Suidpunt: Die Weisheit der Wölfe (resensie)

Hoeveel van die toeganklike Afrikaanse aanlynmedia ken jy wat vandag nog Duitse boeke resenseer? Net een: naamlik, PRAAG. Maar bly ingeskakel, wie weet, dalk resenseer PRAAG binnekort ook Franse boeke… PRAAG kan werklik, net soos Ons eie boek van die 1950’s, spog met sy stralende moderne Eurosentrisme, soos géén ander Afrikaanse blad kan nie.

Aanloop

Ek onthou iewers het die Vlaming David Van Reybrouck in sy De plaag: het stille knagen van schrijvers, termieten en Zuid-Afrika (2010) opgemerk die mensdom het altyd die diereryk gebruik as ‘n soort Rorschachtoets van sy eie ideologie. Of dit die byekorf en miernes is wat die toonbeeld is van funksionerende kommunisme, onafhanklikheid wat weerspieël word deur ouers wat hul kuikens by die nes uitskop, sulke metafore word gerieflik uit die natuur as “sprekende voorbeeld” opgehaal om die standpunt te onderskraag. Dit werk vandag nog so.

Aan die ander kant kan dit miskien wees omdat die natuur vir duisende jare lank die mens se stryd om oorlewing in die wildernis inderdaad beïnvloed het.

In Europa en Amerika het ons eekhorinkies wat kos vergaar vir die lang winter wat voorlê, sonder winterslaap. Die mense doen dit vandag steeds: koop nou grootmaat terwyl die prys goedkoop is, bottel tuisgemaakte vyekonfyt van jou eie vyeboom, of pot die pere van die supermark op wat nie meer so lekker vars lyk nie, lê jou eie tamaties in wat jy in jou agtertuin kweek. Ek dink outomaties aan die National Geographic (Julie 2012) se “Russian Summer”, waarin geskryf word oor die somervakansielewe op die datsjas (vakansiehuisies met dikwels vrugbare plotte op die platteland), met iets wat aan my eie moeder se somer-vasberadenheid herinner net om ‘n paar Rand te spaar:

Raisa, who is 68, makes fertilizer from compost, waters plants by hand with buckets from a well, and lugs her harvest home in shopping bags on the bus. At the end of summer she has more than 200 jars of preserves to see her through winter. “Each year I say that’s it, I’m not planting. But then in spring I do.”

“So why not taper off?” I suggest. “It doesn’t seem terribly relaxing.”

“It’s relaxing to me,” Raisa says.

En hierdie voortdurende vooruitdink, vooruitskat, beraam, uiteenlopende probleme voorsien, voorsorgmaatreëls tref, permanente oplossings soek, vooruitwerk – dit is ‘n kultuur, ‘n denkwyse wat ek, as iemand met INTJ-persoonlikheid, geweldig waardeer. Die eekhoring-denkwyse, dus.

Ook wolwe staan soos ‘n sterk uitgebreide gesin saam om die strawwe winters te oorleef – kleintjies, broers, susters, ooms en tantes – almal deel saam in die lief en die leed (ter wille van die oorlewing van die gene). Afhangend van die leierwolwe (mannetjie en wyfie) se persoonlikheid, is iedereen welkom wat die trop wil aansluit, of verlaat, met dien verstande (1) dat die leierskap van die establishment erken en eerbiedig word, (2) die nuwelinge trou aan die trop sweer (3) en ook hul steentjie bydra.

Sulke metafore, wat miskien op die oog af idealisties lyk, kan egter ook gevaarlik wees, want ek kan om die beurt maklik van poligamie tot enkelouer-gesinne regverdig met drie voorbeelde uit die vrye natuur. Tog laat dit my wonder of die mens, in ‘n ongenaakbare omgewing, nie maar gewoonlik die sterkste roofdier se voorbeeld sou navolg nie.

So het ons Afrika: die leeu, die koning van die oerwoud. Seker ook die roofdier wat die meeste charisma het en vrees vanaf die Suidpunt van Afrika, regdeur tot in die Midde-Ooste en Indië inboesem. Met sy harem wyfies wat al die jagwerk doen, en die broers wat die kinders opvoed, moet vuilbaard ALTYD eerste die maaltyd kry (dan eers die wyfies, dan laastens die welpies). Diep in die donker nag hoor jy die paringskrete elke vyftien minute vir drie dae en nagte lank sonder ophou en sonder slaap wanneer die tyd daarop aankom. Word ‘n grondgebied ingeneem, word die welpies van die oorwonne patriarg onverwyld uitgemoor, saam met hom. So woed die stamoorloë tussen die leeus jaar in, jaar uit. Ter wille van die gene.

Maar in dieselfde streek ontmoet ons vir Luiperd. Sy grondgebied oorvleuel dikwels met twee of meer wyfies s’n, by wie hy bietjie gaan kuier wanneer dit sulke tyd is. Die amoreuse paar aandjies van passie [in absolute stilte!] en taai klappe uitdeel sodra meneer hom [bedek met weerhakies, soos ‘n bottelborsel] onttrek vir ‘n blaaskans (daardie einste “passie” waarna André P. Brink seker gesoek het in Moltrein), loop uiteindelik uit op moeders wat hul welpies vingeralleen moet grootmaak. Maar weet net, kleintjie, al het jy hom nie geken nie: pappa is iewers daar buite besig om jou teen ander gevaarlike luiperd-ooms te beskerm. (“Maar ek het sonder ‘n pa grootgeword!”). Ter wille van die gene.

Of wat van die drie bedeesde gebroeders Jagluiperd wat sommer al drie soos ‘n tros toesak op ‘n jonge wyfie [en dit verklaar ook hoekom géén mannetjie een van die kleintjies uitmoor nie – dalk is sy eie nakomeling onder hulle…]. Weereens, ter wille van die gene.

Enige idioot kan dus insien die Natuur en moderne (Mense)kultuur is vandag dus duidelik twee aparte wêrelde, met ‘n duidelike skeidslyn tussen-in. Aanvanklik mag hulle miskien dieselfde gelyk het, maar soos die Westerse samelewing ontwikkel het, die reëls konstant verander en verfyn het, het die wêrelde al hoe meer onkeerbaar uit mekaar begin groei. Of eerder, die Westerse samelewing het verander, die Natuurwette het staties gebly.

Die Natuurwet is ongenaakbaar, genadeloos en wreed. Daar kom geen vernuwing nie – alles lei tot niks, die sirkel word rond, die verplasing is nul. Wolke trek oor, woed, en gaan verby. Seisoene kom en gaan. Daar is geen veiligheidsnet nie. Die een dag lyk soos die volgende, gevaar skuil om elke hoek en draai. Dit is ‘n stryd om oorlewing. Die taal bestaan uit verbeeldinglose gesigtrekkery, gebrom en geknor. Jag en word gejag. Onkruid in die boord. Nee, daar is geen verbouing nie – dis bloot jag en versamel; roof en steel. ‘n Spreekwoordelike Steentydperk. Daar is geen ander sin in die lewe as om net te bestaan nie. Voortplanting en voortbestaan is die enigste doel. Die eentonigheid daarvan maak my stapelgek. Die lewe het geen sin nie. Die son bak sadisties op ons neer en suig die laaste bietjie vog van die aarde op.

Gelukkig vir die Westerling, het ons ook Kultuur. Hier, met oorgenoeg carte blanche, kan mens kyk hoe hoog jy kan vlieg. Dit gaan oor kennis, oor wysheid, oor die nalaat van die erfenis – vir enigeen wat wil lees. Daar is ‘n opvolg. Verfyning. Afronding. Skawing. Vernuwing van denke. Bevraagtekening en herbeoordeling. Om die lewe nog geriefliker of onafhankliker te maak, nog vinniger, nog vindingryker, minimalisties, nog spitsvondiger, van die rustof-vervaardiging-verspreiding-verbruik-data-diens-stelsels wat soepel en buigbaar is. Herwaardering van die oue en die nuwe. Die optekening van die lewe, perspektiewe, inligting: ‘n skatkis vir diegene van môre wat probeer verstaan, die foute raaksien, op my foute en raad kan verbeter. Dit is so plooibaar soos ‘n rekenaarprogram en inligting, en iedereen kan deelneem in die bou daarvan.

En reg van die sterkere se maai: ons bou hospitale! Ook vir vreemdes! Watwou met ons hande ‘n bloederige homp vleis soos barbare vreet; ons open ‘n fynproewersrestaurant met twintig kliniese messe en vurke weerskant – une invitation à la cuisine française typique et traditionnelle! Ons is tevrede met niks minder as net die beste nie, en so sal dit bly. Die son kom proe vir oulaas aan my glasie gefortifiseerde dessertwyn, terwyl die awendrood begin neerdaal. Die lewe voel skoon lig en vrolik en flonkerend oop soos die naderende sterrehemel, met die soet geur in van die oop orgideë en drie swemmende anemoonvisse in die borrelende, termostaatbeheerde akwarium. Die mens pas die natuur aan om vir hom te werk, vir sy gerief.

Dit is wat iemand, soos ek, met ‘n INTJ-persoonlikheid se hart laat juig! Om ‘n stelsel nog doeltreffender en vinniger (en prettiger) te maak as wat dit reeds is (al is dit deur iets so simpel soos vertaling of woordelys opstel). Om probleme met hand en verstand te voorsien en probleme te vermy en probleme permanent op te los – en te dokumenteer. Om deel te wees van die kulturele evolusie: sommer vanaf jou selfoon.

Met hierdie bogenoemde praktiese kontrasterende teenvoorbeelde sou mens darem nou hoop die vergelyking tussen die mensewêreld van vandag en die dierewêreld van vandag, wat heeltemal uit mekaar gegroei het, sal uiteindelik homself uitwoed en nou endkry?

Moenie glo nie.

Resensie

‘n Boek wat nogal baie aandag gekry het van Der Spiegel se topverkoperlys is Die Weisheit der Wölfe. Waarom ek hierdie boek teen R143,22 (246 bladsye) op Google Play gekoop het, was suiwer om Duitse insae oor wolwe te kry. Waarom wolwe? Wel, daar is onlangs opgemerk die wolwe is besig om sedert die val van die Berlynse Muur na Wes-Europa terug te keer. Terwyl daar werk hieronder in die Kaap van gemaak word om die Kaapse luiperd se getalle te laat aanwas (hoewel daar nog geen klinkklare bewyse is dat die Kaapse luiperd hom van die Transvaalse een geneties onderskei nie), vind iets soortgelyk in Europa plaas. Of dalk het ek bly wonder waarom wolwe steeds in die Noordelike Halfrond, maar miskien ook hier in Afrika, sulke mistieke waarde het.

Of dalk is daar iets van wolwe wat my aan ‘n verouderde museumstuk herinner, ‘n soort argiefstuk, terwyl ons honde het wat gerieflik by die mensekultuur aanpas. Iets soos MS-DOS terwyl ons vandag voortwoeker met Linux, Apple, Android en Windows. Of die rotsvaste Latyn teenoor die soepeler moderne Frans. Goties (hoogs flekterend, met sy uiters beperkte nut) teenoor die moderne Duits/Nederlands/Engels/Sweeds/Afrikaans. Of Afrikaans en Nederlands: die Nederlanders beskou Afrikaans as ‘n bevrore dialek, die Afrikaner beskou Nederlands weer as ‘n bevrore taal. Dit is verskillende stelsels vir verskillende tydperke om verskillende redes. ‘n Hond is glo die afstammeling van ‘n wolf wat sielkundig gesproke permanent in sy adolessente stadium vasgevang is: spelerig, aanpasbaar, smee bande met ander spesies, is minder territoriaal, en slaan die rigtings in soos hulle gevra word. Om op hierdie wyse na ‘n hond te kyk as ‘n soort geneties bevrore tienerwolf voel nogal eienaardig.

Miskien dra die volgende aanhaling vir jou beter die gevoel oor wat ek hier kry:

With the advent of agriculture and the domestication of animals, the wolf became a competitor rather than a mentor and a comrade. The transition from hunter/gatherer to “agriculturist” (farmer) was difficult for some. Farming requires planning ahead and staying put. Hunting and gathering require a spontaneous nomadic lifestyle. The presence of the wolf reminded the early humans of the wilderness, their previous nomadic lifestyle, and all that they had given up. The wolf represented the untamed qualities within them, a momentary loss of control. Emerging religion likened the “loss of control” to sex and the devil, hence the beginning of the connection between the wolf and “the devil”. While the hunter’s companion was the wolf, the farmer’s companion was “turning into” the “dog”. The farmers were supposed to “give up” the wolf and “wolfish ways” in order to become successful farmers. It became necessary to vilify the wolf, to emphasize control and domination of the wilderness, including the wolf.

