Kategorie: Rubrieke

Dan Roodt: Kan Afrikaners en Afrikaans dié genadelose aanslag oorleef?

Tale en kulture het deur die eeue uitgesterf. Ons sal nooit weet of daar ‘n groot letterkunde of manjifieke idees in daardie tale bestaan het nie. Selfs Latyn, wat eens op ‘n tyd die taal van die hele Europa was word nie meer gepraat nie. Byna daagliks lees on berigte oor hoe Afrikaans verder uit die universiteite, die skole, die howe en ander instellings geweer word. Dit is asof Suid-Afrika se Engelse taalnasionalisme toeneem soos wat die hele stelsel op alle gebiede begin misluk.

Soms voel dit vir my asof daar byna minder Afrikaners as Yslanders in die wêreld oor is. Vroeg-vroeg ná die ANC-oorname het regter Johann Kriegler, die ou Bloedsap-Boerehater, mos in ‘n Afrikaansvyandige uitspraak ten gunste van Mary Metcalfe en die Gautengse onderwysdepartement ‘n onsamehangende vergelyking tussen die Suid-Afrikaanse taalsituasie en dié van Ysland getref. Daar is maar 300 000 Yslanders, waarvan omtrent 90% in een stad, Reykjavik, woon. Is daar nog 300 000 Afrikaners oor? Want rondom jou hoor jy hoe ons mense al hoe meer Engels word, met die meer afskuwelike aspekte van die Britse kultuur soos bier drink, rugby en krieket wat by ons oorheers. Eens was daar Afrikaanse terme vir rugby, maar deesdae praat sowel die rugbyspelers as ondersteuners Engels sodra hulle na hul sport verwys. Dis die “coach” en die “team” en die “pass” en die opponent wat ge-“tackle” word, as hulle nie sommer al hulle Afrikaans vergeet nie, veral op die TV.

Verengelsing gaan dus gepaard met vervlakking, soms amper ‘n volslae verlies aan beskawing. Want die hoeveelheid mense wat nog ordentlike boeke in Afrikaans lees, neem ook sterk af ten gunste van ontspanningslektuur. Nie dat ek teen ontspanningslektuur beswaar het nie, maar as dit ál is waartoe die skrywers en lesers in ‘n volk in staat is – ontspanning – dan heers daar kennelik ‘n probleem. Ek wonder wat iemand soos NP van Wyk Louw, ons groot digter, dáárvan sou gesê het.

Dan praat ‘n mens nie eens van die soort filistynse houdings wat daar in “die media” jeens Afrikaans en die Afrikaanse letterkunde heers nie. Die manewales van die Britse koningshuis of rugby of watter sanger of sepiester volgende gaan skei, is die onderwerpe waaroor die oorblyfselfs van die Afrikaanse koerantwese geobsedeer is.

Dit herinner my aan die situasie van die tien mense in Boccaccio se Dekameron wat in ‘n huis op die platteland vergader om van Die Pes weg te kom en daar verhale aan mekaar vertel. Die Dekameron word as een van die grondtekste van die Europese Renaissance  beskou. Selfs tydens ‘n epidemie of ‘n krisis is dit moontlik om jou daarvan af te sonder en binne die beperkings van jou eie huis of binne ‘n klein vriendekring iets groots of moois te skep.

As ons kyk na die groot krisisse wat die Afrikaner oor die afgelope twee-, driehonderd jaar moes deurmaak, dan was daar tye soos vandag toe alles verlore gelyk het. Maar die kersvlammetjie van Afrikaans en Afrikanerskap moet lewend gehou word, veral deur boek- en internetpublikasies. Buite is ons vyande – swart en Engels, maar ook toenemend die “Afrikaanse” hensopper – in beheer. Ons hele omgewing word deur hulle besoedel. Deur hul verwronge idees, beleide en haat vir alles wat suiwer en voortreflik is, saai hulle dood en verwoesting.

Vanuit die suiwer kern van Afrikaans en daardie klein groepie wat seker vandag maar enkele honderdduisend mense tel, soveel soos die Yslanders, moet die heropbou en die vernuwing iewers in die toekoms geskied. Vele van ons voorouers het juis hierheen gekom ná die verwoesting van die Dertigjarige Oorlog (1628 – 1648) in Europa, toe een derde van alle Duitsers omgekom het. Arm en haweloos het hulle op die VOC se skepe geklim en sodoende aan die Kaap beland. Dit is hul taal wat hulle doer ver in die noorde van Europa op die handelskepe van die Hanseliga gepraat het, wat ons uiteindelik gestandaardiseer en tot Afrikaans herdoop het. Vergeleke met hulle ontberinge, asook dié tydens die latere Groot Trek en Vryheidsoorloë, is ons probleme eintlik mak.

Dis egter belangrik dat daardie verfynde en kom ons noem dit maar by die polities inkorrekte naam – eurosentriese – Afrikaans sal oorleef in geskrifte en idees waarop ons en die geslagte na ons trots weer trots sal wees. As die Pes van Idees, van Engelse kolonialisme en die agterlike Suid-Afrikaanse kommunisme eers uitgewoed het.

Daar rus ‘n spesiale verantwoordelikheid op ons om die oorlewing van ons beskawing vir ons en ons kinders te verseker. Maar watter geleentheid is dit nie ook nie, noudat die maghebbers en selfs die eertyds magtige Broederbonders besluit het dat ons en ons taal nie meer belangrik genoeg is om hul verder aan te steur nie.

Selfs ons fisieke veiligheid hang daarvan af dat ons in ons denke vry en onafhanklik genoeg sal wees om die nodige oorlewingsplanne te kan uitdink. Ná die idee volg die optrede.

Leon Lemmer: Max du Preez oor Afrikaners en Afrikaans op Stellenbosch

In sy jongste rubriek, “Grond skuif onder Maties” (Die Burger, 29 deser, p 11), jubel Max du Preez eintlik oor die verhoogde transformasiedruk wat daar op die Universiteit Stellenbosch (US) uitgeoefen word. Dit is duidelik dat hy verkies dat die US van weleer met wortel en tak uitgeroei word. Hy verwys na die “eeu oue mantra, ‘Stellenbosch staan vir ‘n idee'”. Hy wil hê dat daardie idee “fundamenteel … herondersoek” en tot ‘n val gebring word. Wat begrawe moet word, is die onomstootlike feit dat die US in die vorige eeu daarop geroem het dat hy die bakermat van Afrikanernasionalisme en Afrikaans (veral as universiteits- en vaktaal) was.

Daar is historiese gronde vir hierdie aansprake, dus dat die US van weleer ten minste in ‘n mate sodanige bakermat was. Du Preez wil nie ‘n voorsetting van hierdie bakermat-idee hê nie en ook nie dat die US steeds as ‘n Afrikaanse universiteit bekend moet staan nie. Selfs die beskrywing “Afrikaans geöriënteerde universiteit” is vir hom eintlik te dik vir ‘n daalder. Waarom sou Max (wie se naam as ‘n afkorting van “maksimaal” vertolk kan word) hom maksimaal van hierdie US-“idee” distansieer? Omdat hy ‘n anti(e) is wat (in ruime mate) anti-Afrikaner en anti-Afrikaans gesind is. Dit is só omdat hy hierdie twee verskynsels assosieer met wat sleg is. Afrikaner en Afrikaans is metonieme vir apartheid, wat glo mos net sleg was. Ook omdat Du Preez sy (openbare) siel (in groot mate) aan swart nasionalisme en Engels verkoop het.

Waarom wil Du Preez teen wil en dank hê dat die US ‘n spieëlbeeld van die nuwe Suid-Afrika moet wees? Omdat hy die Luister-video gekyk en bevind het dat dit “heel besadig en geloofwaardig” is. Voorheen het Du Preez, as die “apartheidsregime” teks of foto’s uitgereik het, dadelik propaganda herken en krities beoordeel. In die nuwe politieke bedeling vreet hy alles vir soetkoek op, mits dit uit een van sy gunsteling oorde kom. Hierdie video bevorder Du Preez se politieke agenda. Daarom verwelkom hy die publikasie daarvan. Hy reageer op die video soos hy dink die kykers in “Luthuli-huis, die parlement en die Uniegebou” daarop reageer. Hierdie mense is mos almal televisie- en dus ook video-geletterd, wat nie heeltemal dieselfde is as om funksioneel teksgeletterd te wees nie.

Tot watter gevolgtrekkings het die video vir Du Preez laat kom? Heel voorspelbaar: anti-blanke en anti-Afrikaanse gevolgtrekkings. Byvoorbeeld: “Is rasse-antagonisme nie eenvoudig onvermydelik op ‘n kampus wat oorwegend Afrikaans en oorwegend wit-met-‘n bietjie-bruin wil wees nie?” Ja, dit moet noodwendig ‘n mens se gevolgtrekking wees as daardie mens verkeerdelik uitgaan van die standpunt dat Afrikaanssprekendes “onvermydelik” (dus noodwendig) rasse-antagonisme (rassehaat?) aanblaas. ‘n Wins is Du Preez se insig dat dit nie net die wit minderheid is wat deur die swart meerderheid kultureel bedreig voel nie, maar ook die bruin minderheid. Dit is waarom bruin ouers onlangs in opstand teen ‘n swart skoolhoof gekom het.

Voorts vind Du Preez dit nie so maklik om voort te borduur op wat hy probeer staanmaak nie. Op Potchefstroom mag die blankes, volgens Du Preez, glo nie daarop aanspraak maak dat hulle die universiteit gebou het en dat dit daarom hulle s’n is nie. Die historiese juistheid van die blankes se aanspraak staan egter vas. Dieselfde feite is net so geldig vir die US. Die blankes moet dit gereeld ontgeld as Du Preez en sy geesgenote dinge selektief uit die verlede opdiep. Maar geldige historiese aansprake mag nie tot voordeel van blankes opgehaal word nie. Een van die Max du Preez-wette lui: Swartes mag maai waar blankes gesaai het.

Vervolgens wend Du Preez hom tot leuens deur presies die teenoorgestelde te beweer van wat as die absolute waarheid bekend is. Swart studente word glo ontmoedig om aan die US te studeer, terwyl die universiteit in werklikheid oorboord gaan om op allerhande maniere swartes na die kampus te lok. Daardie werwingsaktiwiteite kan in baie opsigte glad nie akademies geregverdig word nie. In hierdie prosesse word op skandalige groot skaal teen blankes gediskrimineer. Swart dosente word volgens Du Preez glo ook nie gelok nie, terwyl die teenoorgestelde ook hier ongetwyfeld die waarheid is. In iedere US-advertensie om poste word swartes verseker dat hulle aansoeke voorkeur sal geniet. By implikasie word erken dat, indien enigsins moontlik, teen blanke kandidate gediskrimineer sal word.

Du Preez lys die argumente wat dikwels teen die verswarting en verengelsing van die US geopper word, bv dat nie alle bruines Engels magtig is nie, dat daar twee (eintlik drie) uitsluitlik Engelse universiteite in die Wes-Kaap is, dat Afrikaans volgens die grondwet beskerm en bevorder moet word, “ensovoorts”. Ek vra my af: Waarom bruines in die argument gebruik en nie die feit noem dat sommige blankes ook Afrikaans as onderrigmedium verkies nie? Myns insiens mag blankes maar voorkeure hê en dit behoort billikheidshalwe aan hulle gegun te word, bv op grond van die ongeëwenaarde bydrae wat hulle tot die ontwikkeling en voorspoed van die land gelewer het.

Sonder om enige teenargumente aan te voer, skryf anti(e) Du Preez: “Jammer, kêrels, dit is gister se argumente. Jul meedoënlose agitasie het Afrikaans en Stellenbosch geen guns gedoen nie. Julle praat nie regtig van taal nie, julle praat van identiteit.” Volgens Du Preez is taalaktivisme en groepbeskerming taboe. Wat Du Preez hiermee erken, is dat hy en sy geesgenote die irrasionele era betree het, dat argumente geen waarde meer het nie; dat “agitasie” (bv deur vir Afrikaans se stry) teenproduktief is; dat blankes sonder slag of stoot in die FW de Klerk-tradisie moet toelaat dat swartes met hulle harde stewels oor hulle loop en opeis of vernietig wat hulle opgebou het, of wat ook al (bv kultureel) waardevol vir blankes is. Hoekom? Op grond waarvan kan swartes regte opeis wat vir blankes misgun word?

Du Preez ontken ook dat dit om taal gaan. Maar dit is so helder soos daglig dat dit om taal, naamlik Afrikaans, gaan en meer as net taal, want dit gaan ook om Afrikanerkultuur, dus om identiteit. Op grond waarvan mag swart of Afrikakultuur op die US losgelaat word, bv in die vorm van Open Stellenbosch se onwrigtende bedrywighede, maar Afrikanerkultuur, wat bykans ‘n eeu lank aan die US ingebed is, kan maar verswelg word en verdwyn?

Hoe gaan anti(e) Du Preez se ideale (of in elk geval beter) US lyk? Aan die begin van sy rubriek “Skuinskyk”, wat myns insiens erg skeef is, skryf Du Preez: “Is daar nog genoeg ruimte om iets soos ‘n ‘Afrikaans-georiënteerde’ universiteit te wees wat die taal se ‘hoër funksies’ gaan help bewaar? Miskien.” Hy bevraagteken dus die nodigheid van Afrikaans as bv universiteits- en vaktaal. Die behoud van Afrikaans op hierdie vlak is vir Du Preez opsioneel. Afrikaans kan volgens hom maar afgegradeer en verwater word tot die vlak van omgangspreek- en skryftaal. Blykbaar twyfel hy of Afrikaans tot iets in staat is wat tereg “hoër” genoem kan word, want hy plaas die frase “hoër funksies” al drie keer tussen aanhalingstekens.

Later krabbel Du Preez ‘n bietjie terug: “Die ‘hoër funksies'[van Afrikaans] kán [nie móét nie] nog bevorder word” in die nuwe “idee” wat hy vir ‘n getransformeerde US voorhou. “Afrikaanse voorgraadse studente kán [nie móét nie] nog in Afrikaans bedien word.” Hy wil nie onderrig in Afrikaans op nagraadse vlak toelaat nie. Daarvoor is Afrikaans se funksies seker nie hoog genoeg nie. (Sover ek weet, het hy nie eerstehandse ondervinding van nagraadse studie nie.) Du Preez sê nie in watter mate sy voorgestelde US voorgraads Afrikaans gaan wees nie. Hy voorsien en begeer klaarblyklik nie dat al die vakke op al die voorgraadse vlakke in Afrikaans aangebied moet word nie. Maar dít is sekerlik wat hy vir Engels verlang. Dan skryf hy vaagweg: “Stellenbosch moet liefs nie net nóg ‘n Engelse universiteit word nie,” al is dit presies die soort US wat Du Preez bevorder. Net soos die US tans, volgens hom, ‘n “bietjie bruin” is, sal Du Preez se US hom seker van ander Engelse universiteite onderskei deur (aanvanklik) ‘n bietjie Afrikaans te wees.

Du Preez wil hê dat sy voorgestelde US-model ernstig bejeen word. Daarom probeer hy om gesag daaraan te verleen deur na Nelson Mandela te verwys. Dit is mos ook ‘n geykte manier geword om ‘n rubriek op ‘n twyfelagtige hoogtepunt te laat eindig. Mandela se ideaal was glo dat “Afrikaners en Afrikaanse instellings nooit weer [dus: hulle het dit voorheen gedoen] dikbek en eenkant gaan staan nie, maar vervleg gaan word in die vernuwing wat ons Suid-Afrikaners besig is om te skep.” “Vervleg” is ‘n nuttige eufemisme vir gedwonge rasse-integrasie, asook vir blanke (veral Afrikaner en ook Afrikaans) verswelging, onderploeging, vernietiging en uiteindelike uitwissing.

Die gereg wat anti(e) Max voorsit blyk ‘n mengsel van maksimale Engelse taalimperialisme en Afrikakultuur gegrond op maatskaplike ingenieurswese/manipulasie te wees. Die brousel word nie meer verteerbaar gemaak deurdat die sousie aanvanklik ‘n bietjie wit en ‘n knypie Afrikaans bevat nie. Wanneer hy sy skepping bedien, vra Du Preez met ‘n tikkie trots: “Hoe klink dit vir ‘n nuwe ‘idee’ [vir die US]?”

Leon Lemmer: Universiteit Stellenbosch: Wim de Villiers se dilemma

‘Die vraag is of die departement van hoër onderwys nie reeds ‘n rol in die opstoking van onrus speel en dit selfs befonds nie. Wat in elk geval duidelik is, is dat die departement enige sweem van universitêre outonomie minag.’

Wim de Villiers, die rektor van die Universiteit Stellenbosch (US), het op 1 April sy ampstermyn op die agtervoet begin. As blanke is hy in die plek van sy bruin voorganger, Russel Botman, aangestel. Daarby is hy ‘n man. As hy ‘n blanke vrou was, sou dit die kritiese, selfs vyandige, ingesteldheid jeens hom seker ietwat getemper het. In die sogenaamde nie-rassistiese en nie-seksistiese nuwe Suid-Afrika word dinge, wanneer dit blankes aangaan, in die eerste plek rassisties en dikwels ook seksisties benader. Wanneer ‘n swarte in ‘n pos aangestel word, is die mode-ingesteldheid dat dit transformatories of regstellend en dus in orde is. As dit daarby ‘n vrou is, is euforie aan die orde van die dag.

Die punt is dat die populêre houding is dat ‘n blanke en veral ‘n man nie in ‘n pos aangestel mag word wat voorheen deur ‘n swarte (insluitende ‘n bruin swarte) beklee is nie, want daarmee word ‘n doodsonde gepleeg. Dit veroorsaak immers dat terrein wat deur swartes ingeneem is deur wittes herwin is. Dit druis in teen een van die allerheiligste heilige koeie in die nuwe Suid-Afrika, te wete transformasie. In die praktyk neem transformasie of regstelling dikwels die vorm van blatante en onregverdigbare bevoordeling van swartes ten koste van blankes aan. Dit word suiwer op grond van ras- en geslag gedoen en as geregtigheid geparadeer.

Wat kon De Villiers doen om uit hierdie haglike situasie te ontsnap? Breedweg was daar twee moontlikhede. Op 1 April was hy by die vurk in sy pad. Yogi Berra, ‘n oud-bofbalspeler, het gesê: “When you come to a fork in the road, take it.” Dit is wat De Villiers gedoen het. Daarmee het hy sy lot verseël, want hy moes koers inslaan, hetsy na links of regs. Hy kon links gaan en die weg van sy voorganger, ‘n militante ANC-aktivis, bewandel. Dit is die pad van mode-politiek en druis direk in teen wat ‘n rektor veronderstel is om te wees, naamlik iemand wat so ideologies neutraal as moontlik die akademiese heil van die universiteit najaag. De Villiers moes bedag daarop gewees het dat swartes deesdae kritiekloos met haas enige wanprestasie of misbruik van hulle posisie kan wegkom, maar dat dit nie vir blankes geld nie. Sodanige dubbele standaarde is immers een van die wesenskenmerke van die nuwe Suid-Afrika.

De Villiers was vry om regs te gaan en eer aan sy rektorskap te bring deur, soos dit hoort, die akademies beste belange van sy universiteit na te jaag. Dit is om akademiese redes dat ‘n universiteit bestaan. Aan ‘n universiteit behoort die beste moontlike onderrig aan die akademies beste studente gegee te word, wat noodwendig die aanstelling en bevordering van die akademies beste dosente en navorsers impliseer. In hierdie opsig het die US in die vorige eeu ‘n trotse tradisie gevestig. Tydens die rektorskap van Chris Brink en veral Russel Botman is egter fanaties gepoog om alles wat aan die tradisionele US herinner so gou en volledig moontlik af te breek. Twee kenmerke van die US van weleer is vir verguising en vernietiging uitgesonder: dat dit ‘n inrigting vir blankes was en dat die onderrigtaal Afrikaans was. Die gesonde akademiese lewe, die uitnemende akademiese prestasies en die harmonie, wet en orde wat voorheen op die kampus geheers het, is doelbewus misgekyk. Die US van weleer was ‘n aangename en ordentlike ruimte. In die plek van akademiese uitnemendheid het Brink en daarna Botman voorkeur aan die politiek van transformasie gegee, waaruit uiters destruktiewe gevolge gespruit het wat deesdae oral op die kampus sigbaar is.

As De Villiers gekies het om die enigste eerbare weg te volg, naamlik dié van die akademie, sou dit ruggraat van hom geverg het. Dit sou van hom vereis het dat hy in murg en been ‘n akademikus moet wees; iemand wat deur voorbeeldstelling en aktiewe leiding akademiese luister aan die US kon verskaf. As hy die situasie wat hy van Botman geërf het eerlik uit die akademiese oogpunt ontleed het, sou dit vir hom duidelik gewees het dat daar taalgewys net een sinvolle oplossing vir die US se taalprobleem is: Die Afrikaanse eentaligheid van die US moet herstel word. Dit beteken dat Engels as onderrigmedium uitgefaseer moet word; iets wat heeltemal moontlik is, want dit is reeds suksesvol in die vroeë US-geskiedenis gedoen. Moreel sou ‘n uitsluitlik Afrikaanse US ook die beste wees, want dit sou die US weer in ooreenstemming bring met sy stigtingsvoorwaarde soos gestel deur sy stigtingsdonateur, Jan Marais: “De Hollandsche Taal in zijn beide vormen – dwz Afrikaans zoowel als Nederlandsch – geen minder plaats dan het Engelsch innemen zal” (JC Steyn, Ons gaan ‘n taal maak, Centurion: Kraal Uitgewers, 2014, p 183). Prakties sou ‘n enkele onderrigmedium ook sinvol wees, want die ekstra werk wat twee onderrigmediums meebring (bv duplisering van lesings, vertaalwerk en tolking) kon uitgeskakel word.

Daar kan teëgewerp word dat die uitfasering van Engels aan die US teen die politieke werklikheid van die nuwe Suid-Afrika indruis. Dit is immers ‘n feit dat die land in sy geheel grootliks onverdiend in die skoot van die ANC geval het. Die ANC se verlede en hede is van so ‘n aard dat die kamerade nie besef dat die begrip “ikoniese misdadiger” selfteenstrydig is nie. In die ANC is daar ‘n groot skeut kommunisme. Hoewel dit (feitlik) nooit openlik gesê word nie, is die kommunisme sterk in die ANC se departement hoër onderwys gevestig. ‘n Mens sou dink dit behoort dié plek te wees waar kommunisme nie geduld word nie. Wat daardie departement begeer, is gedwonge rasse-integrasie op al die kampusse van universiteite wat eens blank was. (Soos die nasionale sokkerspan mag die tradisioneel swart universiteite maar swart bly.) Die eens Afrikaanse universiteite word vir spesiale aandag uitgesonder. Die ANC se ideaal is dat hulle progressief verswart moet word, dus minstens totdat die studentekorps (en personeel) die demografie weerspieël. Wat die studente betref, moet aan twee eise voldoen word.

Eerstens moet die toelatingsvereistes verlaag word sodat “benadeeldes” die kampusse kan verswelg. Hieraan word stukrag by die toekenning van studiebeurse gegee deur swartes suiwer op grond van ras te bevoordeel. Ook word ras- en geslagsteikens of -kwotas by studierigtings ingestel sodat die getal en persentasie swart studente progressief meer en die blankes minder word. Die bevrydingsteoloog Nico Koopman, ‘n US-viserektor, het met die verregaande uitlating gekom dat dit “gelyke geleenthede vir almal” bied (US-webwerf 7 deser). Vir die ernstige en toenemende mate waarin hierdie beleid doelbewus en blatant studiegeleenthede van blankes ontneem, is daar geen simpatie nie. Dit is ‘n gedagte wat blykbaar nooit by die transformeerders opkom nie.

