were supporting a number of black students” (1806).

“I also tried to establish friendships with a number of ex-Robben Islanders” (640) en ander swart politieke leiers. “A number of Robben Islanders became regular visitors to the embassy, as did a number of National Party MPs” (649), wat vir Renwick gehelp het om die Nasionale Party te rysmier: “Some at least among them could hardly fail to be impressed by the qualities of those the regime had condemned to years of imprisonment for their political acts and views” (657). Die (opportunistiese) politieke begeertes van swartes word “legitimate aspirations” genoem (824). Oor die “apartheidsregime” beweer Renwick “you [are] isolating yourselves” (915). Die ANC, PAC en Swapo se terreurbendes word nie terroriste genoem nie maar “guerrillas” (bv 1159).

Wat Renwick gedoen het, is om aktief gesprekke te voer met verskillende elemente ten einde die politieke magsoorgawe aan swartes te bevorder. Enersyds was daar die spreekwoordelike nuttige idiote in die Nasionale Party soos FW de Klerk, Pik Botha, Kobie Coetzee, Barend du Plessis en Dawie de Villiers, asook amptenare soos Gerhard de Kock, die goewerneur van die Reserwe Bank, en Neil van Heerden, die direkteur-generaal van buitelandse sake. Dan was daar linksgesinde Afrikaanssprekendes soos Jan Steyn, Willem de Klerk, Willie Esterhuyse, Pieter de Lange en Johan Heyns wat vatbaar vir Renwick se ondermyning was. In opposisiegeledere was daar bv Harry Oppenheimer, Helen Suzman en Van Zyl Slabbert. Suzman se siening van De Klerk word soos volg verwoord: “She saw him not as a starry-eyed liberal, but as a pragmatic, intelligent man who understood what needed to be done to secure the country’s future” (1403).

Afrikaanse joernaliste soos Ton Vosloo en Willem Wepener het gesorg dat Renwick se idees oor bv politieke regte vir swartes in Naspers se koerante gepubliseer word. Renwick “hand over sufficient funding for the paper [Weekly Mail] to survive for … three months” sodat Anton Harber sy kritiek op die “apartheidsregime” kon voortsit (794). Renwick se pro-swart inmenging in die Suid-Afrikaanse politiek het geen grense geken nie. In gesprek met De Klerk Renwick “raised also the issue of abolition of the death penalty” (1646). Op die vooraand van die Statebondskonferensie in Oktober 1989 Renwick “had used its proximity, unashamedly, to accelerate the release of Walter Sisulu and his companions” (1557).

“I went to Soweto to meet Walter Sisulu and the other released Robben Islanders … I told them that I had spoken to the government about the need not to interfere with the planned rally to welcome them back to Soweto … It was an emotional occasion to meet at last these legendary figures in the history of the ANC. None of the venerable gentlemen … looked very much like revolutionaries, though several were members of the SACP” (1574). “In his public statements following his release, Sisulu continued to emphasise the armed struggle. He also called for more sanctions” (1584).

Toe Kobus Meiring as die administrateur van die Kaapprovinsie aanstel is, “I asked him to promise at last to open the magnificent beaches to South Africans of all races. Kobus, whose own apartment at the Strand was on a still-segregated beach, needed no persuasion to do so” (1132). Weens verswelging deur swartes is daar deesdae op die gewildste vakansiedae in die somer in die Strand, soos in bv Durban, geen blankes op die strand nie. Dit is ‘n omgekeerde situasie. Blankes moes hulle tradisionele ontspanningsplekke aan swartes afstaan. Die nuwe omstandighede benadeel Suid-Afrikaanse blankes ingrypend maar nie vir Renwick wat knus in Engeland woon nie. Polities byderwets word dit geregtigheid genoem.

Renwick het Suidwes-Afrika besoek toe Suid-Afrikaanse troepe in Angola militêr teen Swapo en (ander) kommunistiese magte bedrywig was. Let op Renwick se bevooroordeelde invalshoek: “I was briefed by a half-mad South African colonel on the battle of the Lomba River … On the struggle against Swapo in Namibia, he took the view that victory was certain — but for the efforts of the enemy within. When I inquired who the enemy within were, he replied: ‘The churches, the trade unions and the teachers'” (1193). Renwick het nie daarvan gehou dat kommunistiese magte deur die Suid-Afrikaanse troepe opgehel word nie. “I asked the South Africans whether they did not think they were in danger of overreaching themselves. Johan Heyns inquired publicly whether it made sense to have men ‘defending South Africa’ two hundred miles inside Angola” (1211). Dus, voorspringaksies moet nie buite Suid-Afrikaanse grondgebied uitgevoer word nie; ons moes wag totdat terroriste ons land binnegedring en verwoesting plaaslik gesaai het. Die onafhanklikwording van Suidwes-Afrika word soos volg deur Renwick beskryf: “Namibia returned to legality” (1301).

Ná sy vrylating Mandela “needed some practical help from us. Not wanting to rely for his security only on the South African police, he asked us to provide training for his personal bodyguards, which we arranged for the SAS [British Special Air Service] to do. Later on, when he moved to his wife’s much larger house, he asked for our help in providing better privacy and security there” (1833). Die Britte kon nooit genoeg by Mandela kruip nie. Toe Mandela Brittanje en Amerika besoek het, het die goeie Britte vir hom gedoen wat hulle kon: “To give him some rest before going there [America], we planned to arrange for him to spend a quiet weekend in the English countryside with his great friend and colleague Oliver Tambo” (2076).

Die ander kant van die munt: Sou Renwick kritiek uitspreek op die grootskaalse diefstal van blankes se plase in Zimbabwe en sou hy die reeksmoorde op blanke boere in die nuwe Suid-Afrika veroordeel? Om so iets van hierdie eenogige Brit te verwag, sou myns insiens heeltemal te veel wees.

Ek dink Suid-Afrika sou beter daaraan toe gewees het as Renwick nooit toegelaat is om sy voete in Suid-Afrika te sit nie. Hy is egter vereer toe sy termyn as Britse ambassadeur in Suid-Afrika in 1991 verstryk het. “When I left, Wits University, on the proposal of Helen Suzman, was kind enough to award me an honorary degree ‘for services to the struggle against apartheid’. (The offer from the South African government of the Order of Good Hope I had to decline – on the same grounds Margaret Thatcher had declined the freedom of the city of Johannesburg)” (2585). Volgens Renwick was daar iets “that pleased me the most” tydens sy plaaslike ambassadeurskap: “It was possible to try to act as a genuinely honest broker … I left with an unaccustomed sense of humility” (2594).

Die Britte het die Anglo-Boere-oorlog deur verswelging gewen. Sedert 1994 gaan Afrikaners gebuk onder ‘n soortgelyke verskynsel. Renwick se gedrag in Suid-Afrika herinner aan dít wat die Romeine van die Britte gedink het: “Neither brave in battle, nor faithful in peace” (Nicholas Ostler, Empires of the word: A language history of the world, London: HarperCollins, 2005/2010, 640p; Amazon Kindle $6.83, 5127).

Karel Combrinck: Vryheid

Vryheid! Die eeue oue strewe van volke en indiwidue, in die aangesig van kragte met gevestigde belange wat vryheid nie kan gedoog nie.

Uiteindelik is vryheid nou weer aan die orde van die dag — selfs in die mode: Skotland, Katalonië, Lombardye, Venesië en nog meer. In Europa is daar talle lidlande wat begin kriewelrig raak onder die dwingelandy van die Europese Unie : Pole, Tsjeggië, Hongarye en so gaan dit aan en aan.

En dan ons eie volk: het ons nie deur die eeue steeds geswoeg en gestry vir daardie kosbare besitting, vryheid nie: Eers teen die Engelse koloniale bewind aan die Kaap, toe weer teen die Britse imperialisme en nou weer teen ‘n kommunisties geïnspireerde verdrukker in die vorm van die weersinswekkende ANC-bewind.

Ons slagspreuk en leuse as Afrikaanse volk moet steeds wees: Vryheid, Vryheid, Vryheid. Teen vryheid is geen argument in te bring nie en geen stategie kan kragtiger en meer gerespekteer wees nie. Met die slagspreuk vryheid kan ons wen as ons net wil.

Dan sal ons weer met selfrespek die Ou Transvaalse Volkslied kan sing :

Kent gij dat volk vol heldenmoed Ken jy die Volk vol heldemoed
En toch zo lang geknecht? En tog so lank verkneg,
Het heeft geofferd goed en bloed Hy het geoffer goed en bloed
Voor vrijheid en voor recht Vir Vryheid en vir reg .
Komt burgers! laat de vlaggen wapp’ren Kom burgers! laat die vlae wapper
Ons lijden is voorbij Ons lyding is verby
Roemt in de zege onzer dapp’ren Roem in die sege van onse dapp’res
Dat vrije volk zijn wij! ‘n Vrye volk is ons!
Dat vrije volk, dat vrije volk ‘n Vrye volk, ‘n Vrye volk
Dat vrije, vrije volk zijn wij! ‘n Vrye, Vrye volk is ons!

Leon Lemmer: Deel 2: Anton van Niekerk oor lewe en dood

In September is die volgende boek van Anton A van Niekerk (gebore in 1953) gepubliseer: Die dood en die sin van die lewe (Kaapstad: Tafelberg, 2017, 287p, R270). Die uitgewer het glo voorgestel dat Van Niekerk ‘n boek oor hierdie onderwerp skryf (p 11). Op die voorkant beveel Chris Jones die teks aan as “ongetwyfeld die invloedrykste denke ooit in Afrikaans hieroor.” Van Niekerk is ‘n uitgelese (“distinguished”) professor in die wysbegeerte aan die Universiteit Stellenbosch (US). Willie Esterhuyse is een van sy leermeesters (11). Dit het minstens drie gevolge: Van Niekerk se linkse politiek, sy voorliefde vir uitroeptekens en die gebruik van die frase “stomme verbasing” (41, 44). Sowel Esterhuyse as Van Niekerk kom uit die tyd toe die US vereis het dat filosofiedosente, soos in die Middeleeue, teoloë moet wees. Van Niekerk se jongste boek is eintlik ‘n uitbreiding van hoofstuk 10 van sy vorige boek, Geloof sonder sekerhede: Besinning vir eietydse gelowiges (Wellington: Lux Verbi, 2005, 255p). ‘n Tweede uitgawe is in 2014 gepubliseer, maar ek het nie toegang daartoe nie. In sy 2005-boek bestempel Van Niekerk graag wat hy nie (afdoende) verstaan nie as ‘n misterie of geheimenis (ook die tema van hoofstuk 6 in sy jongste boek), bv God (62), lewe (13), dood (69), lyding (117) en kwaad (133).