Gestel hierdie teorie is waar – dan sien ons ‘n duidelike trapsgewyse opgang by die mens vanaf jagter na landbouer en smid, van landbouer en smid na handelaar. Die handelaar bring handelsroetes mee. Later, met die wetenskap en tegnologie wat veral sedert die Verligting versnel is, het ons die Nywerheidsomwenteling gekry, vandaar beweeg ons na die dienstesektor; en alles loop hand aan hand met wetenskaplike navorsing, markgerigtheid en die versamel, verspreiding en verkoop van data en inligting. Let wel: die hoofstroommedia kan hoeveel opskop maak oor kos wat jy nou per foon kan bestel – die feit bly staan mense kan nie data of vervoer vreet nie; iemand sal steeds die werk voor die stoof moet doen.

En dit bring ons terug na die begin, deur eeue se verloop van die mensdom, terug na die wolf. As ons sou veronderstel dat die wolwe selde hul jagmetodes, hul gesinsverband en -struktuur oor die millennia heen verander het [as mens byvoorbeeld kyk na ‘n enkele bezirk luiperd se groot skaapslagting onder die vee op een aand in Van Riebeeck se Daghregister, en die lot wat 2019 se skaapkraal afspeel, het die luiperd se gedrag die afgelope 367 jaar niks verander nie], kan mens dan ‘n soort oerkennis terugspoor van die eerste kollektiewe Europese beskawings, soos die mense die diereryk ter wille van oorlewing probeer na-aap het?

Miskien kon die boek lig daarop werp, sou ek hoop. Of nie?

Die titel, “Die Wysheid van die wolwe”, is nogal ‘n antitese vir die Fransman wat elke dag sê: “Il est bête!” (Hy is dom/onnosel!) Met ‘n bietjie Franse woordherkoms , bespeur ons vinnig reeds in die jare 1160 tot 1170 n.C. die woord “beste”, natuurlik afgelei van die Latynse “bestia” (dink ook aan die Duits “Bestie”, Nederlands “beest” en Engels “beast”). Die mens het verstand en staan bo-aan die goue piramide, is ‘n weinig minder as die engele gemaak (Heb. 2:7); diere is op die Scala Naturae skepsels daar doer onder, op die grond, reddeloos, redeloos en radeloos. Die WAT bevat trouens drie verwysings na ‘n mens wat sleg is saamgevat in die woord “dier”: iemand wat sy drifte en luste nie in toom kan hou nie, ‘n wreedaard, ‘n liederlike, onbeskofte of onsedelike persoon. (En tog bestaan die liefkosende benaming, “my ou dier!”).

‘n Mens moet die boek seker prys vir daardie één mite omtrent wolwe wat weerlê en die nekslag toegedien word met praktiese voorbeelde uit die Yellowstone Nasionale Park. Al sou ek natuurlik ‘n bietjie meer ervaring van die outeur in Rusland wou sien, aangesien sy self sê haar geduld is vir ure lank op die proef gestel teen -30ºC, sy moes die koue trotseer op die ope sneeuvelde, in ‘n houthuisie sonder kraanwater of elektrisiteit, en wag tot die wolfies eendag uit hul middagslapie ontwaak. Dit maak immers net meer sin sou mens onthou die wolwe in Duitsland kom meestal uit Oos-Europa en Rusland self, dan nie? En al is Rusland slegs ‘n hanetreetjie ooswaarts van Duitsland, is daar steeds ekobewustes, soos sy, wat ‘n klomp stralerbrandstof “vir die saak” oor die Atlantiese Oseaan verbrand en in die atmosfeer vrylaat. Ek bedoel, die skryfster se woonstad, Wetzlar (Hessen) en Moskou lê immers 2 300 kilometer uit mekaar (dus, 1 dag en 5 ure se reis per trein); mens kan dit nie naastenby vergelyk met 8 000 km (sonder retoer!) na Yellowstone National Park toe nie! Die feit dat sy twee Russiese spreekwoorde in die teks aanhaal, laat my éérs wonder waarom sy nie juis bietjie Russiese lektuur onder oë gekry het nie. In so ‘n geval bied selfs die koffietafelboek, The Complete Wolf (1993), deur die Brit Liz Bomford (Boxtree Publishers), ‘n ruime verbetering. Laasgenoemde het Franse, Duitse, Portugese, Italiaanse, Finse en Russiese owerhede én bronne geraadpleeg: ‘n navolgenswaardige voorbeeld vir ons Suid-Afrikaanse akademici!

As ek egter deur Van Reybrouck se bril kyk, vervang Die Weisheit der Wölfe ongelukkig ou mites met modernes. Dit drup van die skryfster se persoonlike Duitse sosialistiese ingesteldheid, genderbeheptheid, gevoelens-bo-die-rede, en skaamtelose propagering van die Derdewêreldmentaliteit. Pleks daarvan dat die boek eenvoudig ‘n wetenskaplike verslag omtrent wolwe is, en hoe die mensesamelewing van weleer moontlik deur wolwe beïnvloed is, raak dit die “meedeel van ervarings” en kritiek op die moderne Duitse samelewing. Juis omrede die onderliggende politiek Duitsland raak, en ook vir die Duitsers geskryf is, raak hierdie kritiek op die moderne Westerse beskawing my ook.

Die mite weerlê

Die enigste mite wat die boek uitstekend weerlê is die volgende: Dat ‘n wolftrop bestaan uit ‘n tirannieke alfamannetjie en -wyfie en dat daar ‘n duidelike verdere afknou-rangorde bestaan: beta, gamma, delta, epsilon […] sigma (die selfstandige alleenloper) en uiteindelik, die arme omega wat die spit moet afbyt.

Hierdie mite het ontstaan in gevangenskap, waar wildvreemde wolwe bymekaar gegooi is en daar uit hierdie chaos skielik ‘n nuwe orde moes ontstaan. Hierdie teorie is lankal deur bioloë van die tafel afgevee, maar steeds probeer modetydskrifte en veral manstydskrifte vir ons vasstel tot watter orde ons behoort. Natuurlik wil die meeste ydeltuite hul in hierdie Alfamannetjie-rol sien. As mens egter na Boer soek ‘n Vrou kyk, trou die boerin nooit met Piet Spiere of die onderwyser nie, maar die veearts; om haar ‘n klein fortuintjie te spaar; dis bloot ‘n berekende sakebesluit, geen sprake van die liefde nie. Hierdie Alfa-mite dien ook as heerlike bronmateriaal vir hygies: Alfa-cowboys wat meisies soos perde inbreek, onder andere. (‘n Droë kuggie en onmiddellik trek ek my Bescherelle-boekie nader en oefen weer my Franse vervoegings om vroegtydig te keer dat my I.K.-punte soos ‘n baksteen val).

Kortom: as mense nie so ‘n stuk gemors van ‘n tirannieke Alfa-baas wil hê nie, hoe dink jy kan dit in die vrye natuur werk op die sneeu en ys? Gewoonlik, bevind Radinger, sal die trop oor die lange duur hul kans afwag en hul eie despoot van die gras afmaak. [Dit gebeur weliswaar ook tydens oorlog in die weermag van die mensdom onder eie geledere]. Die leier se kleintjies sal egter nie doodgemaak word nie, maar ‘n regverdige kans gegun word. Kyk na die toestand van die leeus: het hulle minder ander troppe se kleintjies uitgemoor, was hulle nie vandag in ‘n meer bedreigde toestand as wolwe nie. Wolwe, so het Sowjet-Rusland gou bemerk, kan jy 1,5 miljoen binne sewentig doodskiet – môre is hulle weer daar, voltallig, volgens Bomford (1993:115).

Waarom?

In die wildlewende toestand is wolftroppe gewoonlik almal bloedverwant (hoewel ander nie-verwante wolwe kom en gaan); as ‘t ware dus stamgenote deur die bloed gebind. Orals is daar kroostroosters wat ‘n ogie oor die kleintjies hou terwyl die volgroeide wolwe op die jag uit is en/of die grense patrolleer. Of wolwe die trop verlaat en hul eie troppie begin, en of hulle by hul ouers, ooms en tantes agterbly en na die nuwe welpies omsien – albei hou ewe veel sukses en risiko in (voedselsekerheid, o.a.). Sou ‘n broer vir die ander in die bresse tree en sterf, ter wille van die trop, is daar nog steeds die kans dat 50% van sy gene oorgedra sal word (want sibbe is immers 50% verwant aan mekaar):

“Geschwister besitzen im Allgemeinen etwa 50 Prozent Genübereinstimming. Indem der Jungwolf das Leben seines Bruders rettet, sichert er dat Fortbestehen und soimit indirekt die Weitergabe des eigenen Erbgutes.” (S. 76)

Die sukses van die trop hang van die volgende faktore af:

Getalsterkte (soms kan ‘n enkele wolftrop tot 37 individue sterkstaan)
Presies waar die konflik afspeel (Heimvorteil)
Hoe meer wolfmannetjies daar is, hoe beter.
Ouderdom (want die ouer garde het hoeveel jagte gesien en beleef en ken diere se swakplekke; Amerikaanse wolwe kan byvoorbeeld longontsteking ‘n volle week voor die tyd by ‘n bison opmerk).
En, selfopoffering kom ook voor, sodat broers en susters gered kan word.

Jy kry die leier wat wel al die besluite moet neem, maar hy en sy wyfie verkeer dikwels onder die swaarste spanning, want die hele trop se toekoms hang van hulle af: sprekend hiervan is die hoë vlakke van glukokortikoïed in byvoorbeeld die leiermannetjie se stoelgang. Dit beteken nie hulle twee sal nie foute maak nie, maar albei moet konsekwent bly en mekaar se besluite ondersteun, ter wille van die trop. Wanneer die leier wel heeltemal van ‘n saak onkundig is, sal hy ander wolwe aanwys om die taak te voltooi of die terrein te gaan bespied en verken. Die wyfies, soos jy seker kan indink, het presies dieselfde voorregte en verantwoordelikhede as die mannetjies (ek dink ek hoor die vuurwerke van die feministe afgaan?). As ‘n wolfwyfie dus alleen ‘n trop wil lei of ‘n bok alleen wil aandurf, is dit haar saak.

Dit staan die volwassenes natuurlik vry om die trop te verlaat, hul eie trop te begin en later weer na die oorspronklike trop terug te keer.

Een episode wat duidelik die “Alfamannetjie”-storie in die snippermandjie gooi is die verhaal van Casanova. Casanova was die mannetjie wat van trop tot trop geswerf het. Eers sal hy probeer om die jong wyfie wat hom interesseer van die trop weg te lok. Die leiermannetjie sal dan die vreemdeling probeer verjaag of afskrik, waarna Casanova op sy rug sal rol om te wys hy hou geen bedreiging in vir die leiermannetjie nie, bloot dat hy in sy dogter geïnteresseer is. Die leierwyfie hou haarself eenkant. Die leiers se dogter moet nou besluit wat sy wil doen: gaan sy aan haar jeukende hormone toegee, of gaan sy by die trop bly? Gou-gou eers ‘n paar Wiskundesomme maak: “ek dink ek bly by die trop, die getalle is meer”. Casanova verander van taktiek: weer nader hy die leiermannetjie, weer moet hy op sy rug rol, en hierdie keer volg ‘n bietjie vleiende beklek (“Mundwinkellecken”) van die Ou Vader. Hy word opgeneem en in die trop georden. Sodra sy kleintjies volgroeid is, sal hy trek na ‘n ander trop toe, om ook daar presies dieselfde te doen.

Jong wolwe toon ook ‘n rebelse streep. Net die leiers mag hul been die hoogste teen ‘n stam lig. Maar wanneer niemand kyk nie, en die leier op ‘n netjiese afstand is, sal die jong wolfie tog kyk of sy goue straaltjie daardie kerf kan ewenaar. Blykbaar verduur die leier hierdie tikkie rebelsheid.

