Leon Lemmer: Afrikanisering in Oos- en Suidelike Afrika

Stephen Taylor is ‘n Britse joernalis wat dikwels oor Afrika skryf. Hy is in 1948 in Seepunt gebore. Hy was ‘n joernalis by die Rand Daily Mail en World voordat hy in 1970 na Engeland geëmigreer het. In 1997 het hy die roete van blanke ontdekkingsreisigers in Oos-Afrika gevolg om te sien hoe daardie lande, Tanzanië, Uganda en Kenia, toe daar uitgesien het. Daarna het hy suidwaarts via Malawi, Zambië, Zimbabwe en Botswana tot in Suid-Afrika gereis. Die beskrywing van sy waarnemings is gepubliseer in die boek, Livingstone’s tribe: A journey from Zanzibar to the Cape (London: William Collins, 2000, 272p; Amazon Kindle $9,85).

David Livingstone (1813-1873) “had seen Christianity and civilisation as the means by which blacks would free themselves from slavery and ignorance” (Kindle 2295). Die Livingstone-stam waarna in die boektitel verwys word, is alle blankes wat in Afrika beland het en onderhewig aan afrikanisering is. “This is an account of a journey in search of a dying tribe. Even at the time I was travelling, in 1997, it was clear that whites as an ethnic minority were doomed in most parts of Africa. It seemed as though the colonial era had belonged to another century rather than to the previous generation. In Tanzania, Uganda, Malawi and Zambia the whites had all but disappeared; in Kenya they clung on diffidently. In Southern Africa, however, there remained hope. Although politically redundant, their economic influence appeared to assure them a future” (50).

Dit is nou 20 jaar later. In Zimbabwe het die blankes weens regeringsrassisme myns insiens geen toekoms nie. In Suid-Afrika word blankes meedoënloos uit poste geweer en van hulle besittings (bv geld en eiendom) ontneem. Die ekonomiese waarde van blankes word sistematies geminimaliseer, gevolglik word hulle teenwoordigheid al hoe meer opsioneel, verkwanselbaar en ongewens. Dít omdat die meerderheid blanke kiesers in 1992 ten gunste van politieke magsdeling gestem en pleks daarvan algehele oorgawe aan swart mag bekom het. Die enormiteit van daardie verraad word steeds nie afdoende besef nie.

“The tide of venomous racism whipped up by Robert Mugabe in the election campaign of June 2000 led to almost a thousand white farms being invaded by squatter gangs … The land seizures in Zimbabwe had an eerie echo of events in post-independence Tanzania and Uganda. There too white farmers and planters were dispossessed in the name of agricultural and political reforms that proved to be disastrous” (66). “At the end of my journey I reflected that only time will tell whether whites are capable of enduring in Africa. In just three years [1997-2000] the prospects look less auspicious than they did even then. Increasingly parents, not only in Zimbabwe but also in South Africa, see their children attempting to make lives abroad. Inevitably, it is those with abilities and qualifications who are best able to leave. And as the brightest and most adventurous depart, the chasm between Africa and the developed world continues to widen” (77).

Tanzanië

Taylor se reis het in Dar es Salaam in Tanzanië begin. “I was interested … in whites who had stayed on in Africa. I was starting a journey in the footsteps of the explorers, missionaries and settlers, along the routes of imperial advance and retreat, looking for those who had made their home in post-independence Africa, who had lived through coups and wars and learnt to live with the corruption, the collapse of services and the generally miserable lot of the African citizen. In particular, I was interested in those who had faith in Africa and its people, and who believed it still had something to offer the world. And now that the last protective white laager had fallen, I was looking for lessons on how they might endure in South Africa” (91).

Die blanke waaroor Taylor eerste skryf, is Daudi Ricardo, voorheen bekend as David Ricardo. “He had sacrificed everything on the pyre of Tanzania’s hopelessly inept experiment with socialism … he lived in genteel poverty in a shanty beside the beach twenty miles north of Dar es Salaam” (97). “Daudi was the last mzungu [white man] at Kunduchi, sharing his roof with Meshack, a smiling-faced [black] man, his [black] wife and their baby” (109). Die enkele besittings wat hy behou het, is ‘n lessenaar, ‘n gemakstoel met leerbekleedsel en ‘n aantal boeke. Ricardo is oor die sewentig jaar oud en het kanker. Taylor “knew enough about Tanzanian hospitals to marvel that, in the face of this final test, he had not submitted to the National Health Service” (127).