Iets wat nooit openlik erken word nie, is dat akademiese standaarde terselfdertyd noodwendig verlaag word. Dit word des te meer die geval omdat die owerheidsubsidie nie net bepaal word deur die getal studente wat tot studie toegelaat word nie, maar ook deur die getal studente wat afstudeer, dus die leergang vir ‘n kwalifikasie suksesvol voltooi. Daar is ongetwyfeld ook die neiging om sag met benadeelde of agtergeblewe studente te werk, want hulle akademiese toestand word nie aan hulleself toegeskryf nie maar aan die nalatenskap van apartheid. Dus, swartes word hier, soos elders, as die onskuldige slagoffers van blanke boosheid beskou.

Tweedens word vereis dat die onderrigtaal niemand mag uitsluit nie. Hier word selektief op Afrikaans gefokus. Net Afrikaans (en nie Engels nie) word geïdentifiseer as ‘n uitsluitingsmeganisme. Al die eens Afrikaanse universiteite moet dus nie net verswart nie maar ook verengels. Hierdie proses word “regstellende geregtigheid” genoem. Geregtigheid vir wie? Nie vir blankes en veral nie vir Afrikaners en Afrikaans nie, maar vir swartes wat die koloniale taal Engels verkies.

Hoe kan die US uit hierdie situasie ontsnap? Deur hom op universitêre outonomie te beroep. Dus deur te ontken dat die ANC hom die reg mag toe-eien om in akademiese sake in te meng. Maar die ANC-regering kan nie gemeet word aan dieselfde standaarde as beskaafde Westerse regerings nie. Die ANC aanvaar nie eens heelhartig die outonomie van die regbank nie. Blade Nzimande, die kommunistiese minister van hoër onderwys, het dit al uitdruklik gestel dat universiteite aan die ANC se wense moet voldoen anders sal hulle owerheidsubsidies in die gedrang kom.

Vir die US om ‘n akademiese inrigting te bly en ‘n outonome universiteit in die ware sin van die woord te wees, is die enigste uitweg om hom van die ANC-regering los te maak. Hy behoort geprivatiseer te word. In (tradisioneel) beskaafde lande, soos die VSA, ontvang private universiteite steeds finansiële ondersteuning van die staat, hoewel in mindere mate as staatsuniversiteite. Wat die private universiteite aan geld inboet, word meer as vergoed omdat hulle outonoom funksioneer. Hulle kan dus strenger toelatingsvereistes vir studente stel en die resultaat hiervan is hoër akademiese standaarde. Wanneer studente om werk aansoek doen, word meesal voorkeur gegee aan die kandidate wat aan private universiteite gestudeer het. Dit is ook die weg wat die US behoort te volg. Hy kan sy akademiese siel behou deur dit nie, soos tans, vir staatsubsidies te verkwansel nie.

Sodanige breuk met die regering word jaarliks makliker omdat die owerheidsubsidie ‘n al hoe kleiner persentasie van die begroting uitmaak. Die US behoort aan homself die ideaal van ‘n suiwer akademies-gedrewe private Afrikaanse universiteit te stel. Die universiteit hoef nie progressief al hoe groter te word soos die ANC begeer nie. In sigself is ‘n al hoe groter universiteit ‘n onding en des te meer in ‘n dorp soos Stellenbosch. Eksklusiwiteit gegrond op akademiese gehalte en onderrig in Afrikaans behoort die ideale te wees.

In teenstelling met hierdie akademies gesonde idealisme moet hierdie vraag egter gestel word: Hoe lyk die US deesdae? Die harde werklikheid is dat De Villiers nie die smal akademiese weg gekies het nie. Hy gee voorkeur aan die skynbaar makliker politieke pad. Hierdie breë weg is deurspek met ANC-gedienstigheid. Pleks van voorkeur aan ‘n sterk akademiese oriëntasie te gee, het hy sy seën oor Botman se politieke manewales uitgespreek. Daarby kon dit nie bly nie. De Villiers het van die begin af besef dat hy nie bloot in dieselfde mate as Botman die pad van ANC-gedienstigheid kan loop nie; dat hy Botman moet oortref as hy as blanke enigsins polities aanvaarbaar wou wees. Dít is ‘n verloorpad. Nie net druis dit lynreg teen gesonde akademiese oorwegings in nie; dit maak beheer oor die politieke situasie onmoontlik. Daar bly geen ruimte vir universitêre outonomie oor nie.

‘n Kortbegrip van waar die US hom binne 6 maande na De Villiers se diensaanvaarding bevind, is op die US-webwerf (22 deser) beskikbaar. Die aanleiding was die Luister-video, wat herinner aan die Reitz-video wat tot die rektorskap van Jonathan Jansen aan die Universiteit Vrystaat UV) gelei het. (Daarmee het die UV, soos die US, van die akademiese pad afgewyk en die politieke pad betree. Die aanduidings is dat dit binnekort tot die afskaffing van onderrig in Afrikaans aan die UV gaan lei. Die vooruitsigte van Afrikaans aan die US is nie noodwendig beter nie.)

Die Luister-video word nie deur die US-bestuur as ‘n propagandadokument beoordeel nie. Daar word sonder meer aanvaar dat “ons [swart] studente steeds uitgelewer is aan onmenslike ervarings van rassisme en ander vorms van diskriminasie.” Hierdie reaksie is soortgelyk aan die Suid-Afrikaanse Rugbyunie (Saru) se reaksie op Cosatu se valse bewering dat 5 swart en 2 wit Springbokrugbyspelers by hom oor die stadige pas van transformasie gekla het. Die bestuur van die US en Saru verstaan nie ideologie en propaganda nie en reageer met die uiterste naïwiteit daarop. Hermann Giliomee het onlangs in ‘n onderhoud van US-dosente gesê: “Dis mense wat geen begrip van die politieke werklikhede het nie” (Die Burger, 7 deser, p 13). Ek beskou hierdie opmerking as van toepassing op veral die US-bestuur. By die video-dialoog was daar glo 22 studente en ‘n dosent betrokke. Daar is geen sprake van optrede teen hierdie 23 mense wat die naam van die US beswadder het nie. Pleks daarvan soek De Villiers guns by hierdie elemente met sy verwysing na “die beëindiging van die diensverhouding van ‘n [blanke] dosent [Anton Stander] wat ‘n rassistiese SMS gestuur het”.

De Villiers lys dan die transformasie-aksies wat hy geloods het. Hulle is in sommige gevalle eerder van ‘n politieke as akademiese aard, soos die menswaardigheidsoptog, die verwydering van die Verwoerd-plaket, die instelling van ‘n Kantoor vir Transformasie en ‘n Transformasiekomitee, asook die daarstelling van ‘n Navorsingsleerstoel in Versoening en Transformasie. ‘n Bruin viserektor en ‘n bruin rektorsassistent is ook aangestel. De Villiers noem hulle “strategiese aanstellings in die US se topbestuur.” Ander aksies diskrimineer openlik teen blankes, soos die beursfonds vir die bruin nasate van Die Vlakte se eertydse inwoners, R70 miljoen vir die transformasie van die personeelkorps en die teiken van ‘n meerderheid swart studente teen 2018. [Volgens ‘n berig op die US-webwerf (7 deser) is die teiken 53% swart studente en 60% vrouepersoneel in 2020. In die Tuin van Eden was daar ‘n gelyke getal mans en vroue. De Villiers wil op hierdie paradyslike toestand verbeter met ‘n oorwig van vroue. Polities korrek bestaan daar aan die US nie so iets soos minimum teikens vir mans, blankes of Afrikaanssprekendes nie.] Daar word ook verwys na die “progressiewe koshuisplasingsbeleid”. [In sy toespraak op 26 deser het De Villiers erken dat die oogmerk hiermee (gedwonge) rasse-integrasie is.] Vir ‘n akademies geöriënteerde mens soos ek is dit moeilik om te aanvaar dat die rektor van ‘n universiteit behae kan hê in anti-akademiese politieke aksies en blatante rasse- en kulturele diskriminasie teen sy eie mense, dus teen blankes wat die US beskou het as ‘n plek waar hulle tradisioneel hoort en waar hulle kultureel (bv in Afrikaans) geborge kon voel.

Die eerste persberig oor die Luister-video het op 22 deser in Die Burger (p 4) verskyn. Daarvolgens is dit anonieme US-studente en ‘n -dosent en 5 studente van die naby geleë Landboukollege Elsenburg wat op die video praat. Die video is deur Markus Hegewisch van Contraband vervaardig. In Die Burger van 24 deser (p 4) is oor die bogenoemde verklaring van De Villiers berig. Sy ontkenning dat tugstappe teen Open Stellenbosch (OS) se protesoptredes gedoen gaan word, word genoem. Tog het OS-lede sy gesag openlik uitgetart en blykbaar nog nooit volgens die US-voorskrif vooraf om verlof vir hulle ontwrigtende optrede aansoek gedoen nie. De Villiers het self sy mag tot optrede teen OS gesaboteer deur in die genoemde US-webwerfberig van 22 deser sy “afkeur van magsvertoon” te dokumenteer. Dit sal OS-lede ongetwyfeld in hulle kwaad sterk.

Daarna het die moontlikheid om die video vir politieke doeleindes uit te buit by politici inslag gevind. Op 26 deser berig Die Burger (p 5) dat die ANC wil ingryp om die pas van US-transformasie (dus veral verswarting en verengelsing) te versnel. Die US-bestuur moet glo so gou moontlik (reeds op 1 September) voor die parlement se portefeuljekomitee oor hoër onderwys verskyn. Dit is duidelik dat veral Afrikaans as onderrigmedium in die spervuur is. Daar word nou gesê dat almal wat hulle menings op die video gelug het OS-lede is. Die departement van hoër onderwys het erken dat hy reeds geruime tyd die moontlikheid ondersoek “om komitees wat ‘rassisme bestry’ op universiteitskampusse te vestig”. OS is dus die soort opruiende organisasie wat op die steun van daardie departement kan reken. Die vraag is of hierdie departement nie reeds ‘n rol in die opstoking van onrus speel en dit selfs befonds nie. Wat in elk geval duidelik is, is dat die departement enige sweem van universitêre outonomie minag. Die portefeuljekomitee vergader op 28 deser met OS-lede sodat hulle op 1 September beter met skietgoed teen die US-bestuur toegerus is.

Die kantoor van die ANC se hoofsweep het te kenne gegee dat hy gewalg is deur die “apartheidskultuur” en dat hy nie sal rus voor dit uitgeroei is nie. Daar word gewag op die portefeuljekomitee se verslag en dan sal besluit word of ‘n klagte by die Menseregtekommissie (MRK) ingedien gaan word. Daar word gehoop dat die MKR hom reeds met hierdie saak bemoei. Wat ondersoek moet word, is “al die voormalige wit onderriginstellings waar rassisme steeds hoogty vier.” Daar word klaarblyklik aangeneem dat swart geledere vry van rassisme is. Die DA, dus die ANC Lite, het gesê dat ondersoek na die feite van die saak ingestel moet word. Geen heil vir blankes en Afrikaans moet uit hierdie oord verwag word nie, want die DA wil in al hoe groter mate die land regeer en daarvoor het hy toenemend die steun van swartes eerder as dié van wittes nodig.

De Villiers se kommentaar is dat hy die geleentheid verwelkom om voor die portefeuljekomitee te verskyn sodat hy oor die US se vordering met transformasie verslag kan doen en “sy omvattende transformasieplanne” met hulle kan deel. Hierdie planne sluit versnelde transformasie in. Daar is geen sprake van dat hy die departement hoër onderwys se minister en amptenare of sy protefeuljekomitee se reg van inmenging in die US se sake bevraagteken nie. Omdat De Villiers as rektor nog deurgaans polities ingestel was, het hy nie die verweer dat sy preokkupasies akademies is en dat die ANC-kamerade en hulle DA-meelopers hulle neuse uit die US se sake moet hou nie.

Uit die berig van 27 deser (Die Burger, p 6) blyk ‘n verdere verslegting van die situasie. Nou word daar gepraat van ‘n “krisis met rassisme” aan die US wat ernstige aandag verg. “Indien die bewerings wat in die video gemaak word waar is, dink ek dit is gronde vir ‘n algehele bestuursverandering,” het Frans Cronjé, die uitvoerende hoof van die Instituut vir Rasseverhoudinge, gesê. “Die US moet besluit of hy Afrikaans of Engels is, want hy kan nie tweetalig wees met al hoe meer swart studente wat onderrig in Engels verwag nie. Dit is wat die wrywing veroorsaak.” ‘n Mens kan kwalik glo dat Cronjé tot sulke dwase uitlatings in staat is. Dit bevestig weereens dat die grootste vyande van Afrikaans uit eie geledere kom. Hy maak dit per slot van sake duidelik dat nie net die US nie maar al die plaaslike universiteite eentalig Engels moet word. Weens sy verregaade uitlatings het McBrolloks in 2011 vir Nico Koopman tot “Poepol of the Week” verklaar. As McBrolloks steeds hierdie toekenning doen, kan hy dit gerus ernstig oorweeg om vir Cronjé op dieselfde manier te vereer.

Die berig sluit soos volg af: “OS het gister in ‘n ope brief [sekerlik om die maksimum publisiteit uit die situasie te tap] aan die minister van [hoër] onderwys, dr Blade Nzimande, gesê hy verwelkom die optrede deur die portefeuljekomitee en gevra dat die minister OS in die openbaar ondersteun. Nzimande het daarop gesê hy het aan die US-raadsvoorsitter geskryf en gevra hoe die universiteit die kwessies gaan oplos.”

Vanjaar word Jan Marais se afsterwe en sy ruim skenking aan die US na ‘n eeu herdenk. Die Burger is vanjaar ook ‘n eeu oud en sy stigting, wat deur Marais se vrygewigheid moontlik gemaak is, word ook herdenk. Maar ek vind dit weersinwekkend dat die De Villiers-US verseg het om ‘n plegtigheid ter ere van Marais op die kampus te hou. In sy intreerede het Jonsathan Jansen belowe dat terwyl hy die rektor is die UV Afrikaans sal wees. Die aanduidings is dat daardie onderneming vergete is en in elk geval geïgnoreer word. Aan die US is die situasie selfs slegter. De Villiers het in hierdie gedenkjaar dit by meer as een geleentheid beklemtoon dat die US nie ‘n Afrikaanse universiteit is nie. Hy het, sover bekend, nog nooit openlik na Marais se stigtingsvoorwaarde vir die US verwys nie, om van die eerbiediging daarvan nie te praat nie. Hy word ook nie tot verantwoording geroep nie. Sy transformasiemanie druis teen Afrikaanslojaliteit in.

Dit sal teen De Villiers se polities korrekte grein gaan om die Marais-stigtingvoorwaarde as ‘n verweer aan die ANC-kamerade te noem. Hy sal daarom ook nie aan hulle sê dat hulle maar van die afskakeling van Afrikaans tot die mindere US-onderrigtaal kan vergeet nie. De Villiers se wesenlike probleem is dat sy gedrag sedert 1 April sodanig is dat hy gesorg het dat hy nie ‘n akademiese voet het om op te staan teen die aanslag van die bose politici nie. Hy sal ongetwyfeld nog groter versnelling van transformasie belowe en seker op alles uit ANC-geledere ja en amen sê, onder meer omdat Frans Cronjé ‘n algehele bestuursverandering in die vooruitsig gestel het. Niks motiveer iemand meer tot hartlike samewerking en algehele onderdanigheid as die bedreiging van jou betrekking en vergoeding nie.

Maar daar is ‘n hipotese wat telkens in my gemoed opduik: Dalk is die ANC se bemoeiing met die US se sake vir De Villiers glad nie problematies nie. Hou in gedagte dat hy volgens eie erkenning tydens sy lang buitelandse verblyf veramerikaans het. As rektor beroep hy hom nooit op sy Afrikanerskap nie. Hy het nog nooit ‘n aanduiding gegee dat hy die belange van blankes en Afrikaanssprekendes ernstig opneem nie. Hy het ook nog geen versekering oor die toekoms van Afrikaans aan die US gegee nie. Wanneer hy ‘n toespraak hou, soos dié op 26 deser, praat hy hoofsaaklik Engels. Daar is ook die waarneming dat politieke oorverligtheid dislojaliteit jeens Afrikaans meebring. Dink maar aan gevalle soos Willie Esterhuyse, Leon Wessels en Antjie Krog.

Dalk verwelkom De Villiers ANC-inmenging regtig omdat dit aan hom die verskoning bied om die US te transformeer soos hy dit sedert sy diensaanvaarding in elk geval wou hê, naamlik ‘n eentalig Engelse universiteit. Hierin sal hy waarskynlik sterk deur Nico Koopman, sy “strategiese” viserektor belas met transformasie, gesteun word. Net soos by Russel Botman is Koopman se model vir die US myns insiens die Universiteit van Wes-Kaapland, wat van ‘n oorwegend Afrikaanse universiteit in ‘n eentalig Engelse universiteit getransformeer is. Hiervolgens veroorsaak die ANC se bemoeiing geen dilemma vir De Villiers nie. Dalk bied dit veel eerder aan hom ‘n gulde geleentheid. In sy toespraak op 26 deser (US-webwerf 27 deser) het De Villiers gesê: “We need to open Stellenbosch University even more.” Let op sy doelbewuste OS-sinspeling. De Villiers, Koopman, OS en die ANC is myns insiens tjommies; almal eendragtig teen Afrikaans.

En Die Burger? Bitter min is vanjaar oor Jan Marais gepubliseer; selfs nie ‘n enkele hoofartikel of redaksionele rubriek nie. Sover ek weet, is daar vanjaar nooit in Die Burger na Marais se US-stigtingsvoorwaarde verwys nie; selfs nie in die resensie van Pieter Kapp se boek oor Marais nie. Oor die huidige ernstige bedreiging van die voortbestaan van Afrikaans aan die US het Die Burger nog nie sy standpunt gepubliseer nie. Die heil van Afrikaans word deur hierdie joernaliste klaarblyklik as van mindere belang beskou. Dit is ‘n makroskande.

Leon Lemmer: Anne-Marie Beukes: ‘n Vriendelike gesig vir Afrikaans?

“Is dit nodig dat ons Engelse woorde in gedigte indra as ons sulke lekker woorde soos beduimeld, smeuïg, adret en liemaak kan gebruik?” Joan Hambridge het hierdie vraag gevra toe sy Ilse Salzwedel se Onvertelde Stories van Afrikaans (Pretoria: LAPA Uitgewers, 2012, 199p) geresenseer het (Die Burger, 15.10.2012, p 13).

Salzwedel se eerste opstel, wat voorheen in De Kat gepubliseer is, handel oor die “swart Afrikaners” van Onverwacht naby Cullinan. Hulle is die nasate van nie-blankes wat in 1857 as werksmense, agterryers en huisbediendes saam met die blanke trekkers in hierdie deel van die Bosveld aangekom het. Sommige van hulle het selfs aan Boerekant in die Anglo-Boere-oorlog geveg. “Ons het nooit moeilikheid gehad met die boere van wat ek ken [kan] onthou nie” (p 15). “Ons het lekker geleef uit die boer se huis” (p 18). Hulle berei en eet steeds boerekos, stook en drink mampoer, speel boeremusiek en doen moeite om te verseker dat hulle kinders skoolonderrig in Afrikaans ontvang. Die grond waarop hulle woon, het hulle gekoop en die huise waarin hulle bly, het hulle self gebou met roustene wat hulle self gemaak het. Dit is ‘n getuigskrif vir die goeie invloed wat van Afrikaners uitgegaan het, maar iets wat deesdae meesal verswyg word.

Murray la Vita het ‘n onderhoud met Anne-Marie Beukes, die voorsitster van die Afrikaanse Taalraad (ATR), gevoer (Die Burger, 21 deser, p 15). Soos gebruiklik is Beukes se invalshoek nie-wittes se Afrikaans. Hierdie keer is dit die “swart Afrikaners” van Onverwacht. Uit alles wat van en oor Beukes as ATR-voorsitster gepubliseer is, blyk hierdie preokkupasie met nie-wittes se Afrikaans. Daardie Afrikaanssprekendes van Onverwacht wek deernis by my, maar ek vra my af: Wat van die blanke Afrikaanssprekendes wat blykbaar nooit in die visier van Beukes en die ATR is nie, of dan in elk geval nie by voorkeur nie? By blankes het die gehalte van Afrikaans die afgelope twee dekades drasties agteruitgegaan. Baie van hulle wend geen poging meer aan om werklik Afrikaans te wees nie. Hulle kinders word in Engels onderrig.

Ek is diep bewus daarvan dat die blanke Springbokrugbyspelers wat oorgebly het en hulle blanke afrigters almal miljoenêrs is en dink dat “die nasie” hulle moet eer. Die “coach” is ‘n belangrike man en die spelers weet hoe om die “game” te speel en soms selfs hoe om te “score”. Maar hoeveel van hulle kan ‘n paar Afrikaanse sinne praat sonder om onnodige Engelse woorde te gebruik? Taalgewys kyk hierdie honger skape na bo maar word nie gevoed nie. Vir die ATR en ander Afrikaansinstansies lê ‘n groot sendingveld hier braak, maar niks word hieromtrent gedoen nie.

Oral is die verval van Afrikaans waarneembaar. Hinder Son-Afrikaans en 7de Laan-Afrikaans nie vir Beukes en die ATR nie? Blykbaar nie, want volgens die ATR is die hoofkenmerk van Afrikaans dat hy uit variëteite bestaan. In ‘n poging om niemand aanstoot te gee nie (maar eintlik deur slegs nie-wittes in ag te neem) en omdat hy oorbewus daarvan is dat die meeste Afrikaanssprekers bruin is, bevorder die ATR eerder ‘n mengeltaal soos Kaaps. Soos by die ANC is die ATR se benadering kwantitatief. Die meerderheid bepaal dus wat as goed beskou word. Daarom word Kaaps vertroetel en geen poging aangewend om die gehalte van Afrikaans te verbeter nie. Hierin kan die kiem van die ondergang van Afrikaans opgesluit lê, want Kaaps bied geen doeltreffende verskansing teen verswelging deur Engels nie.

Beukes se voorkeur vir kwantiteit blyk ook uit haar wens dat “die voetspoor” van Afrikaans vergroot moet word, dus dat meer Afrikaanssprekers gewerf moet word. ‘n Kwalitatiewe norm, soos Standaardafrikaans, word nie in ATR-geledere genoem nie, of sekerlik nie na behore geag nie. Hiervoor is daar eerder ‘n politieke as ‘n taalkundige rede: Standaardafrikaans word as witmens-Afrikaans geëtiketteer, asof dit ‘n diskwalifikasie is. Is blankes in Suid-Afrika en elders in die wêreld nie dalk nog steeds die norm/maatstaf waaraan ander etniese groepe hulle meet en waarna hulle (in sekere opsigte) streef nie? Behoort Standaardafrikaans nie veel eerder deur die ATR en ander Afrikaansinstansies geloof en as norm voorgehou te word waarna ander Afrikaansvariëteitsgebruikers behoort te streef nie?