Bloedlose staatsgrepe kom ook gereeld voor, afhangend van die dier se persoonlikheid en temperament. Die een dag kan ‘n ouer wolf nog ‘n vreemde jongetjie wegjaag – die volgende dag is die vars bloed die baas. Al moet die ou wolf “aftree”, word hy nie om die lewe gebring nie – daarvoor is sy ervaring op die jagveld van te veel nut vir die trop.

Nog ‘n sprekende voorbeeld wat die “Alfamannetjie” in die vrye natuur onwaar bewys is die speletjies. Jong wolwe speel dikwels met die leiermannetjie, en ook die leierwolf sal op sy rug rol om die indruk te skep dat die jongelinge die stryd gewen het. Kleintyd kan hulle reeds ervaar hoe dit moet voel om ‘n gesoute opponent te oorwin. Speletjies onder die wolwe is algemeen; of hulle teen sneeubedekte heuwels ophardloop en afgly, met rommelblikkies speel, beendere of stokkies aandra, uit verveling met lewende veldmuise speel (nes katte), aan-aan speel, wegkruipertjie speel, boombas afruk en soos ‘n sokkerbal in die lug gooi, op ys spring totdat dit breek en in die water val, kamptoerusting, T-hemde, motorbande en bofbalpette van toeriste steel en ronddra, beruik en soos prooidiere aanval en verskeur: dit help met die sosialisering, om met ander troplede te kommunikeer, ontspanning (stresontlading), liggaams- en aanvalsoefeninge vir die dag in te kry, maar ook om sterker sosiale bande te bou. Oor die algemeen is wolwe nuuskierige agies. Die belangrikste: dit leer die wolwe wat die reëls is en hoe om hierdie kode te gehoorsaam. Al is hulle in die proses maar verdompwil vernielsugtig.

Ook moet die wolwe tydens die spel leer wanneer en hoe om saggies te byt, want hul bytkrag is dubbeld so erg soos dié van honde, en dit kan hul eie troplede erg beseer. Honde, het ek self beleef, wat te vroeg van hul ma weggeneem is, het nog nie die oordeel aangeleer wanneer om speels sag te byt en wanneer nie. Wanneer hierdie hond dus al hoe meer opgewonde en al hoe rowwer begin speel, kan jy jou reeds die onskuldige pret indink wat op ‘n ernstige besering van die mens of ander hond uitdraai.

Soos honde, kan wolwe hulle ook doodtreur oor ‘n maatjie wat nie meer daar is nie.

Wat hul voedsel betref (benewens vleis, ook aas, vis, groente, vrugte), is iets in die boek wel vir my nuut: dat die wolwe alleen die viskoppe van salms vreet, omdat daar baie meer parasiete in die vis se lyfspiere voorkom wat vir wolwe skadelik is. Die wolwe, so wil mens uit die boek aflei, het tog ‘n goeie waarnemingsvermoë wat hulle by hul ouers aanleer. Hoeveel duisende jare gelede hierdie kennis terugstrek, is moeilik te bepaal. Hierdie inligting herinner my nogal aan National Geographic se artikel “Sea Wolves” (Oktober 2015).

Tot hiertoe het ek geen probleem met die boek nie. Wel wat hierna volg.

Die Politiek

Toe ek lees dat mense van nature bevooroordeeld is teenoor wolwe, net soos teenoor buitelanders, Moslems, gays, beroepsvroue en die geldadel, het ek geweet wat kom: politiek.

Wat my geweldig irriteer van die boek is die wyse hoe Frau Radinger keer op keer wolwe se leefwyse met die van ‘n eksemplaar moderne mense vergelyk.

Neem nou maar speletjies. Sy vra haar af of ons moderne samelewing nog weet hoe om te speel en kommunikeer, ‘n onderwerp wat ek in Vrouekeur sou verwag het. Raai-raai, die iPhones en iPads om die etenstafel dien as haar klassieke bewysstukke. Maar sy vra haar ook nie af waarom mense om die etenstafel meer in hulle selfone as in die omsittendes belangstel nie. Ek ken wel die antwoord. Want ek is al telkemale onderbreek met ‘n “ja-ja, ek soek nie ‘n lesing nie. Hou jou lesings vir jou studente”. Wat gebeur? Ek pers my lippe op mekaar en spreek geen woord verder aan tafel nie; my hande jeuk om die onbeskrewe Victoriaanse “jy-mag-nie-aan-tafel-lees-nie”-reël te oortree en my selfoon uit te haal. En dit is presies wat die selfoonverskynsel is. As jy veel interessanter geselskap of ‘n onderwerp kan kry wat jou boei, waarom nog hoegenaamd gepla wees met die ou oorkant jou? Om jou idees, die oorsprong daarvan, die raakpunte met ander teorieë uit te wys en uit te ruil met ‘n gehoor wat dit wil hoor en wil lees, is tog ‘n veel gerieflike keuse. Intellektuele bespreek sake en prosesse; die gespuis oorkant jou skinder net oor mense. Elkeen leef tog in ‘n wêreld van hul eie – die modernisme maak afstand moontlik, want ons leef in ‘n samelewing immer in Bewegung. Vir die stedeling is dit glad nie onverstaanbaar nie: die huis is vandag bloot ‘n oorslaapplek – die stad bied ‘n magdom aktiwiteite en vriendekringe om mense se skedules mee te vul. Dit was in my vader se jeug in die 1970’s in Johannesburg so, dit is waarskynlik vandag nog so. Behalwe dat Mammie se 4×4 baie goedkoper is as UberTaxi. Vir die intellektuele wat tuisbly, is daar Google Scholar, vaktydskrifte en ‘n magdom leesstof. Of iets in die motorhuis of kombuis om aan te futsel. Vir die res, is daar Facebook, Whatsapp en YouTube.

Op soortgelyke wyse is Frau Radinger erg besorg oor die bejaardes wat in die Moderne Westerse samelewing afgeskeep word en in ouetehuise gedruk word, terwyl “die natuurvolke” (kollektiewe samelewings) soveel meer vir hul oumense omgee, net soos, raai!, die wolwe. Luister, Frau Radinger. Dit is nie altyd prakties moontlik om soos ‘n opgeleide verpleër na ‘n siek bejaarde deeglik en met deernis om te sien as jy môreoggend persoonlik in Singapoer moet wees om ‘n kontrak vir jou maatskappy los te slaan nie (nee, videokonferensies mag nie). Vir landbougemeenskappe, jagterversamelaars, wolfies kan dit wel – hul beweeglikheid is so te sê nul, soos lyfeienes vasgekluister aan ‘n lappie aarde. Nog minder hou Westerse bejaardes noodwendig daarvan om aan die genade van hul (klein)kinders oorgelaat te word: hulle hou van hul vryheid en onafhanklikheid; om te kom en gaan soos hulle wil. En met hul eie portuurs gesellig te verkeer (d.w.s. om tot 02:30 soggens sonder gewetenswroeging Poker te speel, onder andere), en nie bloot net daar te wees om die bediende, poetsvrou, kok en kinderoppasser te speel soos in die wolweryk nie.

En om nou besonder kil, maar rasioneel en realisties, te klink: waarom moet ‘n wetenskaplike op die punt om ‘n deurbraak met kankernavorsing te maak elke keer onderbreek word deur, in sy oë, oproepe oor beuselagtighede tuis? ‘n Geskeduleerde kuiertjie elke nou en dan vir ontspanning doen albei partye ewe goed. Ek hoop u kan insien, Frau Radinger, dat die wetenskap en tegnologie en vooruitgang, waarop u so gerieflik teer en kritiseer, hom nie deur u, of deur u geteem oor hoe wonderlik die natuur en derdewêreldsamelewings is, laat dikteer nie. Staan liewers uit die pad, voordat u dalk deur die vooruitgang vergruis word! U het gekies om as prokureur te bedank om saam met die wolwe te huil – die res van ons bewandel egter ander weë.

Wat my die meeste irriteer van hierdie boek, is die verknogte terughunkering na die Derdewêreldmentaliteit wat die Ontwikkelde Wêreld lankal afgeskud het. Dit is duidelik dat Radinger ‘n hekel het aan die orde, doelgerigtheid en vaste klokslag-stiptelikheid van Duitsland waaroor die Afrikaner in Suid-Afrika net kan droom om te wesenlik. Vir haar is die lewensin om alles, net soos die wolwe, met die “natuurlike lewensritme” byna fatalisties te ervaar en aanvaar. Dit sien mens ook wanneer sy onder die hoofstuk “Die Stärke der Frauen” skryf dat wolwe eintlik baie vriendeliker is teenoor vroue as mans, omdat mans alles wil “beheer” (en wolf en man mekaar daarin wedersyds ‘n bedreiging sien), terwyl vroue, net soos wolwe, nog altyd gely het onder hierdie beheersug van die man. Vir Frau Radinger was dit ook ‘n Damaskusoomblik toe ‘n wolf haar stip in die oë gekyk het, en toe eenvoudig weggekyk het. Wat sien sy daarin? “Jy is nie prooi nie, dus van geen belangstelling vir my nie – nes ‘n klip of ‘n krans”. Dit is hierdie “betekenisloosheid” en “onbelangrikheid” wat vir haar die grootste geskenk van die wolwe aan die mens is. Dit het haar geleer, in haar eksistensialistiese oomblik, om soos die wolwe “net te wees/bestaan”, in die oomblik leef, vir die oomblik leef, soos die bome wat 300 jaar lank tegelyk lewe en sterwe. Women that run with the wolves, roep ek skielik ‘n pseudo-Jungiaanse titel op wat ek na bladsy 3 toegemaak en vir die biblioteek terugebesorg het. Die mens hoef dus nie haastig te wees nie, glo sy. Kyk ook byvoorbeeld na hierdie sin (S. 135):

Sie [die Wölfe] tun, was alle Lebewesen in der Natur tun: Sie zelebrieren das Hier und Jetzt. Nur wir Menschen schienen diese Fähigkeit verloren zu haben. Wir machen uns ständig Gedanken um unsere Zukunft oder vergraben uns in der Vergangenheit. Wenn wir doch auch mehr im Heute leben könnten!

(Hulle [die wolwe] maak soos alle lewende wesens in die natuur: hulle vier die hier en nou. Dit blyk net ons mense het hierdie vermoë verleer. Ons is gedurig vasgevang in ons toekoms of begrawe ons in die geskiedenis. As ons tog ook meer in die hede kon leef!)

Dit is ook niks snaaks dat sy ‘n uitgesproke nihilis is nie – sy haal trouens Friedrich Nietzsche aan wat sê:

“Wir sind so gerne in der freien Natur, weil diese keine Meinung über uns hat.”

(Ons kom so graag in die vrye natuur, hoewel hy geen mening oor ons het nie.)

Het die vrou op haar kop geval?

Laat ek dit toelig met Prof. J.S. Malan se aanhaling uit Die gevare van die Nuwe Era-beweging (bl. 76 tot 77), en vergelyk dit met bogenoemde sienings:

Meditasie is ten diepste op ontspanning ingestel, op die belewing van ‘n innerlike rustigheid en eenwording met die kosmiese werklikheid rondom ons. Dit is lynreg in teenstelling met Christus se stelling dat die wêreld (kosmos) ons sal haat omdat ons nie van die wêreld is nie. Voortgesette vyandigheid en selfs vervolging deur ‘n heidenwêreld lê dus vir die Christen op die weg, en beslis nie eenwording met ‘n wêreld wat in die mag van die Bose lê nie.

Die Oosterlinge tref egter nie ‘n fundamentele onderskeid tussen lig en duisternis nie, en het derhalwe ook nie ‘n duidelike persepsie van die spanningsveld tussen dié twee pole nie. Hulle sê: Alles is een. As dit nie so is nie, is daar versteurde verhoudinge wat deur ‘n versoeningsproses reggestel moet word. Hierdie eenheidsvisie spreek nie net die mens se verhouding met ander mense aan nie, maar ook sy verhouding teenoor die natuur.

Omdat God in alles is (panteïsme) moet die mens in volkome harmonie met die natuur lewe, by al die ritmes en siklusse daarvan inskakel, en selfs ook van die ‘persoonlikheid’ van moeder natuur bewus word. Dit lei na ‘n sikliese tydsbegrip en die oortuiging dat ernstige konflikte en wanbalanse veroorsaak word wanneer die gang en ritmes van die natuur versteur word.