Voordat Tanganjika in 1961 onafhanklik geword het, was Ricardo die eienaar van ‘n indrukwekkende landgoed, Matanana, op die hoogland. Daarna het hy klere soos dié van ‘n Afrikaan begin dra, ‘n Moslem geword en sy voornaam van David na Daudi verander. “At uhuru [freedom], he took Tanzanian citizenship and became a member of Julius Nyerere’s [1922-1999, head of state 1961-1985] party. He handed over Matanana to his workforce and went to work for the people” (138). “After leaving the ranch, he worked for twenty-five years among peasants, a field worker for development projects. Most were doomed by incompetence and corruption” (156). “Now the homestead where liveried footmen had waited on guests was crumbling and Matanana had been reclaimed by the bush” (156).

“The flow of settlers to Tanganyika had been restricted under the British mandate and confined to two main farming areas, the Southern Highlands, where Daudi had his ranch, and the Arusha-Moshi region in the north; even there virtually no white farmers remained as they had lost their land in Nyerere’s disastrous nationalisation of agriculture. Old age had carried off all but the last of a handful of diehards” (1033). Daar was “the forced relocation under Nyerere’s ujamaa [community] policy of entire communities into model villages” (1125). Derduisende swartes het weens honger omgekom. Desnieteenstaande hou die Universiteit van Wes-Kaapland jaarliks ‘n Nyerere-gedenklesing terwyl daar uit daardie oord graag steen en been gekla word oor die opruiming deur die blanke regering van die krotbuurt en misdaadnes Distrik Ses. In Brittanje woon daar talle oud-amptenare wat uit Tanganjika padgegee het. “All continue to wish Tanzania well … Yet none had stayed on. It was as if their love of Africa had survived because of, rather than despite, their distance from it” (1038).

In sy huidige blyplek het Ricardo nie lopende water of elektrisiteit nie. Diewe is nie meer lastig nie, want daar is eintlik niks oor om te steel nie. “Actually, there was not much food either” (150). Ricardo sê: “I’ve often doubted, and I still do, whether we have any business being here” (162). “We have to learn a new cultural language and that can be very painful. Then, at some point, it just happens. We wake up to find we have been absorbed … We old mzungus are dying out. Soon we’ll all be gone” (187). ‘n Swarte het van Ricardo gesê: “He is a good man” (203). Van Ricardo se kultuur en besittings het daar egter feitlik niks oorgebly nie. Ricardo is myns insiens ‘n toonbeeld van wat verswelgende afrikanisering vir blankes behels.

Taylor het hierna Zanzibar besoek. Hierdie eiland het in 1963 onafhanklik en in 1964 deel van Tanzanië geword. “An Africanist revolution saw the eclipse of the Arabs. The Sultan fled and thousands of Arabs and Asians were massacred” (287). Taylor het ‘n eertydse sendingstasie vir bevryde slawe by Mbweni, sowat vyf myl van Zanzibar-stad, besoek. Al wat daarvan oorgebly het, is ‘n “crumbling school,” ‘n “dilapidated church and three lonely graves” (373) van blanke sendelinge. Frank Weston het in 1908 daar aangekom. “Unusually for a missionary, Weston recognised that for Africans to benefit from European influence, rather than be damaged by it, the institutions of tribe, family and custom needed to be nurtured, not destroyed” (390). Tydens sy reis is die blankes wat die outeur teëkom meesal sendelinge. Hulle word geduld omdat hulle skoolonderrig en mediese dienste verskaf en in daardie opsigte nuttig is; dus, sendingstasies vervul funksies wat die owerheid versuim om doeltreffend te doen.

Taylor het Bagamoyo in Tanzanië besoek. “Once the fifty-mile stretch from Bagamoyo to Dar [es Salaam] had been under tarmac, but that had long since dissolved and not a trace of bitumen was now left” (529). Bagamoyo is in ‘n vervalle toestand sedert die Indiërs en Duitsers daar weg is.