Dwarsoor die wêreld is die standaardtaal uit variëteite gedistilleer. Uit die eenheid wat ‘n standaardtaal bewerkstellig, put ‘n taal sy krag en verbeter sy kanse op oorlewing. Pleks van in die geval van Afrikaans die standaardtaal te koester en diegene wat nie op peil is nie aan te moedig en op te voed, verkies die ATR om eerder ‘n verloorperd soos Kaaps op te saal. Deur taaldiversiteit te predik, word die oorlewingskanse van Afrikaans beduiwel. In taaleenheid is daar krag. Die massamedia maak dit deesdae baie makliker as voorheen om sodanige eenheid te bewerkstellig. Maar dit is juis weens die massamedia (pers, radio, rolprent, televisie, internet) dat die gehalte van Afrikaans in ‘n sorgbarende toestand verval het; primêr om politieke redes, maar ook omdat hierdie honger skape nie deur Afrikaansinstansies soos die ATR gevoed word nie.

Daar word aangevoer dat Standaardafrikaans nie vir die meeste sprekers van Afrikaans aanvaarbaar is nie omdat dit witmenstaal is. Daar kan gerus op die volgende historiese juistheid ooreengekom word. Nie-wittes (bv die Khoi-San en slawe) het ‘n rol by die ontstaan van Afrikaans gespeel. Maar die grondslag van Afrikaans kom uit Europa (bv Nederlands en Duits) en dit is feitlik uitsluitlik blankes wat Afrikaans ontwikkel en gestandaardiseer en leesstof en naslaanwerke (soos woordeboeke) geskep het. Dit is moontlik om Afrikaans te herstandaardiseer, maar dit sal ontwrigtend wees; iets wat Afrikaans tans kwalik kan bekostig. Taalstandaardisering is in elk geval ‘n voortdurende proses. Dit geskied evolusionêr. Politieke aktiviste moet nie hulle sin gegee word deur toe te laat dat hulle revolusionêre ingesteldheid op Standaardafrikaans afgedwing word nie. Almal met ‘n oop en eerlike gemoed behoort dankbaar te aanvaar dat Standaardafrikaans een van die baie lofwaardige prestasies van Afrikaners is. Standaardafrikaans sal evolusionêr verder ontwikkel word en die wense van ander etniese groepe kan (binne perke) in ag geneem word; dus mits sodanige aanpassings nie die wesenlike aard of eiesoortigheid van Afrikaans aantas nie.

Tydens die onderhoud was Beukes in ‘n hotel in die Bo-Kaap. Op 15 deser is Afrikaansdag daar met ‘n staptog gevier. Dit is ook daar waar Beukes van Onverwacht se “swart Afrikaners” gepraat en Afrikaans ‘n Afrikataal genoem het. Sy het Taaldag ook in George gevier en opper geen beswaar dat dit nie Afrikaansdag genoem word nie. Soos Nico Koopman beklemtoon sy eerder mense as die taal. In die konteks van Afrikaans beteken dit dat die oorwig by nie-wittes lê. Polities korrek word etnisiteit die afgod. “Die vriendelike gesig van Afrikaans is eintlik die sprekers van Afrikaans; en hoe ons lewens in en déúr Afrikaans leef.” As hierdie vriendelikheid of welwillendheid oordryf word, kan die erns van die Afrikaanssaak myns insiens in die slag bly.

“Taal is eintlik ‘n abstraksie sonder haar [!]* gemeenskap. Ons het nou baie mooi hier in die Bo-Kaap gesien hoe lekker ontspanne mense is.** Dis waarskynlik waar Afrikaans ontstaan het; dis die wiég van die taal.*** Afrikaans is régtig ‘n gedeelde erfenis.” [* Beukes misbruik Afrikaans glad te dikwels om feministiese kniebuigings te maak. Ek verpes sulke swak Afrikaans. ** Daarmee dek sy die tafel vir “loslit” Afrikaans. *** Polities korrek rep sy geen woord oor die Europese oorsprong van Afrikaans nie.]

Vervolgens openbaar Beukes haar politieke (oor)verligtheid. “Daar is nog die koloniale en die apartheidswonde, én die nieu-apartheidswonde,* en ‘n mens moet dáái brug slaan. Ons moet kans gee dat die rofies gesond word.” Heling is klaarblyklik baie nodig en omdat die wonde diep is, sal dit seker heelwat tyd in beslag neem, al word die verwonding meer as ‘n eeu terugdateer tot by kolonialisme, dus tot voor 1910. [* Wie het die “nieu-apartheidswonde” toegedien? Dit kan net die wittes wees, want Beukes sal nie-wittes nie so iets ten laste lê nie.]

“Daai territorial imperative wat die groepe in ‘n sekere sin het; dit is ‘n belemmering. Die gebrek aan kennis ook oor die ontstaan van Afrikaans en daai ontkenning van die gedeelde erfenis, dink ek is in ‘n groot mate ‘n probleem. ‘n Deel van die gebrekkige kennis is dat daar nog daardie persepsie is dat Afrikaans ‘n witmenstaal is.* Dáái goeters, dáái bewusmakingsproses moet gebeur.” [* Dáái erken nog nie dat Afrikaans óók ‘n witmenstaal is nie.]

Dan kom sy met statistiek waarvolgens die meeste Afrikaanssprekers nie-wit is. “Daai voetspoor moet ons groter maak. Ons het nog altyd net gedink aan die groepie wat uit huis uit* Afrikaans praat.” [* In my HAT (2000, p 418) staan: “Uit huis uit is foutief.” Dit moet “van huis uit” wees. As Beukes ‘n Praag-leser was, sou sy sedert 14 deser hierdie fout kon vermy het. Dit het my al voorheen opgeval hoe dikwels Beukes in Afrikaans taalblapse begaan.]

Vir die verligte Beukes is rasse-integrasie nie genoeg nie. Taalintegrasie in die vorm van die naasmekaaropstelling van Afrikaans en Engels word deur haar bepleit, bv sowel Afrikaans as Engels as onderrigtale aan ‘n universiteit. Dit is ‘n selfmoordsituasie vir Afrikaans, soos haar Universiteit Johannesburg duidelik bewys: “Ek het dit natuurlik gesien gebeur by die Universiteit van Johannesburg, nè. Die demograaf prof Flip Smit het gesê die vinnigste domeinverlies waarvan hy weet, is die verengelsing van hoër onderwys met betrekking tot Afrikaans.” Sy bepleit hierdie naasmekaaropstelling van Afrikaans en Engels omdat die bevordering van meertaligheid pleks van bloot Afrikaans ‘n gevestigde ATR-dogma is. “Máár, die ander ding wat vir my báie belangrik is, is ek wil die boodskap van die naasmekaarbestaan-beginsel sterker laat uitkom; dat ons nie net vir onsself ruimte opeis nie.” Engels is nie ons vyand nie, sê sy. “Die anglofobie; dis mos nou nonsens. In die naasmekaarbestaan-beginsel verstaan ons mos hoe belangrik Engels is. Engels is ‘n wónderlike instrument en ons moet dit as ‘n instrument sién.” Vir selfmoord kan ‘n instrument myns insiens nodig wees; ook in die geval van ‘n taal.

La Vita vra dan die voor die hand liggende vraag: “En die beskouing dat Engels die vermoë het om kleiner tale soos Afrikaans te verdring, byvoorbeeld aan universiteite?” Beukes se pap antwoord is: “Dit is so. So dit is waarskynlik ‘n funksieverskuiwing. Ons sien dit as ‘n domeinverlies vir Afrikaans … dalk moet ons met ander oë na die goed kyk. Ek dink ‘n groot gedeelte van die Afrikaanse gemeenskap sit met ‘n enórme gevoel van verlies … Ons begryp gedeeltelik hoekom dit gebeur het, maar ons kan ons nie opsaal met hierdie verliesgevoel nie. Domeinverlies is ‘n probleem. Ek het nie antwoorde oor hoe ‘n mens dit teëwerk nie.” Een manier om die afskaling van Afrikaans teen te werk, is om nie so geredelik soos Beukes hierdie verlies te aanvaar nie. Afrikaansinstansies soos die ATR het deurgaans versuim om daadwerklik tot die taalstryd in skole en universiteite toe te tree. Onder die leiding van mense soos Beukes sal hierdie onaanvaarbare stand van sake voortduur.

Op die lange duur voorsien sy hoogstens die moontlikheid van voortgesette primêre onderwys in ‘n moedertaal soos Afrikaans. Sy skryf die bedenklike toestand waarin Afrikaans beland het toe aan “‘n taalpolitieke konteks in Suid-Afrika.” Verdienstelike inisiatiewe is deur “‘n partypolitieke situasie … gekelder”. Dit is vae formulerings wat nie die fundamentele boosheid en sluheid van die ANC aan die kaak stel en veroordeel nie. Die twee hoofvyande of -bedreigings van Afrikaans, te wete Engels en die ANC, is nog glad nie in afdoende mate deur Beukes geïdentifiseer nie.

“‘n Ander ding, wat natuurlik vir puriste ‘n kwelling is, is die hibridiese tale wat besig is om te ontwikkel. Ons konsep van taal is netjies ingeboks: Afrikaans is Standaardafrikaans en dan het hy sy variëteite, en húlle is ook ingeboks, en dit is mos ‘n onrealistiese kyk na taal. Taal is vloeibaar, en veral in die stedelike kontekste waar die jong mense so dinámies méng en verkéér … Dit is ‘n hibridiese taal. Dit is ‘n weerspieëling van die moderne realiteit. Ons hét nie meer oral daardie duidelike koppeling aan ‘n nasionalisme nie.” Daardie koppeling aan nasionalisme word, volgens Beukes, “‘n uitgediende kyk na taal”.

Daar is wêreldwyd ‘n proses van identiteitsvernietiging aan die gang (veral in die Weste, wat tradisioneel die welvarendste lande het): etnies, kultureel en taalgewys. Dit is veral blankes wat met verswelging bedreig word. Tog is daar ‘n sprankie hoop. Na die Tweede Wêreldoorlog was daar ‘n oorreaksie deurdat nasionalisme sonder meer as boos geëtiketteer is. In hierdie eeu is daar in baie lande en in groeiende mate ‘n terugkeer na nasionalisme. Daardie nasies-in-wording kan elk ‘n eie (bv nie-internasionale) taal hê wat stukrag aan nasievorming verleen. Klein, meer harmonieuse, monokulturele lande kan ontstaan wat jaloers teen die (verdere) hibridisering van die inwoners en hulle moedertaal sal waak. Wat Afrikaans betref sal daar in ‘n Afrikanerstaat geen negatiewe “funksieverskuiwing” en “domeinverlies” geduld word nie.

Leon Lemmer: Afrikanertaal en -kultuur: ‘n Bestekopname

Dit is nie moontlik om in ‘n enkele rubriek reg te laat geskied aan so ‘n omvattende onderwerp soos die Afrikaner se taal en kultuur nie. Al wat ek gaan doen, is om te reageer op wat onlangs by twee eens Afrikanerinstansies te kenne gegee is. Die radikale, verdoemende uitsprake waarmee deesdae oor Afrikanersake vorendag gekom word en wat meesal kritiekloos verbygaan, sou in die vorige eeu ondenkbaar gewees het. Hierdie verdwaaldheid en ontaarding kom voor by instansies wat voorheen deel van die hartklop van die Afrikanerdom was, te wete die Afrikaanse Taal- en Kultuurvereniging (ATKV) en die Afrikaanse Taalmuseum en -monument (ATM).

Danny Titus

Danny Titus is die ATKV se hoof van kultuursake. Hy het met uitsprake vorendag gekom waaruit sy gesindheid duidelik blyk. Dit word ook weerspieël in wat hy ampshalwe by die ATKV en as deeltydse menseregtekommissaris doen. Ek verwys na sy opstel, “Ons het ons verlede vergeet” (LitNet, Menings, Seminare en essays, 17 deser). Titus sê nie hy skryf in sy persoonlike hoedanigheid nie. Geen instansie het hom (sover ek weet) gedistansieer van wat hy kwytgeraak het nie. Daar word dus aanvaar dat sy polities korrekte standpunt (grootliks) met dié van die ATKV ooreenstem. Dit is ‘n kwade dag om so ‘n element in die Afrikanermidde te hê. Wanneer gaan die ATKV ‘n regsomkeer maak en sê: Genoeg is genoeg?

Die deel van Titus se kultuurbewustheid wat na vore kom, is dat “Madibadag”, Vrouedag en Menseregtedag ooreenkomstig die (ANC se) bedoeling daarmee gevier moet word. Diegene wat op sulke dae “braai, woer en rumoer” is glo besig om “ons geskiedenis” uit te vee. Sulke verwysings na braai het ‘n metoniem vir Afrikaners geword. Hy stel hom dus as anti-Afrikaner op en gaan dan pro-bruin voort.

Hy pleit vir groter bewustheid van die bruin studente in die Wes-Kaap se betrokkenheid by die “struggle”. Hy haal Russel Botman se woorde tydens ‘n massabyeenkoms aan: “Vir wat moet ek bid?” en “‘n Revolusionêr het nie gebede nodig nie, hy het aksie nodig!” Dít komende van iemand wat aan die Universiteit van Wes-Kaapland (UWK) in die teologie, met onder andere Jaap Durand as dosent, gestudeer het, daarna predikant was en later die eerste “swart” rektor van die Universiteit Stellenbosch (US) geword het. Titus het klaarblyklik ongekwalifiseerde bewondering vir Botman gehad, selfs toe albei nog studente was. “Die tokkelokke het sterk leiding geneem. Duidelik die teken van die dinamika van Christenwees onder ‘n verdrukkende regering en heersende kerkorde.” Dit is die soort “christelikheid” wat by die Kairos-konkelaars, Belhar-propagandiste en Allan Boesak-nalopers in die VGK aangetref word; meesal nie by Afrikaners nie.

Titus is beswaard omdat blankes in beheer van die land was. Hy bestempel dit as ‘n “erge polisiestaat”. “Die NG Kerk was ‘n voorloper van die regverdiging van die onchristelike bestel. Die regeringgesinde universiteite het allerlei akademiese fundamente [grondslae?] vir rasseskeiding uitgekraam. Vandag word die rassiste van vroeër besing vir hul goeie deugde vanuit afgetrede historici en uitgediende politici. Vir die slagoffers van die onmenslike stelsel was hulle gewoon bewuste oortreders en skenders van fundamentele menseregte.”

Hy was in Worcester op skool. Daar het Titus se politieke (oor)bewustheid begin. Oor die skoliere sê hy: “Tog het ons bly presteer*, voortdurend geglo in ons menswees, veral in ons Christenwees … Ons het ons vryheid begin proe te midde van die hardste onderdrukking en polisiëring.” [* Dit is ‘n sydelingse kompliment aan homself; ook kenmerkend van etniese genote soos Michael le Cordeur (‘n “gerespekteerde” dosent) en Zelda Jongbloed (‘n “gerespekteerde” joernalis).] Die skoliere het linkse politieke propaganda (onkrities) verorber en Titus het dié leefwyse aan die UWK voortgesit. Hy haal Nelson Mandela goedkeurend aan: “The struggle is my life.” Wat hulle aangestig het, is glo nie “onluste” nie maar “opstande”. Hy verlustig hom daarin dat die onbeskaafde vernietigingsdrang van die UWK-kampus af wyer uitgesprei het: “Die Wes-Kaap ontbrand met ‘n passie.” Die jongmense het glo opgestaan “teen ‘n magtige sisteem van bevoordeling, van rassisme, van brutaliteit.”

Waarteen Titus dit veral het, is teen die polisie, die “bliksems”, die “donners”, “die Vorster-boewe”, wat wet en orde probeer handhaaf het. Ek hoop hy is tevrede met die chaos, misdaad en onvrede wat so kenmerkend van die nuwe Suid-Afrika is. In die Afrikaans van hierdie ATKV-kultuurhoof is daar plek vir woorde soos “nurste” en “polieste”. Hy probeer om homself voor te stel as een van die lofwaardige bydraers tot die “struggle”. Hy beweer selfs: “Ons het baie om ons jongmense te bied.” Hierdie “ons” vewys veral na die bruines wat gehelp het om die swartes aan die bewind te kry. Een van Titus se griewe is dat die bruines se bydrae tot die terreur nie genoeg erkenning by die swart swartes kry nie. Hy karakteriseer die swart swartes se houding as: “blacks in general and Africans in particular.” Daarmee verskuif die nuwe bewindhebbers se bevoordelingsklem van bruin swartes na swart swartes. Hiervan hou ‘n bruin swarte soos Titus glad nie. Hy wil hê bruines moet in nog groter mate baat by die misdade wat teen apartheid gepleeg is.

Titus is sekerlik geregtig op die politieke oriëntasie wat hy verkies. As individu is hy vry om sy vriende en helde te kies en hom te verlustig in hulle en sy eie wandade. Wat ernstig bevraagteken moet word, is of hy naasteby geskik is om as ATKV-kultuurhoof te funsioneer. Die ATKV is in 1930 gestig om die Afrikaanse taal en kultuur te bevorder, wat toe sinoniem met Afrikanertaal en -kultuur was. In die ou Suid-Afrika is die lidmaatskap tot blanke christene beperk en veral op spoorwegwerkers toegespits. In die nuwe Suid-Afrika is die lidmaatskap wyer oopgestel. In ‘n poging om hom van sy verlede te distansieer, is daar ‘n sterk neiging by die getransformeerde ATKV om toe te laat dat sy nuwe stert, waarvan Titus deel is, die hond swaai. Wesenlik is en bly die ATKV wat lidmaatskap betref (en duidelik onderskeibaar van die geluide wat sy bestuurslede en ander amptenare deesdae maak) ‘n organisasie van blanke Afrikaanssprekendes. Hulle kan gerus ‘n regsomkeer by die ATKV afdwing.

Ek beskou dit as vergesog dat ‘n aktivis soos Titus die taal en kultuur van blanke ATKV-lede kan bevorder. Hy het klaarblyklik geen aanvoeling hiervoor nie. Erger, met die gesindheid wat hy in sy jongste skrywe baie duidelik openbaar, posisioneer hy hom ondubbelsinnig as vyandig teenoor blanke Afrikaanssprekendes, oftewel Afrikaners. Die volgende lakmoestoets kan gebruik word: Hoe tuis voel Titus in die ATKV se museum op Hartenbos? Kan hy as ATKV-kultuurhoof ‘n groep Afrikaners daar begelei en hulle sinvol, waarheidsgetrou en met deernis aan hulle geskiedenis en kultuur bekendstel? Afrikanerkultuur is ‘n hartsaak gebaseer op deurleefde ervaring. Titus is ‘n buitestander in Afrikanergeledere wat seker, soos Conrad Sidego destyds by Die Burger, “soos ‘n koejawel in ‘n piesangboom” voel (Lizette Rabe, ‘n Konstante Revolusie, 2015, Kindle 1690).

Die ATM-taaldag

Die Afrikaanse Taalmuseum en -monument (ATM) het op 14 deser “Taaldag” gevier; nie Afrikaansdag soos dit hoort nie. Dit was ‘n drieledige viering: die erkennig van Afrikaans as amptelike taal 90 jaar gelede, die inwyding van die Afrikaanse Taalmonument 40 jaar gelede en die stigting van die Vriende van Afrikaans (VVA) 21 jaar gelede. Die VVA is in Stellenbosch gesetel met Amanda de Stadler aan die hoof. Die VVA beywer hom veral vir die bevordering van Afrikaans onder nie-wittes. In hierdie konteks is selfs ‘n besoek aan die Hector Pieterson-gedenkteken en -museum gebring, waarmee die VVA regimiteit aan amptelike anti-Afrikaansmites verleen het. Pieterson het postuum roem verwerf omdat hy tydens die Soweto-opstand in 1976 stokkiesgedraai en in die pad van ‘n dwaalkoeël beland het. De Stadler het die ATM-taaldag bygewoon en geen kritiek op daardie dag se verrigtinge gelewer nie; veel eeder hartlik saamgestem. (Ek het voorheen oor die VVA geskryf, bv Praag 16.02.2014.)

Die VVA se voorkeur vir Afrikaansaktiwiteite met nie-wittes word ook by die ATM aangetref. Dit kan toegeskryf word aan onder meer die ATM se afhanklikheid van owerheidsubsidiëring. Die ATM is volgens sy webwerf ‘n “agentskap van die Departement Kuns en Kultuur”. Die betrokke ANC-minister stel die ATM-direkteure na ANC-goeddunke aan (Praag 8 Maart). Vandaar die benaming Taaldag pleks van Afrikaansdag; almal moet welkom voel, nie net Afrikaanssprekendes nie. By implikasie word die klem wat op Afrikaans behoort te val (en op geen ander taal of tale nie), verwater. Aansluiting word dus by die Afrikaanse Taalraad (ATR) se meertaligheidsmanie gesoek, met die gevolg dat sowel die ATM as die ATR Afrikaans nie kompromisloos dien nie.

Maar daar is ‘n ander kanker wat hier voortwoeker. Wat word onder “Afrikaans” verstaan? Gaan dit om Afrikaans in sy agbare, algemeen-beskaafde vorm, te wete Standaardafrikaans, of word die term “Afrikaans” so wyd verwring dat dit ‘n mengeltaal soos die koeterwaalse Kaaps insluit? Erger, dit gaan by uitstek om die propagering en bevordering van mengeltaal wat moedswillig en oordrewe met Engelse woorde en uitdrukkings besoedel is. Daarmee word die gekose en verkose benaming Taaldag pleks van Afrikaansdag verstaan- en verklaarbaar maar nie minder verwerplik nie. Kaaps is in groot mate nie-Afrikaans; soms selfs ‘n parodie van Afrikaans. [Parodie: “belaglik makende nabootsing” (HAT).] Kaaps word soms misbruik om Afrikaners te tart op ‘n wyse soortgelyk aan Antjie Krog se uitgesproke erkenning dat sy doelbewus onnodige Engelse woorde in Afrikaanse teks gebruik. Sy het aan Daniel Hugo gesê: “Ek gebruik Engelse woorde om daardie [Standaard-] Afrikaans van jou te ondermyn.” Hugo noem Krog se Afrikaans “Strugglekaans” (LitNet 28.11.2000).

Ek ontken nie die bestaan van Afrikaansvariëteite nie. Ek beweer ook nie dat absolute taalsuiwerheid in Afrikaans moontlik is nie. Waarvoor ek pleit is dat Afrikaansinstansies soos die ATKV, ATM, VVA en ATR hulle nie deur politieke oorwegings moet laat lei nie, maar deur taalkundige oorwegings. Dan sal hulle besef dat Afrikaans, as die oorlewing daarvan vir hulle erns is, so suiwer moontlik van Engelse beïnvloeding gehou moet word. Dan sal hulle ook besef dat Kaaps, in die vorm wat ongebreideld Engels toelaat (bv Son-Afrikaans), nie ‘n verskansing teen toenemende verengelsing bied nie. Die voortbestaan van Afrikaans word bedreig deur verswelging deur Engels. Die voortbestaan van Afrikaners word bedreig deur verswelging deur swartes. Die hoogagent vir hierdie tweevoudige verswelging is die ANC. Afrikaans- en (eens) Afrikanerinstansies wat pro-Kaaps en pro-ANC ingestel is, bevorder ongetwyfeld die ondergang van sowel Afrikaans as Afrikaners. Ongelukkig is dít presies wat die ATKV, ATM, VVA en ATR kenmerk.