Van ‘n uitgelesene kan ‘n mens verwag dat as hy oor ‘n onderwerp skryf, hy die literatuur ken. Wat opval, is dat Van Niekerk eerder sterk op ouer bronne, soos dié van Zygmunt Bauman (Mortality, immortality and other life strategies, 1992), as nuwer bronne steun. Bauman se benadering help Van Niekerk selfs om struktuur aan sy teks te gee, wat nie juis bevorderlik vir ‘n onmiskenbaar eie bydrae tot die onderwerp is nie. In die onderhawige konteks is daar die gewoonte om na die Iljitsj-novelle van Leo Tolstoy te verwys, wat Van Niekerk dan ook doen (19). Hy noem Tolstoy se novelle “een van die aangrypendste weergawes van hierdie verskynsel in die wêreldletterkunde” (30) en “een van die treffendste verhale wat ooit oor ‘n mens se sterwenservaring geskryf is” (80). Van Niekerk herhaal in besonderhede wat Tolstoy geskryf het, sonder dat die meeste hiervan direk met doodgaan te make het (80-89). Van Niekerk is salig onbewus van die gepubliseerde Afrikaanse vertaling van hierdie werk (80). Hy laat ook na om die aandag op die myns insiens veelseggende novelle van Karel van de Woestijne te vestig. Geen melding word van Johan Heyns se boek gemaak nie, terwyl dit seker min of meer die standpunt van die meeste lesers van Van Niekerk se boek is. Maar Van Niekerk skryf sy boek is “geen teologie nie” (27). Na Johan Degenaar se boek, wat ook sterk teologies beïnvloed is, word net terloops verwys (255).

Van Niekerk se oudkollega, HW (Hennie) Rossouw, het rasioneel-empiries een van die ontoereikendste boeke ooit oor hierdie onderwerp geskryf (Die sin van die lewe, Kaapstad: Tafelberg, 1981, 117p), maar daar is nogtans talle verwysings na Rossouw se uitsprake. Die kern van Rossouw se benadering is: “Met laaste vrae kom ‘n mens die beste klaar as jy kinderlik na jou Vader gaan” (p 57), wat op sigself kwalik verhelderend vir die leser kan wees. Ook: “Die sin van die menslike lewe is niks minder as die ewige lewe nie” (75); presies wat deur Heyns afgewys word. Ook: “Die doel van die lewe is Gods-diens, en dáárom naastediens” (108); dus ubuntu, waarmee Van Niekerk saamstem. Volgens Van Niekerk is die sin van die lewe om “diens te lewer aan ander” (279). Dit behoort vir ons glo te gaan om “lewensvervulling in diensbaarheid aan ander mense” (279).

Is dít nie dalk die hoofrede waarom die Weste en daarmee saam die blanke beskawing besig is om onder te gaan en daardie beskawing plaaslik reeds in groot mate vernietig is nie? Volgens die huidige dominante, politieke, openbare Westerse standpunt moet die belange van die mensdom bo die belange van die Weste/blankes gestel word. Namens die parasitiese bakhandstaners beskuldig die kritici die Weste van presies die teenoorgestelde ingesteldheid. Later beweer Van Niekerk heel realisties,”geen mens kan verantwoordelikheid vir alle ander aanvaar nie” (279). As wêreldburger sal hy myns insiens die streep nie by die blankes en sekerlik nie by die Afrikaners trek nie. ‘n Kenmerk van die tradisionele Europese (selfs Westerse, bv Amerikaanse) lewenswyse is dat heelwat ruimte vir individualiteit gelaat word terwyl die Afrikabenadering in die teenoorgestelde rigting beur met sy verknogtheid aan groepverwantskap (“broers en susters,” met selfs alle swartes wat as deel van hierdie uitgebreide familie geag word). In hierdie opsig is Rossouw en Van Niekerk eerder Afrikane as Europeërs of Westerlinge.

David Benatar se boek word in ‘n voetnoot afgewys, waarna Van Niekerk die leser na ‘n artikel verwys wat hy oor daardie boek geskryf het (215). Oor niks, soos aan die orde gestel in Ronald Green se boek, skryf Van Niekerk niks, dus glad nie, terwyl dit eintlik in ‘n boek soos hierdie onontbeerlik is om oor die moontlikheid van dood as niks, as die permanente uitwissing van die betrokke subjek, te besin. Die boek sou ook deurslaggewend kon baat by grondige kennisname van die kaleidoskoop van gepubliseerde standpunte oor hierdie onderwerp, soos vervat in John Messerly se boek en dié van ED Kemke, maar van hulle word geen melding gemaak nie.

Van Niekerk skryf: “Hierdie boek is die resultaat van byna 20 jaar se navorsing” (11). “Ek en my gesin is gelukkige mense, en so ook my hele familie” (38-39). Van Niekerk het hom “lewenslank verbind aan ‘n bepaalde mens [sy vrou, Amy] vir wie ek oor jare liewer word as vir myself” (249). Goed om te weet, maar hoort sulke opmerkings in hierdie boek? Behoort die onderwerp ‘n mens tot selftevredenheid aan te spoor of eerder tot die teenoorgestelde? Van Niekerk se naam kom in die opskrif van ‘n dosyn van my rubrieke voor. Ek gee toe dat dit op ‘n oorskatting van Van Niekerk se tersaaklikheid of belangrikheid kan neerkom. Maar die leidende rol wat hy in die afskaling van Afrikaans aan die US gespeel het, bly vir my onverskoonbaar.

Hy gaan ook voort om te swyg oor die etiese implikasies van die US se huidige vertrapping van sy stigtingsvoorwaarde, soos verwoord deur Jan Marais (1850-1915), sy weldoener. Is Van Niekerk se doelbewuste versuim ‘n toonbeeld van sy “etiek van verantwoordelikheid”? (2005-boek, p 214). Daar is veral vier redes waarom daardie skenkingsvoorwaarde goedsmoeds deur die US geïgnoreer word: Marais was ‘n man, ‘n blanke, ‘n Afrikaner en hy wou Afrikaans bevorder; ‘n taal wat tans deur die US geminag word. As bv Nelson Mandela geld aan die US vir swart studente geskenk het, sou sy voorwaarde ongetwyfeld nougeset deur die US nagekom word. Aan die Wim de Villiers-US beteken inklusiwiteit dat nie-wittes altyd ingesluit moet word by enige saak waarby blankes betrokke is. Geen studiebeurse uitsluitlik vir blankes mag bestaan nie, maar die omgekeerde geld nie. Vandaar De Villiers se Vlakte-beurse uitsluitlik vir bruin studente. Dit is wanpraktyke wat roep om etiese verantwoording.

By Van Niekerk is daar iets waarop ‘n mens kan reken: Dit maak nie saak oor watter onderwerp hy skryf nie, hy sal sy linkse politiek bysleep. Sy jongste boek is geen uitsondering nie. Hy onderskei tereg tussen ‘n kerkhof (19) en ‘n begraafplaas (20), maar tussendeur haal hy kerk-apartheid op (20). Soos dit in ‘n akademies-wetenskaplike werk hoort, word titels by name weggelaat. Maar soos Wannie Carstens by geleentheid gedoen het en Van Niekerk ook in sy 2005-boek (161) maak Van Niekerk in sy jongste boek weer ‘n uitsondering deur na “mnr Nelson Mandela” te verwys (35). Mandela was glo ‘n “heelbesonderse mens” wie se dood “my nogtans diep geraak” het “en het ek my heelhartig vereenselwig met die meelewing” (35). Mandela het glo “Suid-Afrika gedemokratiseer” (262). Mandela is glo een van “die helde van die geskiedenis” wat “onteenseglik sinvol gelewe het” en “die wêreld ‘n beter plek gemaak het” (276). Van Niekerk verwys na “die waansin van apartheid” (38). Is daar sedert 1990 nie dalk veel groter waarsin in die plaaslike politiek nie?

“Ek is op 14 Julie 2011 in my kantoor aangerand deur ‘n verregse agitator, Abel Malan … My lessenaar is in dié aanval omgegooi en my kantoor is erg bemors; ek was so oorbluf dat ek my hoegenaamd nie kon probeer verdedig nie” (61). Destyds is egter berig dat Van Niekerk probleme verwag het en vooraf gevra het dat ‘n veiligheidswag ‘n ogie oor die situasie moet hou. Voor sy dood op 29 Julie 2016 het Malan glo vir Van Niekerk telefonies om verskoning gevra. Van Niekerk “kon hom gelukkig verseker dat ek hom reeds kort ná die gebeure vergewe het … Tot en met sy dood het ek gereeld navrae gedoen oor hoe dit met hom gaan. Ek koester geen negatiewe gevoelens teenoor hom nie” (61). Dit is duidelik wie die held en wie die skurk in hierdie verhaal is. Maar is Van Niekerk net so lankmoedig en tegemoetkomend teenoor regses wat nog in die lewe is?

Hier volg ‘n Van Niekerk-blik op die geskiedenis: “Ná die bloedige konflik van die Amerikaanse burgeroorlog (1860-65) [eintlik 1861-65] het daardie nasie ‘n nuwe begin gemaak met die beëindiging van slawerny. Ná die verwoesting van die wêreldoorloë van die vorige eeu, het Europa twee keer nuut begin. Ná die verontmensliking van apartheid en die spanning van vrylatings en onderhandelings [en sabotasie en terrorisme] in die jare negentig van die vorige eeu, het ons hier aan die suidpunt van Afrika ook ons eie nuwe begin gemaak – wankelrig, onseker, kwesbaar, soos dit tans steeds blyk” (66). Maar seker darem, volgens Van Niekerk, steeds stukke beter as die blanke bewind? Die waarheid is dat rassediskriminasie teen swartes verruil is vir rassediskriminasie teen blankes, asof dit ‘n regverdiger bedeling daarstel. Van Niekerk erken dat “terroristiese moorde” in die buiteland gepleeg word (70), maar geen gewag word oor die voorkoms daarvan in Suid-Afrika gemaak nie. Hy noem darem “die wreedaardige moorde op boeregesinne en werkers op plase” (254) en dat “Suid-Afrika een van die gewelddadigste lande ter wêreld bly” (255).

Van Niekerk pas hierna ons politieke geskiedenis op die onderwerp van sy boek toe. “Die ondenkbare en onvoorstelbare sal gebeur” (67). Regtig? Enersyds was die verraderlike oorgawe aan swart mag deur ‘n groepie in die blanke regering sekerlik ondenkbaar maar die gevolge daarvan was in redelike mate voorstelbaar. Andersyds is sterwe/doodgaan nóg ondenkbaar nóg onvoorstelbaar. “Die dood sal ook vir my opskort” (67). Opskort of eerder uitwis/vernietig? Van Niekerk druk hom glad te dikwels onakkuraat uit. “Die dood is die einde van die lewe” (69; ook 76). Dood is egter ná lewe, dus nie-lewe, die “afwesigheid van lewe” (76). Sterwe/doodgaan is die einde van lewe. Dood is rasioneel-empiries ná en buite die subjek se lewe. “Om van ‘lewe ná die dood’ te praat, ‘n bietjie teenstrydig lyk” (99) – ‘n bietjie of eerder baie/hoogs teenstrydig?

Die Poolse sosioloog Zygmunt Bauman (1925-2017) word onkrities en op die voet deur Van Niekerk gevolg (soos ook die filosoof John Hick, 1922-2012). Vir Van Niekerk se navolging van Bauman is daar (onder meer) ‘n politieke rede. Hoe daar oor sterflikheid gedink word, het volgens Bauman glo “aanleiding gegee tot van die ergste gruweldade wat bekend is in ons kultuur. Hy ontwikkel ‘n uitvoerige argument, waarin hy aanvoer dat die moderne dekonstruksie van sterflikheid, wanneer dit deurgevoer word tot sy logiese konsekwensies, ten grondslag lê aan die eietydse rassisme in ons samelewings, en selfs van [aan] die Jode-volksmoord of Holocaust. Die argument is dat moderne mense grootliks oor die dood dink as die ‘dangerous other’. Dit word die fokuspunt van vrese vir almal wat ‘anders’ is; die dreigende lot van ‘n samelewing wat ‘andersoortiges’ assimileer” (133-134).