Dié lewensbeskouing werk teenproduktief op ontwikkeling, verandering en vernuwing in. Dit is die rede waarom die beoefenaars van meditasie en Oosterse mistisisme onder die mees agtergeblewe gemeenskappe in die wêreld tel. Indië, Tibet en Sjina is kenmerkend hiervan.

Die holistiese ‘regterbrein’-lewens- en wêreldbeskouing wat tipies Oosters is, word teenoor die Westerse ‘linkerbrein’-lewens- en wêreldbeskouing gestel wat op konseptuele (rasionele) denke, individualisme en kreatiwiteit gebaseer is, asook ‘n lineêre tydsbegrip op grond waarvan sinvolle toekomsbeplanning gedoen kan word. Die Bybelse opdrag word aanvaar om die skepping te onderwerp en daaroor te heers, met die bedoeling om dit te veredel en verantwoordelike hulpbronbestuur te beoefen.

Uiteraard word die gemeenskap deur kompetisie en spanning gekenmerk, en stappe behoort geneem te word om die nadelige gevolge daarvan te bekamp. Dit sal egter geen doel dien om mense te leer mediteer nie, omdat dit fundamenteel in botsing met ‘n Christelik-kapitalistiese lewens- en wêreldbeskouing is.

Dr. [Willem] Nicol se pogings om mense meditatief en selfinkerend te laat leef, hulle aan te moedig om ‘n stadige lewenstempo te ontwikkel, in ritme met hulle omgewing te kom deur nooit haastig te word nie en selfs doelbewustelik by die vloei van die verkeer aan te pas, vertoon duidelik elemente van ‘n holistiese ‘regterbrein’-ingesteldheid. Deur so ‘n ontspanningsroete word daar van die gejaadgheid en spanning weggevlug, maar geen praktiese riglyne gegee oor hoe om dit te verwerk en as normale deel van ‘n ontwikkelende samelewing te aanvaar nie. Om dié rede word die probleme waaroor gemediteer moet word, nie minder nie en in elk geval ook nie werklik opgelos nie.

Verskoon dus tog my sin vir logika, maar ek vind dit ook nogal uiters vermetel, indien nie ironies nie, van Radinger om per vliegtuig (sy was trouens ‘n lugwaardin ook, wat haar oomblik in die beskuldigdebank geensins versag nie – inteendeel!) na Amerika elke keer te vlieg sonder om maar een oomblik terug te dink aan die ontstaangeskiedenis van die swewende sagte kussings onder haar eie bas wat teen 885 km/h deur die lug klief. Waarom wil jy mans, wat indirek verantwoordelik was vir die ontstaan van daardie vliegtuig (boonop gegrond op die mal idees van ‘n Engelse Benediktynse monnik (Eilmer van Malmesbury) wat Ikaros probeer speel én sy bene gebreek het in die Middeleeue!!!), en indirek vir jou eerste beroep en luukse lugvaartvervoer Amerika toe verantwoordelik is, so verkleineer? Wat is die sin daarin?

En wil sy werklik Duitsland, een van die lande op die voorpunt van tegnologieontwikkeling, in ‘n dêrdewereldland, d.w.s. ‘n rommelige, despotiese en wanfunksionele natuurreservaat met nomadiese kamele, verlepte koolblare op die sypaadjie en luisbesmette hoenderhokke dompel? Want so lyk lande wat hul biblioteke verbrand tydens ‘n “diensleweringbetoging”, hulle rug op hul wêrelderfenis en die wetenskap draai; met die gevolglike infrastruktuur wat in duie stort; kortom: so lyk ‘n samelewing wat impulsief in die “hier en nou” soos wolwe leef. Kom bly gerus ‘n rukkie in Suid-Afrika (Zimbabwe sou eintlik die ideaal wees) vir ‘n minimum van 10 jaar lank, sê u Duitse burgerskap op, en moenie in daardie 10 jaar vir 1 sekonde kla nie. U sal moontlik tuis hier voel waar ape by die RK Khan hospitaal in Durban oorneem. Hier is genoeg weggooi-wolwe naby Bloemfontein en Tsitsikama om u buitendien mee besig te hou. U sal miskien geskok wees om te verneem dat die webwerf van Tsitsikama, daardie mense wat hul daagliks met vrywilligers en al hul hande vol het van brommerbedekte wolwestront tydens die hokskoonmaak, terwyl u rustig aan u oggendkoffietjie teug en knibbel aan ‘n belegde kaasbroodjie in die vreedsame houthut in Yellowstone Nasionale Park, duidelik stel dat die wolwe geen plek in die moderne mensewêreld het nie: die wolwe hoort iewers daarbuite. Veral nie wolwe wat vir troeteldiere aangehou word nie. U glo egter in die Deep Ecology, d.w.s. dat mens en dier op gelyke voet is, gelykes is, en bloot dieselfde habitat deel, het ek reg? En dat die mens eenvoudig by die dier se nukke en grille nou moet aanpas.

En wat daarvan as mense hulle begrawe onder die geskiedenis of in die stratosfeer rondsweef in die toekoms? Moet ons dan werklik soos Nebukadnésar (Daniël 4:25) op vier pote soos ‘n bees op die grond rondkruip (soos tydens die einste sjamaanseremonie wat u bygewoon het, waarin boere letterlik op hierdie manier hulle “kragdiere” ontdek het?), soos grotbewoners in beervelle leef, ons skedels deurboor om hoofpyn te verlig, ons rug draai op millennia se kennis en tegnologiese ontwikkeling? Alles ter wille van wat? Vrede en harmonie met die natuur? Dit spyt my, maar anders as u wil ek graag my intelligensiekwosiënt ten volle benut.

Maar nog is het einde niet! Sy skryf ‘n hele hoofstuk oor die vriendskaplike band tussen wolwe en rawe. Hoewel hulle mekaar oor en weer terg, pla, mekaar se kos voor hul bekke wegraap, alarmmakers is van kos of gevaar (of is dit bloot ‘n skelm wat maklik ‘n ander skelm kan betrap?), kom Radinger met hierdie vreemde slotsin vorendag:

“Wenn es in der Natur möglich ist, dass unterschiedliche Tierarten zum eigenen Vorteil miteinander leben und Freunde werden, warum fällt es uns Menschen so schwer, schon innerhalb der eigenen Art mit Vertretern unterschiedlicher Herkunft oder Hautfarbe klarzukommen? Raben sind das perfekte Beispiel für eine gelungene Inklusion.”

(As verskillende diersoorte in die natuur tot hul eie voordeel kan saamleef en vriende word, waarom is dit vir die mens dan so moeilik om met sy eie soort van ander herkomste of velkleur klaar te kom? Rawe is die perfekte suksesverhaal van inklusiwiteit.)

Sy vergeet gerieflikheidshalwe dat sy pas in dieselfde hoofstuk geskryf het hoe wolwe glad nie met ander hondesoorte soos coyotes of vosse eintlik oor die weg kan kom nie. Ook nie bere of poemas of ander roofdiere nie. Hoekom nie? Wolwe kan geen voordeel daaruit trek nie – so eenvoudig soos dit.

Maar laat ek haar retoriese vraag tog beantwoord. Hoe ‘n Europeër van ‘n Afrikaner verskil, het ‘n Hollander my uitgewys dat die Europeërs in wese handelaars is, terwyl die Afrikaners boere is. Dit wil sê — vir ‘n Europeër gaan dit oor “jy wen, ek wen”, albei baat by ‘n transaksie of handeling. Vyande van gister is vandag en môre se vriende. Vir die Afrikaner is alles blykbaar ‘n klinkklaar wen-verloorstryd. Baie simplisties gestel, maar tog naby aan die waarheid. Want wat is daar te wen as al jou harde werk môre ongedaan gemaak kan word met ‘n enkele vuurhoutjie wat getrek word deur ‘n oproerige skare? Handelaars kan hul goed vat en trek — maar jy, quo vadis?

Want dit klink goed en wel op papier as alle partye hul voordele en verantwoordelikhede insien, en albei partye hard probeer om nie die ander een kort te doen of te bedonner nie. En albei partye bereid is om ‘n klein bietjie ekstra meer moeite as gewoonlik te doen om mekaar tegemoet te kom, en wel stiptelik nakom. Ter wille van die maatskappy, ter wille van die arbeidsverhoudinge. Dis goeie sakevertroue. Ek kan my trouens voorstel hoe die Franse en Duitsers tot ounag rondom ‘n blinkgepoleerde tafel oor ‘n begroting buig en ‘n viertalige Hollander elke sent laat balanseer. Maar algou word na die Afrikaner as “bevoorregte besittersklas” gekyk wat eenvoudig soos melkkoeie gemelk moet word: “hulle moet gee en gee, ons hoef niks in ruil te doen nie – hulle steel buitendien genoeg van ons.” En jy vra jou af waarom Europa, Amerika, Korea en Japan nie oor hul voete val om in die Derdewêreld te kom belê nie? Die groot probleem is sonder twyfel wedersydse wantroue – maar alles kan nie slegs van een kant af kom nie.

Slotsom

As ek nie van beter geweet het nie, sou ek soos Claus Nordbruch, ‘n Duitser wat buitekant die Duitse borrel ook in Suid-Afrika bly, in sy boek Eindspiel: Die deutsche Nation und Europa im Dauerfeuer der Globalisten (2017), kon sweer daar is ‘n komplot daarbuite om die Duitsers kultureel van binne na buite te peits, te verpiep, tot ‘n Derdewêreldland te verlam en te verrot. Die boek wat ek pas geresenseer het, sou mens kon aanvoer, is net nog een van sulke afbrekende stemme.

Die Weisheit der Wölfe kon liewer van argeologiese kennis, eerder as eietydse voorbeelde gebruik gemaak het om die verband tussen die Europeër van ouds (dus, voor die ontstaan van “la raison”/”ratio”) en die wolf van destyds en vandag sterker te belig. Om ons weer terug te boelie in ‘n derdewêreld in is onnodig. Radinger raak-raak by die hoofstuk oor rawe en wolwe die volgende (S. 91):

Nach einer jahrtausendealten Sage soll der nordische Kriegsgott Odin von seinen beiden Raben Hugin (Gedanke) und Munin (Erinnerung) sowie den Wölfen Geri (der Gierige) und Freki (der Gefräßige) auf die Schlachtfelder begleitet worden sein, um die Leiber der Gefallenen zu verzehren, deren Seelen von den Walküren nach Walhall gebracht werden. Alle zusammen waren ein Mensch-Wolf-Rabe-Rudel. Bernd Heinrich fragte sich, ob der Odin-Mythos eine mächtige Jagdkultur beschreibt, die wir einst besaßen und zugunsten von Landwirtschaft und Viehzucht aufgegeben haben.

(Volgens ‘n eeue-oue saga sou die Nordiese oorlogsgod Odin op die slagveld deur albei sy rawe, Hugin (gedagte) en Munin (herinnering) asook die wolwe Geri (die gierige) en Freki (die vraatsugtige) begelei word. Daar sou hulle die lyke van die gevalle helde verorber, en hul siele deur die Walkure na Walhalla geneem kon word. Wat ons hier dus sien is ‘n mens-wolwe-rawe-trop. Bernd Heinrich vra hom af of hierdie Odin-mite nie dalk die magtige jagkultuur van weleer skilder wat die mens vir die landbou en veeteelt verruil het nie.)

In hierdie geval, indien Heinrich gelyk het, sou mens, soos ek reeds genoem het, wel na die wilde diere om ons as lewende museumstukke of argiefstukke kon kyk, en onthou waar ons beskawing vandaan kom. En sowel die beskawing (waarna toe dit op pad is) as die diere (wat in die aanvangsfase as inspirasie gedien het) opnuut kon waardeer.