‘n Verslag oor die ATM se Taaldag, geskryf deur Jean Oosthuizen en Izak de Vries, is onder die opskrif “Wie se Afrikaans?” op LitNet (18 deser) gepubliseer. Nico Koopman het ‘n leidende rol in die verengelsing van die Universiteit Stellenbosch (US) se Fakulteit Teologie gespeel. Hy is nou ‘n US-viserektor en ontken dat Afrikaans hoër funksies hoef te hê (Rabe 4055). Wat hom betref hoef Afrikaans dus nie as onderrigtaal aan die US behoue te bly nie. Maar dit is juis hy wat deur die ATM as spreker na die Taaldag genooi is; nie om hom te kritiseer en te looi nie, maar eerder om polities korrek met hom saam te stem.

Koopman is gepreokkupeer met hibriditeit. Die subteks is dat hy homself vanweë sy hibridiese etnisiteit as ‘n toonbeeld aan ander voorhou. Na analogie van etniese hibriditeit propageer hy taalhibriditeit; nie vir Engels (bv Cockney) nie, maar vir Afrikaans (bv Kaaps). [Hibried: “Dier of plant voortgespuit uit die kruising van individue van verskillende rasse, variëteite of soorte; baster” (HAT).] Breyten Breytenbach word soos volg aangehaal: “Ons is ‘n bastervolk met ‘n bastertaal. Ons aard is basterskap.” Elders het Breytenbach geskryf dat “ons gewaande stamidentiteit” gestol moet word.

Breytenbach se standpunt word as agtergrond vir Koopman se uitlatings aangebied. Koopman pleit vir ‘n “maksimalistiese identiteit van hibriditeit, van verbasterdheid.” Hy noem homself “‘n hibridiese, maksimalistiese kosmopolitaan”; dus iemand wat beskou kan word as maksimaal van die Afrikanerdom verwyderd en by implikasie eintlik ook van Afrikaans. Van iemand wat soos Koopman in die waan verkeer dat hy so identiteitloos soos ‘n wêreldburger is, moet daar nie verwag word dat hy Afrikaans sal koester nie. Op die ATM-webtuiste is Koopman se Facebook-inskrywing (15 deser) gepubliseer waarin hy punt vir punt en natuurlik deels in Engels herhaal wat hy by die ATM-taaldag te sê gehad het, asof dit iets is waarop hy met reg trots kan wees.

Janine van Rooy het Koopman ge-eggo met: “Ons is ‘n bastertaal en proud daarop.” Michael le Cordeur het gesê: “Ek voel nou so goed ek is sommer lus en spring in die lug en bly daar.” Almal wat daar teenwoordig was, is blykbaar sielsgelukkig daar weg. Dit is nou amptelik bekend: Daar mag maar met Afrikaans gemors word, want dit geniet die seën van die ATM. Karien Brits van die ATKV was ook een van die sprekers (hoewel daar niks afstootliks is in wat oor haar toespraak gerapporteer is nie) en kultuurhoof Danny Titus was ook daar om aan hierdie myns insiens tragiese gebeure groter drakrag en trefwydte te gee.

‘n Ander verslag oor die ATM-taaldag is op die ATKV-webtuiste (17 deser) gepubliseer. Daarin word verwys na ‘n Afrikaans wat “geherdifinieer” word. Dit is ‘n “inklusiewe taal” en klem word ook op die “diversiteit” van mense en taal geplaas. Wat hier bykomend oor Koopman se uitlatings genoem word, is: “As ons Afrikaans … gaan probeer beskerm … beteken dit ons sê iets is verkeerd. Dan baklei ons met mense. As ons egter veeltaligheid preek, dan werk ons saam.” Soos Henry Jeffreys (Rabe, 4055) sê Koopman dus dat Afrikaans nie (teen verdringing deur Engels) beskerm moet word nie en dat Afrikaans se (mate van) suiwerheid ook nie beskerm moet word nie. Ook dat die US nie Afrikaans as enigste onderrigtaal moet hê nie. Koopman voorsien nie net die voortgesette besoedeling van Afrikaans met Engels nie, maar ook dat dit gaan toeneem en hy hou hiervan: “Afrikaans is van Afrika. Afrikaans is ‘n bastertaal en die ready mix gaan uitbrei. Afrikaans is dus ‘n model vir mense. Dit neem van ons besit en deur Afrikaans ontdek ons nuwe wêrelde.” Soos Koopman probeer Le Cordeur om, indien nie die Europese oorsprong van Afrikaans te ontken nie, die nie-wit wortels van Afrikaans te oorbeklemtoon: “Die komvandaan [van Afrikaans] is nie uit hogere Nederlandse kringe nie.” Hy probeer Afrikaans tot ‘n laer of die laagste vlak neerhaal.

Die stereotipering van Afrikaans, Afrikaners en natuurlik apartheid waaraan party van hierdie mense hulle in gesprek na gesprek en artikel na artikel skuldig maak, is vir my weersinwekkend. Daar is geen blyke van ‘n gebalanseerde benadering nie. Elementêre vrae soos die volgende word nie gevra nie. Is die bevordering van taalsuiwer nie dalk ‘n bate nie? Is Standaardafrikaans nie ‘n besondere prestasie wat lofwaardige funksies vervul nie? Wanneer word die onoortroffe bydrae van Afrikaners tot die ontwikkeling van Afrikaans erken en geloof? Behoort Afrikaansinstansies nie eerder erns te maak met die identifisering en uitroeiing van die faktore wat die voortbestaan van Afrikaans bedreig nie? Les bes: Waarom rek julle nie julle bekke oor die afskaling en selfs verdwyning van Afrikaans in bv die openbare sektor, skole en universiteite nie? Daar is ‘n taalstryd ten behoewe van Afrikaans op die ATM se Paarlse drumpel aan die gang, bv aan die Landboukollege Elsenburg en die US, en julle swyg soos die graf en bewonder eerder ondermynende elemente. Dit is vir my duidelik dat die genoemde Afrikaansinstansie hulle aan skandalige versuim skuldig maak en dat hulle gebrekkige toewyding aan Afrikaans verdoem behoort te word.

Leon Lemmer: Naspers: Perspektief op 100 jaar (Deel 2)

My bespreking van die boek, ‘n Konstante Revolusie: Naspers, Media24 en Oorgange (2015), met Lizette Rabe as die samesteller, word hier voortgesit.

Khulu Sibiya

Khulu Sibiya, ‘n oudredakteur van City Press, beweer dat sedert die Naspers-oorname in 1984 “the political militancy of City Press increased” (2878). Hy tref die volgende, myns insiens interessante, onderskeid. City Press het die frase “bridge building” gebruik, terwyl die Sowetan “nation building” verkies het (2883). Deesdae word ons alewig gekonfronteer met die opdrag dat ons aan nasiebou moet meewerk terwyl daar weens diepgaande kultuur- (oftewel leefstyl-) verskille myns insiens geen realistiese moontlikheid is dat blankes en veral Afrikaners ooit ‘n integrerende deel van ‘n oorwegend swart nasie kan word nie. Brugbou is meer sinvol as nasiebou.

‘n Brug word oor iets soos ‘n rivier, treinspoor of pad gebou om ‘n verbinding tussen die twee kante te bewerkstellig. Omdat wit en swart tans saam in dieselfde land woon, is dit wenslik dat daar, wanneer dit in albei se belang is, verbindingsweë of oorbruggingsmeganisme tussen die twee groepe bestaan. Maar die brûe moet nie onnodig word omdat die blankes en veral die Afrikaners hulle kultuur dermate laat verwater het dat dit nie meer duidelik van die swartes se kultuur onderskei kan word nie. Dan het nasiebou geslaag maar die blankedom, insluitende die Afrikanerdom, is in dié proses vernietig.

Lees ook: Leon Lemmer: Naspers: Perspektief op 100 jaar (Deel 1)

Ruda Landman

Ruda Landman verwys na die Nasionale Party en die destydse SAUK as behorende tot “dieselfde dampkring” (2946). In 1996 het die SAUK egter die SABC geword (2946) en ‘n heeltemal ander (naamlik sterk ANC-) karakter aangeneem. M-Net is in 1985 as ‘n Naspers-televisiebetaalkanaal gestig en Carte Blanche is van 1988 af (3124) as ‘n aktualiteitsprogram aangebied, met Landman as een van die aanbieders. Volgens Landman was hierdie program van die begin af anders as “sy eweknieë op die SAUK: ons wou vir almal uitsaai en almal se stories vertel … alles is moontlik” (2988). ‘n Kanadees het ‘n medewerker geword. Sy het “niks van die ingeboude vooroordele en stereotipes van ons wat hier grootgeword het” gehad nie (2997). Daar was “‘n vryheid en kreatiwiteit wat totaal nuut was” (3001).

Anders as (sommige) koerante het Carte Blanche glo nie “‘n kruistog aangepak” nie (3001). Die program het sinoniem met ondersoekende joernalistiek geword, maar waarheen het hulle groot vryheid hulle gelei? “Ons het die silo’s wat apartheid en die regering se houvas op die media so effektief gebou het, begin afbreek. Veral in die begin was ons gehoor oorweldigend wit. In ons stories het hulle swart mense ontmoet uit elke laag van die samelewing, ook wit mense wat nie deel was van die establishment nie” (3015). Word daar dus inderdaad vir almal uitgesaai en almal se stories vertel (net so geredelik ook dié van die regses) en geen kruistog gevoer nie? Landman antwoord: “Ons was nooit doelbewus sosiaal ativisties nie. Ons het gaan stories soek, en enigiets wat ons eie en die kykers se vooropgestelde idees in die wind geslaan het, was ‘n goeie storie” (3036). “‘n Mens kan natuurlik nie sê ons was neutraal in die openbare debat nie. Sonder om ooit eintlik daaroor te praat [en sonder om daaroor te dink?], het ons die Nuwe Suid-Afrika-projek heelhartig ondersteun, en dit was die ondertoon van alles wat ons gedoen het” (3040). Kortom kan ‘n mens seker sê dat hulle gewillige bondgenote van die ANC was. Landman noem dit egter “onafhanklike joernalistiek” (3045).

“Dit was ons trots dat ons nie goed sou skeeftrek nie, dat ons die hele waarheid sou vertel” (3050). “Miskien [kon ons] soms daarin slaag om albei kante na die ander se standpunt te laat luister” (3054). Landman, wat van Keimoes af kom, is dikwels verkwalik omdat sy so graag onnodiglik Engels op ‘n tweetalige program gepraat het. In haar teks skryf sy bv van “HIV-positief” (3068) terwyl dit MIV-positief moet wees. Met die koms van kykNet in 1999 het Carte Blanche eentalig Engels geword (3129). Wat het ‘n eierdans soos die bostaande en die vra van verskoning by die WVK vir Landman in die sak gebring, afgesien van bekendheid en geld? In 2011, kort nadat die Universiteit Vrystaat ‘n eredoktorsgraad aan Oprah Winfrey toegeken het, het die Universiteit Stellenbosch ons eie Ruda Landman op dieselfde manier vereer. Sy het ook ‘n direkteur van Media24 geword.

Ebbe Dommisse

Ebbe Dommisse, oudredakteur (1990-2000) van Die Burger, begin sy opstel deur te vra of koerante gaan verdwyn. “Kan hulle soos die fiets herlewe en ‘n nuwe bloeitydperk belewe?” (3309). “Belangriker as die vraag of die samelewing nog koerante nodig het, is of gehalte-joernalistiek nog nodig vir die samelewing is” (3145). “Dis nie soseer koerante wat gered moet word nie, dis die samelewing – en daarvoor bly gehalte-joernalistiek onontbeerlik” (3148). Sy uiteindelike gevolgtrekking is: “Die samelewing het nie koerante nodig nie. Wat ons wel nodig het, is joernalistiek” (3315) wat deesdae ook op ander platforms, dus op ander massamedia (radio, televisie, internet) as in gedrukte koerante en tydskrifte, beoefen word.

Televisie en die internet het gedrukte koerante op die agtervoet gedwing. Dit het tot besparingsmaatreëls aanleiding gegee, soos die sentralisering van redaksies (3272) – “een kombuis, vele restaurante” (3290) – personeelbesnoeiings en groter gebruikmaking van vryskutjoernaliste (3276). Die koerante van dieselfde maatskappy kan op ‘n kafeteria-grondslag na goeddunke onder die berigte wat uit die “kombuis” kom, uitsoek watter hulle wil publiseer (3290). Sentralisering is egter strydig met die bevinding “dat tuiskoerante koning kraai wat plaaslike nuus betref” (3357). “Rasionalisasie en herstrukturering het daartoe gelei dat in krimpende redaksies veral van senior joernaliste ontslae geraak is” (3234). Die resultaat is “juniorisasie” en “die verdomming van die nuuskantoor” (3243). “Vertolking van nuusgebeure en die gewig en relevansie wat daaraan geheg word [en] die seleksie van nuus [vereis] dat eers ‘n paar sakke sout opgeëet word” (3239). Gehalte-joernalistiek word dus al hoe moeiliker haalbaar. As Naspers se globale posisionering in ag geneem word, is die vraag of “ten beste iets beter as goedaardige verwaarlosing” by sy gedrukte media verwag kan word. “Het die Afrikaanse publikasies, die fondament waarop Naspers opgebou is, die hoeksteen geword wat verwerp is?” (3333). “Die waghond-funksie van die media [moet] nooit geringgeskat word nie” (3343). Dink aan bv Nkandla.

“Een van die sorgwekkendste simptome van die toenemend bloedarmoedige redaksies was die vermindering en selfs verdwyning van hoofartikels. In gehalte-joernalistiek is en was ‘n koerant se hoofartikels, meesal twee of selfs meer per uitgawe, nog altyd ‘n sluitsteen, die basis van die publikasie se wêreldbeskouing … daarmee word leiding gegee oor sake van die dag” (3295). “Tog is hoofartikels afgeskaal en meesal tot een per uitgawe beperk. Die agteruitgang het ‘n laagtepunt bereik met die besluit van Rapport in 2014 om hoofartikels heeltemal te staak … ‘n meningsvormende koerant sonder ‘n mening. Die Sondagblad het wel ná ‘n rukkie besin, en by tye ‘n soort swewende standpunt (‘Rapport Sê’) geplaas wat sporadies in die koerant rondgeskuif is” (3299).

“Die verslegtende situasie was ook merkbaar in die meningskolomme van koerante. Briewerubrieke waarin vroeër daelange polemieke oor brandende vraagstukke van die dag gevoer is, het na die gemoedelik-lokale begin oorhel. Die oop gesprek het die gevaar van vervlakking begin loop” (3304).

In 1988 het Dommisse met die ANC in Londen gesprek gevoer (554, 2688). Deesdae skryf hy met groot helderheid oor die nuwe Suid-Afrika en verwys daarna as ‘n “eenparty-dominante staat … wat hegemonie [oorheersing] op alle terreine nastreef. En op tipies post-koloniale Afrika-styl het die voormalige koloniale taal, Engels, reeds oorheesend in die sakewêreld, ook die dominante taal van die staat en regering geword – tot nadeel van kleiner tale soos Afrikaans” (3211). “Nog ‘n faktor wat teen Afrikaans en Afrikaanse joernaliste begin werk het, was ras-gegronde wetgewing, veral swart ekonomiese bemagtiging en sogenaamde regstellende aksie. Die drakoniese toepassing van die ras-gebaseerde Wet op Gelyke Indiensneming berus op die apartheidsbeleid se rasseklassifikasie en het eintlik ‘n replika van die apartheidsjare se werkafbakening (‘job reservation’) geword “(3216).

“Voorsiening moes gemaak word vir sogenaamde demografiese verteenwoordiging: swart (‘African’) 79,3%, wit 9,3%, bruin (‘Kleurling’) 8,8% en Indiër 2,5%. ‘Demografiese verteenwoordiging’ is ‘n beleid met fascistiese wortels – dit strek terug tot Nazi-Duitsland, toe Hitler se regering dit op beroepsvlak veral teen Jode gemik het. In Suid-Afrika het die ‘nie-rassistiese’ ANC-regering nogtans hierdie beleid – dit is blykbaar permanent; daar is geen afsnypunt nie – al hoe strenger begin toepas as ‘n vorm van maatskaplike manipulasie wat tot een van die omvattendste in sy soort ter wêreld uitgebult het. Swart ekonomiese bemagtiging behels weer telkaarte waarvolgens koppe op grond van ras getel word om sake met die staat te doen. ‘n Sorgwekkende gevolg vir maatskappye wat in die lig van die ‘regulatoriese omgewing’ teen wil en dank ‘regstellende’ aanstellings moes doen, is dat mense in poste beland het waarvoor die nodige opleiding, ervaring en kundigheid ontbreek” (3220). Uiteraard belemmer dit onder meer gehalte-joernalistiek. Teen die einde van sy opstel verwys Dommisse na ‘n waarheid wat Franz Kafka gemunt het: “dat revolusies in die slym van ‘n nuwe burokrasie eindig” (3348).

In 1990 het Dommisse Die Burger se formele bande met die Nasionale Party (NP) verbreek (505, 2103, 3931). Hy wou nie hê dat die koerant voortgaan om as spreekbuis vir FW de Klerk en later Marthinus (Kortbroek) van Schalkwyk se NP op te tree nie. Daarmee is ‘n verbintenis verbreek wat kom uit die tyd van DF Malan as redakteur, toe die NP ingewillig het dat Die Burger se redakteur koukusbyeenkomste mag bywoon. Dommisse het die WVK as ‘n “heksejag teen Afrikaners” beskou (2797) en Afrikaners se kollektiewe skuld ontken (2803). Volgens hom is kollektiewe skuld “een van die gevaarlikste dogmas in die menslike geskiedenis” (2808). Dit hou ‘n wesenlike gevaar in vir ‘n minderheidsgroep soos die Afrikaners. Dit is “hoe die Jode [tydens die Tweede Wêreldoorlog] vermoor is” (2808).

Willie Esterhuyse

In sy opstel herleef Willie Esterhuyse eintlik sy rol as geheime agent vir die NP-regering. “Media-betrokkenheid laat gewoonlik vredesgesprekke misluk” (3441). Soos Antjie Krog onderskei hy nie tussen medium (enkelvoud) en media (meervoud) nie: “‘n professionele en goeie media óók ‘n goeie storie wil vertel” (3455). Dit wil voorkom asof Esterhuyse hier soos die ANC kla dat joernaliste nie genoeg mooi broodjies oor die nuwe Suid-Afrika bak nie. Hy beskou sy destydse agentdade as ‘n bydrae tot vrede terwyl ons sedertdien in werklikheid in onvrede lewe. Ons moet glo nie vergewe en vergeet nie, maar vergewe en onthou (3417): “‘n Onthou wat nie op vergelding gerig is nie, maar wat deklameer [benadruk] nóóit weer nie” (3422). Tog sit ons myns insiens steeds met erge rassediskriminasie, die doelbewuste benadeling van die (potensieel) voortreflikste inwoners, golf op golf misdaad, sistemiese droogmakery, doodgewone onreg, ens. Die gewaande politieke lente het nie tot ‘n somer gelei nie (3552).

“Daar bestaan tans ‘n sterk negatiewe elite-konsensus onder Afrikaners oor Suid-Afrika se oorgangsproses” (3560). Hy verwys bv na “die Afrikaner-‘ikoon’ Steve Hofmeyr” en breek, soos glad te dikwels, ‘n lansie vir sy vriend Thabo Mbeki (3564). Suid-Afrika is inderdaad ‘n “geknelde land” (3469). Daar is ernstige “fragmentasie in terme van ras- en klasverskille. Maatskaplike kohesie is slegs ‘n droom” (3569). Het Esterhuyse werklik rede gehad om iets anders te verwag? Daar is darem hierdie erkenning: “Verteenwoordigers van homo sapiens [kan] baie maklik ánder mense se regte en waardigheid … vertrap” (3422), maar hy dink hier seker eerder aan die NP as die ANC.

Vir die disinformasie wat oor die Potchefstroomse kampus van die Noordwes-Universiteit “gestook” is, verkwalik hy heeltemal tereg vir Beeld. Die repudiëring is glo “met té sagte hande” gedoen (3582). In die geval van sy alma mater, Universiteit Stellenbosch, wat aan hom ‘n eredoktorsgraad gegee het, verkwalik hy Die Burger omdat dié oor ‘n moontlike mosie van wantroue in Russel Botman berig het. “Ook in dié geval is die spelbreker-aksie met sagte hande deur die US-raad gehanteer. Daar was nie ‘n amptelike ondersoek na wie die disinformasie veroorsaak het nie … Persoonlik is ek van mening dat dié tipe gedrag ook verband hou met ‘n vervlakking op hoë vlak van wat professionaliteit in die media beteken” (3582).

Die Afrikaanse media kan hulle in die “siekeboeg” bevind (3591). Die Burger kry by Esterhuyse die skuld vir die US-berig en nie die aktivistiese gedrag van die US-rektor nie. Vir Esterhuyse is dit blykbaar heiligskennis as enige US-raadslid Russel Botman se verderflike verpolitisering van die akademie sou probeer teenwerk. Daarna kry sy lesers die klou by die oortjie. Dít is waarop Esterhuyse as ‘n ANC-simpatiseerder die hele tyd afstuur: “Die Afrikaanse media behoort in die lig van dié analise moontlik ernstige introspeksie te doen oor waar hy homself sien in terme van ‘n ‘informed intermediary’ om ‘n konstruktiewe rol in ‘n inklusiewe Suid-Afrikaanse samelewing te speel – eerder as ‘n destruktiewe rol in ‘n eksklusiewe Afrikaanse omgewing” (2591).

Zelda Jongbloed

Die hoogtepunt in Zelda Jongbloed se joernalistieke loopbaan was sekerlik toe haar etniese genoot, Henry Jeffreys, haar bo twee adjunkredakteurs, blanke mans met doktorsgrade, tot senior adjunkredakteur van Die Burger bevorder het (3617). Haar insig is dat Jakes Gerwel “‘n deurslaggewende rol gespeel het” om die Universiteit van Wes-Kaapland “tot ‘n universiteit van [eerder politieke as akademiese?] uitnemendheid [te] ontwikkel. UWK het bewys die manier waarop iets aangewend en uitgebou word, kon later belangriker word as die rede vir sy ontstaan of bestaan” (3644). Laat ek verduidelik waarop Jongbloed hier sinspeel.

Die UWK is in 1960 deur die “apartheidsregime” in sy goedertierendheid as ‘n universiteit vir bruin studente gestig. Dit het baie beter geleenthede in hoër onderwys aan bruines gebied as wat voorheen bestaan het. Die UWK is teen groot koste uitgebou tot ‘n volwaardige universiteit; die akademies beste van die nie-blanke universiteite, met die moontlike uitsondering van die Universiteit van Durban-Westville (UDW). Maar die moontlike akademiese meerderwaardigheid van UDW kan aan slegs een faktor toegeskryf word: hy het Indiërstudente gehad wat oor die algemeen akademies beter as bruines presteer. Gerwel het die wense van die “apartheidsregime” geminag en verontagsaam, die toelatingsvereistes verlaag en die etniese eksklusiwiteit van die universiteit opgehef, gevolglik is die kampus spoedig met swart studente oorstroom. Daar is geen poging tot ideologiese neutraliteit aangewend nie. Waar die UWK tradisioneel vry van indoktrinasie was, het die kommunistiese Gerwel openlik verkondig dat die universiteit die tuiste van politieke linksgesindes is. Dit is die soort “uitnemendheid” wat Jongbloed aanprys.