Dit lyk vir my na ‘n drogredenasie. Diegene wat alle mense gelyk en eenders verklaar, het in (minstens) een opsig reg: Ons is almal sterflik. In hierdie opsig is daar klaarblyklik geen “ander” nie. Maar Van Niekerk aanvaar Bauman se drogredenasie en skryf: “Vandaar die vrees vir immigrante” en “rassisme teenoor swartmense” (134). “‘n Mens maak daarom, as jy ‘n oortuigde rassis is, geen bemoeienis met ‘mense van kleur’ nie; jy skei jou tot elke prys van hulle af” (134-135); dus apartheid. Van Niekerk borduur voort oor “hoe pynlik ons kultuur as gevolg daarvan ook gely het” (136): “‘Die ander’ (swart, buitestander, en so meer) moet vermy, beveg en uitgeroei word omdat hulle voorafskaduwings van die dood self is” (135). Bauman beweer: “The audacious dream of killing death turns into the practice of killing people” (136). Dit is myns insiens louter twak as dit as leviete aan blankes voorgelees word. Wat wel waar is, is dat daar ‘n neiging (bv in Suid-Afrika en Amerika) kan wees om swartes met misdaad soos moord (bv plaasmoorde) te assosieer omdat swartes persentasiegewys in veel groter mate as blankes by misdaad en by uitstek geweldsmisdaad betrokke is.

Wanneer die Nazi-gebeure ter sprake kom (en dit is waaroor Bauman dit het), kan Van Niekerk homself nie daarvan weerhou om dit sonder meer op apartheid toe te pas nie. “In die Duitsland van die 1930’s of die wit gemeenskap in Suid-Afrika in die 1960’s en 1970’s was rassistiese oortuigings en beskouings baie stewig gevestig en wyd aanvaar” (238). “Die gevaarlikste kant van moderniteit” is glo omdat “dit daarop aandring om ander mense – die Ander, diegene wat anders dink en voel, en selfs anders lyk as ons – te vernietig in ons waansinnige stryd om die dood self van ons moderne lywe af te hou” (136-137). “Die Ander word niks anders nie as die een wat die dood self beliggaam en deur middel waarvan ons die dood moet bestry. As ons onsself dus van die dood wil vrywaar, moet ons onsself van die Ander vrywaar” (137). Al hierdie uitlatings ignoreer die onomstootlike feit dat ons almal sterflik is; dat ons in hierdie opsig eenders is en dit nie die grondslag kan wees vir die opstelling van die een mens teen die ander nie. Van Niekerk kom egter met die absurde bewering dat hierdie stryd, soos opgestel deur Bauman, deur “die drang tot eendersheid” gevoed word (137) terwyl daar in hierdie opsig nog altyd eendersheid was. Die gehalte van sy redenasie dra geensins by tot Van Niekerk se aansien as denker of filosoof nie.

Van Niekerk gaan verder: “Hierdie logika het ons sien uitspeel in die loopgrawe van Vlaandere, in die magsvergrype van Hitler, Mussolini en Stalin, in die uitwissingskampe van die Holocaust soos Treblinka, Theresienstadt en Auschwitz [en dan kom hy uit waarheen hy die hele tyd op pad was] in die hervestigingskampe (met die versagtende en misleidende naam ‘tuislande’) en op die Vlakplase in apartheid-Suid-Afrika … Hier sien ons dood tot walgens toe in mense se waansinnige geweld om hul waanbeelde van die dood, soos laasgenoemde sigself opdring in die vorm van die Ander, te vermy en te vernietig” (137). Let op die uiterste selektiwiteit in Van Niekerk se keuse van die woord “Vlakplase” (nogal meervoud) en die opsetlike assosiasie van die Nazi’s se “uitwissingskampe” met die “hervestigingskampe” van apartheid – tuislande wat nie aan blankes, bv Afrikaners, gegun word nie. Hiermee het Van Niekerk, wat “Afrikaner-volk” tussen aanhalingstekens plaas (165), se uitlatings en wanvoorstellings ‘n laagtepunt bereik wat selfs hy moeilik sal vind om te oortref.

Les bes, “onder apartheid” was Suid-Afrika glo “‘n polisiestaat … wat geen regdenkenkende mens herhaal sou wou sien nie” (241). Die chaoties en misdadige nuwe Suid-Afrika, met sy opvallende en toenemende gebrek aan wet en orde weens onder meer ‘n uiters disfunksionele polisiemag en regering, word klaarblyklik deur Van Niekerk bo die blanke politieke bewind verkies. Hoe versoen Van Niekerk sy entoesiasme vir ons “demokrasie” met sy stelling: “Lyding moet en mag nie verheerlik word nie”? (246). “‘n Outentieke en geloofwaardige Christelike geloof verheerlik nie lyding nie” (247).

Ek het nou genoeg oor Van Niekerk se linkse politiek geskryf. Vervolgens bepaal ek my by die hoofonderwerp van die boek. Die kernprobleem van die stelselmatige uitwissing van ons almal deur dood, dus die moontlikheid dat niks ons uiteindelike lot is, word glad nie afdoende deur Van Niekerk aangespreek nie. Die oorgang van lewe na dood word nie as ‘n drastiese breuk (lewe/nie-lewe, iets/niks) voorgestel nie, maar eerder as ‘n kontinuum. Dit verminder die radikaliteit van dood. Later opper Van Niekerk tereg beswaar teen versuikering van dood (70). Hier volg voorbeelde van Van Niekerk se (myns insiens foutiewe) lewe-dood-kontinuum: “Die dood as die mees sentrale kenmerk van die lewe” (9). “Die dood is immers die belangrikste kenmerk van die lewe” (22). “Die dood as die mees essensiële kenmerk van die lewe” (191). “Die dood is die mees eintlike kenmerk van die lewe” (22). “Die dood is vir [Martin] Heidegger [1889-1976] nie die ‘einde van die lewe’ nie, maar van meet af deel van die lewe” (264). Dít word selfs tot “die tese” van hierdie boek verhef (42). Daarmee misluk die kern van Van Niekerk se betoog. Dit is my hoofbeswaar teen Van Niekerk se boek.

Hy beweer voorts: “Die dood maak die lewe belangrik” (194-195; ook 197) “Dis omdat ons almal gaan sterf dat die lewe betekenis verwerf” (22). “Ek meen dat die dood … ‘n singewende en sinstigtende werklikheid is in die lewe wat ons almal gegun word om te lei” (89). ‘n Mens sou met dieselfde of meer stelligheid kon beweer, soos dikwels in die literatuur, dat die onvermydelikheid van dood die moontlike betekenis van lewe ernstig ondergrawe of beperk en selfs kan uitwis. “Die dood sny ons af van moontlikhede” (65). “Life in this world [waar anders?] has meaning just [?] because there is death” (Nicolas Berdyaev) (23). “Die lewe is, en kan slegs [!] belangrik wees, in die lig van die werklikheid van ons eindigheid” (197). Waarom kan ‘n (teoreties) nie-eindige lewe nie van meer belang as ‘n eindige lewe wees nie?

“Die dood is daarby dit wat aan elke lewe ‘n dringendheid en ‘n erns gee” (23; ook 108). Regtig? Is dit nie dalk veel eerder die geval dat die meeste mense die meeste van die tyd lewe asof dood geen inbreuk op hulle lewe gaan maak nie? “Die dood is relevant omdat dit elke oomblik van my teenswoordige lewe inwerk op wie ek is en hoe ek lewe … die dood as sodanig die aard en kwaliteit van my lewe struktureer” (272). “Die dood is die fundamentele verwysingspunt waaromheen elke aksie in my lewe in beginsel bepaal word. Dit spreek mee in elke oomblik en elke besluit as die moontlikheid wat perke stel aan alle moontlikhede en beslissings wat ek maak” (264-265). Elkeen van ons lewe inderdaad elke oomblik “in beginsel” in die spreekwoordelike skaduwee van die dood, maar wat Van Niekerk hier skryf, is uiters teoreties. In die praktyk is dit uitsonderlik as mense (deurgaans) doodsbewus lewe. Mense lewe veel eerder asof dood ” nie ‘n werklikheid is nie” (267).

“Die dood is ons oorheersende uitdaging om, terwyl ons nog kan, sin te probeer maak van die werklikheid van ons onvermydelike en onbegryplike eindigheid” (191). “Ons lewe … is die proses om sin te probeer maak van die feit dat ons lewe. Deur te wees wat ons is, ontwerp ons die toekoms in die hede op die grondslag van die verlede, wat ons gevorm het tot wat ons is en kan wees” (66). Dit klink vir my na studeerkamer-kraamwerk. Heel moontlik donder die meeste mense onnadenkend, dus sonder werklike besinning, gewoon aan met hulle lewens. Teen die einde van sy boek gee Van Niekerk erkenning hieraan: “As ek rondom my kyk, sien ek mense wat van dag tot dag lewe asof die dood nie struktureel deel van hul lewe is of paal en perk stel aan hul keuses nie” (267).

“Die wonder is eerder die lewe as die dood” (25). Ja, in die sin dat elkeen van ons eeue lank nie bestaan het nie en vorentoe ook eeue lank (moontlik) nie gaan bestaan nie. Nie-lewe/niks eerder as lewe, kan ‘n mens se verstek/normaal/gewoonlik – nie “toestand” nie – wees. In ons era van geboortebeperking en aborsie (en geweldsmisdaad, bv plaasmoorde) word iedere lewende mens ‘n des te groter wonder.

“Dit bring my by ‘n sentrale aanspraak wat ek in hierdie boek wil maak en motiveer. Dit is die idee dat een van die beste metafore vir die verstaan van die sin van ‘n mens se lewe is dat die lewe ‘n verhaal of narratief is wat ons almal besig is om te vertel” (198). “As daar sin in die lewe is, is dit die sin van ‘n storie” (277). Pleks van te beweer dat verhaal ‘n bruikbare metafoor vir ‘n lewe is, kan ‘n mens redeneer dat dit hoogs misleidend kan wees. ‘n Verhaal word dikwels met fiksie en verbeelding geassosieer terwyl die lewe die enigste werklikheid is wat ons ken en dalk ooit sal ervaar. Verhaal of narratief het die afgelope dekades ‘n gewilde kapstok by veral sommige akademici geword. In die sogenaamde identiteitstudies, veral in Amerika, word die studente en eintlik enigeen aangemoedig om hulle lewenservaring of -siening te ontboesem; dus hulle storie te vertel. Dieselfde het plaaslik tydens die sittings van die sogenaamde Waarheids- en Versoeningskommissie gebeur. Dit wil voorkom asof verbeelding en doelbewuste leuens om politieke redes dikwels die oorhand kry.

“Dis omdat ons almal gaan sterf dat dit sin maak om aan die lewe as ‘n verhaal te dink” (156). “Die vraag na die sin van die lewe” word deur Van Niekerk as ‘n “narratiewe soektog” beskou (156); ook die vraag na die (moontlike) sin van die dood (203). Die dood kan glo “die beste verstaan word as die finale tragiese raamwerk van die lewe” (204). “Raamwerk” terwyl dood eers ná lewe intree? “Die doodsbewussyn [kan] meebring dat ons na die lewe … kyk as ‘n tragedie (205); bv “die dood as immerteenwoordige (en altyd naderende) moontlikheid” (211). “Death is the end of all possible self-actualization” (Helmut Thielicke) (211). “Ons finale en vernaamste potensiaal” is glo “ons roeping [?] tot selfverwerkliking” (213); dalk eerder selfverwesenliking. Van Niekerk vergelyk die lewe ook met ‘n reis. Soos ‘n verhaal het ‘n reis “‘n begin, ‘n verloop, ‘n afloop en [tereg] ‘n einde” eerder as ‘n “bestemming” (272). Ek stem saam met die onderskeid (in ‘n sin) tussen verloop en afloop, dus tussen lewe en sterwe/doodgaan, met sterwe as deel van die lewe. Sterwe kom dus vóór en tot by die einde, wat die intreepunt van dood (dalk niks) is.