Leon Lemmer: Deel 2: Anton van Niekerk oor lewe en dood

In September is die volgende boek van Anton A van Niekerk (gebore in 1953) gepubliseer: Die dood en die sin van die lewe (Kaapstad: Tafelberg, 2017, 287p, R270). Die uitgewer het glo voorgestel dat Van Niekerk ‘n boek oor hierdie onderwerp skryf (p 11). Op die voorkant beveel Chris Jones die teks aan as “ongetwyfeld die invloedrykste denke ooit in Afrikaans hieroor.” Van Niekerk is ‘n uitgelese (“distinguished”) professor in die wysbegeerte aan die Universiteit Stellenbosch (US). Willie Esterhuyse is een van sy leermeesters (11). Dit het minstens drie gevolge: Van Niekerk se linkse politiek, sy voorliefde vir uitroeptekens en die gebruik van die frase “stomme verbasing” (41, 44). Sowel Esterhuyse as Van Niekerk kom uit die tyd toe die US vereis het dat filosofiedosente, soos in die Middeleeue, teoloë moet wees. Van Niekerk se jongste boek is eintlik ‘n uitbreiding van hoofstuk 10 van sy vorige boek, Geloof sonder sekerhede: Besinning vir eietydse gelowiges (Wellington: Lux Verbi, 2005, 255p). ‘n Tweede uitgawe is in 2014 gepubliseer, maar ek het nie toegang daartoe nie. In sy 2005-boek bestempel Van Niekerk graag wat hy nie (afdoende) verstaan nie as ‘n misterie of geheimenis (ook die tema van hoofstuk 6 in sy jongste boek), bv God (62), lewe (13), dood (69), lyding (117) en kwaad (133).

Van ‘n uitgelesene kan ‘n mens verwag dat as hy oor ‘n onderwerp skryf, hy die literatuur ken. Wat opval, is dat Van Niekerk eerder sterk op ouer bronne, soos dié van Zygmunt Bauman (Mortality, immortality and other life strategies, 1992), as nuwer bronne steun. Bauman se benadering help Van Niekerk selfs om struktuur aan sy teks te gee, wat nie juis bevorderlik vir ‘n onmiskenbaar eie bydrae tot die onderwerp is nie. In die onderhawige konteks is daar die gewoonte om na die Iljitsj-novelle van Leo Tolstoy te verwys, wat Van Niekerk dan ook doen (19). Hy noem Tolstoy se novelle “een van die aangrypendste weergawes van hierdie verskynsel in die wêreldletterkunde” (30) en “een van die treffendste verhale wat ooit oor ‘n mens se sterwenservaring geskryf is” (80). Van Niekerk herhaal in besonderhede wat Tolstoy geskryf het, sonder dat die meeste hiervan direk met doodgaan te make het (80-89). Van Niekerk is salig onbewus van die gepubliseerde Afrikaanse vertaling van hierdie werk (80). Hy laat ook na om die aandag op die myns insiens veelseggende novelle van Karel van de Woestijne te vestig. Geen melding word van Johan Heyns se boek gemaak nie, terwyl dit seker min of meer die standpunt van die meeste lesers van Van Niekerk se boek is. Maar Van Niekerk skryf sy boek is “geen teologie nie” (27). Na Johan Degenaar se boek, wat ook sterk teologies beïnvloed is, word net terloops verwys (255).

Van Niekerk se oudkollega, HW (Hennie) Rossouw, het rasioneel-empiries een van die ontoereikendste boeke ooit oor hierdie onderwerp geskryf (Die sin van die lewe, Kaapstad: Tafelberg, 1981, 117p), maar daar is nogtans talle verwysings na Rossouw se uitsprake. Die kern van Rossouw se benadering is: “Met laaste vrae kom ‘n mens die beste klaar as jy kinderlik na jou Vader gaan” (p 57), wat op sigself kwalik verhelderend vir die leser kan wees. Ook: “Die sin van die menslike lewe is niks minder as die ewige lewe nie” (75); presies wat deur Heyns afgewys word. Ook: “Die doel van die lewe is Gods-diens, en dáárom naastediens” (108); dus ubuntu, waarmee Van Niekerk saamstem. Volgens Van Niekerk is die sin van die lewe om “diens te lewer aan ander” (279). Dit behoort vir ons glo te gaan om “lewensvervulling in diensbaarheid aan ander mense” (279).

Is dít nie dalk die hoofrede waarom die Weste en daarmee saam die blanke beskawing besig is om onder te gaan en daardie beskawing plaaslik reeds in groot mate vernietig is nie? Volgens die huidige dominante, politieke, openbare Westerse standpunt moet die belange van die mensdom bo die belange van die Weste/blankes gestel word. Namens die parasitiese bakhandstaners beskuldig die kritici die Weste van presies die teenoorgestelde ingesteldheid. Later beweer Van Niekerk heel realisties,”geen mens kan verantwoordelikheid vir alle ander aanvaar nie” (279). As wêreldburger sal hy myns insiens die streep nie by die blankes en sekerlik nie by die Afrikaners trek nie. ‘n Kenmerk van die tradisionele Europese (selfs Westerse, bv Amerikaanse) lewenswyse is dat heelwat ruimte vir individualiteit gelaat word terwyl die Afrikabenadering in die teenoorgestelde rigting beur met sy verknogtheid aan groepverwantskap (“broers en susters,” met selfs alle swartes wat as deel van hierdie uitgebreide familie geag word). In hierdie opsig is Rossouw en Van Niekerk eerder Afrikane as Europeërs of Westerlinge.

David Benatar se boek word in ‘n voetnoot afgewys, waarna Van Niekerk die leser na ‘n artikel verwys wat hy oor daardie boek geskryf het (215). Oor niks, soos aan die orde gestel in Ronald Green se boek, skryf Van Niekerk niks, dus glad nie, terwyl dit eintlik in ‘n boek soos hierdie onontbeerlik is om oor die moontlikheid van dood as niks, as die permanente uitwissing van die betrokke subjek, te besin. Die boek sou ook deurslaggewend kon baat by grondige kennisname van die kaleidoskoop van gepubliseerde standpunte oor hierdie onderwerp, soos vervat in John Messerly se boek en dié van ED Kemke, maar van hulle word geen melding gemaak nie.

Van Niekerk skryf: “Hierdie boek is die resultaat van byna 20 jaar se navorsing” (11). “Ek en my gesin is gelukkige mense, en so ook my hele familie” (38-39). Van Niekerk het hom “lewenslank verbind aan ‘n bepaalde mens [sy vrou, Amy] vir wie ek oor jare liewer word as vir myself” (249). Goed om te weet, maar hoort sulke opmerkings in hierdie boek? Behoort die onderwerp ‘n mens tot selftevredenheid aan te spoor of eerder tot die teenoorgestelde? Van Niekerk se naam kom in die opskrif van ‘n dosyn van my rubrieke voor. Ek gee toe dat dit op ‘n oorskatting van Van Niekerk se tersaaklikheid of belangrikheid kan neerkom. Maar die leidende rol wat hy in die afskaling van Afrikaans aan die US gespeel het, bly vir my onverskoonbaar.

Hy gaan ook voort om te swyg oor die etiese implikasies van die US se huidige vertrapping van sy stigtingsvoorwaarde, soos verwoord deur Jan Marais (1850-1915), sy weldoener. Is Van Niekerk se doelbewuste versuim ‘n toonbeeld van sy “etiek van verantwoordelikheid”? (2005-boek, p 214). Daar is veral vier redes waarom daardie skenkingsvoorwaarde goedsmoeds deur die US geïgnoreer word: Marais was ‘n man, ‘n blanke, ‘n Afrikaner en hy wou Afrikaans bevorder; ‘n taal wat tans deur die US geminag word. As bv Nelson Mandela geld aan die US vir swart studente geskenk het, sou sy voorwaarde ongetwyfeld nougeset deur die US nagekom word. Aan die Wim de Villiers-US beteken inklusiwiteit dat nie-wittes altyd ingesluit moet word by enige saak waarby blankes betrokke is. Geen studiebeurse uitsluitlik vir blankes mag bestaan nie, maar die omgekeerde geld nie. Vandaar De Villiers se Vlakte-beurse uitsluitlik vir bruin studente. Dit is wanpraktyke wat roep om etiese verantwoording.

By Van Niekerk is daar iets waarop ‘n mens kan reken: Dit maak nie saak oor watter onderwerp hy skryf nie, hy sal sy linkse politiek bysleep. Sy jongste boek is geen uitsondering nie. Hy onderskei tereg tussen ‘n kerkhof (19) en ‘n begraafplaas (20), maar tussendeur haal hy kerk-apartheid op (20). Soos dit in ‘n akademies-wetenskaplike werk hoort, word titels by name weggelaat. Maar soos Wannie Carstens by geleentheid gedoen het en Van Niekerk ook in sy 2005-boek (161) maak Van Niekerk in sy jongste boek weer ‘n uitsondering deur na “mnr Nelson Mandela” te verwys (35). Mandela was glo ‘n “heelbesonderse mens” wie se dood “my nogtans diep geraak” het “en het ek my heelhartig vereenselwig met die meelewing” (35). Mandela het glo “Suid-Afrika gedemokratiseer” (262). Mandela is glo een van “die helde van die geskiedenis” wat “onteenseglik sinvol gelewe het” en “die wêreld ‘n beter plek gemaak het” (276). Van Niekerk verwys na “die waansin van apartheid” (38). Is daar sedert 1990 nie dalk veel groter waarsin in die plaaslike politiek nie?

“Ek is op 14 Julie 2011 in my kantoor aangerand deur ‘n verregse agitator, Abel Malan … My lessenaar is in dié aanval omgegooi en my kantoor is erg bemors; ek was so oorbluf dat ek my hoegenaamd nie kon probeer verdedig nie” (61). Destyds is egter berig dat Van Niekerk probleme verwag het en vooraf gevra het dat ‘n veiligheidswag ‘n ogie oor die situasie moet hou. Voor sy dood op 29 Julie 2016 het Malan glo vir Van Niekerk telefonies om verskoning gevra. Van Niekerk “kon hom gelukkig verseker dat ek hom reeds kort ná die gebeure vergewe het … Tot en met sy dood het ek gereeld navrae gedoen oor hoe dit met hom gaan. Ek koester geen negatiewe gevoelens teenoor hom nie” (61). Dit is duidelik wie die held en wie die skurk in hierdie verhaal is. Maar is Van Niekerk net so lankmoedig en tegemoetkomend teenoor regses wat nog in die lewe is?

Hier volg ‘n Van Niekerk-blik op die geskiedenis: “Ná die bloedige konflik van die Amerikaanse burgeroorlog (1860-65) [eintlik 1861-65] het daardie nasie ‘n nuwe begin gemaak met die beëindiging van slawerny. Ná die verwoesting van die wêreldoorloë van die vorige eeu, het Europa twee keer nuut begin. Ná die verontmensliking van apartheid en die spanning van vrylatings en onderhandelings [en sabotasie en terrorisme] in die jare negentig van die vorige eeu, het ons hier aan die suidpunt van Afrika ook ons eie nuwe begin gemaak – wankelrig, onseker, kwesbaar, soos dit tans steeds blyk” (66). Maar seker darem, volgens Van Niekerk, steeds stukke beter as die blanke bewind? Die waarheid is dat rassediskriminasie teen swartes verruil is vir rassediskriminasie teen blankes, asof dit ‘n regverdiger bedeling daarstel. Van Niekerk erken dat “terroristiese moorde” in die buiteland gepleeg word (70), maar geen gewag word oor die voorkoms daarvan in Suid-Afrika gemaak nie. Hy noem darem “die wreedaardige moorde op boeregesinne en werkers op plase” (254) en dat “Suid-Afrika een van die gewelddadigste lande ter wêreld bly” (255).

Van Niekerk pas hierna ons politieke geskiedenis op die onderwerp van sy boek toe. “Die ondenkbare en onvoorstelbare sal gebeur” (67). Regtig? Enersyds was die verraderlike oorgawe aan swart mag deur ‘n groepie in die blanke regering sekerlik ondenkbaar maar die gevolge daarvan was in redelike mate voorstelbaar. Andersyds is sterwe/doodgaan nóg ondenkbaar nóg onvoorstelbaar. “Die dood sal ook vir my opskort” (67). Opskort of eerder uitwis/vernietig? Van Niekerk druk hom glad te dikwels onakkuraat uit. “Die dood is die einde van die lewe” (69; ook 76). Dood is egter ná lewe, dus nie-lewe, die “afwesigheid van lewe” (76). Sterwe/doodgaan is die einde van lewe. Dood is rasioneel-empiries ná en buite die subjek se lewe. “Om van ‘lewe ná die dood’ te praat, ‘n bietjie teenstrydig lyk” (99) – ‘n bietjie of eerder baie/hoogs teenstrydig?