In Dar es Salaam kom die outeur ‘n Zoeloe teë, Ally Sykes Mbowane, wat hom in Tanzanië gevestig het. Mbowane sê: “The problem is the Asians. They corrupt everything. They are here to milk the blacks … They must go, by force if necessary … [Idi] Amin’s [1925-2003, Uganda’s president 1971-1979] mistake was he did not replace the Asians with intelligent Africans … You can’t trust them [the Asians]. They will always keep to themselves. Take the British Legion clubs here or in Kenya. You will find blacks and whites drinking together. But Asians do not have Africans at their clubs. The Asian is like that. He thinks differently to us” (613).

Die Ost Afrikanische Eisenbahn Gesellschaft “build a railway [from Dar es Salaam to Ujiji, 1905-1914] that would trace the explorers’ footsteps. To this day it is the only land link from the coast to Lake Tanganyika” (628). “In colonial times … the buffet car was well-stocked, compartments offered sleeping accommodation and … the journey was regarded as a pleasant prelude or coda to home leave. Now … there was no certainty of food or drink and even less about the time of arrival” (633). “Cat burglars are said to prowl the roofs of carriages at night in search of open windows through which to swing” (718). Taylor reis per trein die binneland in. “Looking out on this void, one is struck by the absence of opportunity for improvement or escape. The odd settlement consists of a few mud and thatch huts of a type unchanged for centuries, a mournful looking cow and a straggly maize patch. No road reaches here, no enterprise, only the train which passes four times a week” (724).

Die outeur reis per matatu (minibus) van Ujiji na Kigoma. “Africa’s roads [are] the most dangerous in the world” (778). “Africans tend to opt for the front seat if given a choice, while the few whites I met who used matatus went for the back” (801). “Power and Africa appear uncongenial companions. Too often the meek and affable young man has been transformed by the possession of a Kalashnikov into an unstable brute, the earnest graduate by some minor bureaucratic officer into a vindictive pedant, the new leader assuming office with the promise of reform into yet another egregious autocrat” (819).

Van Kigoma reis die outeur per trein na Tabora, “a dead end, isolated by the collapse of Tanzania’s road system” (973) en vandaar verder per trein na Mwanza, Tanzanië se tweede grootste stad, en Bukoba: “There was no piped water to the residential area, less than 500 yards from one of the largest bodies of fresh water in the world” (1463), die Victoria-meer.

Uganda

Taylor reis per minibus van Bukoba na Kampala in Uganda. “Tonight, as most nights, there is a power cut” (1521; ook 1973), maar die paaie is in ‘n beter toestand as in Tanzanië. Idi Amin het die Asiate uit Uganda gejaag. Hulle vervalle huise word nou deur plakkers bewoon. Amin se huis, met ‘n uitsig op die Victoria-meer, het hy “Cape Town View” genoem (1664). Swartes het mekaar uitgeroei; ook na onafhanklikheid in 1962. “At the root, it’s tribalism” (1714).

By die oorsprong van die Nylrivier, by Namasagali, is daar ‘n Rooms-Katolieke sendingstasie. In die skool word lyfstraf toegedien omdat dit as noodsaaklik geag word. ‘n Priester verduidelik: “English must be spoken at all times. If we allow youngsters to use their own languages, they very quickly start forming ethnic cliques. Besides, they must learn English if they are to use textbooks and it is a tool they will never lose if they should find careers in government or business” (1839). Engels is die enigste amptelike taal in Uganda. Taylor voeg by: “This was true. Swahili had never become the lingua franca of Uganda as it had of Tanzania and Kenya” (1839). ‘n Swart oud-leerling van die skool, Ann Namiiro, wil hê die huidige blanke skoolhoof moet deur ‘n blanke opgevolg word en nie deur ‘n swarte nie, want “an African would not maintain standards. We have seen it before, Africans are not firm on discipline. Favouratism creeps in, morale goes” (1910). Taylor skryf: “I suspected Ann was right” (1916).