“Die lewe self is nie ‘n gegewe nie, dis ‘n opdrag, dis iets waarvan ons elke dag iets moet probeer máák” (226). Ek sou eerder met Heidegger saamstem dat ons ongevraag in die lewe gewerp is (226), dat dít inderdaad ‘n gegewe is. ‘n Opdrag veronderstel ‘n opdraggewer. Ek weet nie wat die sin of doel of roeping van my lewe is nie, selfs nie of daar so iets is nie. Soos die eksistensialiste dink ek dat ek eerder self my eenmalige lewe so sinvol moontlik moet probeer lei.

“Normaalweg, moet ons sê, is die lewe goed” (226). Wat my die hele tyd in Van Niekerk se betoog hinder, is dat hy nie duidelik tussen “die lewe” (hoedanig mense die werklikheid ervaar) en “my lewe” (‘n subjek se lewe) onderskei nie. Die lewe is goed in die sin dat dit moontlikhede bied en in daardie opsig met dood/niks gekontrasteer moet word. Maar kan ‘n mens tereg beweer dat om te lewe die meeste van die tyd vir die meeste mense goed is?

Daar word beweer dat “die [eintlik: ‘n] menslike lewe ‘n eenheid is” (199). Maar daardie eenheid word veeleer ná die tyd deur ander mense gekonstrueer, bv ‘n biograaf. Die subjek kan dit ook onvolledig (en moontlik minder objektief) in ‘n outobiografie doen. Die stadia in iedere mens se lewe kan aansienlik, selfs radikaal, verskil. My lewensloop as “ek” is ‘n brose eenheid wat in die bewussyn van die subjek beslag kry en deur die herinnerings van bv kennisse onderskraag word. Van Niekerk verwys in hierdie konteks na “historiese bewussyn” (199). Maar die voorstelling van ‘n lewe as ‘n eenheid kan hoogs misleidend wees omdat dit afgerondheid impliseer, terwyl dood enige lewe op enige (dikwels/meesal ongeleë) tydstip kan afsluit. Soos Van Niekerk dit later tereg stel: “Ons ganse werklikheidsbelewing ook nie dié van voltooidheid [is] nie, maar van wording” (266).

‘n Mens is wel ‘n eenheid van liggaam en gees. “Die dualisme van liggaam en siel [gees] is … ‘n gans onbybelse Platoniese (later Cartesiaanse)* idee. Die mens is nie ‘n tweeheid van liggaam en siel nie, maar ‘n eenheid, en daardie eenheid setel in die menslike liggaam” (257). Dit volg dat dood van die liggaam (waarskynlik) ook dood van die gees tot gevolg het. Teoloë soos Herman Bavinck wys daarop “dat die idee van die onsterflikheid van die siel nie ‘n Bybelse idee is nie. In die ou Testament is weinig sprake van enige lewe ná die dood. Die Ou-Testamentiese toekomsvisie is eerder gemik op die herstel van die paradyslike menslike bestaan op aarde en van herstelde harmonie in die skepping” (256). [* Plato (428-348 vC), René Descartes (1596-1650).]

“In die Nuwe Testament is wel heelwat tekste wat ‘n lewe ná die dood in die vooruitsig stel – ‘n bestaan in heerlikheid of in verdoemenis. Wat egter betwisbaar is, is die vraag in watter gestalte mense volgens die Bybel sal deel in ‘n lewe ná die dood” (256-257). Van Niekerk druk hom weer onakkuraat uit. Dit is nie hierdie vraag wat betwisbaar is nie, maar hoedanig moontlike lewe ná dood is. Volgens die apostel Paulus (1 Korintiërs 15) is “die identiteit wat uit die dood opstaan en wat uiteindelik in die heerlikheid van God deel, nie die mens se ‘siel’ … nie, maar juis sy liggaam. Daardie liggaam sal, volgens Paulus, wel ‘n ‘verheerlikte’ liggaam wees volgens die model van Christus se eie liggaam ná Sy opstanding uit die dood” (257).

“Wat die dood veral aan ons tuisbring, is hoe radikaal liggaamlik ons bestaan as mense is” (255; ook 260). Van Niekerk gaan myns insiens dan verkeerdelik voort: “Wat sterf, ook volgens die Nuwe Testament, is die liggaam, en wat opstaan en voortbestaan, is die (verheerlikte) liggaam … Ons is mense vir sover ons liggame is. Wat gebore word, is die liggaam, en wat sterf, is die liggaam. Die dood verskyn primêr in ons liggaamlike bestaan en beëindig daardie bestaan” (257). Van Niekerk oorbeklemtoon die liggaamlikheid van die mens en onderbeklemtoon die belangrikheid van die geestelike dimensie, bv “Vir sover ons is wat ons is, is ons liggaam” (260). Nee, ons is terselfdertyd ook gees. Van Niekerk se stellings herinner aan Friedrich Nietzsche (1844-1900) wat in Thus spoke Zarathustra (1883) skryf: “The soul is only a word for something about the body.”

Dit is maklik voorstelbaar dat twee mense geestelik in groter mate as liggaamlik kan verskil. Ons is mense nie net in soverre ons liggaam is nie, maar sekerlik ook omdat ons terselfdertyd gees is. Ons word nie net as liggaam gebore nie en ons sterf (suiwer rasioneel-empiries beskou) ook nie net as liggaam nie. ‘n Mens as eenheid van sowel liggaam as gees sterf. As daar ‘n opstanding en voortbestaan is, het dit noodwendig op die hele mens (liggaam en gees) betrekking. Volgens Van Niekerk is dit “opvallend hoe die liggaam erken word as die setel van ons totale menslikheid” (257-258). Ja, in die sin dat gees, sover ons weet, altyd in ‘n liggaam gesetel is. Die frase “totale menslikheid” omvat dus die eenheid liggaam én gees.

Myns insiens het Chris Jones hierdie boek hoogs misleidend beskryf as “ongetwyfeld die invloedrykste denke ooit in Afrikaans hieroor.” Daar is glad te veel gebrekkige formulerings en aanvegbare stellings. Dit lyk asof Van Niekerk nooit egte skoling in die linguistiese wysbegeerte ondergaan het nie. Hy moes eerder vir Bert Meyer as vir Willie Esterhuyse as leermeester gehad het. Hier volg nog ‘n losse stelling: “Namate ‘n mens ouer word en die dood stadig maar seker nader kom, verloor dit sy verskrikking” (274). Die teenoorgestelde kan waar vir baie, selfs die meeste, mense wees. Ná al Van Niekerk se bontpratery probeer ek kortliks saamvat.

Suiwer rasioneel-empiries is dood, dus (moontlik) niks, ons lot. Ons skrale troos kom dan van Epikurus (341-270 vC): “Solank as wat ons bewus is van dinge is die dood nog afwesig; en wanneer die dood wel kom, is ons van niks meer bewus nie” (77). Dus, terwyl ons is, is dood nie en wanneer dood, is ons nie. Dood is dan nie slaap, rus, vrede, stilte, duisternis, ens, nie, want niks het geen eienskappe of kenmerke nie. Al wat sinvol van niks gesê kan word, is wat dit nie is nie. Vir iedere mens is lewe skynbaar opsioneel. Geeneen is te jonk om dood te gaan nie. Vir lewende mense is dood egter nie opsioneel nie. Dit is onontwykbaar. Ons het beperkte ervaring en insig. Ons groteske nietigheid of onbeduidendheid in kosmiese perspektief moet deurgaans in gedagte gehou word. Dit is moontlik dat daar ‘n ander (soort) werklikheid kan wees as die wêreld waarmee ons vertroud is. Maar daarvoor kan ons nie op ons empiriese ervaring, rede en kennis staatmaak nie maar eerder/slegs op geloof. Geloof bied troosryker moontlikhede as wat rasioneel-empiries aan ons te kenne gegee word.

Leon Lemmer: Deel 1: Oor lewe en dood

Ek bespreek Anton A van Niekerk se boek, Die dood en die sin van die lewe (Kaapstad: Tafelberg, 2017, 287p, R270), in deel 2 van hierdie rubriek. Ek ag dit nodig om vooraf ‘n grondslag vir my kommentaar daar te stel en doen dit in deel 1. Sommige ingeligte lesers sal moontlik my kommentaar op Van Niekerk se boek kan volg sonder om noodwendig deel 1 vooraf te lees, of kan dit waar nodig raadpleeg. Ek verwys vervolgens na ses tersaaklike bronne.

Karel van de Woestijne

Die Vlaamse skrywer, Karel van de Woestijne (1878-1929), het ‘n novelle, De vijf zinnen: De boer die sterft, geskryf. Die volledige e-teks is in deel 3 van sy Versamelde Werk gratis van Amazon verkrygbaar. ‘n Verkorte, onvolmaakte vertaling is ook gepubliseer: The peasant, dying (Amsterdam: Delta, 1966, 23p.). Die boer, Nand, lê alleen in sy bed en hy weet dat hy sterwend is. Sy vrou, Wanne, is reeds lank dood en sy kinders, Domien en Bertha, is al uit die huis. Nand het reeds kleinkinders. Die oudste se naam is Nandie. Nand dink almal het hom verlaat. Dit is donker en hy is moeg. Hy dink hy het nooit gekry wat hy wou hê nie. Agtereenvolgens verskyn sy vyf sintuie as personifikasies aan hom en herinner hom aan wat hy danksy sy sig, gehoor, reuk, smaak en gevoel beleef het. Die laaste personifikasie, gevoel, is sy ma wat hom warm toemaak, soos toe hy ‘n kind was.

“Maar hij wist toch wat het was, dat hij nog wist. ‘t Was gelijk een klein lichtje, dat brandde in hem; en hij mocht niet blazen, hij mocht niet ademen, of het zou uitgaan, het zou dood gaan, het zou weg zijn, en hij zou het nooit meer zien. Het was dat laaste in hem, dat hij zou willen hebben blijven bezitten; het was het laaste van hem; het was het laaste van zijn leven … En nu lag Nand daar ineens vol triestigen angst, omdat hij vreesde dat het ging uit gaan, dat het ging weg zijn, die laaste herinnering, en dat hij ging sterven met al de droefheid van dat verlies” (Kindle 4784). Nand dink hy sien sy vrou en dat hulle nou altyd bymekaar sal wees. Hy het sy laaste gedagte probeer sê, maar hy uiter geen woord nie, want hy is dood.

Aansluitend hierby het Philip Larkin (1922-1985) gedig: “This is what we fear – no sight, no sound, no touch or taste or smell, nothing to think with, nothing to love or link with, the anesthetic from which none come round” (Messerly, bron hier onder, Kindle 3999).