Die Poolse sosioloog Zygmunt Bauman (1925-2017) word onkrities en op die voet deur Van Niekerk gevolg (soos ook die filosoof John Hick, 1922-2012). Vir Van Niekerk se navolging van Bauman is daar (onder meer) ‘n politieke rede. Hoe daar oor sterflikheid gedink word, het volgens Bauman glo “aanleiding gegee tot van die ergste gruweldade wat bekend is in ons kultuur. Hy ontwikkel ‘n uitvoerige argument, waarin hy aanvoer dat die moderne dekonstruksie van sterflikheid, wanneer dit deurgevoer word tot sy logiese konsekwensies, ten grondslag lê aan die eietydse rassisme in ons samelewings, en selfs van [aan] die Jode-volksmoord of Holocaust. Die argument is dat moderne mense grootliks oor die dood dink as die ‘dangerous other’. Dit word die fokuspunt van vrese vir almal wat ‘anders’ is; die dreigende lot van ‘n samelewing wat ‘andersoortiges’ assimileer” (133-134).

Dit lyk vir my na ‘n drogredenasie. Diegene wat alle mense gelyk en eenders verklaar, het in (minstens) een opsig reg: Ons is almal sterflik. In hierdie opsig is daar klaarblyklik geen “ander” nie. Maar Van Niekerk aanvaar Bauman se drogredenasie en skryf: “Vandaar die vrees vir immigrante” en “rassisme teenoor swartmense” (134). “‘n Mens maak daarom, as jy ‘n oortuigde rassis is, geen bemoeienis met ‘mense van kleur’ nie; jy skei jou tot elke prys van hulle af” (134-135); dus apartheid. Van Niekerk borduur voort oor “hoe pynlik ons kultuur as gevolg daarvan ook gely het” (136): “‘Die ander’ (swart, buitestander, en so meer) moet vermy, beveg en uitgeroei word omdat hulle voorafskaduwings van die dood self is” (135). Bauman beweer: “The audacious dream of killing death turns into the practice of killing people” (136). Dit is myns insiens louter twak as dit as leviete aan blankes voorgelees word. Wat wel waar is, is dat daar ‘n neiging (bv in Suid-Afrika en Amerika) kan wees om swartes met misdaad soos moord (bv plaasmoorde) te assosieer omdat swartes persentasiegewys in veel groter mate as blankes by misdaad en by uitstek geweldsmisdaad betrokke is.

Wanneer die Nazi-gebeure ter sprake kom (en dit is waaroor Bauman dit het), kan Van Niekerk homself nie daarvan weerhou om dit sonder meer op apartheid toe te pas nie. “In die Duitsland van die 1930’s of die wit gemeenskap in Suid-Afrika in die 1960’s en 1970’s was rassistiese oortuigings en beskouings baie stewig gevestig en wyd aanvaar” (238). “Die gevaarlikste kant van moderniteit” is glo omdat “dit daarop aandring om ander mense – die Ander, diegene wat anders dink en voel, en selfs anders lyk as ons – te vernietig in ons waansinnige stryd om die dood self van ons moderne lywe af te hou” (136-137). “Die Ander word niks anders nie as die een wat die dood self beliggaam en deur middel waarvan ons die dood moet bestry. As ons onsself dus van die dood wil vrywaar, moet ons onsself van die Ander vrywaar” (137). Al hierdie uitlatings ignoreer die onomstootlike feit dat ons almal sterflik is; dat ons in hierdie opsig eenders is en dit nie die grondslag kan wees vir die opstelling van die een mens teen die ander nie. Van Niekerk kom egter met die absurde bewering dat hierdie stryd, soos opgestel deur Bauman, deur “die drang tot eendersheid” gevoed word (137) terwyl daar in hierdie opsig nog altyd eendersheid was. Die gehalte van sy redenasie dra geensins by tot Van Niekerk se aansien as denker of filosoof nie.

Van Niekerk gaan verder: “Hierdie logika het ons sien uitspeel in die loopgrawe van Vlaandere, in die magsvergrype van Hitler, Mussolini en Stalin, in die uitwissingskampe van die Holocaust soos Treblinka, Theresienstadt en Auschwitz [en dan kom hy uit waarheen hy die hele tyd op pad was] in die hervestigingskampe (met die versagtende en misleidende naam ‘tuislande’) en op die Vlakplase in apartheid-Suid-Afrika … Hier sien ons dood tot walgens toe in mense se waansinnige geweld om hul waanbeelde van die dood, soos laasgenoemde sigself opdring in die vorm van die Ander, te vermy en te vernietig” (137). Let op die uiterste selektiwiteit in Van Niekerk se keuse van die woord “Vlakplase” (nogal meervoud) en die opsetlike assosiasie van die Nazi’s se “uitwissingskampe” met die “hervestigingskampe” van apartheid – tuislande wat nie aan blankes, bv Afrikaners, gegun word nie. Hiermee het Van Niekerk, wat “Afrikaner-volk” tussen aanhalingstekens plaas (165), se uitlatings en wanvoorstellings ‘n laagtepunt bereik wat selfs hy moeilik sal vind om te oortref.

Les bes, “onder apartheid” was Suid-Afrika glo “‘n polisiestaat … wat geen regdenkenkende mens herhaal sou wou sien nie” (241). Die chaoties en misdadige nuwe Suid-Afrika, met sy opvallende en toenemende gebrek aan wet en orde weens onder meer ‘n uiters disfunksionele polisiemag en regering, word klaarblyklik deur Van Niekerk bo die blanke politieke bewind verkies. Hoe versoen Van Niekerk sy entoesiasme vir ons “demokrasie” met sy stelling: “Lyding moet en mag nie verheerlik word nie”? (246). “‘n Outentieke en geloofwaardige Christelike geloof verheerlik nie lyding nie” (247).

Ek het nou genoeg oor Van Niekerk se linkse politiek geskryf. Vervolgens bepaal ek my by die hoofonderwerp van die boek. Die kernprobleem van die stelselmatige uitwissing van ons almal deur dood, dus die moontlikheid dat niks ons uiteindelike lot is, word glad nie afdoende deur Van Niekerk aangespreek nie. Die oorgang van lewe na dood word nie as ‘n drastiese breuk (lewe/nie-lewe, iets/niks) voorgestel nie, maar eerder as ‘n kontinuum. Dit verminder die radikaliteit van dood. Later opper Van Niekerk tereg beswaar teen versuikering van dood (70). Hier volg voorbeelde van Van Niekerk se (myns insiens foutiewe) lewe-dood-kontinuum: “Die dood as die mees sentrale kenmerk van die lewe” (9). “Die dood is immers die belangrikste kenmerk van die lewe” (22). “Die dood as die mees essensiële kenmerk van die lewe” (191). “Die dood is die mees eintlike kenmerk van die lewe” (22). “Die dood is vir [Martin] Heidegger [1889-1976] nie die ‘einde van die lewe’ nie, maar van meet af deel van die lewe” (264). Dít word selfs tot “die tese” van hierdie boek verhef (42). Daarmee misluk die kern van Van Niekerk se betoog. Dit is my hoofbeswaar teen Van Niekerk se boek.

Hy beweer voorts: “Die dood maak die lewe belangrik” (194-195; ook 197) “Dis omdat ons almal gaan sterf dat die lewe betekenis verwerf” (22). “Ek meen dat die dood … ‘n singewende en sinstigtende werklikheid is in die lewe wat ons almal gegun word om te lei” (89). ‘n Mens sou met dieselfde of meer stelligheid kon beweer, soos dikwels in die literatuur, dat die onvermydelikheid van dood die moontlike betekenis van lewe ernstig ondergrawe of beperk en selfs kan uitwis. “Die dood sny ons af van moontlikhede” (65). “Life in this world [waar anders?] has meaning just [?] because there is death” (Nicolas Berdyaev) (23). “Die lewe is, en kan slegs [!] belangrik wees, in die lig van die werklikheid van ons eindigheid” (197). Waarom kan ‘n (teoreties) nie-eindige lewe nie van meer belang as ‘n eindige lewe wees nie?

“Die dood is daarby dit wat aan elke lewe ‘n dringendheid en ‘n erns gee” (23; ook 108). Regtig? Is dit nie dalk veel eerder die geval dat die meeste mense die meeste van die tyd lewe asof dood geen inbreuk op hulle lewe gaan maak nie? “Die dood is relevant omdat dit elke oomblik van my teenswoordige lewe inwerk op wie ek is en hoe ek lewe … die dood as sodanig die aard en kwaliteit van my lewe struktureer” (272). “Die dood is die fundamentele verwysingspunt waaromheen elke aksie in my lewe in beginsel bepaal word. Dit spreek mee in elke oomblik en elke besluit as die moontlikheid wat perke stel aan alle moontlikhede en beslissings wat ek maak” (264-265). Elkeen van ons lewe inderdaad elke oomblik “in beginsel” in die spreekwoordelike skaduwee van die dood, maar wat Van Niekerk hier skryf, is uiters teoreties. In die praktyk is dit uitsonderlik as mense (deurgaans) doodsbewus lewe. Mense lewe veel eerder asof dood ” nie ‘n werklikheid is nie” (267).

“Die dood is ons oorheersende uitdaging om, terwyl ons nog kan, sin te probeer maak van die werklikheid van ons onvermydelike en onbegryplike eindigheid” (191). “Ons lewe … is die proses om sin te probeer maak van die feit dat ons lewe. Deur te wees wat ons is, ontwerp ons die toekoms in die hede op die grondslag van die verlede, wat ons gevorm het tot wat ons is en kan wees” (66). Dit klink vir my na studeerkamer-kraamwerk. Heel moontlik donder die meeste mense onnadenkend, dus sonder werklike besinning, gewoon aan met hulle lewens. Teen die einde van sy boek gee Van Niekerk erkenning hieraan: “As ek rondom my kyk, sien ek mense wat van dag tot dag lewe asof die dood nie struktureel deel van hul lewe is of paal en perk stel aan hul keuses nie” (267).

“Die wonder is eerder die lewe as die dood” (25). Ja, in die sin dat elkeen van ons eeue lank nie bestaan het nie en vorentoe ook eeue lank (moontlik) nie gaan bestaan nie. Nie-lewe/niks eerder as lewe, kan ‘n mens se verstek/normaal/gewoonlik – nie “toestand” nie – wees. In ons era van geboortebeperking en aborsie (en geweldsmisdaad, bv plaasmoorde) word iedere lewende mens ‘n des te groter wonder.

“Dit bring my by ‘n sentrale aanspraak wat ek in hierdie boek wil maak en motiveer. Dit is die idee dat een van die beste metafore vir die verstaan van die sin van ‘n mens se lewe is dat die lewe ‘n verhaal of narratief is wat ons almal besig is om te vertel” (198). “As daar sin in die lewe is, is dit die sin van ‘n storie” (277). Pleks van te beweer dat verhaal ‘n bruikbare metafoor vir ‘n lewe is, kan ‘n mens redeneer dat dit hoogs misleidend kan wees. ‘n Verhaal word dikwels met fiksie en verbeelding geassosieer terwyl die lewe die enigste werklikheid is wat ons ken en dalk ooit sal ervaar. Verhaal of narratief het die afgelope dekades ‘n gewilde kapstok by veral sommige akademici geword. In die sogenaamde identiteitstudies, veral in Amerika, word die studente en eintlik enigeen aangemoedig om hulle lewenservaring of -siening te ontboesem; dus hulle storie te vertel. Dieselfde het plaaslik tydens die sittings van die sogenaamde Waarheids- en Versoeningskommissie gebeur. Dit wil voorkom asof verbeelding en doelbewuste leuens om politieke redes dikwels die oorhand kry.