Die vraag is of ons hier nie dalk by die kern van die ANC-regering se veldtog teen Afrikaans is nie. Deurdat Engels eintlik as die enigste amptelike taal in die nuwe Suid-Afrika funksioneer, word faksies/stamme by swartes ten minste taalgewys verbloem. Etniese eenwording, nasiebou, word ook aan blankes opgedring. Die kulturele kern van Afrikaners, naamlik Afrikaans, moet gevolglik vernietig word. Daarby kom die politieke oorweging van gedwonge integrasie, waarvolgens wit en swart bv saam in dieselfde klas moet sit. Rasse-integrasie is slegs moontlik as ‘n enkele taal, in hierdie geval die koloniale taal Engels, gebruik word. Omdat Afrikaans as onderrigtaal tans nog toegelaat word, bestaan daar steeds aparte skole en universiteite. Die ANC-aktivis, Russel Botman, wou as rektor van die Universiteit Stellenbosch hê dat die taalbeleid ‘n politieke doel moet dien, naamlik “verseker dat wit en swart saam in die klasse sit” (Pieter Kapp, Maties en Afrikaans, Pretoria: Protea Boekhuis, 2013, p 205). Dieselfde argument is aan die Universiteit Vrystaat gebruik ter regverdiging van die afskaffing van Afrikaans as onderrigmedium. Die ANC is besig met nasiebou, met as ideale ‘n enkele taal en uiteindelik net een etnisiteit en een ras. Die einddoel van transformasie, oftewel afrikanisering, is ‘n mono-kulturele samelewing.

In Uganda is daar glo net ‘n enkele blanke boer oor, Keith Anderson by Fort Portal (2016). Maar hy word geduld omdat hy ‘n swart vrou het wat nie Engels kan praat nie. Hulle praat Rutoro met mekaar (2073). Anderson sê: “Of course, you didn’t go round too openly, but it was generally known which of us had African girlfriends. We were not ostracised but we were looked down upon by the clubby types” (2073). “Then came independence [1962] and the mixed couples felt able to come into the open. ‘Quite liberating, really,’ Keith said thoughtfully. ‘That was when I decided that I would stay.’ A number of other planters stayed on as well but that all changed when Amin came to power and issued an edict that all property had to be handed over to Ugandans. At a stroke, white and Asian landowners were dispossessed. Only Keith and his friend, Chris [Marshall], retained their land because they had Ugandan wives. The same act that had cut them adrift from their own kind secured their place here, two old mzungus who had become true Africans. Chris had died two years earlier, well into his eighties, so Keith was, indeed, Uganda’s last white farmer” (2080).

Anderson is nie welgesteld nie. “They wore second-hand cast-offs from Britain and America” (2085). Hy het net een voltydse werker in diens (2091). Taylor verwys na die karakter Kurtz, “the imperialist who has gone native,” in Joseph Conrad (1857-1924) se novelle, The heart of darkness (1902), wat aan die einde mompel: “The horror! The horror!” (2122). Taylor skryf oor Anderson: “Here was a figure no less isolated than Kurtz, living in serenity with his stamp collection and extended family. A man of simple needs, he had become part of Africa just by submitting himself to it” (2122). Vir my lyk die prys van afrikanisering te hoog. Taylor noem aan ‘n swart man dat hy Anderson se storie aan die Britte gaan vertel. Daarop reageer hierdie swarte dadelik: “Yes! Because they cannot understand why they are still living in Africa!” (2129).

Hierna raak Taylor in sy teks die spoor op ‘n naïewe manier byster. “How different it might all have been if sexual contact between members of the colonial service and native peoples had not been prohibited in 1909. Up to then, relations between single officials who kept local ‘wives,’ concubinage as it was known, were tolerated by the authorities to the benefit of social contact and general understanding; local mistresses, known as ‘sleeping dictionaries,’ helped many a young official acquire fluency in a dialect. Lord [Robert] Crewe’s [1858-1945, colonial secretary 1908-1910] threat of ‘disgrace and official ruin’ for officials with concubines changed the entire character of relations between African and European. Africa was something of a sexual wonderland to early visitors. Ronald Hyam’s study, Empire and sexuality [1990], describes how the colonies liberated young Victorian men. Casual sex was a routine ingredient of life in many postings and, moreover, the status of being white put the single man in a strong position to get his way. In sex, as in so much else, the Empire was a kind of limitless playground for young, adventurous Englishmen” (2129). “Black women never won the status of wives and many were discarded along with any offspring when the relationship became inconvenient for the man” (2141).