Sy lys die name van “gerespekteerde akademiese leiers” soos Gerwel en Franklin Sonn en kerkleiers soos Allan Boesak en Russel Botman (3659). Die name van “bekende en gerespekteerde [bruin] joernaliste soos [Conrad] Sidego … ekself [!], [Johann] Maarman … [Henry] Jeffreys … en Heindrich Wyngaard” word gelys (3771). Maarman is “een van die mees bedrewe woordsmede” en tans die adjunkredakteur van Die Burger (3824). Jeffreys is glo ook ‘n “toekomskundige” (3810). Hulle is almal “sogenaamde bruinmense” (3693), want polities korrek wil hulle “swart” heet. Jongbloed skryf bv van “‘bruin’ joernaliste” (3787). Sy vertel hoe sy en ander joernaliste in die Ekstra-bylaes van Naspers-koerante “die struggle” aangestook het.

Gemeenskapsprojekte is ook geloods, soos die een met die Kaapse titel “Crime issie Cool” (3724). Sy beweer egter hulle beriggewing was “eties verantwoordbaar en getemper deur ‘n diep liefde vir Afrikaans” (3748). Maar dan vertel sy dat sy haar “moedertaal-Afrikaans om politieke redes aanvanklik verwerp het” (3796). Anastasia de Vries het ‘n “fassinasie” met “die taal wat onse mense oppie Kaapse Vlakte praat” (3771). Dit het vir De Vries “altyd opgeval hoe maklik dit was vir mense van weerskante in die Afrikaanse taalfamilie om in terme van stereotipes van en met mekaar te praat in ‘n omgewing waar almal veronderstel was om bevry te wees van die apartheidsborstrok en hul hovaardigheid oor standaard-Afrikaans” [Standaardafrikaans] (3781). Met ander woorde, in hierdie oorbruggingsoefening word dit van die blankes verwag om die gehalte van hulle Afrikaans te verwater; selfs tot die vlak van ‘n mengeltaal soos Kaaps. Sowel wittes as bruines moet “Afrikaanses” (3791) word. Daarenteen verkies ek Afrikanerskap en Standaardafrikaans.

Jongbloed verstaan die geskiedenis van Afrikaans soos volg: Daar is by bruines ‘n besef dat “die geskiedenis van Afrikaans nie wit is nie, maar in die kombuise van destydse koloniale heersers deur slawe uit die Ooste ontwikkel is om kommunikasie met Nederlandse werkgewers te vergemaklik … Hierdie ‘kombuistaal’ is later deur die Afrikaner gekaap om sy politieke doelwit van Afrikanernasionalisme te bereik” (3800). Ek het hierdie ongenuanseerde weergawe van hoe Afrikaans onstaan en ontwikkel het reeds by talle geleenthede op Praag gekritiseer.

Die “bruin” bylaes van Afrikaanse koerante was finansieel nooit werklik suksesvol nie (2758), met ander woorde blanke koerantkopers het hulle gesubsidieer. In die nuwe Suid-Afrika het hierdie bylaes almal doodgeloop. “Die angst oor kleur en politiek wat in die ou Suid-Afrika amper deel van die Ekstras se ink was, is in die nuwe Suid-Afrika nie meer nodig nie” (3844). Sedert 2014 is Jongbloed ‘n DA-parlementslid (3814, 3857). “Toe Nelson Mandela uit die tronk vrygelaat is, was dit ek, as Ekstra se redakteur, wat die storie vir die koerant gedek het en ‘n onderhoud met hom kon kry. En wat was die wêreldikoon se eerste woorde by hierdie ontmoeting? ‘Dankie vir die rol wat Rapport Ekstra gespeel het in die struggle’ … ja, dit was alles die moeite werd” (3839).

Michael le Cordeur

Michael le Cordeur haal soos volg uit Lizette Rabe se biografie oor Rykie van Reenen aan: “Geskiedskrywing as ‘meestal die brose uitdrukking van wit, manlike historici se beperkte perspektiewe’ was ook van toepassing in Suid-Afrika” (3897). Waarom het vroue en nie-wittes dan nie met wyer perspektiewe en sterker uitdrukking na vore gekom nie? Le Cordeur vra vir ‘n herskrywing van ons geskiedenis. Dan spring hy na Afrikaans: “Indien Afrikaans sy plek in die toekoms wil behou, [is] ‘n gebalanseerde weergawe van Suid-Afrika se geskiedenis in die skoolkurrikulum nodig” (3903). Daar is in werklikheid sterk beswaar teen die ongebalanseerde geskiedenis wat in die nuwe Suid-Afrika aan skoliere opgedis word. Soos in swart geledere in die VSA word die geskiedenis plaaslik herskryf soos wat swartes dit idealisties wil hê. Die resultaat is nie ‘n weerspieëling van hoe die werklikheid voorheen was nie. Dit is die voorgesette uitdrukking van ‘n revolusionêre gees, wat ook uitdrukking vind in Le Cordeur se begeerte dat Standaardafrikaans hergestandaardiseer moet word.

Arrie Rossouw, ‘n oudredakteur van Die Burger, word ‘n “progressiewe” genoem (3931). ‘n Afrikaanse fees, soos die KKNK, het hy ‘n “boerebasaar” of ‘n “Afrikanerparty” genoem (2769). Rossouw se anti-Afrikanergesindheid wek goedkeuring by Le Cordeur. Hy kom knaend met die volgende soort uitlating: “Deur die rol van bruin en swart mense in die ontstaan van Afrikaans te ontken, is Afrikaans gestigmatiseer as witmanstaal” (3950). Wêreldwyd is iets waarmee wittes geassosieer word myns insiens eerder aanbevelingswaardig as afkeuringswaardig. Om Afrikaans met blankes te assosieer, is om dit op ‘n agbare vlak te plaas. Die mate waarin nie-wittes ‘n rol in die ontstaan van Afrikaans gespeel het, word nie ontken nie. Dit word byvoorbeeld in die Afrikaanse Taalmonument in die Paarl uitgebeeld sodat almal wat oë het dit kan sien. Wat terselfdertyd erken moet word, is dat dit feitlik uitsluitlik blankes was wat Afrikaans ontwikkel en gestandaardiseer het en leesstof en naslaanwerke in Afrikaans geskep het.

Pleks van hierdie feite te erken, kom Le Cordeur met A Deurmert se mening: “standaardisering is ‘n strategiese proses om die apartheidsideologie en Afrikanernasionalisme te bevorder” (4006). Le Cordeur beywer hom vir skoolhandboeke in Kaaps. Elke keer lei sy pleidooie tot niks omdat Kaaps nie gestandaardiseer is nie. Hy kan gerus die wittes wat Afrikaans gestandaardiseer het nadoen deur Kaaps, desnoods ooreenkomstig sy ideologiese voorkeure, te standaardiseer. Afrikaans is glo “‘gesuiwer’ van Khoi-, Maleisiese en slawe-invloede. Standaardafrikaans is gesien as ‘beskaafde’ Afrikaans wat gehalteonderrig fassiliteer, teenoor ander variëteite soos Kaaps wat as ‘onbeskaaf’ beskou is” (4006). Is daar nie dalk (heelwat) waarheid in hierdie siening nie? So ‘n situasie kan nie goedsmoeds aan apartheid toegedig word nie, want dwarsoor die wêreld neem die gestandaardiseerde taal (feitlik) noodwendig die algemeen-beskaafde vorm aan.

Le Cordeur se swartmag-manie vind uitdrukking in stellings soos die volgende: Henry Jeffreys was in 2006 die eerste “swart” redakteur van Die Burger (3930). “Jakes Gerwel was die eerste swart voorsitter van Media24 en hy is opgevolg deur die eerste swart vrou, Rachel Jafta” (3962). Russel Botman was die eerste “swart US-rektor” (4055). Soos Zelda Jongbloed is Le Cordeur gepreokkupeer met kleur en soos by Jongbloed se swartes is al die genoemde swartes in werklikheid bruin. Adam Small se Kanna hy kô hystoe, met teks wat nie as Standaardafrikaans kwalifiseer nie, word deur Le Cordeur bestempel as “die beste drama in Afrikaans” (3985). “Basil Kivedo het as voormalige MK-vegter vertel dat hy sy vryheidstryd in Afrikaans geveg het” (3968). Strek dít Afrikaans tot eer of is dit veel eerder ‘n ernstige stigmatisering van Afrikaans? As Europees-geöriënteerde mens kan ek eintlik net werklik trots op Afrikaans wees wanneer dit in ‘n beskaafde milieu gebruik word. Wanneer Rapport net oor die referate van twee wit sprekers berig en nie oor wat drie bruin sprekers (waarvan een Le Cordeur was) kwytgeraak het nie, is sy beskuldiging: “Bruin mense word dikwels deur die Afrikaanse media misbruik om politieke punte aan te teken” (3974).

Jonathan Jansen word soos volg aangehaal: “White-dominant campuses are morally unacceptable” (4050). Le Cordeur vervolg: “Die debat verdiep omdat bruin mense nie dieselfde verwagtinge koester van Afrikaans as ‘n wetenskaps- en universiteitstaal nie. Hoewel ek in ‘n vorige studie bevind het dat bruin mense wel taal as deel van hul identiteit beskou, blyk dit dat wit sprekers meestal die taal beskou as ‘n saak van identiteit en taalregte, terwyl dit vir bruin sprekers weer oor bemagtiging gaan” (4050). Daar is sekerlik ‘n gesindheidsverskil oor Afrikaans by enersyds blanke en andersyds bruin Afrikaanssprekendes. Dit is waarom sommige Afrikaners hulle vir die behoud van Afrikaans as universitêre onderrigtaal beywer en bruines grootliks onbetrokke bly en geen poging aanwend om die posisie van Afrikaans aan die Universiteit van Wes-Kaapland te herstel nie. ‘n Kenmerkend onverskillige en dwase reaksie is dié van Nico Koopman wat beweer “dat taal as gebruikstaal geleef moet word en dat die hoër funksies minder belangrik is” (4055). In dieselfde kategorie is Henry Jeffreys se stommiteit: “dat taalstryde slegs polariseer en dit is teenproduktief” (4055). Met ander woorde, moenie vir Afrikaans veg nie, dan sal alles wel wees.

Soos Nico Koopman kan Le Cordeur hom nie genoeg verlustig in Russel Botman se sluwe ras- en geslagsgelaaide teenoormekaarstelling van die (wit) plaaseienaar se seun en die (bruin) dogter van die plaaswerker nie. Hierdie keer noem Le Cordeur dit “aangrypend” (4063). Ek het Botman se vergelyking voorheen in besonderhede bespreek (Praag 20.07.2014). Soos Jonathan Jansen en Heindrich Wyngaard wend Le Cordeur ‘n poging aan om Botman se dood aan beswadderende kritiek toe te skryf (4075). Blankes kry dus die skuld vir sy dood. Die christelike religie word deesdae deur politiek-geprokkupeerdes vertolk asof daar ‘n spesiale sagte plekkie vir nie-wittes moet wees. Le Cordeur brei hierdie sentiment uit na die Afrikaanse koerante. Hy skryf: “Toekomstige Afrikaanse redakteurs … moet sensitief wees vir diversiteit, veral vir die menings van bruin en swart Afrikaanssprekendes” (4081).

Le Cordeur maak geen geheim daarvan nie dat hy homself as ‘n lid van die bruin intelligentsia beskou. Onder Afrikaanse organisasies beveel hy dié aan wat in hulle getransformeerde toestand die kluts die ergste kwyt is, te wete die Afrikaanse Taalraad en die ATKV (4098). Dit is waar Le Cordeur tuisvoel en sy uitlatings ernstig opgeneem word. Dit sluit eise soos die volgende in: Die Afrikaanse media sal “hulself moet herdefinieer en die mening van die bruin Afrikaanssprekende gemeenskap [‘n sinoniem vir Michael le Cordeur] in ag moet neem deur hul beheptheid met ‘suiwer’ Afrikaans te laat vaar en die diversiteit van Afrikaans laat herleef. Deur ‘n bevryde Afrikaans vlerke te gee, bied die media die geleentheid om die volle verhaal van Afrikaans en sy sprekers te vertel én nasiebou te bevorder” (4103). Daardie “bevryde Afrikaans” sal nie vry van onnodige Engels wees nie en sal weens die grootskaalse omarming van Engels ondergaan. Die “vlerke” wat Le Cordeur aan Afrikaans gee, sal sekerlik veroorsaak dat Afrikaans in sy moer in vlieg.

Ferial Haffajee

Ferial Haffajee is die redaktrise van City Press en het die nuus gehaal weens haar probleme met haar personeel wat uit oorwegend swart joernaliste bestaan. Natuurlik bestempel sy haarself ook as “swart”, maar sy word genoop om tussen “multi-racial” en “non-racial” te onderskei (4140). Van kleurblindheid is daar kwalik sprake. Haffajee het volgens eie erkenning ‘n “cappuccino complexion” en word met “Pan-Africanism and black consciousness” gekonfronteer (4241). Sy is blykbaar ‘n Indiër en is aangestel as die opvolger van ‘n egte swart redakteur. Transformatories word haar aanstelling deur haar swart personeel as ‘n terugwaartse stap beskou: “I’d be silly not to recognise that some of the race conflicts we’ve experienced have to do with what I represent – the displacement of a black African person” (4241). “Where there were black people, we were often coloured” (4250).

In hierdie bydrae en dié van bv Zelda Jongbloed en Michael le Cordeur is daar ‘n deurlopende afwisseling van die gebruik van die terme “swart” en “bruin” vir bruines. Die ANC se beleid is egter onlosmaaklik op die rasse-indeling van apartheid gegrond. Waarom dan nie elke groep uitdruklik daarvolgens, dus volgens wat hulle in werklikheid is, aandui nie: dus wit, bruin, swart en Indiër/Asiaat? Oor ‘n honderd jaar sal kwalik van lesers verwag kan word om hierdie sotlike rondspringery tussen “bruin” en “swart” deur bruines te verstaan.

As ‘n “swart vrou” wat haar spore met “struggle journalism” (4161) verdien het, geniet Haffajee die ongekwalifiseerde ondersteuning van vroue soos Esmaré Weideman, die uitvoerende hoof van Media24, en Rachel Jafta, die voorsitter van Media24. Hierdie drie vroue beveel mekaar onderling sterk aan (4145). As “struggle”-joernalis onderskryf Haffajee die ANC se demografiseringsbeleid: “I have a working definition of non-racialism and non-sexism that serves me well in making teams. These should, as far as possible, represent the make-up of South Africa to live true to the constitution of the country, which holds non-racialism and non-sexism as pillars” (4255). Daardie pilare is in werklikheid ydele drome. Wat sy te kenne gee, is dat verdienste/meriete, anders as demografie, nie ‘n deurslaggewende oorweging is nie. “My core argument was that we won’t get anywhere if we continue to classify empowerment as a risk and not as an opportunity” (4255).

Esmaré Weideman

Ek het eers met die Naspers-eeufees besef in hoe ‘n mate Esmaré Weideman (voorheen Van der Merwe, 4615) eintlik ‘n anti-Afrikanerrol, onder die dekmantel van anti-apartheidsgesindheid, speel. Sy was een van diegene wat die verbanne ANC in Lusaka gaan opsoek het (4676). Tydens Naspers se eeufeesviering op 25 Julie het sy dit wys en nodig geag om in die “sleuteltoespraak” verskoning vir apartheid aan te bied, 18 jaar nadat sy dit by die WVK gedoen het (Netwerk24, 26 Julie). “Daar is baie om oor trots te wees, maar ook baie waaroor jy jou kop in skaamte laat hang.” Hier verwys sy nie na Huisgenoot of die Naspers-koerant Son nie. Trouens, in die hele bundel is daar nie ‘n enkele verwysing na Son wat daagliks in Kaaps verskyn nie. Dit is eienaardig dat iemand soos Le Cordeur nie heftig beswaar hierteen gemaak het nie. Weideman gaan soos volg voort met haar toespraak: “Vanaand vier ons ons suksesse met trots, en erken ons foute in nederigheid. Ons erken aandadigheid aan ‘n moreel onverdedigbare politieke regime en die pynlike manier waarop dit in ons nuuskantore en raadsale neerslag gevind het.”

Le Cordeur haal Weideman aan waarvolgens die Afrikaanse media ‘n verantwoordelikheid het om opvoedkundige en geletterdheidsinhoud van gehalte te versprei om op hierdie manier hul lesers te “bemagtig”. “Die dae van Afrikanerjoernaliste wat hulself gesien het as ‘boerekrygers vegtend met die pen in die hand’ is verby” (4092). Iemand soos Le Cordeur vind dit ‘n hoogs misbruikbare stelling. Dit is ironies dat Weideman, wat Huisgenoot ‘n dekade lank suksesvol rioolwaarts bestuur het, hoogheilig ‘n pleidooi vir inhoud van gehalte lewer. Primêr bedoel sy seker kommersiële gehalte; teks wat geld laat invloei.

In 2001 het Weideman die redaktrise geword van You, wat ‘n soort onegte Engelse kind van Huisgenoot is en veral gemik is op bruin lesers wat nie met ‘n Afrikaanse tydskrif gesien wil wees nie. Die jaar daarna het sy ook die redaktrise van Huisgenoot geword en mettertyd ook van Drum. Sy het in al drie gevalle die sirkulsiesyfers opgestoot met ‘n suksesresep wat gehalteverlaging van die inhoud behels: “snot-en-trane-joernalistiek, die oordosis bloed en geweld, die sogenaamde tweekop-kinders” (4307). “Ons behou die reg om oor die wêreld se naarhede te skryf, al is dit skokkend” (4386). Onmiddellik daarna kom sy uit by ‘n baba wat in Upington verkrag is (4391). “Ons as meningsvormers moet standpunt inneem” (4400). Hannelie Booyens het een van die treffers geskryf (4400). “Niemand het nog vir Huisgenoot soveel beteken soos Diana nie” – ‘n “wonderlike sirkulasiebouer” (4414). “Tjekboekjoernalistiek” (4428) speel ook ‘n groot rol.

Ten spyte van die toestand waarin die land verval het, het “trots Suid-Afrikaans” Weideman se leuse geword (4316). Mense met ‘n bietjie pit en sin vir geestelike dinge vermy myns insiens al drie hierdie tydskrifte. Huisgenoot is lankal nie meer “die arm man se universiteit” nie (4340). Dit blyk ook uit Weideman se loslit-Afrikaans. In haar opstel is daar seker meer Engelse woorde as in enige van die ander Afrikaanse bydraes. Sy kom uiteraard ook uit by “Steve Hofmeyr se teegooiery” (4344). Later word daar weer na hom verwys (4433). Die “droomredaksie” (4433) bestaan glo uit “‘n groot klomp slim mense” (4355; ook 4382) en oorheersend uit vroue (4369). Pleks van ‘n tydskrif ‘n tydskrif te noem, verwys sy daarna as ‘n “boek” (4364, 4448).

Salie de Swardt

Salie de Swardt verwys na eens Afrikaanse maatskappye, soos Rembrandt en Sanlam, en skryf: “Hoofsaaklik om praktiese redes, is daar min van Afrikaans in die groepe oor” (4624), Vanweë sy verbintenis met nog ‘n verlore skaap, Naspers, lewer hy geen kritiek op hierdie toestand nie.

Chris van Wyk

Chris van Wyk karakteriseer Naspers as “die beheermaatskappy van ‘n multinasionale tegnologie- en mediakonglomeraat wat in sowat 133 lande sake doen. Die groep is die agtste grootste mediagroep ter wêreld en, volgens aandelemarkkapitalisasie, die grootste mediagroep buite Amerika en China” (4833). “Vir sewentig jaar sedert stigting in 1915 het Naspers uitsluitlik op gedrukte media staatgemaak – deesdae in Media24 saamgebondel. Naspers 2015 snel voort op die elektroniese hoofweg en konsentreer op internetbesigheid en betaaltelevisie. ‘n Ingrypende transformasie van Naspers het dus die afgelope dertig jaar plaasgevind” (4840). Vorentoe wil Naspers hom meer tot organiese groei as samesmeltings en oornames wend (4964). Bedrywighede het veral mobiele platforms (selfone en tabletrekenaars) op die oog (4961).

Van die gekommersialiseerde Naspers kan deesdae kwalik danige aalmoese ten bate van Afrikaans en veral Afrikaners verwag word. Daar is egter twee bemagtigingsprojekte wat blankes uitsluit: Welkom Yizani van Media 24 (4945) en Phutuma Nathi, wat nie-wittes via Multichoice bevoordeel (4950). Hoewel beleggers veronderstel is om te aanvaar dat hulle aandelebeleggings nie noodwendig winsgewend sal wees nie, wou Media24 nie sy nie-wit aandeelhouers hierdie elementêre les leer nie en is R330 miljoen bestee om die nie-winsgewendheid van Welkom Yizani vir sy nie-wit aandeelhouers te neutraliseer (4950). Phutuma Nathi, daarenteen, “het sy deelnemers tot dusver ryklik beloon” (4954).

Slot

Die gevierde skryfster Antjie Krog, wat vir ‘n wyle as ‘n joernalis by Die Burger gewerk het, het met haar emosie-belaaide verbeelding te kenne gegee dat Naspers, eintlik Media24, in ‘n sin ‘n rotnes is. Joernaliste word glo verplig “om al hoe flouer op al hoe kleiner spasies te skryf, terwyl die gerugte van ‘toemaak’ en ‘afskaf’ soos rotte oor hulle keyboards [toetsborde] klouter” (2473). Moenie van Krog verwag om ‘n Afrikaanse sin sonder ‘n onnodige Engelse woord te voltooi nie.

Die Messiasideaal: Dawid en Verwoerd

Dawid het koning geword oor verskillende stamme danksy die steun van 30 beroemde vegters.

Soos Shaka het Dawid met sy talle vroue tussen sy vegters gewoon.

Vanaf sy huisdak, kon Dawid uitkyk oor sy vegters se vroue se badaktiwiteite.

Dit was ondenkbaar dat Dawid aan sy vegters se vroue sou vat. Dawid se mag was afhanklik van die lojaliteit van sy vegters.

Verder is koning Dawid se huwelike en sekslewe polities beplan, net soos dié van President Zuma vandag. Ma-Ntuli is van die polities belangrike Ntuli familie, Tobeko is van die polities belangrike Madiba-sibbe, en Zuma het ‘n strategiese liefdeskind by die polities belangrike sokkerbaas, Irvin Khoza van Soweto.

Dus toe Dawid kyk hoe Batseba, ‘n vrou van een van sy vegters, bad, en haar toe laat haal en hy haar swanger maak, het Dawid ‘n politieke krisis van epiese afmetinge ontketen.

Deur koning Dawid se dom daad, word sy multi-stamstaat bedreig. As die vegters van Dawid uitvind dat hy hulle vroue misbruik terwyl hulle aan die front veg, is Dawid sowel as sy verenigde stamstaat dood.

Batseba se man moet nou vir Dawid en die staat red, deur terug te kom van die gevegsfront en met Batseba aan huis te slaap, sodat dit kan lyk asof hy die pa van Batseba se baba is.

Batseba se man weier volstrek om weermagbeleid te verbreek en by Batseba sy vrou te slaap terwyl sy manskappe veg. Dawid maak sy vegter dronk, maar dit help ook nie. Daarom beveel Dawid sy Weermaghoof om Batseba se man te vermoor, anders gaan Dawid se misdaad bekend raak, en die staat in ‘n bestaanskrisis gedompel word.