Van de Woestijne bied myns in sekere opsigte ‘n treffender blik op sterwe as die 1884-novelle van Leo Tolstoi (1828-1910), waarna dikwels in hierdie konteks verwys word: Die dood van Iwan Iljitsj, vertaal deur Alewyn Lee (Kaapstad: Nasionale Boekhandel, 1960, 110p). Van de Woestijne toon by implikasie aan dat ons vir inligting van ons sintuie afhanklik is, dat ons daardie inligting in ons brein tot kennis verwerk en in ons geheue bewaar; dat ons geheue die grondslag van ons identiteit, die ek, is en ons bewussyn met dood ophou en dat elkeen van ons op sy eie doodgaan; dus dat ek nie my dood op iemand anders kan afskuif nie. Wat Van de Woestijne skryf, is ook in ooreenstemming met wat Edmund Hussel (1859-1938) beweer: dat ‘n mens nie bloot bewus kan wees of kan dink of onthou of weet nie; dat jy noodwendig altyd van iets bewus is of iets dink, onthou of weet. Uit Van de Woestijne se vertelling kan dalk ook afgelei word dat sodra die liggaam ophou om te funksioneer, daar blykbaar geen gees (“mind”) meer is nie. Ons ken net beliggaamde gees; dus nie gees wat sonder of onafhanklik van ‘n liggaam bestaan of funksioneer nie.

Johan Heyns

Van die teoloog, Johan Heyns (1928-1994), is die volgende boek gepubliseer: Die onsterflikheid van die siel (Kaapstad: NG Kerk-Uitgewers, 1959, 102p). As onsterflikheid ewige lewe beteken (letterlik: lewe vir altyd; daar is geen begin of einde nie) en die siel (of gees) van die liggaam losgemaak word, word daar veronderstel dat die siel voor sy vereniging met ‘n liggaam bestaan het (p 5) en kan ‘n siel van een liggaam na ‘n ander verhuis. Dit is die grondslag van reïnkarnasie (2), wat as onbybels verwerp word.

Die tradisionele teologiese standpunt is dat die mens deur God as ‘n eenheid geskape is en uit ‘n sterflike liggaam en ‘n onsterflike siel bestaan (7). Die skeiding van liggaam en siel deur die dood is onnatuurlik en is die mens se straf weens sonde. Daar sou geen dood gewees het as daar geen sonde was nie. Nadat ‘n mens gesterf het, word sy siel onmiddellik in die doderyk opgeneem; die gelowige in ‘n plek van bewuste geluksaligheid (die paradys) en die ongelowige in ‘n plek van smart. “Reeds by die oomblik van sterwe vind die oordeel dus plaas” (8). Na jou dood kan daar niks aan jou saligheid of onsaligheid verander word nie. Nadoodse loutering of reiniging in ‘n vaevuur in die hiernamaals word as ‘n (Rooms-Katolieke) dwaling afgewys. Gebede deur gelowiges op aarde kan dus nie ‘n dooie se lot verander nie (99).

Die onnatuurlike tussentoestand waarin dooies verkeer, sal glo met Christus se wederkoms tot ‘n einde kom. Iedere dooie se liggaam sal (danksy God se skeppingsvermoë) in verheerlikte vorm met sy siel verenig word. Diegene wat met die wederkoms lewend op die aarde is, sal insgelyks (maar sonder dat hulle eers dood hoef te gaan) verheerlikte, onverganklike liggame ontvang, soortgelyk aan die verheerlikte liggaam van Christus na sy opstanding. Na wat lyk as die voltrekking van ‘n tweede en laaste oordeel, sal die gelowiges vir altyd die geluksaligheid (selfs beter as in die paradys) van die hemel (of koninkryk) binnegaan, waar hulle saam met God en sy engele sal verkeer. Die ongelowiges sal vir altyd rampsaligheid (baie erger as in die doderyk) in die hel saam met die duiwel en sy engele ervaar (8-9).

Hiervolgens is daar drie stadia in ‘n mens se lewe: die voor-, tussen- en eindtoestand (102). Dit is “dan meer reg om te spreek van die onsterflikheid van die mens as oor die van die siel” (48). “Die dood is … nie ‘n beëindiging van die menslike bestaan nie, maar ‘n verandering daarvan … ‘n deurgang tot ‘n nuwe bestaan” (88). “Die dood is nie ‘n nie-bestaan nie, ewemin as wat die lewe ‘n bestaan sonder meer is” (95). Heyns beklemtoon dat die Bybel min en daarby vae inligting oor hierdie onderwerp verskaf (99, 100). Dit is “tog ‘n merkwaardige verskynsel dat die Gereformeerde belydenisskrifte nie breedvoerig oor hierdie sake handel nie. Moontlik kan dit toegeskryf word aan die feit dat die Skrif self – vergelykenderwyse – weinig hieroor bied” (61). Heyns erken dat aspekte van hierdie onderwerp ‘n geheim (52), geheimenis (95), misterie (89) of geheimenisvol (99) is. Wesenlik is daar empiries niks wat daarop dui dat die mens onsterflik is terwyl (ander) diere sterflik is nie (74, 87, 88). Heyns benadruk egter die uitsonderlikheid van die mens: “Aan die grondslag van die belydenis van die onsterflikheid van die siel, het gelê die pleidooi van die hoë waardigheid van die mens” (47).

Wat Heyns skryf, is op geloof gebaseer. Ernst Moody stel dit soos volg: “No theological doctrine, such as those of God’s existence or of the immortality of the soul, are evident or demonstrable philosophically, so that religious doctrine rests solely on faith, without metaphysical or scientific support” (Dictionary of philosophy, edited by Dagobert D Runes, New York: Philosophical Library, 1942, p 218-219).

Johan Degenaar

Van die filosoof, Johan Degenaar (1926-2015), is die volgende boek gepubliseer: Die sterflikheid van die siel (Johannesburg: Simondium Uitgewers, 1963, 96p). Degenaar se uitgangspunt is fenomenologies. Hy wil hom bepaal by hoe verskynsels hulle in die wêreld (die sintuiglike werklikheid) voordoen, want hy wil nie in metafisiese spekulasie verval nie (al maak hy hom wel daaraan skuldig). Liggaam/vlees en siel/gees is begrippe eie aan ons ervaringswêreld en moet nie daar buite toegepas word nie. Die onsterflikheid van die siel is volgens Degenaar nie ‘n christelike waarheid nie “ten spyte van die pogings van die teologie om dit binne die Christendom in te bring” (p 20). Hy meen “dat die sogenaamde onsterflikheid van die siel eintlik ‘n poging is om die erns van die dood te ontloop” (21). Daarmee word “die mens sy menslikheid ontneem” (21). Die sterflikheid van die liggaam impliseer die sterflikheid van die siel/gees omdat die mens ‘n eenheid is.

‘n Mens is nie ‘n tydlose, onsterflike essensie (dus ‘n siel) in ‘n tydelike, verganklike omhulsel (naamlik ‘n liggaam) nie. Hy is ‘n “tydswese met as belangrike kenmerk die bestaan tot die dood” (10). Degenaar verwerp dualisme, dus dat die mens uit twee dele of substansies bestaan. “Die begrippe ‘liggaam’ en ‘siel’ het ‘n relatiewe geldigheid binne die gewone spraak-gebruik. Hulle moet egter nie tot in sigself bestaande substansies verhef word nie” (57). Liggaam en siel is bloot twee perspektiewe op (of abstraksies van, of tekens vir) dieselfde voorwerp, naamlik die mens. ‘n Mens is gelyktydig objek en subjek; dus, ek is my liggaam en ek het ‘n liggaam. Die ek word deur selfbewussyn as ‘n deurleefde, funksionerende liggaam ervaar. ‘n Ek word nie sonder ‘n liggaam geken nie. “Die liggaamlikheid van die mens dui daarop dat hy in die wêreld is en dat dit ‘n voorwaarde is vir alle ervaring en kennis” (69). “‘n Ontliggaamde siel is nie ‘n mens nie” (47). Die liggaam is dus nie “‘n inkerkering of ‘n gevangenis” nie (35) maar die grondslag van individualiteit. As geredeneer word dat die siel of gees die eintlike mens is, word die waarde of onontbeerlikheid van die liggaam misken.

Sodra iemand die bestaan van ‘n siel in elke mens aanvaar en dan onsterflikheid daaraan toeskryf, word daar naas die aarde dikwels die werklikheid van ‘n hemel veronderstel. Die belangrikheid van die teenswoordige tyd en die radikaliteit van die dood word hiermee verwater. “Dit lei tot die negering van die erns van die dood … In plaas van die onsterflikheidsgeloof pleit ek dus vir doodsaanvaarding” (22). Omdat die mens ‘n eenheid van liggaam en siel is, is ‘n liggaam sonder gees nie ‘n mens nie maar ‘n lyk, dus die oorskot van wat ‘n mens was. ‘n Lewende mens het magtigheid, wat handeling (wat noodwendig liggaamlikheid veronderstel) met gerigtheid moontlik maak.

Degenaar vra: “Bewys die onsterflikheidsidee wat so veel voorkom, ‘n werklike onsterflikheid of vertel dit ons eerder iets van die mens met sy (diepste) behoeftes” (65). Aan die einde van sy boek verskaf Degenaar die volgende samevatting: “‘n Besef van liggaamlikheid kan die denke sinvol bind aan die aarde en dit vrywaar van buite-aardse vlugte. Liggaamlikheid verwys die mens na die wêreld en die daaglikse ervaring in die wêreld as die ruimte waarbinne die sin van die mens se lewe ontsluit en gedemonstreer moet word” (93).

Met God en die Bybel as grondslag hou Degenaar blykbaar die agterdeur vir ‘n misterieuse ewige lewe oop. “Die miskenning van die radikale karakter van die dood lei … op sy beurt daartoe dat die begrip ‘opstanding’ nie tot sy reg kom ten opsigte van die bestaan van die mens nie” (22). Vir die mens is daar volgens Degenaar nie onsterflikheid nie, maar (myns insiens in ‘n teologiese sin) ewige lewe. (Ewige lewe vir die mens word deur Heyns afgewys, maar nie in dieselfde betekenis as by Degenaar nie.)

Degenaar skryf: “Die ewige lewe moet nie iewers in die verre toekoms geprojekteer word nie, maar moet geïnterpreteer word met betrekking tot die Ewige, naamlik God, hier en nou … Die ewige lewe is ‘n lewe wat geleef word vanuit God se ‘ewigheid’, dit is, God se gerigtheid op mens en wêreld waardeur Hy in Sy onafhanklikheid die afhanklikheid, die tydskarakter, van die mens stel. Ewige lewe is ‘n relasie waarin die mens se liggaam staan. Ewige lewe is die kernverhouding waarin God as Ewige in die tyd en ruimte geken word (Johannes 17:3).* Indien ons ewigheid sou tipeer as die eksistensiële tyd van God in Sy onafhanklikheid én gerigtheid op mens en wêreld, kan ons die ewige lewe sien as die eksistensiële tyd van die mens waarin hy kronologies tyd oorwin in sy gerigtheid op God” (86-87). God is vir Degenaar ook Christus: “Om in Christus te leef, beteken dan om nie uit jouself te leef nie, maar om deel te hê aan Christus se dood en opstanding as totale liggaamlike mens” (90). Net so moeilik om rasioneel-empiries te verstaan, is “die waarheid of uitgesprokenheid dat liggaam God se teenwoordigheid is in Christus” (91). [* Johannes 17:3: “En dit is the ewige lewe: dat hulle U ken, die enigste ware God, en Jesus Christus, wat deur U gestuur is” (1983-vertaling).]