“In the Britain of the 1880s … a doctrine of imperial race purity was on the rise, one which had as its goal the restoration of social distance between the ruling elite and the ruled” (2146). In 1948 “the Afrikaners acquired political power in South Africa. They were the longest established and the most deeply assimilated of Africa’s white people, as the large Afrikaans-speaking, mixed-race population at the Cape known as Coloureds bore witness. An act outlawing inter-racial marriage, in effect denying three centuries of cohabitation and blending, was one of the first laws of the race purity doctrine that came to be known as apartheid” (2158). Taylor oordryf. “JA Heese, bekende genealogiese navorser, het geskat dat 7% van die Afrikanerfamilies in the twintigste eeu ‘n nie-Europese stammoeder gehad het” (Hermann Giliomee, Die Afrikaners, Kaapstad: Tafelberg, 2004, p 14).

Kenia

Taylor is via die Malaba-grenspos per bus na Kenia. Uganda het ‘n slegte naam tydens die bewind van Amin en Milton Obote (1925-2005, president 1966-1971 en 1980-1985) gekry. Daarna was dit Kenia se beurt. “Visitors were routinely mugged in Nairobi, tourists had been robbed and even murdered in game parks” (2266). Die invloei van blanke setlaars het teen die einde van die 19de eeu begin. “Unlike densely populated Uganda, large tracts, including those most suited to European-style agriculture, were uninhabited … At the outset, the Kikuyu actually saw the whites as a bulwark against the Maasai. At the time it seemed the only problem was that few whites were willing to throw in their hand with a new, self-supporting colony. Then, in 1908, the Afrikaners came, riders moving across the plains. Leonine and guttural, with wide-brimmed hats, they lived outdoors as naturally as the wildlife they loved to hunt, and in their wake followed covered wagons with their women and dirty, half-naked children as wild as Africa itself” (2305).

Vergelyk hierdie beskrywing met dié van Christene Nicholls (Praag 4 Maart). Nicholls het deeglike en Taylor oppervlakkige navorsing gedoen. Afrikaners het voor 1908 en daarna in verskeie groepe gekom. Watter van daardie kinders was vuil en halfnaak, of is dit suiwere vooroordeel wat Taylor uitspreek? “The wagons, pulled by a span of sixteen oxen, passed through the Great Rift Valley … and climbed up the Mau escarpment. They trundled on across the Uasin Gishu plateau where their leader, Jansen van Rensburg, called a halt. A solitary hill named Sergoit broke the plain that ran from horizon to horizon and teemed with game. Here the wagons were outspanned and the men rode out to mark off their farms. After a time they called the place Eldoret, as if this were to be their Eldorado, a new promised land for the Boers” (2311). “El Dorado fabled city of gold believed by the 16th-century Spanish and other Europeans to exist somewhere [in South America] in the area of the Orinoco and Amazon rivers” (Collins World Encyclopedia, 2003, p 305).

Taylor skryf hy was onder die indruk die Jansen van Rensburg-groep was “irreconcilables, bittereinders … who would not submit to Britain after defeat, and trekked away from their homes in the Transvaal just as their forefathers had once trekked from the Cape, and kept going for thousands of miles until they found a new Arcadia under the British yoke” (2316). “By the 1940s, Eldoret could have been a dorp on the platteland. The Dutch Reformed Church congregation alone was six hundred strong. The farmers held fêtes, with stalls selling melktert and koeksusters [koeksisters], and games of jukskei and the wheezy accordion dance known as tikkiedraai. They had their own schools, churches and clubs, and the Eldoret rugby side was the most feared in the country. Now they were all gone. Abandoned farms had been occupied by squatters, the Van Riebeeck School was Nakuru Secondary, and African gospellers had taken over the Dutch Reformed Church. The Boers’ Eldorado had suffered the fate they most feared” (2328). Toe Kenia in 1963 onafhanklik geword het, het die Afrikaners ‘n agterdeur gehad; hulle kon na Suid-Afrika uitwyk. Die blanke Suid-Afrikaners op hulle beurt “suffered the fate they most feared” weens die politieke dwaasheid van 1990/94.