Koning Dawid laat dus nou sy eie lojale vegter vermoor, deur die Hoof van die Weermag, Joab.

Met Batseba se man dood, wat gemaak met die baba? Die baba as bewys van koning Dawid se misdadigheid teenoor sy eie vegters, moet ter wille van staatstabiliteit ook verdwyn en dus ná geboorte vermoor word.

Presies hoe die pasgebore baba van Batseba vermoor is, was te grusaam om te verhaal – waarskynlik deur voedingonthouding. Dit was sewe baie bitter dae vir beide Batseba en Dawid, en Dawid het nog harder as die honger baba gehuil.

Natan, Dawid se dominee, probeer die polities noodsaaklike moord op Batseba en Dawid se baba draaglik maak, deur God te blameer. Natan verseker Dawid dat God die baba deur siekte sal laat sterf, as straf vir Dawid misdaad. So gesien was nie Dawid verantwoordelik vir die moord op die baba nie, maar God, en so kon Dawid vergifnis verkry vir die onvergeeflike.

Natan verklaar verder dat Dawid se dade vir seker tot burgeroorlog sal lei. Natan weet van die politieke moeilikheid wat gaan kom, want Agitofel is die oupa van Batseba. As Batseba se oupa, weet Agitofel van Dawid se baba met Batseba. Agitofel weet dus ook hoekom Batseba se man dood is, en wie die vegter vermoor het.

Agitofel, die oupa van Batseba, is ook Dawid se professionele politieke raadgewer. Agitofel is ‘n koningmaker. Met sy professionele raad het Agitofel Dawid koning van verskeie stamme gemaak. Agitofel besluit tereg dat dit onmoontlik is om ‘n moeilike multi-stamstaat stabiel te bestuur met ‘n koning soos Dawid. Agitofel besluit ná die Batseba-debakel om Absalom koning te maak.

Ná die moord op Batseba se man, is dit baie maklik om van die beroemde vegters vir Absalom kant te laat kies. Slegs Dawid se persoonlike lyfwag, die Filistynse Kreti en Pleti, bly hom ondersteun.

Agitofel skep ‘n geleentheid om vir almal te wys hoekom hy teen Dawid gedraai het. Agitofel adviseer Absalom om ‘n tent in die middedorp van Hebron op te slaan. 10 Van Dawid se agtergeblewe bywywe word openlik een vir een in die tent in geneem, waar Absalom vir hulle wys waar Dawid die wortels van sy eie ondergang gegrawe het.

Daarna gaan Agitofel, Absalom en van sy vegters uit om oorlog teen Dawid te maak. Dawid en die kern van sy ondersteuners ontsnap egter met hulle lewens. Agitofel se raad aan Absalom is om nie sy vegters en soldate te laat rus nie – hulle moet onmiddellik voortveg, totdat ook die vlugtende Dawid dood is.

Dawid se geheime agent in die Absalom-kamp, adviseer Absalom egter teen Agitofel se raad in. Die agent se raad aan Absalom is dat Dawid se leër nog baie sterk is, sodat onmiddellike verdere opvolgoperasies met Absalom se uitgeputte soldate onnodig riskant sal wees. Dit sal beter wees om eers te rus en weer sterk te word, en daarna seker te maak dat Dawid se magte heeltemaal uitgewis word.

Agitofel wat Dawid se wenstrategie en alliansies beplan het, weet egter dat Dawid geen tyd gegun moet word om te herstel en magte te mobiliseer vir verdediging nie. Agitofel het vir Dawid geleer hoe om te oorleef en te wen. As Absalom nie nou na Agitofel se raad luister nie, is dit verby met koning Absalom, want Dawid sal tyd kry om magte te mobiliseer en terugslaan.

Absalom moet ‘n besluit maak. Óf hy luister na Dawid se beroemde raadgewer, Agitofel, óf hy luister na die oënskynlik minder riskante advies van iemand wat hy meer vertrou. Ironies is laasgenoemde juis Dawid se geheime agent, en nie Agitofel nie.

Toe Absalom Agitofel se raad verwerp, weet Agitofel dat Absalom nie slim genoeg is om koning te kan bly nie, en dat Dawid weer sal terugkom en wen.

Agitofel doen toe presies wat ‘n suiwer professionele politieke raadgewer en geniale koningmaker sal doen in so ‘n situasie. Agitofel gaan na sy huis toe, werk al sy dokumente en testament by, en pleeg selfmoord. Hy weet dis verby met Absalom, so doodseker soos wat sy eie professionele politieke loopbaan verby is.

Dawid het die Weermaghoof gebruik om Batseba se man en sy eie lojale vegter te vermoor. Dawid se Weermaghoof vermoor nou ook vir Absalom, deur 3 pyle deur Absalom se hart te druk, waar ‘n vlugtende Absalom met sy hare aan ‘n boom se takke vassit.

Omdat Absalom die seun van Dawid was, het Dawid sy soldate opdrag gegee om nie vir Absalom dood te maak nie. Dawid kan egter niks teen sy Weermaghoof wat Absalom vermoor het doen nie. Joab was nog altyd Dawid se getroue persoonlike moordenaar, en Joab doen altyd wat hy moet doen.

Ironies dat juis Joab vir Absalom vermoor het. Dit was Joab wat vir Absalom na Dawid toe terug gebring het, nadat Absalom 3 jaar op vlug was weens die moord op Amnon, Dawid se eerste seun. Amnon was baie soos sy pa: Toe Amnon sien hoe mooi Tamar sy stiefsuster, maar Absalom se suster was, kon Amnon nie verder normaal leef sonder om eers gemeenskap met haar te hê nie, en in sy onbeheerste obsessie het Amnon vir Tamar met voorbedagte rade verkrag.

Toe Dawid oud was, word ‘n pragtige jong meisie vir hom gegee om by hom te slaap. Koning Dawid kon egter met die sterkste politieke wil ter wêreld nie ‘n ereksie kry om met haar omgang te he nie, en dis hoe sy familie bevestig dat Dawid se einde naby is.

Dawid se seun Adonijah maak aanstaltes om koning te word.

Dit stel Batseba, nou Dawid se vrou, en haar wettige seun Salomo se lewens in gevaar.

Met behulp van Dawid se dominee en Batseba, word Salomo egter koning. Adonijah wat tempel toe gevlug het, se lewe word vir eers gespaar. Toe Adonija later tog aansoek doen om met een van Dawid vrouens te trou, en so sy volgehoue politieke ambisie bewys, laat Salomo vir Adonija vermoor. Salomo laat ook vir Joab vermoor.

Salomo bou ‘n ryk deur politieke huwelike met 700 vrouens en 300 bywywe te sluit. Salomo se ryk gaan bankrot, en met verhoogde belastings skeur die koninkryk in twee.

Vandag se Westerse konings vaar nie veel beter nie. President Bill Clinton het op sy lessenaar in die Ovaalkantoor van die Withuis ‘n jong Jodin se skede met ‘n sigaarkoker gepenetreer en op haar rok ge-ejakuleer. Clinton se vrou Hillary het daaroor nie van hom geskei nie, sodat sy steeds later president kan word.

In 2015 loop Bill Clinton se opvolger en vrou dan ook voor in die presidentsresies van die dinastiese Demokratiese Party. Die Republikeinse Bush-koningshuis het broer Jeb as hul kandidaat.

Die naaste wat die post-WOII- Westerse wêreldorde aan ‘n onberispelike leier gekom het volgens die Messiasideaal van wyse en regverdige regering, met voorspoed vir die verskillende volkere van die ryksgebied, was onder Verwoerd in Suider-Afrika.

Hoe sou die volkere van die Europese Unie-ryksgebied onder Verwoerd gevaar het? Hoe sou die rasse in die ryksgebied van die Verenigde State van Amerika onder Verwoerd gevaar het? Verwoerd het in die tydvak van globale imperialisme ‘n voorbeeld vir die Weste, vir die hele wêreld gestel.

Daardie Messias-tipe is vermoor, en gedemoniseer, deur die Weste, deur Time Magazine in die besonder.

Verwoerd het as professionele sielkundige en wetenskaplike in die wêreld, en oor die Suid-Afrikaanse ryk regeer. Predikante moet preek oor Verwoerd se Messias-voorbeeld in Afrikanerkerke. Op staatskole word Afrikanerkinders geleer van Nelson Mandela as Messias.

In vergelyking met Dawid, was Madiba moontlik ‘n heilige. Hy het nie Winnie se minnaars laat vermoor nie, altans nie sover ons weet nie.

Maar Verwoerd is by verre die beste historiese maatstaf van Messiasregering op aarde.

Dan Roodt: Afrikaans op 140 jaar: En steeds beskik ons oor geen taalregte!

Vandag is dit presies 140 jaar sedert die stigting van die Genootskap van Regte Afrikaners in die Paarlse huis van Gideon Malherbe in die Kaap op 14 Augustus 1875. Dit was die aanvang van die Eerste Taalbeweging wat hom ten doel gestel het om van Afrikaans ‘n geskrewe taal in die plek van Hooghollands te maak. Sedertdien het Afrikaans ‘n merkwaardige opbloei beleef en bevind hom waarskynlik vandag in die topdertig-tale ter wêreld sover dit sy hoër funksies, media-ontwikkeling, letterkunde en tegniese woordeskat betref.

Die Suid-Afrikaanse Kommunisteparty, asook vele stedelike Engelssprekendes in Johannesburg, maar ook Kaapstad, koester egter steeds ‘n felle renons in Afrikaans en werk aktief om Afrikaans te benadeel. In die onlangse verlede het Barbara Creecy, Panyaza Lesufi, Blade Nzimande, die Suid-Afrikaanse Inkomstediens en vele ander drastiese optrede teen Afrikaans geneem, met die doel om die taal se status te verlaag en dit verder na benede te druk. Selfs regters en landdroste ontneem Afrikaanssprekendes die reg om in hul eie taal aan hofverrigtinge deel te neem, ‘n basiese mensereg.

Ook aan ons universiteite gaan Afrikaans sienderoë agteruit. Die huidige rektor van die Vrystaatse Universiteit, Jonathan Jansen, dwing Engels as enigste onderrigtaal af terwyl die Universiteite van Potchefstroom en Stellenbosch onder kwaai druk verkeer om te verengels. Die Universiteit van Pretoria volg ‘n pragmatiese taalbeleid, maar waarvan die uiteinde insgelyks volslae verengelsing gaan wees.

Elders op dié werf verskyn Leon Lemmer se artikel oor Naspers se 100-jarige bestaan. Dikwels lees ‘n mens in die publikasies van dié mediagroep wat tans so ‘n bepalende rol in Afrikaans speel, dat dit “nie so sleg met Afrikaans gaan nie” of byvoorbeeld dat “Afrikaanse musiek ‘n bloeitydperk beleef”. By dié enkele ligpunte en oorblyfsels van ‘n vorige lewenskragtigheid, moet ‘n mens ook kennis neem van die tamheid wat die Afrikaanse taalstryd oor die afgelope dekade of meer kenmerk. Nie net gee mense baie maklik boedel oor as dit by die verengelsing van instellings kom nie, maar die Engelse taalnasionalisme wat Suid-Afrika beetgepak het, lyk veel lewenskragtiger, onder meer omdat dit veel beter – ook vanuit die buiteland – befonds word. ‘n Groepering soos Open Stellenbosch word nie net geldelik rojaal ondersteun nie, maar geniet ook steun vanuit die Engelse media wat tradisioneel oor die afgelope 200 jaar nog altyd vyandig teenoor Afrikaans gestaan het. Open Stellenbosch stel hom die doel voor oë om Afrikaans aan dié universiteit heeltemal af te skaf sodat alle lesings in Engels en slegs Engels aangebied sal word.

Diegene wat beweer dat “dit nie so sleg met Afrikaans gaan nie” gee gewoonlik geen voorbeelde van ander tale waarmee hulle Afrikaans vergelyk nie, behalwe moontlik die Afrika-tale wat oor lae status en ontwikkeling beskik en wat skaars vir onderrig of ernstige navorsing of letterkunde gebruik word. Om appels met appels te vergelyk, moet Afrikaans daarom eerder met van die kleiner Europese tale soos Deens, Noors, Katalaans of selfs die piepklein Baltiese tale (Litaus, Lets en Esties) vergelyk word. Terwyl Afrikaans in die sestiger- en sewentigerjare glad nie teen Deens of Noors afgesteek het wat media, boekproduksie en status in die howe en aan universiteite betref nie, het dit oor die afgelope twee dekades geweldig teruggesak, dermate dat ‘n mens steeds van ‘n Afrikaanse krisis kan praat.

Die totale boekmark in Suid-Afrika is R4,5 mijard werd, wat opvoedkundige en akademiese boeke insluit. Vanweë die verengelsing van die universiteite en tersiêre handboeke, is baie min van die een miljard rand se akademiese boekmark nog in Afrikaans. Dit laat slegs die sogenaamde “handelsektor” van boeke wat in winkels, aanlyn of deur boekklubs verkoop word. Daardie mark, waar Afrikaans met ingevoerde boeke vanuit Amerika maar veral Brittanje, moet meeding, verteenwoordig maar R753m in totaal, wat slegs 17% van die totale boekmark in die land uitmaak. Om te sê dat “Deon Meyer verkoop baie boeke” moet binne konteks gesien word. Wat is “baie boeke”?

In ‘n land soos Denemarke koop vyf miljoen Dene elke jaar 30 miljoen boeke. Die totale Deense boekmark is in geldelike terme méér werd as dié van Suid-Afrika: 400 miljoen euro, oftewel R5,7 miljard teenoor Suid-Afrika se R4,5 miljard. Onthou egter: die Suid-Afrikaanse boekmark sluit skoolboeke vir miljoene leerlinge, asook voorgeskrewe boeke (alles in Engels) aan ons universiteite in.

In Noorweë, nog ‘n klein Europese landjie met ‘n bevolking van slegs vyf miljoen mense, is die boekmark nóg groter as in Denemarke. Die Nore bestee €700m per jaar aan boeke, oftewel byna R10 miljard! As ons vir ‘n oomblik die mark vir Noorse fiksie met dié in Afrikaans vergelyk, kom ons bedroë daarvan af:

  • Jaarlikse verkope van fiksie in Noors (2012): R3,1 miljard (bron: Nordic Book Statistics Report 2012)
  • Jaarlikse verkope van fiksie in Afrikaans (2013): R36,4 miljoen (bron: Annual Book Publishing Survey 2013)

Dus, vir diegene wat ons probeer wysmaak dat dit “so goed gaan met die Afrikaanse boek”, laat dit insink: Die Nore koop ongeveer honderd maal soveel romans soos ons!

Indien die totale kleinhandelverkope van Afrikaanse boeke (kinderboeke, nie-fiksie en fiksie) bymekaar getel word, verteenwoordig dit maar R152 miljoen, ‘n skamele 1,5% van die boekmark in Noorweë en 2,7% van dié in Denemarke! Hoe op aarde kan Afrikaanse skrywers en uitgewers ‘n bestaan in Afrikaans maak terwyl daar, vergeleke met die kleiner Europese lande en volkere, skaars ‘n afset vir hul produkte bestaan?

Wat van die sogenaamde “kunstefeeste”? ‘n Klomp dronk mense wat by ‘n multikulturele “kunstefees” gaan suip, verteenwoordig nog lank nie ‘n lewende kultuur nie. Die tekens is reeds daar dat die kunstefeeste se voertaal binnekort na Engels gaan oorskakel, soos wat die politieke oorheersing waaronder ons verkeer sy tol eis.

Indien Afrikaans gaan oorleef en soos in die verlede gaan gedy, sal daar nuut gedink moet word. Daar sal veel meer moeite met die bemarking van Afrikaanse kultuurprodukte soos boeke of films gedoen moet word. Die byna-monopolie waaroor die Engelse kleinhandel in ons land beskik, sal oorkom moet word. Eers dan sal ons kan sê dat Afrikaans oorleef, wat nog te sê: “gedy” of “bloei”.

Ons moet ook besef dat die taalsituasie in Suid-Afrika waar een taal die res en veral Afrikaans oorheers, nêrens elders ter wêreld vandag geduld sou word nie. Die enigste ander vergelykbare geval waaraan ek kan dink, is die diktatuur van generaal Franco in Spanje toe hy Katalaans ten gunste van Kastiliaanse Spaans onderdruk het. Die Engelse nasionalisme in Suid-Afrika, veral van die swart elite wat die taal as ‘n statussimbool sien, is vergelykbaar met die Frankisme.

In “beskaafde lande” soos dit heet, word daar groot moeite gedoen om taalgelykheid en taalbillikheid te laat seëvier. As jy as Afrikaner vandag lees hoe tweetaligheid in Kanada of België byvoorbeeld op nougesette wyse toegepas word en daar selfs spesiale maatreëls bestaan vir die Engelse minderheid in Quebec of die Franse minderheid in die ander Kanadese provinsies, klink dit soos iets vanaf ‘n ander planeet. Trouens, Suid-Afrika is vandag meer anglosentries en taalverdrukkend as Amerika of Brittanje self, of eentalige Statebondslande soos Australië of Nieu-Seeland. Die pas aangekome Afrikaner-immigrante in Australië of Nieu-Seeland beskik oor meer taalregte dáár as in hul geboorteland. Om van Kanada nie eens te praat nie, waar dit enige etniese minderheidsgroep vry staan om sy taal en kultuur na hartelus uit te leef.

Suid-Afrika mag nooit herstel van die politieke moeras waarin hy hom bevind nie, dus gaan ons vergeefs wag op sulke “beskaafde” taalwetgewing en billike behandeling.

Vir Afrikaans om bloot te oorleef, gaan geweldige harde werk en geesdrif verg.

Soos die Patriotte van ouds bereid was om die hand uit die mou te steek, sal ons vandag dieselfde moet doen. Die taalregte en ontvanklike omgewing vir skeppende aktiwiteit wat in ander lande as vanselfsprekend geag word, is ons eenvoudig nie beskore nie.

Die stryd duur voort!

Leon Lemmer: Naspers: Perspektief op 100 jaar (Deel 1)

Nasionale Pers is in 1915 gestig. In 1998 is die naam na Naspers verander; nie net om die naam te verkort nie, maar blykbaar ook om die maatskappy duideliker van assosiasie met die Nasionale Party en apartheid te distansieer. ‘n Eeu na die stigting is fees gevier en ‘n boek gepubliseer: ‘n Konstante Revolusie: Naspers, Media24 en Oorgange (Kaapstad: Tafelberg, 2015, 341p; Amazon Kindle $23.93). Lizette Rabe is die samesteller van hierdie bundel opstelle, wat in groot mate deur vorige en huidige Naspers-werknemers geskryf is. Maar daar is ook die gebruiklike verdagtes wat in hierdie geledere verwag word, soos Sampie Terreblanche, Willie Esterhuyse en Michael le Cordeur, wat bydraes aangebied het of daarom gevra is. As Naspers oor ‘n honderd jaar nog bestaan en ons almal dood is, kan hierdie dokumentering gebruik word om vas te stel hoedanig die siening van hierdie outeurs in 2015 was. Daar is waarheid in die Chinese spreekwoord wat lui: “Die dofste ink is beter as die beste geheue” (Kindle 3248).

Die outeurs is multi-etnies en hulle bydraes is in sowel Afrikaans as Engels. ‘n Mens kan wonder in hoeverre Afrikaans in 2115 gelees sal word. Heel moontlik sal dit vreemd voorkom dat die bundel oorwegend in Afrikaans is. Die maatskappy is begin met die doel om “Afrikanerbelange te bevorder” (6), ‘n “propageet vir Afrikanernasionalisme” te wees (47, volgens Lizette Rabe), wat sekerlik Afrikaans insluit. Sedertdien het die maatskappy ‘n hoogs winsgewende internasionale onderneming geword met hoofsaaklik Engels as voertaal. “Toe Naspers in 1994 op die Johannesburgse Effektebeurs genoteer is, is die maatskappy se geleidelike skuif van sektariese idealisme na internasionale kommersialisering geformaliseer” (2755). Maatskappybelange het toenemend gedraai om “internasionale pop kultuur, veral eers op televisie en later die internet” (2760). Naspers het in ‘n sin die wêreld gewen maar sy siel verloor. Mammon word aanbid. Piet Cillié het as voorsitter verkies om (half apologeties) van surplusse te praat (4520), maar deesdae gaan dit onbeskaamd om die grootste moontlike winste.

Amanda Botha skryf: “Meer stemme registreer kommer dat Naspers ten koste van Afrikaans en sy skeppende produkte, binne groter globale kragte sy roepingsentiment met sy stigting ‘n eeu gelede versaak deur winste en aandeelhouers se beursies as enkele maatstaf te verhef” (2587). Daarom is bv verliesmakende boekwinkels en gehalte tydskrifte, soos Standpunte* en Insig,** gesluit. Kultuur is geweeg en baie ligter as geld bevind. Ton Vosloo verduidelik: “Ons probleem was dat ons nooit ‘n kommersiële boekwinkel wat op Afrikaans gerig was, suksesvol kon bedryf nie, want daar is net nie genoeg voete nie … ons het geleidelik uitbeweeg uit die kleinhandel” (2750).

[* “Gehalte” verwys hier nie na die laaste uitgawes van Standpunte toe André P Brink as redakteur met sy uittartende politiekery vorendag gekom het nie. “In 1975 het Brink Abraham Fischer geloof as ‘n groot Afrikaner wat die begrip Afrikanerdom verruim en verryk het” (2515). In 1983 het Piet Cillié as Naspers-voorsitter gewaarsku dat Naspers nie “blatante wanorde en anargie” sou subsidieer nie (2525). Oor die sluiting van Standpunte in 1986 het Brink gesê: “Die moord op Standpunte – nie net die feit daarvan nie, maar die manier waarop hy nekomgedraai is – sal dalk eendag nog geëien word as een van die skandaligste kleiner hoofstukke in die kultuurgeskiedenis van die Afrikaner” (2536).

** “Gehalte” verwys hier eerder na die vroeëre uitgawes van Insig, bv dié onder die redakteurskap van Koos Human, as na die latere uitgawes, onder die redakteurskap van bv Elmarie Rautenbach, toe stukkies en brokkies met foto’s gepubliseer is.]

In haar voorwoord skryf Esmaré Weideman, die besturende direkteur van Media24, dat daar in Naspers se geskiedenis baie is “waaroor jy jou kop in skaamte laat hang, maar net so baie om op trots te wees” (15). Hiermee berei sy die lesers voor op haar linkse politieke inslag: Dié boek is ‘n “storie oor die transformasie van ras en geslag, die afgooi van politieke en sosiale jukke, sodat ons vandag met trots kan sê gelykheid en vryheid van spraak vorm waarlik die hoekstene van ons maatskappy” (19). “Dikwels het ons geheul, ja. Maar net so dikwels stem dikgemaak, bevraagteken, die vergrootglas laat skyn op ongeregtigheid in al sy fasette” (23). Lizette Rabe verduidelik die boektitel soos volg: Dat “Naspers etlike revolusies oorleef het – en selfs help aanstig het – en elke keer finansieel en struktureel met meer soepelheid op sy voete geland het” (34). Hierdie omwentelinge of innoverings was van ‘n tegnologiese, politiese of kulturele aard (38). Daar is ‘n preokkupasie met (linkse) politiek dwarsdeur die boek terwyl Naspers deesdae ‘n “kommersieel eerder as ideologies gedrewe maatskappy” wil wees (56).