“Dis omdat ons almal gaan sterf dat dit sin maak om aan die lewe as ‘n verhaal te dink” (156). “Die vraag na die sin van die lewe” word deur Van Niekerk as ‘n “narratiewe soektog” beskou (156); ook die vraag na die (moontlike) sin van die dood (203). Die dood kan glo “die beste verstaan word as die finale tragiese raamwerk van die lewe” (204). “Raamwerk” terwyl dood eers ná lewe intree? “Die doodsbewussyn [kan] meebring dat ons na die lewe … kyk as ‘n tragedie (205); bv “die dood as immerteenwoordige (en altyd naderende) moontlikheid” (211). “Death is the end of all possible self-actualization” (Helmut Thielicke) (211). “Ons finale en vernaamste potensiaal” is glo “ons roeping [?] tot selfverwerkliking” (213); dalk eerder selfverwesenliking. Van Niekerk vergelyk die lewe ook met ‘n reis. Soos ‘n verhaal het ‘n reis “‘n begin, ‘n verloop, ‘n afloop en [tereg] ‘n einde” eerder as ‘n “bestemming” (272). Ek stem saam met die onderskeid (in ‘n sin) tussen verloop en afloop, dus tussen lewe en sterwe/doodgaan, met sterwe as deel van die lewe. Sterwe kom dus vóór en tot by die einde, wat die intreepunt van dood (dalk niks) is.

“Die lewe self is nie ‘n gegewe nie, dis ‘n opdrag, dis iets waarvan ons elke dag iets moet probeer máák” (226). Ek sou eerder met Heidegger saamstem dat ons ongevraag in die lewe gewerp is (226), dat dít inderdaad ‘n gegewe is. ‘n Opdrag veronderstel ‘n opdraggewer. Ek weet nie wat die sin of doel of roeping van my lewe is nie, selfs nie of daar so iets is nie. Soos die eksistensialiste dink ek dat ek eerder self my eenmalige lewe so sinvol moontlik moet probeer lei.

“Normaalweg, moet ons sê, is die lewe goed” (226). Wat my die hele tyd in Van Niekerk se betoog hinder, is dat hy nie duidelik tussen “die lewe” (hoedanig mense die werklikheid ervaar) en “my lewe” (‘n subjek se lewe) onderskei nie. Die lewe is goed in die sin dat dit moontlikhede bied en in daardie opsig met dood/niks gekontrasteer moet word. Maar kan ‘n mens tereg beweer dat om te lewe die meeste van die tyd vir die meeste mense goed is?

Daar word beweer dat “die [eintlik: ‘n] menslike lewe ‘n eenheid is” (199). Maar daardie eenheid word veeleer ná die tyd deur ander mense gekonstrueer, bv ‘n biograaf. Die subjek kan dit ook onvolledig (en moontlik minder objektief) in ‘n outobiografie doen. Die stadia in iedere mens se lewe kan aansienlik, selfs radikaal, verskil. My lewensloop as “ek” is ‘n brose eenheid wat in die bewussyn van die subjek beslag kry en deur die herinnerings van bv kennisse onderskraag word. Van Niekerk verwys in hierdie konteks na “historiese bewussyn” (199). Maar die voorstelling van ‘n lewe as ‘n eenheid kan hoogs misleidend wees omdat dit afgerondheid impliseer, terwyl dood enige lewe op enige (dikwels/meesal ongeleë) tydstip kan afsluit. Soos Van Niekerk dit later tereg stel: “Ons ganse werklikheidsbelewing ook nie dié van voltooidheid [is] nie, maar van wording” (266).

‘n Mens is wel ‘n eenheid van liggaam en gees. “Die dualisme van liggaam en siel [gees] is … ‘n gans onbybelse Platoniese (later Cartesiaanse)* idee. Die mens is nie ‘n tweeheid van liggaam en siel nie, maar ‘n eenheid, en daardie eenheid setel in die menslike liggaam” (257). Dit volg dat dood van die liggaam (waarskynlik) ook dood van die gees tot gevolg het. Teoloë soos Herman Bavinck wys daarop “dat die idee van die onsterflikheid van die siel nie ‘n Bybelse idee is nie. In die ou Testament is weinig sprake van enige lewe ná die dood. Die Ou-Testamentiese toekomsvisie is eerder gemik op die herstel van die paradyslike menslike bestaan op aarde en van herstelde harmonie in die skepping” (256). [* Plato (428-348 vC), René Descartes (1596-1650).]

“In die Nuwe Testament is wel heelwat tekste wat ‘n lewe ná die dood in die vooruitsig stel – ‘n bestaan in heerlikheid of in verdoemenis. Wat egter betwisbaar is, is die vraag in watter gestalte mense volgens die Bybel sal deel in ‘n lewe ná die dood” (256-257). Van Niekerk druk hom weer onakkuraat uit. Dit is nie hierdie vraag wat betwisbaar is nie, maar hoedanig moontlike lewe ná dood is. Volgens die apostel Paulus (1 Korintiërs 15) is “die identiteit wat uit die dood opstaan en wat uiteindelik in die heerlikheid van God deel, nie die mens se ‘siel’ … nie, maar juis sy liggaam. Daardie liggaam sal, volgens Paulus, wel ‘n ‘verheerlikte’ liggaam wees volgens die model van Christus se eie liggaam ná Sy opstanding uit die dood” (257).

“Wat die dood veral aan ons tuisbring, is hoe radikaal liggaamlik ons bestaan as mense is” (255; ook 260). Van Niekerk gaan myns insiens dan verkeerdelik voort: “Wat sterf, ook volgens die Nuwe Testament, is die liggaam, en wat opstaan en voortbestaan, is die (verheerlikte) liggaam … Ons is mense vir sover ons liggame is. Wat gebore word, is die liggaam, en wat sterf, is die liggaam. Die dood verskyn primêr in ons liggaamlike bestaan en beëindig daardie bestaan” (257). Van Niekerk oorbeklemtoon die liggaamlikheid van die mens en onderbeklemtoon die belangrikheid van die geestelike dimensie, bv “Vir sover ons is wat ons is, is ons liggaam” (260). Nee, ons is terselfdertyd ook gees. Van Niekerk se stellings herinner aan Friedrich Nietzsche (1844-1900) wat in Thus spoke Zarathustra (1883) skryf: “The soul is only a word for something about the body.”

Dit is maklik voorstelbaar dat twee mense geestelik in groter mate as liggaamlik kan verskil. Ons is mense nie net in soverre ons liggaam is nie, maar sekerlik ook omdat ons terselfdertyd gees is. Ons word nie net as liggaam gebore nie en ons sterf (suiwer rasioneel-empiries beskou) ook nie net as liggaam nie. ‘n Mens as eenheid van sowel liggaam as gees sterf. As daar ‘n opstanding en voortbestaan is, het dit noodwendig op die hele mens (liggaam en gees) betrekking. Volgens Van Niekerk is dit “opvallend hoe die liggaam erken word as die setel van ons totale menslikheid” (257-258). Ja, in die sin dat gees, sover ons weet, altyd in ‘n liggaam gesetel is. Die frase “totale menslikheid” omvat dus die eenheid liggaam én gees.

Myns insiens het Chris Jones hierdie boek hoogs misleidend beskryf as “ongetwyfeld die invloedrykste denke ooit in Afrikaans hieroor.” Daar is glad te veel gebrekkige formulerings en aanvegbare stellings. Dit lyk asof Van Niekerk nooit egte skoling in die linguistiese wysbegeerte ondergaan het nie. Hy moes eerder vir Bert Meyer as vir Willie Esterhuyse as leermeester gehad het. Hier volg nog ‘n losse stelling: “Namate ‘n mens ouer word en die dood stadig maar seker nader kom, verloor dit sy verskrikking” (274). Die teenoorgestelde kan waar vir baie, selfs die meeste, mense wees. Ná al Van Niekerk se bontpratery probeer ek kortliks saamvat.

Suiwer rasioneel-empiries is dood, dus (moontlik) niks, ons lot. Ons skrale troos kom dan van Epikurus (341-270 vC): “Solank as wat ons bewus is van dinge is die dood nog afwesig; en wanneer die dood wel kom, is ons van niks meer bewus nie” (77). Dus, terwyl ons is, is dood nie en wanneer dood, is ons nie. Dood is dan nie slaap, rus, vrede, stilte, duisternis, ens, nie, want niks het geen eienskappe of kenmerke nie. Al wat sinvol van niks gesê kan word, is wat dit nie is nie. Vir iedere mens is lewe skynbaar opsioneel. Geeneen is te jonk om dood te gaan nie. Vir lewende mense is dood egter nie opsioneel nie. Dit is onontwykbaar. Ons het beperkte ervaring en insig. Ons groteske nietigheid of onbeduidendheid in kosmiese perspektief moet deurgaans in gedagte gehou word. Dit is moontlik dat daar ‘n ander (soort) werklikheid kan wees as die wêreld waarmee ons vertroud is. Maar daarvoor kan ons nie op ons empiriese ervaring, rede en kennis staatmaak nie maar eerder/slegs op geloof. Geloof bied troosryker moontlikhede as wat rasioneel-empiries aan ons te kenne gegee word.

Die slagofferskap van gays, vroue en swartes

deur Leon Lemmer

Daar is minstens drie groepe in die samelewing wat deesdae met erg oordrewe simpatie in die Westerse samelewing behandel word: gays, vroue en swartes. Dit word gedoen op grond van beweerde vorige benadeling. Ek gaan nie pleit vir ‘n ongewysigde terugkeer na die verlede nie. Wat nodig is, is dat hierdie soort vrugte van die hedendaagse veramerikaanste liberalisme met ewewigtige konserwatisme benader word.

Gays het weens misplaaste simpatie ‘n plek in die Westerse samelewing verwerf wat hulle nie naasteby verdien nie. Gaywees is ‘n verskynsel wat teen die grein van die samelewing ingaan, want as dit algemeen inslag vind, sou dit die einde van die mensdom beteken. Daar kan geredeneer word dat die mensdom liewer nie moet bestaan nie; dat alles pragtig “groen” sal word sodra alle mense verdwyn. Pleks van fatalisties sodanige idealistiese droom na te jaag, is dit myns insiens beter om die bestaan van die mensdom te aanvaar en die samelewing te probeer hervorm, hoe moeilik dit ook al is. Gaywees is besig om onrusbarend toe te neem. Selfs beperkte resultate sal ‘n verbetering van die huidige situasie wees.

Gaywees kan aangebore of aangeleer wees. Dit is die omvang wat die aangeleerde vorm aanneem wat my tot droefheid stem. Sodra iets in die mode is, is daar baie mense wat daardie toestand nastreef. Mense wil nie verstok voorkom nie. Hulle wil eerder op die snypunt van gebeure wees. Hulle soek aanvaarding en erkenning deur saam met die stroom te beweeg. Deur gay te word, of voor te gee om so te wees, dink sulke mense dat hulle hulle beeld verbeter en voordele gaan pluk.

Die aangebore vorm van gaywees kan op simpatie aanspraak maak, maar dan as ‘n afwyking van die norm, soos in die geval van ‘n kreupele of iemand wat hakkel. Net soos die beweging van die kreupele of die spraak van die hakkelaar nie ‘n nastrewingswaardige voorbeeld daarstel nie, moet die gaymens se seksuele gedrag nie tot normaliteit verhef en sy/haar gedrag nie as navolgenswaardige voorbeeld voorgehou word nie. Simpatie moet nie oordryf word nie, want die gevolg kan wees dat die gestremde nie hard genoeg probeer om deur eie inspanning nader aan (of tot by) die norm te kom nie.

Gedrag wat goed genoeg vir enkelinge is, is nie noodwendig goed genoeg vir almal nie. Private, diskrete geslagsverkeer tussen gays behoort (soos bordele) as ‘n duldbare euwel beskou te word. Daarmee word geen seën daaroor deur die breër gemeenskap uitgespreek nie. Deur gays toe te laat om formeel of amptelik te trou, is egter om te ver agteroor te leun. Gayhuwelike gee aan sodanige verhouding die skyn dat dit net so normaal soos ‘n heteroseksuele huwelik is, terwyl dit glad nie die potensiaal het om ‘n nageslag te verwek nie. Daar is ‘n fundamentele verskil tussen ‘n boorgat wat water gee en een wat droog is. Die een is ‘n potensiële bate vir die samelewing, terwyl die ander een geen breër bydrae lewer nie.

Een van die gevolge van die gayverskynsel is dat daar deesdae nie sonder meer aanvaar word dat daar net twee geslagte is nie. Ewewigtige konserwatisme vereis egter bevestiging van die onomstootlike feit dat daar inderdaad net twee redelik maklik identifiseerbare geslagte is. Werklike mengvorme van hierdie twee is so uitsonderlik dat dit nie as ‘n derde geslagsoort erkenning verdien nie. Dit bring my by feminisme.