Taylor het ‘n taxi gehuur om Fanie Kruger, die laaste Afrikanerboer, buite Eldoret by Sergoit te besoek (2322). Kruger dink die Afrikaners het onnodig gevlug. “By the late 1960s, there were just a handful left. Now it’s just me” (2346). Taylor skryf: Kruger “had not endured without compromise and his situation was not without risk. The Kruger homestead was a military-style compound with guards and two-way radios. Fanie pulled his weight in the local community – he was a stalwart of Kanu, the ruling party” (2346). Kruger sê: “Look, this government was very good to my dad and me, hey?” Taylor skryf: “So what, I asked, if Biwott decided that he wanted the Kruger farm? Nicholas Biwott was the local MP, the most powerful man in Kenya after his mentor, President Daniel arap Moi [born 1924, president 1978-2002]. He was also the most feared, the thugish minister who acted as Moi’s enforcer … He was also Fanie Kruger’s neighbour. Fanie’s eye narrowed, and he spoke a little too fast. ‘Biwott could have had me out, no problem, but he’s been a very good neighbour and if I can help him I will. I don’t judge people …. I respect the guy'” (2352).

Taylor skryf: “I asked him about Eldoret’s bittereinders, the heroes of Boer legend who gave up everything, joining Jansen van Rensburg to trek halfway across Africa in ox wagons to escape British rule. ‘Hell, man, they weren’t trying to get away from the Brits, they were trying to get away from their own people. The Brits had to move them – they were outcasts'” (2365). Taylor: “Britain had to provide a bolt-hole for them, far from the hand of vengeance. So Eldoret had been founded as a colony for pariahs. Not for the first time, the Afrikaners love of mythology cloaked a darker secret” (2377). Dit is ‘n skewe voorstelling. Soos ek in my vorige rubriek aangedui het, was al die Afrikaners wat hulle in Kenia gevestig het nie hanskakies nie.

Taylor gee voor dat Kruger daarna nog ‘n Afrikanermite nekomdraai; dat Jansen van Rensburg se groep nie die hele ent van Suid-Afrika af na Kenia met ossewaens getrek het nie. Kruger sê: “They all came up by ship to Tanga and Mombasa … Then they went by train to the railhead at Londiani. If there was any trekking by wagon, it was no more than forty miles” (2377). Die verskil tussen Nicholls en Taylor se vertellings is dat Nicholls deeglike en Taylor oppervlakkige navorsing gedoen het. Dit is algemeen bekend dat Jansen van Rensburg en sy geselskap per skip gekom en in Kenia osse gekoop en van daar na die plato getrek het. Ek het die indruk dat Taylor gepoog het om sy storie interessanter te plooi en dat hy min toegeneentheid jeens Afrikaners het. “The Afrikaner fondness for a past embroidered with nostalgia and fantasy should not obscure a reality that was often just as compelling as the myth. The story of their diaspora – not the Great Trek of innumerable and interminable South African school history lessons, but the more gradual and individual dispersal of hunters, farmers and downright nomads, beyond the Vaal, and Zambezi and the Kafue, settling in small clan-based colonies far distant from their Cape origins – was the very stuff of frontier saga” (2377).

Die oorblywende blanke boere in Kenia het groot las van diewe wat hulle vee en ander besittings steel. ‘n Ander plaag is brande wat opsetlik gestig word om die blankes te verdryf (2461). Daar is ‘n laaste groot landgoed in blanke besit wat onderhoud aan 5 000 mense verskaf en boorgatwater aan 50 000 (2467). Daar is ‘n Britse oud-offisier wat £500 000 nodig het om ‘n verwaarloosde plaas op te bou. Die Europese Beleggingsbank het die geld teen 5,5% rente via die Keniaanse Nasionale Bank beskikbaar gestel. “The Kenyan bank stated that it would charge 11 per cent. The farmer had no option but to accept this, but now, two months later, he had still not received the funds and, being committed to projects for the growing season, had been forced to take a bridging loan elsewhere at 28 per cent … This farmer employed about 100 full-time workers and another fifty as casual pickers. With dependants, however, the farm provided a livelihood for about 700 people. ‘If I go, we all go,’ the farmer said” (2538).