Die trots wat uit die boek straal, neem dikwels die vorm van jakkels-prys-sy-eie-stert aan. Die outeurs word “groot geeste in die Suid-Afrikaanse mediawêreld” genoem (6092). Daar is selfs outeurs wat hulle verwonder aan hoe goed hulle eintlik is (veral Zelda Jongbloed, Michael le Cordeur en Esmaré Weideman). Hulle bekronings en pryse word deur hulleself of ander outeurs in die teks genoem, of redaksioneel aan die einde van bydraes vermeld, saam met ‘n outeursfoto. Le Cordeur se redaksionele aanbeveling (eintlik CV) is die langste. Wat as goed beskou word, het dikwels ‘n politieke konteks, bv Naspers-koerante “het meegehelp om die pad te begin oopmaak vir wat uiteindelik ‘n demokratiese Suid-Afrika sou word” (65). Max du Preez is een van diegene wat nie hiermee saamstem nie (499).

Die feministiese Lizette Rabe verwys na die “glasplafon”* wat in die “vroue-revolusie” deurbreek is en natuurlik ook die “kleurplafon” (69). “Maar een van die grootste omwentelinge was dalk die finale afwerp van ‘n sekere patriargale gesagstruktuur met die ‘WVK-revolusie’ toe jonger joernaliste teen die maatskappybesluit in voorleggings aan die WVK [Waarheids- en Versoeningskommissie] gemaak het” (69). Ek skryf hier onder in besonderhede oor hierdie WVK-insident. [* Martie Retief Meiring noem dat die frase “glass ceiling” in 1984 deur Gay Bryant in die VSA geskep is “vir daardie frusterende hoogte wat vroue in die korporatiewe wêreld wel kan bereik, maar dan net nie kan deurbreek na die hoogste sport nie” (1113).]

Daar is so baie opstelle in die bundel dat ek kwalik almal kan bespreek. Ek beperk my kommentaar tot geselekteerde aspekte, sowel hoogte- as laagtepunte; dus dinge waarin Praag-lesers moontlik belangstel. Die volgorde van my uiteensetting is dieselfde as in die boek. Daar is heelwat oorvleueling en herhaling in die bundel. Dit wek die indruk dat sekere kern-inligting aan outeurs beskikbaar gestel is, of dat party outeurs insae in die bydraes van sommige van die ander outeurs gehad het. Te veel tikfoute het drukfoute geword. Die taalkundige versorging kon ook beter gewees het, bv “uit huis uit” (1393, 3804) pleks van “van huis uit” en “tot mindere mate” (3634, 3639) pleks van “in mindere mate”. Esmaré Weideman gebruik in haar voorwoord die steurende anglisisme “soveel so” (19), ens.

Sampie Terreblanche

Sampie Terreblache is vertrou om die politiek-ekonomiese agtergrond te skets. Hy begin met ‘n “(wit) elite-sameswering” in 1909, toe swart politieke regte uit die Unie-grondwet gelaat is, en hy eindig met ‘n “elite-sameswering tussen die drie grootste magsblokke” in 1990/1994: “die Amerikaans-geleide neoliberale globale empire, die wit beheerde kapitalistiese (of korporatiewe) sektor, en die swart elite wat deur die ANC beheer is” (101). Tereg merk hy op dat “die Suid-Afrikaanse politieke stelsel streng gesproke nie as ‘n demokratiese politieke stelsel beskryf word nie, maar eerder as ‘n politiek-ekonomiese stelsel wat op ‘n proporsioneel-verkose meerderheidsregering [dus swart mag] gebaseer is” (105). Soos John Stuart Mill noem hy dit “die tirannie van die meerderheid” (109).

Leopold Scholtz

Leopold Scholtz vestig die aandag op ‘n interessante historiese gebeurtenis: “In die loop van 1941 het ‘n groep Afrikaners, onder wie dr Hendrik Verwoerd, ‘n konsep-grondwet aanvaar vir die republiek waarna hulle gestreef het. Dit het bepaal dat Afrikaans ‘as die taal van die oorspronklike blanke inwoners van Suid-Afrika’ die eerste amptelike taal sou wees, met Engels ‘as ‘n tweede, aanvullende taal’. Stemreg sou gereserveer word vir diegene ‘van wie verwag kan word dat hulle volksopbouend optree'” (391). Hoewel beter sou so ‘n taalopset nie vir sowel Suid-Afrika as Namibië gewees het nie? Ook behoort stemreg beperk te word tot diegene wat tot die heil van die land bydra. Diegene wat op ander parasiteer, voorspoed saboteer en hulle aan misdaad skuldig maak, behoort nie politieke inspraak te hê nie.

Scholtz vertel van ‘n onderonsie wat die joernalis Schalk Pienaar met Verwoerd gehad het en hy maar teruggekrabbel het: “Wanneer ‘n skilpad die boer met ‘n graaf in die hand sien aankom, hy hom eenvoudig in sy dop terugtrek” (426). Dit is Pienaar wat al in 1968 van “bruin Afrikaners” gepraat het (477). Scholtz maak gewag van PW Botha se “vulkaniese styl” en vertel: “By geleentheid het hy Beeld en Rapport se joernaliste daarvan beskuldig dat hulle ‘lunsrieme’ is wat ‘op hitte raak'” (545).

Met die redakteurskap van Arrie Joubert (2000-2006) het Die Burger se linkse politieke era in alle erns momentum gekry. Kritiek op die ANC het “aansienlik sagter” geword en daar was selfs “negatiewe kommentaar op diegene wat vir Afrikaans, byvoorbeeld aan die Universiteit Stellenbosch, wou veg” (565). Hierdie dwaasheid loop myns insiens in groot mate deur tot op hede. Hoe ‘n Afrikaanse koerant hom nie-geroepe kan voel om vir Afrikaans in die bres te tree, gaan my verstand te bowe. Die linkse Gabriël J Botma beweer egter: “Die Burger het wel een sentrale aspek van Afrikanernasionalisme uit die vorige era na die nuwe bedeling ‘oorgedra’ – sy rol as advokaat vir die behoud van die amptelike politieke en ekonomiese funksies van Afrikaans” (2711). Botma toon om politieke redes dieselfde wrewel as Herman Wasserman, wat myns insiens ‘n afkeur het van omtrent enigiets waaraan Afrikaners waarde heg: “Ek het een of twee keer probeer om te vra waarom dit [Afrikaanse kunstefeeste, soos die Klein Karoo Nasionale Kunstefees (KKNK) op Oudtshoorn] so oorwegend Afrikaans is … met [die meer kultureel-inklusiewe Nasionale Kunstefees in] Grahamstad in gedagte … waarom daar nie meer swart mense was nie” (2779). Sowel Botma as Wasserman het verskoning by die WVK gevra (2788). Botma verkwalik Die Burger selfs omdat die koerant “die ANC dikwels gekritiseer [het] vir sy toewyding tot [eintlik: aan] die gewapende stryd,” asook sy bondgenootskap met die Suid-Afrikaanse Kommunistiese Party (2792).

Hermann Giliomee

Hermann Giliomee vertel dat hy die skepper van die benaming “die groot krokodil” vir PW Botha is (597). “Myns insiens was [Piet] Cillié saam met HF Verwoerd en NP van Wyk Louw die heel belangrikste Afrikaanse meningsvormers van tussen die middel 1950’s en die laat 1970’s” (597). Cillié was ‘n “politieke dier vir wie partypolitiek ‘n ‘bloedsport’ was” (612). Giliomee vind dit tereg werkwaardig dat in die Kemptonpark-onderhandelings “feitlik geen aandag aan die kiesstelsel gegee is nie – en tog bepaal ‘n kiesstelsel die hele politieke stelsel en kultuur wat daaruit ontwikkel het” (648). Dit is maar net een van die opsigte waarin daar tydens die grondwetlike onderhandelings erg drooggemaak is. Giliomee sê later glad te sagkens: “Die NP-onderhandelaars [het] by Kempton Park nie indrukwekkend vertoon” nie (809). Die Westminister-stelsel berus op “die wenner-vat-alles-beginsel” (652) “wat eintlik ‘n demokratiese tirannie beteken” (656). Cillié het myns insiens met die volgende ‘n wysheid verkondig: “Mense aanvaar net besluite van instellings en die uitslag van verkiesings as dit die magsverhouding in die samelewing korrek weerspieël” (665). In die nuwe Suid-Afrika word die blankes en (dalk) veral die Afrikaners onderwaardeer, om dit sagkens te stel.

“Apartheid was ‘n Bolandse idee” (681). Giliomee sê dit omdat DF Malan en die politici en akademici (van Stellenbosch) in sy binnekring in die Wes-Kaap gesetel was. Myns insiens moet die klem eerder gelê word op die feit dat rasse-segregasie die tradisionele beleid van die blanke en by uitstek die Britse koloniale bewind was (hier en elders in die wêreld) en dat apartheid ‘n verfynde of aangepaste voortsetting hiervan was.

Piet Cillié het met Ben Marais, ‘n liberalistiese teoloog, swaarde gekruis oor sy boek, Kleurkrisis van die Weste (1952). Marais het geredeneer dat etniese groepe weinig verskil ingevolge wat deesdae hulle DNS genoem word. Cillié het teengewerp: “Hoe help dit byvoorbeeld Jode en Arabiere in Palestina om te weet dat mense meer eenders is as anders?” (690). Die punt is dat mense individueel en groepsgewys kultureel verskil, dus wat lewenswyse betref, en daardie verskil blyk glad nie uit hulle DNS nie. “Kleur in Suid-Afrika was inderdaad belangrik omdat dit ook die grens tussen ‘volke’ of ‘nasies’ was. Vir Cillié het dit gegaan om ‘nasionale instinkte’ … Apartheid moes Afrikaners en die groter wit gemeenskap help om mag oor hulself te behou” (690). Dit het dus primêr om selfbehoud gegaan en nie om meerderwaardigheid of onderdrukking nie.

LE Neame, ‘n redakteur van die Cape Argus, het Cillié gesteun. Neame “het die opvatting verwerp dat apartheid suiwer gebaseer is op die aanspraak dat die wit ras inherent meerderwaardig is. Vir hom was kleurvooroordeel nie die kern van die saak nie. Die probleem was “national rather than pigmental. Differentiation is not enforced as a brand of inferiority but as a bulwark against the infiltration of people of another civilization” (695). Apartheid het nie ondergegaan omdat dit so onredbaar sleg, soos wat deesdae aan ons voorgehou word, was nie. Giliomee gee ‘n aanvaarbaarder rede: “Die wittes se verswakkende demografiese posisie was die grootste enkele oorsaak van die disintegrasie van apartheid” (738). Blanke Suid-Afrikaners is verswelg deur die getalle-oorwig (gerugsteun deur gewelddadigheid) van die swartes. Dit is die lot wat blankes in die res van die wêreld (bv Amerika, Europa, Australië) na verwagting mettertyd ook gaan tref. “Rotterdam [in Nederland, ‘n land wat apartheid heftig gekritiseer het] het reeds maatreëls vir instromingsbeheer wat soos dié van apartheid lyk” (747).

As kritikus van apartheid vra Giliomee: “Hoe was dit moontlik dat Afrikanernasionalisme so lank met so ‘n harde en wrede beleid kon volhard? ‘n Verklaring hiervoor moet begin by die Afrikaners se veiligheidsvrese en hul klein getalle – een van die belangrikste feite oor die Afrikaners. Hulle is gemaal tussen Engelsprekendes, kultureel en ekonomies soveel sterker, en swartes, met hul getalsterkte. Vir Afrikaners om te probeer voortbestaan as volk deur hulle op die redelikheid van die ander party, of op beginsels van samewerking te verlaat, was ‘n hopelose saak” (809). Tog is daar by Giliomee ‘n sprankie (ydele?) hoop: “Ons weet uit ons eie geskiedenis dat ‘n volk wat sy sout werd is, op die duur nie in ‘n vreemde regering sal berus nie” (832).

Lizette Rabe

Lizette Rabe noem dat Piet Cillié en Hendrik Verwoerd teen 1960 as van “die skerpste intellekte in Suid-Afrika beskryf is” (863). Maar ons weet dat ‘n kommentator heel onlangs om verskoning gevra het omdat hy dit durf waag het om iets goeds van Verwoerd te sê, te wete dat hy slim was. Schalk Pienaar het gesê “Suid-Afrika het net twee gevaarlike leiers geken: lord Milner, ‘n Duitser van geboorte, en Verwoerd, ‘n Nederlander van geboorte” (873). In die nuwe Suid-Afrika is daar myns insiens ‘n hele aantal gevaarlike leiers, maar Rabe verwys nie na enige van hulle nie. Dit is glo Die Burger se rubriekskrywer “Dawie” (dus Cillié) wat in 1959 eerste die frase “klein apartheid” gebruik het (923). Hy het (profeties) geskryf “dat as Nasionaalgesinde koerante en hul joernaliste ”n klomp betaalde papegaaie en ‘n klomp hoera-blaaie’ word, hulle so seker as die son sou ondergaan, gevolg deur die regering, die NP en Afrikanerdom” (933).

Daar het ‘n hewige stryd tussen Cillié en Verwoerd gewoed oor Cillié se voorspraak dat die bruines deur hulle eie mense in die parlement verteenwoordig moet word. “Terwyl die een [Cillié] op ‘n intellektuele vlak wou debatteer, het die ander [Verwoerd] die laagste, brutaal-ongesofistikeerde sluise van Afrikanerdom oopgetrek” (966). Cillié is uit intellektuele geledere gesteun. Daarom het hy geskryf: “Pas maar op vir die houding dat die ‘intellektuele’ kan gaan bars! Moet jul eie volk nie onthoof en dink dat hy deur die moeilikhede vorentoe kan beweeg sonder ‘n kop nie” (1001). Sit ons deesdae nie dalk met ‘n koplose regering nie? Cillié het na Verwoerd as “daardie man” (1015) en “die ander man” (1038) verwys en gesê: “Hy het die Neanderdaller in ons mense opgeroep” (1015). “Cillié het geskryf hy het gemeen Afrikanerdom sou ná republiekwording [1961] ‘groter, buigsamer en behendiger’ word – ‘die Afrikanerdom van De Wet en De la Rey eerder as van Piet Joubert en Cronjé'” (1047).

Martie Retief Meiring

Die feministiese Martie Retief Meiring verwys na die regsgeleerde CJ Langenhoven se mening “dat die vrou as onbevoeg vir ‘n regterspos beskou moet word omdat ‘sy vrou is en hoe beter vrou hoe meer regeer die gevoel en nie die verstand nie. In die meerderheid van gevalle is haar instink reg. Maar die beoefening van daardie instink beteken dat sy op onvoldoende gegewens tot ‘n gevolgtrekking kom. En daardie oordeel is vir ‘n regbank noodlottig'” (1139). MER[othmann] was in die voor-feministiese era ‘n joernalis by Die Burger. Sy het geskryf: “Ons Afrikaanse vrouens in die algemeen is nie partydig vir die vrouestemreg nie, ons is ook nog maar twyfelagtig oor die wenslikheid van vroulike dokters … ‘n vroulike predikant sou vir ons ‘n onding wees en ‘n vroulike regter ondenkbaar” (1143). Retief noem dit “klassieke fluweelhandskoen-joernalistiek” (1143). Aanvanklik is net vrouesake aan vroue joernaliste toevertrou. “Ons [het] spottend na ons afdeling as die ‘vrouedele’ van die koerant verwys” (1173).

Ton Vosloo

Ton Vosloo skryf oor hoe hy as voorsitter van Naspers die WVK-versoek om ‘n verskyning, getuienis en seker ook ‘n verskoning gehanteer het. Hy beweer apartheid het “ontaard in ‘n onmenslike wreedheidsbeleid” (1366). “‘n Mens moet die fout erken en om verskoning vra aan ons mede-Suid-Afrikaners” (1371). Maar hy wou dit nie by die WVK doen en sy geëerde voorgangers en mede-werknemers veroordeel en verloën nie. Die WVK “het politieke offers gesoek in die naam van versoening, of straftoemeting” (1366), terwyl Naspers “dit onomwonde stel dat hy hom nie skuldig ag aan enige skending van menseregte of ander gelykluidende misbruike nie” (1334) “en het nie ‘n belydenis te doen of ‘n apologie te lewer nie” (1455). Vosloo het hierdie verweer geskryf omdat “sowat 150” (1348, 1634) Naspers joernaliste en oud-joernaliste as indiwidue ‘n verklaring aan die WVK gestuur en verskoning aangebied het. Hieroor skryf Tim du Plessis in besonderhede.

Tim du Plessis

Die begeerte om verskoning by die WVK te vra, is blykbaar deur veral Tim du Plessis en Arrie Rossouw, toe adjunkredakteurs by Beeld, as ‘n soort rebellie (1640) teen die besluit van Naspers aangestig (1575). Daarin is hulle sterk gesteun deur iemand soos Christi van der Westhuizen: “As joernalis het ek ‘n spesifieke belang by die geskiedenis van die media in die land: ek wil verstaan hoe my bedryf meegedoen het aan, maar ook weerstand gebied het teen, die ongeregtighede wat gedurende die eras van kolonialisme en apartheid gepleeg is” (1445). Tobie Wiese, toe adjunkredakteur van Insig, het die eerste weergawe van die gesamentlike verklaring geskryf.

Du Plessis haal die finale verklaring volledig aan (1539). Daar word bv verklaar: “Dit is my oortuiging dat (1542): Die koerante van die Nasionale Pers ‘n integrerende deel was van die magstruktuur wat die stelsel van apartheid in stand gehou en toegepas het, onder meer weens die steun wat die meningsvormende koerante in verkiesings en referendums aan die Nasionale Party verleen het” (1547). Dit het vir die beswaardes om bv die erkenning van onreg, nasiebou en “‘n volwaardige demokrasie met geregtigheid” gegaan (1544). Hulle het mede-verantwoordelik vir “vergrype” gevoel (1553) en daarom “opregte verskoning” aangebied (1557). Die sowat 127 ondertekende verklarings (1570, 1601) is aan Dumisa Ntsebeza en John Allen van die WVK oorhandig (1595). [Ntsebeza is verdink van aandadigheid aan die St James-kerkslagting in Kenilworth by Kaapstad in 1993 waarin 11 mense gedood is. Allen was Tutu se biograaf en is met ‘n WVK-pos beloon.]

Wat hierdie ootmoediges gedoen het, het uiteraard uistekend in die kraal van Desmond Tutu gepas. “Binne ure” na die ontvangs van die joernaliste se belydernisse het Tutu ‘n verklaring uitgereik: “Their submission is an extraordinary powerful statement … I want to commend the journalists warmly for following their consciences in the face op very considerable opposition. Theirs is a very significant contribution to reconciliation and the process of healing our land” (1605). Vosloo het eerbaar gereageer: “Die optrede word natuurlik verwelkom deur dr Desmond Tutu en die ongebalanseerde WVK, want die individuele versoekskrifte is feitlik deur die bank eendersluidend en heeltemal eensydig in sy verswyging van byvoorbeeld ANC-wandade. Dit was ook allesbehalwe individueel gedryf, maar georkestreer en daar is inligting van onbehoorlike druk op kollegas … Hulle het nou hulle doel bereik en die bewys daarvan is die gretige omarming van hul standpunt deur die WVK” (1615). Kort daarna het Vosloo verwys na die pyn wat hy ervaar het “van ondeurdagte dislojaliteit teenoor ‘n groot instelling” (1624). Die oorverligte Arrie Rossouw het gedink hulle optrede was “‘n goeie PR- [public relations] oefening” met die oog op Naspers se herposisionering in die nuwe Suid-Afrika (1640). Tim du Plessis betrag sy gedrag steeds “met trots” (1645).

Die filosoof Friedrich Nietzsche het oor die omkering van waardes besin. In die nuwe Suid-Afrika word dit deesdae as ‘n prestige-saak beskou as jy die blanke bewind en apartheid verguis en selfs as jy die terrorisme van die ANC goedkeur. Op ‘n soortgelyke manier gee dit deesdae in Naspers-geledere blykbaar ekstra glans aan iemand as hy/sy daarop aanspraak kan maak dat hy/sy by die WVK om verskoning gevra het. Du Plessis lys die name van al die ondertekenaars wat aan hom bekend is (5320). Maar hy wil niemand die oneer aandoen om sy/haar naam weg te laat nie. Vandaar die volgende versoek: “Die outeur wil graag die lys so volledig moontlik maak: Ondertekenaars wie se name nie hier verskyn nie, kan vir Tim du Plessis kontak” (5350).

Conrad Sidego

By die Naspers-eeufees op 25 Julie het Esmaré Weideman, die uitvoerende hoof van Media24, die volgende halwe waarheid aan die aanwesiges opgedis: “Conrad Sidego vertel hoe hy Parade toe moes loop om te gaan piepie omdat hy nie die badkamer kon gebruik nie. In daardie storie is dekades se leed en vernedering opgeteken. En daarvoor vra ons vanaand amptelik om verskoning” (Netwerk24, 26 Julie). Dit lyk asof haar jare lange redakteurskap van Huisgenoot Weideman hier gehelp het om sensasie te wek. Kom ons kyk na die feite soos deur Sidego self geboekstaaf.

Sidego was aanvanklik ‘n onderwyser wat as die eerste bruin joernalis by Die Burger aangestel is. Hy het “soos ‘n koejawel in ‘n piesangboom” gevoel (1690). Aparte toiletgeriewe was vir die bruin bodes en vir die wit joernaliste beskikbaar. Sidego ag hom toe soveel hoër as die bodes dat hy nie hulle toiletgeriewe wou gebruik nie: “Die toilet, wat ek veronderstel was om met die bodes te deel, het ek vermy” (1704). Ingevolge apartheid kon hy eintlik ook nie die blankes se toiletgeriewe (Weideman se “badkamer”) gebruik nie. Sidego se standpunt is dat hy reg het deur nie geriewe met sy mede-bruines te deel nie. Ook dat hy reg het deur dieselfde geriewe as blankes te wil gebruik; dus dat blankes verkeerd, harteloos, ens, is deur hom uit te sluit. Hy het “instede die lang pad aangedurf na die Parade se openbare geriewe” (1704) om, in Weideman se Huisgenoot-terminologie, “te gaan piepie”.

Hierna het twee dinge gebeur waaroor Weideman doelbewus swyg omdat dit afbreuk aan haar “goeie” Huisgenoot-storie sou doen. Eerstens het Sidego spoedig eie reg gebruik deur na die blankes se toilet te gaan: Ek het “dit wel reggekry om myself in die ‘wit’ toilette in te kry” (1704). Tweedens, na twee jaar het hy by Rapport gaan werk. “Hierdie keer was ek beter voorberei en gemakliker om van die begin af kanse te vat. In die gang af, om die draai, in Rapport se kantore by Waalstraat het die bordjie op die toiletdeur ook duidelik gesê: ‘Blanke mans’. Van die eerste dag af het ek dit geïgnoreer” (1724). Sidego het dus, soos die “Afrikaanses” in die Kaap sê, “vere gekry”. Hy het selfs sover gegaan om vadalisme te pleeg: “Een probleempie het ek opgelos deur ‘n skroewedraaier werk toe te bring. Op ‘n laatwerk-aand was ek persoonlik daarvoor verantwoordelik om ‘Blanke mans’ vir goed te laat verdwyn” (1733).