David Benatar

In die konteks van dood moet daar oor die begrip niks besin word omdat dit in ons ervaringswêreld lyk asof gestorwenes moontlik tot niks gereduseer kan wees. Om sinvol oor niks te skryf, is moeilik omdat dit nie iets is nie. Niks (“nothing”) beteken letterlik nie-iets (“not a thing”). Dit is waarom Henri Bergson (1859-1941) niks ‘n skynbegrip genoem het. Die naaste wat ons aan ‘n verstaan van niks kan kom, is blykbaar om te weet wat dit nie is nie; maar by niks bestaan/is selfs daardie “dit” en “is” nie. Niks is (dalk) in geen opsig nie, buiten dat dit ‘n (skyn)begrip vir lewende mense is. Niks is dan ‘n inhoudlose of nie-begrip. Sonder verwysing na ander dinge kan daar nie sin van niks gemaak word nie. Ons is hier op (of oor) die grens van wat sinvol gedink (veral verstaan/begryp) en gesê kan word.

Die debat hieroor het plaaslik aktief begin met veral die publikasie van David Benatar, ‘n filosoof aan die Universiteit Kaapstad, se boek, Better never to have been: The harm of coming into existence (Oxford University Press, 2006, 256p; Amazon Kindle $30,51). Benatar redeneer dat dit beter is om nie gebore te word nie, nooit te bestaan nie. Dit kan uitgebrei word na alles: alle lewende dinge (diere, plante) én alle nie-lewende dinge. Alles in die heelal (en daarmee dus die heelal as sodanig) moet liewer nie bestaan nie. Nie-wees word as beter as wees/syn geag. Niks word as verkieslik bo iets aanbeveel. Ek gebruik die woorde “geag” en “aanbeveel.” Ek kan nie sê “beskou” of “voorgestel” nie, want dit is ‘n onbegonne taak om nie-wees of niks te visualiseer of selfs (werklik/afdoende) te bedink of verstaan.

Benatar vind aansluiting by Arthur Schopenhauer (1788-1860) wat skryf: “Life interrupts the ‘blessed calm’ of non-existence” (Messerly, bron hier onder, Kindle 1826). “Schopenhauer argues that we should not impose the burden of existence on children” (1826). “The finitude of existence, the ephemeral nature of the present, the contingency of life, the non-existence of the past, the constancy of need, the experience of boredom, and, most importantly the inevitability of death, all lead to the conclusion that life is pointless” (1926).

Een van die grondvrae in die wysbegeerte is: Waarom is daar iets pleks van niks? ‘n Rasionele benadering hiertoe is om te noem dat ons iets verklaar/verstaan met verwysing na iets anders, bv daar is ‘n tafel omdat daar ‘n boom was en ‘n skrynwerker met die hout van die boom ‘n tafel gemaak het. In die geval van ‘n allesomvattende niks kan ‘n verklaring met verwysing na iets anders nie gedoen word nie. Daar is dan nie eens iemand om die allesomvattende niks te verklaar nie.

Dalk dui dit op ‘n manier om Benatar se redenasie af te wys. Hy verkies nie-wees bo wees, niks bo iets, omdat die synde (dit wat is/bestaan) onvolmaak is en ons dus die slegte (smart, lyding, pyn, swaarkry) ervaar. Hy plaas die klem eerder op die slegte as die goeie. Uit die mens se perspektief is die heelal (en dalk veral mense) onvolmaak. Gestel ons aanvaar dat net God volmaak is en hy die heelal geskep het. Dan is die heelal noodwendig onvolmaak tensy God homself as die heelal gereproduseer het, wat hom nie-enig (of nie-uniek) sou maak. Hierdie dilemma kan selfs as inbreukmaking op God se almag vertolk word.

Anton van Niekerk noem egter : “Die begrip ‘almag’ kom … nie in die Bybel voor nie” (Geloof sonder sekerhede, Wellington: Lux Verbi, 2005, p 136). Hy verwys na “die aanvanklik volmaakte skepping” (123). “Kwaad en lyding is die gevolg van die risiko wat God geloop het om mense te skep” (130-131). “Die Skepping van die mens was God se dobbelspel met vryheid” (131). “God … kry soms spyt oor sy skepping … Hy is die beïnvloedbare God … Hy bly die menslike God … die Een wat tog soms van plan kan verander … God het skynbaar self ook nie altyd raad met die kwaad nie” (135). Hierdie stellings is wyd oop vir kritiek. Dit lyk asof Van Niekerk hier ‘n eierdans uitvoer.

Al ons begrippe is vir empiriese toepassing in die sintuiglik waarneembare werklikheid gevorm. In daardie konteks het ons begrippe sin/betekenis. In ons onvolmaakte empiriese werklikheid is daar sowel slegte as goeie dinge. Die slegte het nie noodwendig ‘n oorwig oor die goeie nie. Eintlik hang dit van die mens af of die werklikheid as oorwegend goed of sleg ervaar word. As dít as ons vertrekpunt aanvaar word, kan bestaan beter as nie-bestaan wees of gemaak word. Die mens het noodwendig met goed en sleg, reg en verkeerd, vreugde en smart, mooi en lelik, welvaart en ellende, ens, te make.

Die keuses wat ons uitoefen, die manier waarop ons lewe, bepaal of die oorwig goed of sleg is en dus of lewe of nie-lewe en iets of niks verkieslik is. Die punt is dat ons tans in die werklikheid lewe, wat vir ons die enigste konteks van moontlikhede is. Met sy voorkeur vir niks bo iets kies Benatar om ons alle moontlikhede, ook die goeie, bv ‘n lewe wat (skynbaar) die moeite werd is, te ontsê. Myns insiens is dit moontlik om sinvol te lewe, selfs al sou niks ons nadoodse voorland wees. “Death is bad because it deprives us of, and puts an end to, all the good things in life” (Messerly 3667).

Benatar se jongste boek is in Mei gepubliseer: The human predicament: A candid guide to life’s biggest questions (Oxford University Press, 2017, 288p; Amazon Kindle $11,39). Soos uit die boektitel afgelei kan word, is die inhoud tersaaklik vir die onderwerp van hierdie rubriek. Ek hoop om hierdie werk by ‘n latere geleentheid te bespreek. Twee maande ná Benatar se boek is ‘n soortgelyke werk by dieselfde uitgewery gepubliseer: Iddo Landau, Finding meaning in an imperfect world (Oxford University Press, 2017, 309p; Amazon Kindle $11,39).

Ronald Green

Van Ronald Green is die volgende boek gepubliseer: Nothing matters (Winchester: Iff Books, 2011, 279p; Amazon Kindle $11,39). Die newetitel op die omslag is: “A book about nothing.” Niks is onverstaanbaarder as ‘n moeilike begrip soos oneindigheid (“infinity”, p 225-228) in tyd (dus ewigheid) en ruimte. Niks is nie noodwendig (selfs beslis nie) ‘n begrip nie, want sodra jy niks ‘n begrip noem, word dit iets, terwyl dit wesenlik nie-iets, naamlik niks, is. Daardie “wesenlik” is ook misplaas, want niks het nie ‘n kern of enige ander eienskap nie. Niks is die afwesigheid van eienskappe of kenmerke.

Green skryf nie uitsluitlik oor niks in die absolute sin (dus bokkerol) nie, maar meesal oor niks in ‘n beperkte sin, naamlik as ‘n afwesigheid of gemis, bv waar die oorledene was, is daar niks, wat ‘n bepaalde konteks het. Die outeur maak ‘n deurslaggewende onderskeid: “There is a big difference betwee nothing that is the absense of something, and nothing that is the absence of everything” (32; ook 58, 132). Oor niks in ‘n beperkte sin kan ons sinvol besin, bv oor iemand wat dood is. In die werklikheid, dus in ‘n bepaalde konteks, dink ons aan die dooie. Maar in die absolute sin van niks, bv uit die vermeende perspektief van die dooie, kan ons nie eens met besinning begin nie, want die dooie is/bestaan nie en daar is geen perspektief, konteks of enigiets anders nie.

Die teks is vindingryk in vier verdeel. Die eerste deel handel oor “Nothing as zero.” Wiskundig is nul ‘n baie nodige syfer, wat as ‘n alleenstaande 0 die getal niks (eintlik “none,” ‘n afwesigheid, bv geen appels) aandui, maar saam met die syfer 1 die getal tien (10) beteken. In hierdie Hindoe-Arabiese notasie is die plek van ‘n syfer in ‘n getal van deurslaggewende belang. Maar die Christelike Kerk was eeue lank teen nul gekant omdat gemeen is dat daar nooit niks was nie. “Nothing would mean a situation where there is no God” (53). “The very concept of nothing was heresy … zero was born in sin. It was the origin of the word, the Arabic ‘sifr’ … because it meant ‘a void'” (12).

Deel twee van die teks handel oor “Nothing in the arts.” Dit is makliker terrein omdat die bespreking in die konteks van die werklikheid is. “What makes nothing graspable – literally and figuratively – is having it wedged between somethings: comparing it to before and after. By giving nothing borders, it becomes something” (74). Green verwys bv na die Mona Lisa, die beroemde skildery van Leonardo da Vinci, wat in 1911 uit die museum Louvre in Parys gesteel is. Skielik het meer mense kom kyk na die leë ruimte waar die skildery was as toe die skildery nog op sy plek was. Hierdie kykers het gesien dat daar niks (geen skildery) was omdat hulle die skildery se afwesigheid in daardie konteks kon waarneem.

Afdeling drie handel oor “Believing in nothing.” Die skepping of oerknal kon nie met niks begin het nie. Niks in die absolute sin kan nie voortbestaan as, of ontwikkel in, iets anders nie. Volgens Parmenides (504-456 vC): “Something … can only come from something, not from nothing” (165). Die ontstaan van die heelal word dikwels aan God as skepper toegeskryf. Daarmee word die ontstaan van alles egter nie verklaar nie, want hoe het God ontstaan? Dan word daar gewoonlik volstaan met die veronderstelling dat God altyd bestaan het.

Wat nodig is, is om tussen ‘n geheel en dele te onderskei. Wat van die dele van ‘n geheel gesê kan word, geld nie noodwendig vir die geheel nie. Ek kan sê die onderdele van ‘n motor is klein of goedkoop, maar die hele motor is nie noodwendig klein of goedkoop nie. In ‘n sin bestaan ‘n granaat uit pitte, maar die geheel is nie ‘n pit nie. Insgelyks, alles in die heelal kan ‘n oorsaak hê, bv die oerknal kan ‘n sikliese verskynsel wees, maar die heelal as sodanig hoef nie ‘n oorsaak of begin te hê nie. Daar kon altyd iets soos die kosmos gewees het. Fundamenteel is daar twee problematiese moontlike oorgange: kosmologies van niks na iets en biologies-evolusionêr van nie-lewe na lewe.

Twee benaderings word gekontrasteer: “The Eastern approach: a diminising from something towards eventual emptiness and nothingness, versus the Western approach: adding from nothing towards eventual fullness and something” (190). Maar Green skryf ook: “Religions … have one thing in common: they do not accept that at the end of life there is nothing” (197). “All religions and beliefs treat death as a continuation of life … It is a complete inability to accept the existence of nothing” (205). Volgens Diogenes (4de eeu vC): “The ultimate mystery is not why we are here but what it means to not be here” (216).