Dit is ‘n feit dat vroue eeue lank as die swakkere of minderwaardige geslag beskou is. Maar kom ons dink ‘n oomblik na oor die gewone huislike situasie van ‘n getroude man en vrou. Dit is heeltemal moontlik dat die vrou meer ondernemend, vindingryk, emosioneel gebalanseerd, ens, as die man kan wees. Sy kan die sterkere en meerderwaardige vennoot in die huwelik wees. Dit sou verkeerd wees om haar negatief te etiketteer bloot omdat sy lid van die vroulike geslag is.

Maar dit sou insgelyks dwaas wees om vroue op grond van beweerde vorige benadeling as deurgaans beter as mans te beskou, soos militante feministe doen. Deesdae word dikwels van die standpunt uitgegaan dat vroue net so begaaf soos mans is, dat hulle die helfte van die mensdom is en dus die helfte van poste moet beset. Dit is ‘n kwantitatiewe benadering wat kenmerkend van bv die ANC is. Dit verduidelik die ousiefisering, oftewel versustering, van die openbare lewe in die nuwe Suid-Afrika. Sodanige “maklike” oplossing gee skynbaar voortreflike erkenning aan menseregte, maar die resultaat is nie noodwendig geregtigheid nie.

Wat nodig is, is om onderskeide by werk- en taaksoorte te tref. Vir sommige beroepe/take kan mans meer geskik as vroue wees, terwyl dit andersom in ander gevalle kan wees. Mans is dikwels/gewoonlik liggaamlik sterker as vroue; nie omdat mans bevoordeel en vroue benadeel is nie, maar omdat dit van nature of biologies so is. Mans is dus meer geskik as vroue om mynwerkers te wees. Insgelyks word soms beweer dat vroue psigies beter as mans toegerus is om kleuteronderwys te gee of maatskaplike werk te doen.

Naas die genoemde onderskeide by werk- en taaksoorte is dit nodig om individue se vermoëns of talente te evalueer. Op hierdie manier kan uitsluitsel verkry word oor watter individue vir watter poste die geskikste kandidate is. Dit is iets waaroor nie sonder meer geslagsgewys besluit kan word nie. Die sleutel tot ‘n rasionele uitkoms en geregtigheid is die objektiewe beoordeling van individuele meriete. Daar moet nie vooraf om ideologiese redes arbitrêr en veralgemenend besluit word mans of vroue is beter of albei geslagte is ewe goed nie.

Daar is ‘n doodgewone natuurlike rede waarom mans tradisioneel meer poste as vroue beset. Dit het niks met die benadeling van vroue deur mans te make nie, maar met Moeder Natuur se besluit dat net vroue geboorte kan skenk. Dit beteken op sy beurt dat baie vroue nie deurgaans in dieselfde mate as mans tyd en aandag aan ‘n beroep kan bestee nie. Beroepsbeoefening is nie noodwendig meerderwaardig in vergelyking met kinders grootmaak en opvoed nie. Aan die einde van hulle lewens besef baie bejaardes dat die aandag wat hulle aan hulle kinders en kleinkinders bestee het baie meer waarde het en groter genoegdoening verskaf as die materiële opbrengs van beroepsbeoefening. In die hedendaagse klimaat waarin baie mense naarstiglik soek na die opsigte waarin hulle benadeel is, kan mans ‘n sterk saak daarvoor uitmaak dat Moeder Natuur hulle benadeel het omdat hulle nie geboorte kan skenk nie.

Dit bring my by die derde groep wat op slagofferskap aanspraak maak, naamlik veral militante swartes. Hulle wil graag dié benadeeldes en dus ter kompensasie dié bevoordeeldes wees. In die VSA hou die swartes niks daarvan dat regstellende aksie ook bv die Native Americans (Indiane) en die Hispanics bevoordeel nie. In die nuwe Suid-Afrika tref ‘n mens ‘n soortgelyke afwysende houding by die swartes aan betreffende regstellende aksie ter bevoordeling van bruines en Asiate. Niks wat die ander slagoffergroepe deurgemaak het, kan volgens swartes naasteby vergelyk word met die mate waarin hulle weens slawerny, kolonialisme, imperialisme, rasse-segregasie en (die kersie op die koek) apartheid gely het nie. Hulle hoef glo niks meer te bewys nie. Daar word van “die stelsel” verwag dat swartes bevoordeel moet word sonder dat die nodige teenprestasie vereis word. Hulle glo dat al die euwels wat swartes getref het, ‘n enkele groepsoorsprong het, naamlik die bose wittes.

Die (teoretiese) gelykheid van alle mense word deesdae glad te dikwels as ‘n aksioma aanvaar. As dit in die praktyk lyk asof alle groepe nie ewe voortreflik funksioneer nie, is dit na bewering nie vanweë die ongelyke besit van talente nie. As dit lyk asof die swartes minder suksesvol as bv die wittes is, word dit toegeskryf aan die benadeling van swartes deur wittes. Die swartes beskou hulle dus as geregtig op skadevergoeding. Dit maak nie saak hoe lank gelede beweerde benadelende praktyke soos slawerny, kolonialisme en segregasie afgeskaf is nie. Dit is van geen belang dat dit vorige geslagte is (sommige van baie lank gelede) wat benadeel is nie. Waarop swartes aandring, is dat hulle huidige geslag en toekomstige geslagte swartes (skynbaar) onbepaald tot in die verre toekoms bevoordeel moet word, want dit is glo die nawerking van daardie ongure dade van wittes wat in die stelsel voortduur.

Dit is waarom bv Jacob Zuma halsstarrig voortgaan om apartheid (dus wittes) die skuld te gee as swartes se funksionering, bv by dienslewering, veel te wense oorlaat. ‘n Onrealistiese sug na geregtigheid veroorsaak dat swartes geregtig voel op behuising met spoeltoilette, water, elektrisiteit, televisie-ontvangs, munisipale dienste, ens, sonder dat volle (dus nie-gesubsidieerde) betaling vir hierdie voordele vereis mag word. Asof dit ‘n mensereg is, word daar verwag dat ander mense (bv wittes) vir die voordele moet betaal wat swartes geniet. Bevoordeling sonder teenprestasie is in werklikheid ‘n onding.

In Allan Bloom (1930-1992) se veel geprese blitsverkoper, The Closing of the American Mind (London: Penguin, 1988, 392p), word na Friedrich Nietzsche (1844-1900) verwys wat gesê het: “Inequality among men is proved by the fact that there is no common experience accessible in principle to all” (p 201). Bloom voeg by: “Equality … has no place for genius” (p 223-224). “In egalitarian society practically nobody has a really grand opinion of himself” (p 250). “A permanent feature of democracy, always and everywhere, is a tendency to suppress the claims of any kind of superiority” (p 329).

Met verwysing na swartes aan universiteite lys Bloom kenmerke soos “permanent quotas in admission, preference in financial assistance, racially motivated hiring of faculty, difficulty in giving blacks failing marks, and an organised system of grievance and feeling aggrieved” (p 95). Al hierdie euwels het hulle in oortreffende mate aan Suid-Afrikaanse universiteite ingeburger. “The fact is that the average black student’s achievements do not equal those of the average white student in the good universities, and everybody knows it. It is also a fact that the university degree of a black student is also tainted, and employers look on it with suspicion, or become guilty accomplices in the toleration of incompetence” (p 96).

Onderliggend aan bostaande is daar verskeie beginsels:

Mense dink noodwendig ingevolge veralgemening. Byvoorbeeld, as ‘n bepaalde groep misdaadgeneig blyk te wees, is ‘n mens geneig om liewer ander groepe te vertrou. As ‘n bepaalde groep hom histories as voortreflik bewys het, is daar die neiging om take eerder aan lede van daardie groep toe te vertrou. In die nuwe Suid-Afrika het ons die absurde situasie dat juis diegene met ‘n bewese rekord van voortreflike prestasie, naamlik die blankes en veral die blanke mans, indien enigsins moontlik uit poste gehou word. Geen wonder dienslewering is so pateties nie.
Individue binne groepe verskil. Individue moet dus nie uitsluitlik ingevolge hulle groepverwantskap bevoordeel of veroordeel word nie.
Bewustheid van wandade behoort met bewustheid van weldade gebalanseer te word. Byvoorbeeld, hoeveel erkenning kry blankes vir al die goeie wat hulle tot stand gebring het in vergelyking met die geweeklaag oor beweerde wandade wat hulle gepleeg het? Dit is gewoon vermetel om van slegs een groep, naamlik die wittes, te verwag om skuldig te pleit en verskoning te vra.
Moenie die huidige geslag verantwoordelik hou vir vorige geslagte se wandade nie. Aan wat reeds gebeur het, kan nie verander word nie. Ons kan wel sorg dat die hede beter as die verlede is en moontlik ook dat die toekoms beter sal wees. Een van die beste maniere om dit te doen, is om erkenning te gee aan en die nodige ruimte te skep vir diegene met ‘n bewese prestasierekord.
Simpatie is nie suiwer rasioneel gegrondves nie. Dit moet met gesonde oordeel gebalanseer word. As ‘n (wit) onderwyseres dit nodig vind om (swart) kinders te vermaan dat hulle hulle (meer) gereeld moet was, moet dit nie as rassisme veroordeel word nie, maar waardeer word as ‘n professionele en noodsaaklike deel van daardie onderwyseres se opvoedings- en opheffingstaak.
Geen groep of individu is volmaak nie. Daar is deesdae egter die neiging om groepe soos gays, vroue en swartes in die geheel en individue in daardie groepe deurgaans goed voor te stel. Wit mans, individueel en groepsgewys, daarenteen, mag nie net heftig gekritiseer word nie, maar ook bespotlik gemaak word. Enige groep of individu wie se gedrag nie op standaard is nie, behoort aan billike kritiek onderhewig te wees. Dit is die sleutel tot groeps- en individuele verbetering.

Hierdie skrywe handel oor drie groepe wat in Westerse geledere toenemend slagofferstatus verwerf het. Om hulle beweerde benadeling teen te werk, word al hoe meer maatreëls ingestel om van alle indiwidue in hierdie groepe bevoordeeldes te maak. In ewewigtige konserwatiewe geledere word tereg geprotesteer dat individue nie op grond van toevallige groepsverwantskap bevoordeel of benadeel moet word nie. Die status van ‘n individu behoort deur sy gedrag, dus deur sy gehalte as mens, bepaal te word. Op sy beurt bepaal (of beïnvloed) die gedrag van individue die aansien van die groepe waartoe hulle behoort. Naamsverandering van ‘n groep help nie vir lank as die gedrag van individue in daardie groep steeds veel te wense oorlaat nie. Dit is bewese prestasie en nie groepsverwantskap nie wat deurgaans erken behoort te word.

Die destruktiewe gevolge wat die bogenoemde slagoffergroepe in die samelewing het, word vererger deur die interne dinamika van hierdie verskynsel. Byvoorbeeld, ‘n indiwidu is nie net gay nie, maar ook ‘n vrou en daarby swart. So ‘n individu kan dus drievoudig op slagofferskap aanspraak maak. By implikasie word beweer dat so ‘n mens drievoudig benadeel is en dus drievoudig op bevoordeling aanspraak kan maak. Maar hoekom by drie ophou? Die persoon kan ook fisiekgestremd en vet wees, ensovoorts, en ook op grond daarvan dink dat sy benadeel word. Dit word ‘n multi-slagoffersindroom.

Wat hier gesê word, is nie vergesog nie. In Amerika is multi-slagofferskap reeds die alledaagse werklikheid waarmee almal teen wil en dank moet saamleef. In hierdie opsig vind wat in Amerika gebeur al hoe meer weerklank in Suid-Afrika. Hierdie onverkwiklike verskynsel kry toenemend momentum deurdat hierdie slagoffergroepe mekaar ondersteun en mekaar tot erger radikaliteit en maatskaplike ontwrigting aanspoor. Die amptelike erkenning wat hulle geniet en die propagandamasjinerie waaroor hulle beskik, blyk uit die feit dat talle Amerikaanse universiteite voor- en nagraadse kursusse in Gay, Women’s, Black, Disability en selfs Fat Studies aanbied. As u my nie wil glo nie, lees gerus Bruce Bawer se boek, The Victims’ Revolution: The rise of identity studies and the closing of the liberal mind (New York: HarperCollins, 2012, 400p; Amazon Kindle $11.99).