In ‘n onlangse onderhoud met Murray la Vita het Sidego vertel dat hy te ordentlik deur sy ma grootgemaak is en dat hy eintlik nooit hardegat oor apartheid was nie. In die boek vertel hy ‘n ander storie, bv dat hy op Britstown so kwaad was omdat hy as joernalis ‘n ander winkelingang as die blankes moet gebruik dat hy daardie dag graag ‘n vryheidsvegter, oftewel terroris, sou geword het (1812). Pleks daarvan het die meetsnoere vir hom in lieflike plekke geval. Soos hy dit stel: “Die kanarie … het oorleef – veel meer as oortleef. Gefloreer” (1852). Hy het ambassadeur in Denemarke geword en is tans die burgemeester van Stellenbosch, al woon hy in Rondebosch.

Sidego verwys na die South African Council on Sports (SACOS) se slagspreuk: “Geen normale sport in ‘n abnormale samelewing nie” (1786). “Oor een ding het hulle [“ons sportgemeenskap”] saamgestem: Almal was teen diskriminasie” (1790). Het ons nou ‘n normale samelewing en normale sport, of sit ons met ‘n inploffende staat en samelewing en oorwegend nie-presterende sportspanne omdat dit met diskriminerende rasteikens en -kwotas deurtrek is? Sidego verwys darem later na ‘n “nog steeds onperfekte samelewing” (1848).

Tony Heard

Tony Heard is ‘n oud-redakteur (1971-1987) van die Cape Times. Hy verwys na Schalk Pienaar wat Suid-Afrika se militêre inval in Angola “‘n ligte mistykie” genoem het (1968). PW “Botha’s finger-waving” word “flying boerewors” genoem (2002). Ek wonder steeds waarom Botha so heftig en dikwels gekritiseer word omdat hy met sy vinger gewys het, terwyl Nelson Mandela, wat as ‘n vredemaker en versoener voorgehou word en natuurlik nie as ‘n moeilikheidmaker en terroris nie, telkens kritiekloos sy gebalde vuis in die lug mag rondgeswaai het.

Amanda Botha

Amanda Botha haal Piet Cillié soos volg aan: “Om liberaal te wees, kom minstens vir die Afrikaners op ‘nasionale selfmoord’ neer” (2370). In 1975, toe die Sestigers in die mode was en skrywers soos André P Brink dit noodsaaklik geag het dat hulle by die politiek “betrokke” (2387) moet wees, het Die Burger in ‘n hoofartikel geskryf dat hulle “net ‘n verbygaande berugtheid” soek (2392). Cillié het gepraat van “julle klein skrywertjies … met julle voëltjiebreine” (2404). Nadat Afrikaanse skrywers uitgeweke ANC-lede by die Victoria-Waterval ontmoet het, is Antjie Krog “geesdriftig as tjankende naïeweling in die Naspers koerante beskryf” (2443). “In 1977, toe Human & Rousseau deel word van Naspers, het Krog haar verhouding met haar uitgewer verbreek. Sy het haar besluit so verwoord: ‘Mens was voortdurend bewus van ‘n volledig korrupte Afrikanerleierskap wat klakkeloos op die hande gedra is deur Naspers. Toe H&R saamsmelt kon mens waaragtig nie met selfrespek voortgaan nie” (2447).

By Krog vind ‘n mens selde ‘n ewewigtige, rasionele standpunt. Het sy al beswaar teen ‘n “volledig korrupte” ANC-leierskap geopper? Dan is dit waaragtig sy wat, sonder om tussen medium (enkelvoud) en media (meervoud) te onderskei, sê: “Mens sou dink dat ‘n media [Die Burger] met so ‘n skandelike verlede met alles tot sy beskikking ‘n nuwe samelewing sal wil skep deur met sorg ‘n in-diepte, brawe en veelkantige artikulasie te stimuleer” (2469).

Gabriël J Botma

Gabriël J Botma verwys na Die Burger se kommentaar op die byeenkoms van Afrikaanse skrywers en ‘n ANC-afvaardiging by die Victoria-Waterval. In 1989 is dit onder die opskrif “Linkse fascisme” gepubliseer. Die kulturele boikot teen apartheid is met die onderdrukking van kunstenaars, akademici en wetenskaplikes in Nazi-Duitsland en “alle kommunistiese lande” vergelyk (2672). Die hoofartikel het die groep daarvan beskuldig dat hulle kuns “in diens van politiek stel” en die “totalitêre” idees van die ANC ondersteun (2672).

Botma verwys na ‘n beeld van DF Malan wat “jou voor die hysers ingewag” het in dié koerant se kantore in die apartheidsjare (2707). “Iewers ná die einde van apartheid en die begin van demokrasie het die borsbeeld van DF Malan skielik uit die openbare oog verdwyn” (2712). As selfs Die Burger dit deesdae nie meer nodig en sinvol vind om ‘n beeld van sy eerste redakteur uit te stal nie, wat is die kans dat die Universiteit Stellenbosch, met ‘n rektor soos Wim de Villiers, veel langer die DF Malan-beeld in sy Coetzenburg-sentrum (voorheen die DF Malan-gedenksentrum) sal duld?

Lees verder: Leon Lemmer: Naspers: Perspektief op 100 jaar (Deel 2)

Leon Lemmer: Alex Boraine oor die nuwe Suid-Afrika: Van utopie tot distopie

“Wat ons nodig het, is om al ons kragte te gebruik om van hierdie verdomde regering ontslae te raak” (Die Burger, 30 Junie, p 2). Aan die woord is Alex Boraine (gebore in 1931, met ‘n Afrikaner-pa) wat eens by die ANC vlerk gesleep het. Hy het algemeen bekend geword toe hy Desmond Tutu se adjunk by die Waarheids- en Versoeningskommissie (WVK) was. Aanvanklik wou Thabo Mbeki Willie Esterhuyse in hierdie rol gehad het, maar die ANC-kamerade het besluit dat Boraine net so of selfs meer bruikbaar sou wees. Boraine het hulle nie teleurgestel nie. Tutu en Boraine het as geestelikes aan “die wêreld” getoon dat hulle hulle politieke oorverligtheid uitleef; dat wittes eerder sleg as goed en swartes eerder goed as sleg is. Dié tweetal het hierdie werk opsigtelik so geniet dat ‘n mens kon dink dat hulle dit gratis gedoen het. Dit is egter nie hoe Tutu dinge doen nie. Hy hou van luukshede en het lank ruim bo sy inkomste gelewe, soos John Allen in sy Tutu-biografie aantoon. WVK-vergoeding het Tutu permanent kredietwaardig-welvarend gemaak. Dit was des te meer die geval toe Tutu selfs voordat die WVK-verslag naasteby klaar was na Amerika verkas het om daar lesings oor geregtigheid in die WVK-idioom aan te bied.

Tot sy eer kan genoem word dat Boraine vir Tutu as WVK-voorsitter uit sy aartsbiskoplike purper kleed wou skud, maar Tutu was vasbeslote om die indruk te wek dat hy bonatuurlike ondersteuning geniet. Andersins was Boraine Tutu se onvoorwaardelik ondersteunende adjunk. Soos Tutu het Boraine danksy die WVK welvarend geword. [In sy WVK-era het Boraine tot sy beskikking gehad “two young policemen appointed as bodyguards and drivers” (bron hier onder, p 94). Tutu het geen WVK-onkoste ontsien nie. Volgens Allen het hy meer as 300 mense in diens geneem.] Soos Tutu het Boraine na Amerika gegaan om jare lank letterlik op sy WVK-geskiedenis te kapitaliseer. Hy het ‘n boek oor die WVK geskryf, A Country Unmasked: Inside South Africa’s Truth and Reconciliation Commission (2000) en ‘n outobiografie, A Life in Transition (2008). Na 1990 was Boraine aanvanklik een van die voorste naïewes wat geglo het dat die nuwe Suid-Afrika onder Nelson Mandela as staatshoof en die ANC as die regerende party ‘n utopie sou wees. Nadat die goue meetsnoere vir hom finansieel in lieflike plekke geval het, kon Boraine, soos sommige ander oorverligtes, dit bekostig om ontnugter te raak en selfs daarmee vorendag te kom. In sy jongste boek gee hy in ‘n mate uitdrukking aan sy voorheen sluimerende onverligtheid: What’s Gone Wrong? On the brink of a failed state (Johannesburg: Jonathan Ball, 2014, 167p, R200; ook e-boek, bv Amazon Kindle $25.07).

Dit is vir Boraine onmoontlik om hom van die tentakels van sy oorverligte politieke verlede los te maak. (Hy het wel sy eertydse godsdienstigheid versaak.) ‘n Vorige redakteur van Die Burger, Piet Cillié, het hom “die rooi prins van Pinelands” genoem. Op die buitekant van sy jongste boek is daar lof van Tutu, asook van die skynbaar alomteenwoordige Max du Preez, terwyl die boek aan die nagedagtenis van sy Idasa-genoot en mede-Dakar-ganger, Frederik van Zyl Slabbert, opgedra is. Moenie verwag dat iemand soos Boraine, wat aan ‘n oorgekussingde lewe gewoond geraak het, hierdie boek, waarvoor hy ‘n aantal onderhoude gevoer het, op eie stoom en koste in sy studeerkamer sou skryf nie. Hy het fondse van Rausing Trust en kantoorruimte in Constantia Place gekry, “which helped to facilitate the writing of this book” (p 159). Rausing Trust is ‘n Londense menseregte-organisasie vir wie dit ook gaan om “LGBTI [Lesbian, Gay, Bisexual, Transgender, Intersexed] rights”.

In sy voorwoord verwys Tutu na die kern van Boraine se boek: “For the ANC members [insluitende dié in die parlement] their ultimate loyalty is not to the country or the state. No, their loyalty is to the party” (p xiii). Dit gaan vir die ANC om meerderheidsregering (eintlik swart mag) en nie om demokrasie waarin die heil van alle inwoners vooropgestel word nie (p 57). Dít ten spyte van die feit dat al die ANC-parlementslede “took an oath to uphold the Constitution at all times as the ultimate authority in the land. It is thus not surprising when what are declared to be state occasions are turned into ANC rallies” (p xiii). Toe daar van Mbeki as president ontslae geraak is, is dit nie ingevolge die grondwet gedoen soos dit hoort nie, maar ooreenkomstig die wense van die ANC (p 5, 50). Die parlement het ‘n “virtuel lame duck” geword omdat (al die belangrike) besluite in Luthuli House, die ANC-hoofkantoor, geneem word en nie in die kabinet of die parlement nie (p 7).

Die Grondwethof en ‘n vrye pers het met dieselfde ANC-minagting te kampe (p 41). Gwede Mantashe, die kommunistiese sekretaris-generaal van die ANC, het gesê: “The print media is the official opposition, not the DA” (p 98). Maar daar word later tereg verwys na “a mediocrity about much journalism in the country and very little depth in reporting” (p 133). Die ANC se minagting van kritiek en opposisie volg uit sy kommunistiese kern: “The accusation of ‘Stalinist’ is still frequently applied to key figures, and can be seen in intolerance of opposition, an inclination to suppress dissident views, and concentration of power in one person” (p 42). Daar is hierdie voorspelling: “Should they [die ANC] lose their majority they will refuse to accept the will of the people” (p 58).

Soos bv Helen Zille dink Boraine Mandela was ongekwalifiseerd wonderlik. “We had in Nelson Mandela a leader of world-class proportions” (p 2). Mandela het glo “an outstanding period as president” gehad (p 4). Boraine erken nie dat dinge na 1994 aanvanklik (en noodwendig) bloot beter gelyk het nie. Alles wat oor meer as drie eeue tydens blanke bewind opgebou is, kon selfs deur so ‘n destruktiewe mag soos die ANC nie oornag vernietig word nie. Anders as by Mandela was daar by Mbeki ‘n “lack of wisdom and judgement” (p 5). Daarna het dit van kwaad tot erger gegaan. “Ever since [Jacob] Zuma’s election to the highest office in the land things have gone badly wrong. Wherever we look – education, health, safety and security, unemployment, lack of housing and basic facilities, police brutality, inefficiency, mismanagement, jobs for pals, the right of entitlement of the ruling party, corruption in the public service and at every level of government – we see signs of a failing state. The greed and maladministration displayed by government officials can only be described as obscene” (p 6). “Zuma must go” (p 107).

“The ANC government has all the signs of a liberation movement which has not been able to transform its old habits into good governance” (p 127). Die ANC faal as regering omdat hy in sy 30 jaar in ballingskap lojaliteit jeens die party tot norm en “seizure of power” tot ideaal verhef het (p 8). In Hoofstuk 1 en 2 gee die outeur ‘n historiese oorsig waarin hy die rol van Albert Luthuli, Oliver Tambo, Mandela, Walter Sisulu, Joe Slovo en Steve Biko gunstig voorstel. Soos die gebruik geword het, word beweer dat die Shapeville-slagting (1960) teen vreedsame betogers gepleeg is (p 10) en dat die Soweto-opstand (1976) deur Afrikaans en minderwaardige onderwys veroorsaak is (p 19). Daar is kwalik enigiets nuuts in hierdie hoofstukke. Enkele kritiese stellings kan verwelkom word, bv “There was a great deal of brutality within the ANC during the period of exile” (p 30-31).

Wat wel nuut is, is die brief wat Mbeki in Januarie 1986 aan Van Zyl Slabbert gestuur het, nadat Slabbert hom vooraf ingelig het oor sy planne om uit die parlement te bedank. Die ANC het dus voor die blanke politieke partye hiervan geweet. Mbeki stel ‘n standpunt wat later deur die toegeeflike FW de Klerk aanvaar is: “To insist that some should amend their views before negotiations can take place is to ask not for negotiations but for surrender “(p 36). Die ANC is gevolglik met hulle volle kommunistiese bagasie en hulle verbintenis tot gewelddadigheid tot die grondwetlike onderhandelings toegelaat. Die uiteinde was nie oorgawe deur die ANC nie, maar De Klerk wat mandaatloos die blankes tot roemlose algehele magsoorgawe gelei het. Boraine haal dele van die Organisasie vir Afrika-Eenheid (OAE, sedert 2002 die Afrika-Unie) se Harare-verklaring (21 Augustus 1989) aan, wat enkele dae nadat De Klerk staatshoof geword het (15 Augustus 1989) uitgereik is. Daarin word eise aan die Suid-Afrikaanse regering gestel. In elke opsig het die OAE sy sin gekry, hoewel daar deesdae min sprake van “equal citizenship” vir blankes (p 38) en “an independent and non-racial judiciary” (p 39) is.

In Mbeki se brief noem hy Slabbert “an afrikaner [met ‘n kleinletter] who will be an African [met ‘n hoofletter] and therefore happy to live as an equal and at peace with other Africans regardless of race and colour” (p 36). Boraine het sedertdien agtergekom dat hy nie gelukkig in die nuwe Suid-Afrika is nie en seker ook dat blankes tweederangse burgers is, dat daar nie vrede heers nie en dat ras en kleur steeds ‘n deurslaggewende rol speel.

Wat ek interessant vind, is dat Mbeki se Afrikaner/Afrikaan-terminologie deur iemand soos Albert Nothnagel oorgeneem is (Praag 4 Julie). Sedert 1990/1994 doen Nothnagel homself as oorverlig voor. As parlementariër het Boraine ‘n ander Nothnagel geken, wat hy in sy boek in onvleiende perspektief stel. Hy vertel wat kort na die Soweto-opstand gebeur het: “I was physically threatened by a National Party member who blamed my party [die Progressiewe Party] for the slaughter which took place on that fateful day, 16 June 1976. Albert Nothnagel confronted me in the dining room of parliament, quivering with rage, and looked set to strike me. I left him with his mouth open and red with anger” (p 19). GPS is die globale posisioneringstelsel. GPS-gesproke lê Damaskus en ANC-Gatkruip baie ver van mekaar af. Nothnagel se frontverandering het nie by Damaskus plaasgevind nie.

[Met die voorafgaande paragraaf as agtergrondskennis stel Nothnagel homself in ‘n nog meer onvleiende lig met die volgende twee sinne in ‘n onlangse brief in Die Burger (24 Julie, p 15): “Die beste deel van my loopbaan was die deelname aan die sterwensbegeleiding van apartheid. Ek het sedert 1974 [!] besef dat die doodsklok vir apartheid sal lui.”]

Boraine verwys na “the mediocrity of ANC MPs” (p 48) en die gevolglike “mediocrity in parliament” (p 130). “There ought to be at least a degree of competence within parliamentary representation. It appears that many who are appointed through the list system have minimal qualifications, and this shows in the lack of participation in debates and committee work by many MPs. It is legitimate to wonder whether the majority of MPs actually read and understand the content of legislation, and in particular the consequences which flow from each piece of legislation should it become law” (p 67). Daardie “list system” is ‘n onding. Parlementslede word deur elke politieke party volgens daardie party se voorkeurvolgorde benoem en nie deur kiesers per kiesafdeling verkies nie. Die politieke partye hou hiervan, want dit plaas hulle in beheer van sake. Dit geskied egter ten koste van demokrasie, dus direkte inspraak deur die kiesers. Party-oppermag is maar net een van baie kommunistiese idees wat kenmerkend van die nuwe Suid-Afrika is.

In 2003 het die Electoral Task Team onder die leiding van Van Zyl Slabbert sy verslag voltooi. Daarin is aanbeveel “a shift from the list system to a combined list/constituency-based system, which would approximate to a people’s parliament far more than the current system” (p 69). Hiervan het niks gekom nie. In 2013 het die DA tereg opgemerk: “There is currently no direct link between the voting public and individual MPs. There is merely a link between the public and political parties” (p 73-74). “Candidates should come from the area they represent,” want dit is “a means of improving their individual accountability” (p 71). Die huidige bestel van proporsionele verteenwoordiging “ensure that minority parties had a presence in parliament” (p 74). Daar is al voorgestel “that at least 50 per cent of the members of parliament should be elected directly by constituencies” (p 75), maar die ANC verkies om te bly klou aan maksimale gesentraliseerde partybeheer.

Die gehalte van diegene op die regbank kan ook bevraagteken word omdat ras en geslag en demografiese verteenwoordiging pleks van “experience, merit and integrity” (p 90) ‘n deurslaggewende rol by die aanstelling en bevordering van kandidate speel. “The strength and the ability and the competence of the court depend to a significant extent upon the quality of the legal representatives” (p 83). Aan die Judicial Services Commision (JSC) word daar openlik soos volg voorgeskryf: “The need for the judiciary to reflect broadly the racial and gender composition of South Africa must be considered when judicial officers are appointed” (p 85). Wat ook afkeurenswaardig is, is die feit dat “the JSC is heavily weighted in favour of the legislature and the executive” (p 85), dus die ANC.

‘n Mens kan dus wonder in hoeverre daar werklik voldoende skeiding tussen die wetgewende en regterlike gesag is. Zuma wil sodanige skeiding eerder afbreek as handhaaf. Hy het gesê: “The powers conferred on the courts cannot be superior to the powers resulting from the political, and consequently administrative, mandate resulting from popular democratic elections” (p 89). Zuma is, volgens Boraine, “dead wrong” (p 89). Die Helen Suzman Foundation se standpunt is: “In a constitutional democracy an independent judiciary must be staffed by judges of the highest intellectual ability and moral character who not only understand but also live the spirit of the constitution” (p 87). Die ANC wil egter nie ongekwalifiseerd aan die grondwet onderdanig wees nie. Hy wil die grondwet verander of dan ten minste vertolk en toepas soos dit hom pas.

‘n Mens moet nie vir ‘n oomblik dink dat Boraine se kritiek op die huidige ANC hom nostalgies na die blanke politieke bewind laat verlang nie. Hy skryf van “the horrific legacy of 300 years of colonialism and a system of racial discrimination which reached into every area of life, its obscene and demeaning tentacles squeezing the life chances of more than 80 per cent of the population” (p 78). Boraine verwys na swartes in die apartheidsera as “being routinely and legally excluded from experience in government at every level” (p 78). Dit is ‘n oordrewe stelling. In die tuislande en in plaaslike besture in die res van die land was daar vir swartes geleenthede om in die politiek bedrewe te raak, maar baie van hierdie ampsbekleërs is sistematies uitgemoor, veral in opdrag van en deur die ANC. Dit pas Boraine om nie hierna te verwys nie.

Die laaste drie hoofstukke (6 tot 8) spreek die ondertitel van die boek direk aan: ‘n staat in die proses van mislukking, maar daar word min gesê wat nuut is. Daar word bv na grypsug en korrupsie verwys; dinge wat, soos gewelddadigheid, deur die UDF/ANC met voorbeeldstelling en opsweping aan die massa geleer is. “Many who were disadvantaged and deprived all their lives believe deeply that they are entitled to share in the riches of South Africa … it is not limited to the entitlement of opportunity; it often appears to be an entitlement to taking what can be termed ill-gotten gains” (p 99). Verder: “A great deal of today’s corruption stems from the state of mind which existed in the [ANC’s] exile period. The loss of the moral compass has not happened in the last few years, it seems to have happened a long time ago” (p 100-101). Deur die gebreke in die ANC (uitsluitlik) aan sy periode van uitgewekenheid te koppel, stel Boraine sy held, Mandela, vry hiervan. Hy doen dit sonder om besonderhede te verstrek oor waarom Mandela in daardie tyd tronkstraf uitgedien het. ‘n Veel swaarder straf vir sy misdade kon maklik geregverdig word.

“Everywhere we look, we see the dismal signs of that failing state in education, health, safety and security, the high rate of unemployment, the lack of housing and basic facilities for millions of people, the tragedy of Marikana … inefficiency, mismanagement, jobs for pals, and corruption in the public service and at every level of government” (p 114; soortgelyk aan p 6 hier bo aangehaal). “The ANC has failed to provide a vision for a just, peaceful and economically secure South Africa … Not only is there a lack of vision, there is also a deficit in leadership which threatens the peaceful and sustainable future of South Africa” (p 127).

In sy geheel wek die boek ‘n lam indruk. Boraine wou nie graag die ANC kritiseer nie. “This is a book I wish that I didn’t have to write. But write it I must. It has to do with initial admiration, shared by many, of the ANC and then watching in dismay as the party started slipping towards a failing state” (p 139). “I voted for the ANC in 1994 and looked forward to a new era in South African politics … Slowly I and so many others began to be disillusioned by the insistence on entitlement, the intolerance of opposition, the maladministration at every level of government, and the corruption, which assumed alarming proportions” (p 140). Boraine sou eerder sy eie beeld as oorverligte liberaal wou bestendig. Om te erken dat “die regses” se toekomsvisie in 1990/1994 en sedertdien van ‘n ANC-regering meer akkuraat as dié van die liberales of oorverligtes was en is, is egter te veel om van Boraine te verwag.

“A failing state could become a failed state if not checked. Very importantly, it also means that reform from within the ANC is impossible” (p 142). Hiermee word die sirkel voltooi. Voorheen is beweer dat apartheid nie hervorm kon word nie en uitgewis moet word. Nou word iets soortgelyks van die ANC gesê. “Because the culture of power seems to be so ingrained [in the ANC], genuine and extensive reform is simply out of the question. What is needed is a new coalition which will give South Africa a fresh start and enable it to return to the period which has been termed the Mandela years” (p 143). In laaste instansie bly Boraine dus polities onredbaar. Hy bly klou aan die Mandela-mite asof daarin heil vir ‘n ontwikkelde en eens vooruitstrewende, beskaafde, Westersgeöriënteerde staat kan wees.