Die tema van die laaste afdeling is “Thinking about nothing.” Niks in die absolute sin kan gekontrasteer word met alles en eintlik met enigiets: “Anything makes nothing something” (219). Iets het moontlikhede, terwyl daar in die geval van niks net “non-possibilities” (223) en “non-charateristics” (231) is. Niks is nie en kan dus nie beskryf, verstaan of begryp en ook nie verbeel word nie. “The one thing that makes nothing something is us” (229). “Deducting ourselves would create an imponderable” (227). “We cannot solve anything about nothing, because it can exist only when we aren’t around” (235). “Nothing is what everything is’nt” (xii). Sommige van hierdie aanhalings is oop vir kritiek omdat dit so bitter moeilik is om sinvol oor niks te skryf.

Wetenskaplikes beweer dat mense uit chemiese elemente saamgestel is en dat materie en energie nie vernietig kan word nie. Ons ervaring dui daarop dat die ek (die self of individu) net ‘n beperkte tyd lewe, dus die werklikheid eenmalig as ‘n bewuste en as (in ‘n mate) intelligente wese ervaar. Die ek as ek was voorheen nie, was (blykbaar) niks, het tydens sy lewe eksistensieel iets geword, maar sal sterf en die ek is dan (moontlik) weer niks. “My” verstek of “ek” is daarvolgens eerder niks as iets. In die absolute sin is dit uiteraard onmoontlik om niks te verstaan, maar niks kan ons almal se voorland wees.

John G Messerly

Oor dekades het ek baie boeke oor lewe (veral oor die moontlike sin van die lewe) en dood gelees. Wat lewe betref is ‘n drievoudige onderskeid nodig: lewe (‘n biologiese begrip; ‘n nie-klip-toestand), die lewe (‘n sambreelterm vir hoe mense die werklikheid ervaar) en my lewe (wat my dood voorafgaan) (Messerly 1605). Ek vind dit ook nodig om van dood (“death”) te praat en nie van die dood nie omdat die lidwoord “die” aan dood substansie verleen wat dit vir die subjek (dalk) nie het nie omdat dood vir hom niks kan wees. Om dieselfde rede praat ek van niks en nie van die niks of niksheid (“nothingness”) nie. Nog ‘n belangrike onderskeid is tussen doodgaan/sterf, ‘n proses wat tyd neem en in die werklikheid ervaar- en waarneembaar is, en dood wat vir die subjek (dalk) nie ‘n proses of toestand is nie omdat daar (moontlik) nie meer ‘n subjek is nie. Anders as doodgaan neem dood nie tyd nie. Die een oomblik lewe die subjek en die volgende oomblik is hy dood. Bewuste, lewende mense kan uiteraard dooie liggame waarneem, maar dood en niks in die absolute sin is buite ons ervaringswêreld en (grootliks) selfs buite ons begripsveld.

John G Messerly, ‘n navorsingsgenoot van die Universiteit Johannesburg, het die volgende boek gepubliseer: The meaning of life: Religious, philosophical, transhumanist, and scientific perspectives (Dawin & Hume Publishers, 2013, 348p; Amazon Kindle $11,39). In hierdie omvattende boek word al die belangrikste gepubliseerde menings (in die konteks van hierdie rubriek) oor lewe en dood aan die orde gestel. ED Kemke se boek, The meaning of life (Oxford University Press, 1981 en latere uitgawes), is ‘n belangrike voorloper van Messerly se werk (Kindle 3183). Dit is myns insiens eintlik onverskoonbaar as iemand ná 2013 oor hierdie onderwerp publiseer sonder om deeglik kennis van Messerly se boek te dra. Dit is ‘n onbegonne taak en ook onprakties om die inhoud van hierdie werk hier te probeer opsom. Ek volstaan met veral aanhalings.

“Answers to the meaning of life question depend on our choosing a world view” (420). “The thought of oblivion or annihilation arouses even the non-philosophical among us” (517). Oor Leo Tolstoy: “Everything leads to the truth: ‘And the truth is death.’ The recognition of death and the meaninglessness of life ruin the joy of life” (740). Tolstoy se boere (“peasants”) “knew how to live like babies know how to cry” (1489); dus intuïtief. Uiteindelik besluit Tolstoy: “Meaning is found in a simple life and religious faith” (759). Volgens Antony Flew “it is our mortality that gives life its meaning” (768). David Swenson skryf: “Happiness requires that life be infused with ‘a sense of meaning, reason, and worth'” (797). Thomas Nagel is van mening “from an objective point of view our lives have little significance” (898). John Cottingham stel voor dat ons handel “as if life has meaning” (933) en, volgens ander, dat ons lewe asof religie die waarheid is (1131).

Volgens Thomas V Morris is die probleem “that we have little or no control over those things most significant to meaning like our birth, life, suffering or death” (987). “Meaning must be endowed. But we cannot endow our lives with meaning because we do not have control over our lives and deaths. Meaning must therefore be endowed by an external purposive agent like a god” (995). Ek dink ons het wel in ‘n mate beheer oor ons lewe. Ons weet egter nie of God bv ‘n spesifieke doel met ons lewe het of wat daardie doel is nie. “The meaning of life is meaningless or … the answer, if one exists, is unknowable” (1261). Daar is ook hierdie oorweging: “Merely playing a role of fulfilling a purpose in someone’s else’s plan does not [necessarily] give your life meaning” (1570). Daarom is dit nodig dat elkeen van ons na die beste van sy vermoë self doel of betekenis aan sy lewe probeer gee. “The world is unsympathetic to us; it is neither meaningful nor meaningless – it just is” (1605). Uiteraard kan daar gelyktydig of agtereenvolgens verskillende mikpunte of doelwitte in ‘n mens se lewe wees (1463).

AJ Ayer redeneer “many search for the best end or purpose to pursue, hence the question of meaning is closely related to, or even collapses into, the question: how should we live? … In the end each individual must choose for themselves what to value; they must choose what purposes or ends to serve; they must create meaning for themselves” (1357). “If we value things, they are worthwhile to us” (1410). Waardevolle dinge maak saak en maak die lewe waardevol; dermate dat die lewe of my lewe die moeite werd kan wees. Die kortstondigheid en eindigheid van ‘n mens se lewe vernietig nie die moontlike (beperkte) sin/betekenis daarvan nie. Ons standaarde vir betekenis moet egter nie te hoog wees nie (2543). Soos Maurice Merleau-Ponty dit gestel het: “Life makes no sense, but it is ours to make sense of” (2588).

“It does not matter that nothing matters from the objective view” (2067). “‘An activity may be valuable even though not fully meaningful’ [WD Joske]. Although life may be futile … we can still value them and give them our own meaning” (1650). “The meanings of life are determined by our interest in valuable things like beauty and friendship” (3470). Volgens RW Hepburn: “There is no obvious connection between finitude and disvalue or between infinity and value. Flowers that die have value while an eternity of meaninglessness is a plausible notion” (1471). “Better to enjoy a life and its small accomplishments” (1508). Walter Stace dink dat ‘n mens se lewe nie volkome gelukkig sal wees nie, maar “it can be lived in quiet content, accepting resignedly what cannot be helped, not expecting the impossible, and being thankful for small mercies” (2129).

WB Yeats het gesê: “My own life seems to me a preparation for something that never happens” (1499). Juis daarom is dit belangrik om die lewe hier en nou ten volle maar verantwoordelik te leef en dit nie te beskou as (uitsluitlik) ‘n kleedrepetisie of voorbereiding vir ‘n moontlike nadoodse lewe nie. Ons kan aan die lewe subjektiewe, aardse betekenis gee sonder dat dit kosmiese betekenis het (2506, 2516). Ons kan “meaning in life” vind “even if there is no meaning of life” (3268). “While life as a whole may have no meaning, individuals’ lives still can” (Joseph Ellin) (3419).

Dan Roodt: Verontengelsing: om aan die Afrikaner se Engelse probleem te ontkom

As ‘n mens na ons geskiedenis kyk, is dit helder dat Suid-Afrika sonder Engelse veel beter daaraan toe sou gewees het. Sonder liberale en/of kommunistiese Engelse wat konstant die swartes teen ons opsweep, sou ons en die diverse stamme rondom ons baie goed klaargekom het. Dit hou selfs vandag nog aan: skakel net soggens Radio 702 aan, en u sal besef dis ‘n suiwer wonderwerk dat ons nie voor die voet deur swartes uitgewis word nie, want dis wat die propaganda wil hê.

Iewers op my rak het ek ‘n boek deur ‘n Ier genaamd T.B. Floyd: The Boer nation’s English problem: The story of a small white nation in Southern Africa and its struggle to exist. Maar dit gaan oor ons geskiedenis, wat min of meer bekend is. Of dalk juis nie! Want daar het mos nou ‘n hele geslag op die skoolbanke grootgeword wat slegs aan Engelse propaganda blootgestel is, en nie eens weet van die Groot Trek of die Vryheidsoorloë nie.

Maar ek is meer begaan oor die hede, die hier en nou. Ek dink nie daar was al ooit ‘n tyd toe Afrikaners so onder Engelse invloed — nee, Engelse oorheersing, Engelse hegemonie — verkeer het as juis tans nie! Luister maar hoe Afrikaners praat: “Ek hardloop my besigheid”; “die show was awesome“; “ons moet die probleem aanspreek”… In die Afrikastyl word geen probleem ooit opgelos nie, jy “spreek hom net aan”. Goeiedag, mnr. Die Probleem, sal u koffie of tee neem? Die enjin is klaar Engels, dis net dele van die bakwerk en die plakker op die agterbuffer wat nog so ‘n bietjie Afrikaans is, of voorgee om dit te wees.

Vergeet van “verlig” en “verkramp”: die enigste twee politieke begrippe wat vandag saak maak, is verengelsing en veral sy teenoorgestelde: verontengelsing. In die vroeë dae ná 1948 het die Afrikaner (in ‘n mate) verontengels. Dis omtrent die enigste tyd in ons geskiedenis dat ons werklik vooruitgegaan het. Die res was maar net oorlewing, die gekreun van die galeislaaf onder die sweepslae van ‘n Engelse lord.

Gepraat van “verlig” en “verkramp”, wat blykbaar deur FW se broer Wimpie uitgedink is, dis so tipies Engels. Dit druip van die snobisme, die neerbuigendheid teenoor die “hairyback Boer”! Wie wil in elk geval “verkramp” wees? Dis ‘n belediging, en Engelse spesialiseer in beledigings, bedek of onbedek. Omdat Engeland ‘n eiland is, hoef sy nog nooit ‘n oorlog op eie bodem te geveg het nie, behalwe miskien teen die Noormanne. Daarom voer sy ‘n woorde-oorlog, ‘n semantiese oorlog. Nodeloos om te sê, het die Afrikaner in die onlangse verlede elke semantiese veldslag loshande verloor. Ons is deur die BBC en die linkse, skynheilige Guardian oorwin. Want, hoe links en marxisties die Guardian-joernaliste ook al mag wees, hulle stuur steeds hul bloedjies na private skole… Die sogenaamde Britse “public schools” wat juis nie openbaar is nie. Dit lees ek onlangs.

Willem de Klerk, die vader van die verlig/verkramp-digotomie, was ‘n Engelsman, net soos sy broer FW wat vir die Engelse hul “multikulturele” droom en Endlösung der Afrikanerfrage bewaarheid het.

Die hele gedoente rondom Zuma en die Guptas irriteer my nameloos. Goed, waarskynlik het hulle geld gesteel of korrupsie gepleeg. Maar hoeveel geld het die Engelse nie al in Suid-Afrika gesteel nie? Want vir elke transaksie wat ‘n swart politikus in dié land pleeg, is daar iewers ‘n Engelse bankier of verkoopsman of swendelaar wat insgelyks sy miljoene sáám verduister. En die arme Afrikaner werk net harder en betaal meer belasting, want sien, “ons probeer net oorleef”. Die galeislawe kreun en smeek om genade.

Die hele Afrikanerelite van ons tyd is so te sê reeds Engels. Al die senior Naspersjoernaliste — wit en bruin — het hul kinders Engels grootgemaak. Dan praat ek nie eens van skepsels soos Max du Preez, Adriaan Basson en Christi van der Westhuizen nie. Eintlik, as mens mooi die logiese gevolge van hul standpunte ontleed, bepleit hulle Afrikanervolksmoord, net soos Julius Malema. Dis net ‘n effense stylverskil.

Maar wat nou van Soliforum, Flip Buys en Kallie Kriel, die volk se “redders” soos hulle hul dikwels voordoen (solank jy ‘n debietorder teken)? Kallie Kriel is meer Engels as Peter Bruce van die Business Day wat omtrent “God Save the Queen” in die stort neurie. Dis vir my interessant dat Kallie na Afriforum as ‘n “burgerregte-organisasie” verwys. Dit klink na ‘n direkte vertaling vanuit die Amerikaanse Engels, “civil rights organsation”, ‘n flou poging om jou as Engels en polities korrek voor te doen. En natuurlik “beveg” Afriforum kliphard “rassisme”! Hoe meer die Engelse media Afriforum as “rassiste” uitskel, hoe harder gaan Kallie Kriel en Ernst Roets soos egte Amerikaanse “kloekserwatiewe” poog om hulle verkeerd te bewys en harder as enige swart Engelsman op rassiste jag te maak. Dis skynheilig, dis Engels.

Sommige Engelse in Suid-Afrika praat net slegter Engels as ander…

Om rassisme te beveg, verteenwoordig vandag die apoteose van Engelsheid. Hier is ‘n videogreep vanaf die BBC waarin ‘n kleurlingtransgeslagpersoon hom of haar (want “sy” dra vroueklere) soos volg oor “die wit ras” uitlaat:

“The uncomfortable truth is that the white race is the most violent and oppressive force of nature on earth.”

As ek terugdink oor my lewe, dan lyk dit asof ek gedurig probeer het om, soos Andries Hendrik Potgieter, van Groot Brittanje en Engelsheid af weg te trek. Ek onthou toe ek jonk was, het ek baie Engelse boeke gelees, maar dit was alles vertalings van Europese boeke. Engels was vir my ‘n manier om van Engels af te probeer wegkom. Toe ek eers Frans kon lees, was dit vir my ‘n groot verligting dat ek nie meer Engels hoef te lees nie. Op my besoeke aan Nederland en Vlaandere het ek ontdek dat ‘n geweldige hoeveelheid boeke uit ander Europese tale ook in Nederlands vertaal is. As dit maar net in Suid-Afrika beskikbaar was, of in die Nasperspublikasies geresenseer en bespreek sou word. Maar ons weet dat Naspers deesdae ‘n Engelse maatskappy is wat hom nie eens aan Afrikaanse publikasies steur nie, wat nog te sê Nederlandse publikasies.

A.H. Potgieter het op 28 Augustus 1841 aan Pretorius geskryf:

“Nou oor die Brit … terwyl u wel my daarom vra, ek wil my in regverdigheid onder geen Brit, nog onder geen moondheid in die wêreld onderwerp nie, en is geen Brit nie en hoop en vertrou dat ek dit ook nooit mag word nie … en wil liewers tien tree voorwaarts gaan as een agteruit.”

Of dit nou die DA of die ANC is, verkeer die hele Suid-Afrika tans onder Engelse regering. Die feit dat die Kaap tans sonder water is, is vir my die grootste grap van almal. In weerwil van hul louwarm Afrikaansheid, het die vorige NP-regering darem nooit ‘n hele provinsie sonder water gelaat nie. Iewers was daar darem Afrikanerbeplanners en ingenieurs wat na sulke dinge omgesien het.

Toenemend word die georganiseerde Afrikaanse kultuur — in die mate waartoe dit nog bestaan — onder kleurlingbestuur geplaas. Ek dink dit pas ook die Engelse. Hulle het nog altyd Afrikaans as ‘n mindere inboorlingkultuur en -taal gesien. Male sonder tal het Engelse teenoor my al na Afrikaans as ‘n “vernacular” verwys, iets wat jy nie in die hof of op universteit behoort te gebruik nie. Die kleurling hunker na Engels soos ‘n hert na waterstrome, as ek die psalm reg onthou. Leon Lemmer het dit elders hier op PRAAG geboekstaaf, hoe elke kleurling wat in ‘n gesagsposisie aan ‘n universiteit of elders verkeer, alles voor die voet verengels.

Terloops, ek dink nie Soliforum het al ‘n enkele hofsaak in Afrikaans gevoer nie; Engels is vir hulle goed genoeg. Maar hulle “veg baie hard vir Afrikaans”!

Wat my betref, het ek my suksesvol verontengels. Hoewel ek hoofsaaklik in Johannesburg tussen Engelse grootgeword het, kon hulle my nooit assimileer nie — anders as menige ander Afrikaner wat na slegs enkele jare se verblyf hier volkome integreer en verengels. Dit klink seker net beter by die werk as jy sê: “Ek het Kosie nou by St. Stithians ingeskryf.”

“Verlig” en “verkramp” was sulke onnosele, klakkelose clichés wat deur die Engelse De Klerks uitgedink is. Of nie eens uitgedink nie, dis so half uit Engels vertaal, soos “burgerregte” of “om jou besigheid te hardloop”. Dis bloot in naam Afrikaans; die denke (of gebrek daaraan) is suiwer Engels: Afrikaners moet beledig word, saggemaak word, daarom noem ons hulle “verkramp” of “reaksionêr” of “konserwatief” of “Calvinisties”, “rassisties”, ens.

Daareenteen is “verontengelsing” ‘n magtige begrip. Dit laat ‘n mens byna terugdeins. Hoe kan ons ons van die empaaier bevry? Of selfs net, soos A.H. Potgieter en die ander Voortrekkers, daarvan wegtrek? Op ‘n stadium toe die polities korrekte Kaapse skrywer Etienne van Heerden nog met my gepraat het, het hy my iewers in ‘n kafee in Kaapstad vertel dat Albie Sachs aan hom gesê het: “English is the language that you breathe, Etienne.” Waarmee Sachs aan hom wou oordra dat Suid-Afrika eintlik nou Engels is en dat alles waarvoor ons voorouers getrek en gestry het eintlik tevergeefs was. Waarop Van Heerden hom geantwoord het: “No, Albie, English is the language that you breathe, not me.”

Verontengelsing, soos ek reeds hier bo gesuggereer het, begin by jouself. Jy moet elke gewoonte, elke gedagte, elke woord wat jy uiter, ontleed om te bepaal of dit nie dalk Engels is nie. Afrikanerskap gaan oor egtheid. In die meeste Noord-Europese kulture, waarvan ons afstam, is egtheid verskriklik belangrik.

Van my studentedae af het ek my van politieke korrektheid en kommunisme probeer bevry. In ons tydvak is die Anglo-Amerikaanse kultuur deurdrenk van politieke korrektheid en kultuurmarxisme. Dis omtrent al waaroor dit gaan: wees swart, wees gemeng, wees gay, wees trans, wees anti-blank. Bowenal: wees dekadent. Saam met die verengelsing van die Afrikaner het ‘n groot stuk dekadensie gekom. Ons het nog nie eens begin praat oor hoe dekadent ons geword het nie. Trouens, vir Naspers en Media24 is dekadensie iets positiefs: hoe meer losbandig, gesuip, bedwelm, verward, verdom die Afrikaner kan raak, hoe beter. Want dan aanvaar ons mos die Engelse oorheersing soveel makliker, nie waar nie?

Moenie ‘n Engelse ontbyt eet nie: dis ongesond! Spek en eier is gif. Bly weg van die Wimpy en die Spur, veral die Spur, die Mugg & Bean en elke Engelse of pseudo-Amerikaanse eetplek.

Ken jy my nou?
Het jy die spieël gesien
en ken jy jou?
Wanneer jy wil vlug
uit die stad wat brand,
dan vlug ek saam
soos ‘n vrou aan jou hand.

Só het NP van Wyk Louw in “Ballade van die bose” gedig. En Engels, veral in hierdie land, is boos. Dis vernietigend. Sekerlik is dit nie toevallig dat die koms van Engeland na die Noorde van die land in die negentiende eeu met volksmoord saamgeval het nie, ewe seer as wat die huidige intense verengelsing weereens met ‘n tweede volksmoord op ons mense saamval nie.

Ons sal van vooraf moet begin. Die postmoderne filosoof by wie ek in Frankryk gestudeer het, Gilles Deleuze, het iewers in ‘n heel ander konteks geskryf: “maak tabula rasa”. Vee die lei skoon. Ons lei is ‘n Engelse lei, vol Engelse woorde en begrippe: “verlig”, “verkramp”, “rassisme”, “laer trek”, en someer. ‘n Engelsman wat in sy belang optree, bevorder menseregte. ‘n Afrikaner wat dit doen, “trek laer”; ons ken dit mos.

Ons moet aan maniere dink om ons te verontengels. Ons voorouers het Afrikaanse skole en kerke begin, die Bybel vertaal en ‘n letterkunde geskep. Ons teer steeds op hul reusebydrae. Maar dis nie meer genoeg nie. Ons sal self veel méér moet doen. Een manier waarna ek reeds verwys het, is ‘n soort geestelike terugkeer na die oorsprong, na Europa. Die feit dat Engeland hom aan die EU onttrek het, is eintlik ‘n bedekte seën vir ons. Dit bring vanself ‘n verwydering tussen die Europeërs en die Engelse mee. Hopelik begin Europa meer selfstandig na Suid-Afrika ook kyk, en nie net deur die bril van die Boerehaat-BBC en –Guardian nie.

Die stryd teen Engels in Suid-Afrika moet na Europa uitgebrei word. Ek verstout my om te sê dat Afrikaans eintlik ‘n beter lingua franca vir Europa sou kon wees as Engels, veral in die huidige identitêre tydvak! Ons taal bevat steeds iets van ‘n oer-Europa, van die Hanse, toe vele Germaanse dialekte ook vermeng en vereenvoudig geraak het. As ‘n mens boeke uit Europese tale, veral Duits, Nederlands, Sweeds, Deens, ens., in Afrikaans begin vertaal, besef jy dit. Afrikaans is ‘n produk van die Nederlandse Goue Eeu, die sewentiende eeu, die eeu van Jan van Riebeeck en 1652. Ons beskik oor ‘n trotse geskiedenis, eeue lank al. Ons moet dit net deur die mis van verengelsing herontdek.

Engeland is besig om, soos onder die bloeddorstige en fanatiese Cromwell, heeltemal kranksinnig te raak. Hulle smyt mense deesdae in die tronk vir polities inkorrekte twiets. Dis die nuwe Sowjetunie. Dit kan gevaarlik wees net om Engeland te besoek, as jy nie die nuwe geloof van politieke korrektheid en kultuurmarxisme aanhang nie. En natuurlik werk die plaaslike Engelse en hul Afrikanermeelopers kliphard om ook van ons land ‘n soort goulag à l’anglaise te maak…

Die keuse is onverbiddelik: óf ons gaan verontengels óf ons gaan omkom.