“A nearby farm was one of many enterprises owned by Kenya’s richest man, Daniel arap Moi, the president. It was of similar size, and had employed a similar number of people until the previous year. Then the entire workforce was dismissed, losing their homes as well as their jobs. A skeleton staff now ran the farm. Those who had been full-time workers had become squatters. They were hanging on in the hope of casual picking work. The farmer spoke with icy fury. ‘We have state-sanctioned murder, legalised gangsterism and, now that Mobutu [Sese Seko, 1930-1997, president Zaire/DRC 1965-1997] is gone, corruption on a scale that puts us top of the league in Africa. You’re writing a book? Well, I think someone should do a book on Kenya – as a straightforward study in evil'” (2549).

“Armed guards known as askaris were employed by virtually every farmer and resident of Nairobi’s better suburbs” (2692). Dominic Martin sê: “Here we have no macro freedoms at all – we can get shot one night or put away and that’s the end of it. He exploded: ‘Boy, do we have micro freedoms … There’s no one to fall back on, no welfare state, no dole'” (2823). Taylor: “I had hoped to visit the last old white savage himself, Wildred Thesiger, living with his extended family of Samburu [a black tribe] at Maralal in Kenya, where he had intended to die, then heard that he was back in London” (2908). Thesiger het uit Kenia vertrek nadat albei sy stiefkinders jonk aan vigs dood is (3021).

Tanzanië

Taylor is per minibus van Nairobi na Arusha in Tanzanië en van daar per pad na Dar es Salaam. “I intended to take a train on the Chinese-built Tazara line, alighting at Mbeya and crossing by road into Malawi” (2875). Kenmerkend van Tanzanië is “pot-holed roads, collapsed pavements and empty shops” (2891).

Taylor vertel van ‘n Afrikaanssprekende blanke vrou, Katrina, wat in Tanganjika ‘n swart man as eggenoot gekies het (2382). Ek onthou dat ‘n artikel oor haar jare gelede in die Byvoegsel tot Die Burger gepubliseer is. “Katrina was among another colony of Afrikaner exiles, a small group who settled just north of here [Arusha] at a place they called Kampfontein in the western lee of Mount Meru, around the same time as their fellows went to Eldoret. The Boers of Meru lost their land when Nyerere nationalised the commercial farms, but whereas they had returned to South Africa, Katrina stayed, along with her dark secret. For she had violated a shibboleth of her people, stealing away from her family in the night to find love in the arms of a black man. They had two children, and Katrina became an outcast. When the Boers left, she stayed with her lover … living in a shamba [cultivated plot] with a handful of other peasants” (2926). “I have failed to find Katrina” (2920).

“I had encountered enough ghosts. They betokened a kind of failure, testimony that once whites had been a part of Africa, but no longer; only the lost and the hardiest endured and they had all but died out” (3017). “Our roots in East Africa had been shallow, a trail mapped by explorers and adventurers leading to colonisation and then withdrawal, all in the space of seventy years, so that those who remained were but an appendix of Empire. Southern Africa … was different. There, generation after generation had given bones to the earth. There, if anywhere, we [whites] belonged” (3021).

Taylor is per trein uit Dar es Salaam suidwaarts na Mbeya. Dit is die Tazara-spoorlyn, 1 162 myl lank, wat die Chinese binne vyf jaar (1970-1975) gebou het om lande in Suidelike Afrika, soos Zambië, Zimbabwe en Malawi, minder afhanklik van vervoer deur blankbeheerde Suid-Afrika te maak (3181). Vir die konstruksie is 25 000 Chinese na Tanzanië gebring (3197). Die Chinese werkers is nie toegelaat om met die plaaslike bevolking te meng nie. “They feared cultural contamination … the tendency of Chinese is to regard all other races as inferior, in much the same way that the British once did” (3203).

Die Chinese het ook die hoofpad in Kenia herbou en hiervoor ook hulle eie werkers gebruik. Klaarblyklik besef hulle dat Chinese werkers meer koste-doeltreffend as swart werkers is. Vergelyk dit met die situasie in die nuwe Suid-Afrika waar (gewelddadig en stakend) daarop aangedring word dat plaaslike arbeid gebruik moet word. Die Britte en Duitsers het die spoorlyne gebou wat die binneland van Kenia en Tanzanië, asook Uganda, toeganklik gemaak het. Hoe sou hierdie lande daar uitgesien het sonder Chinese hulp en die voordele, bv infrastruktuur, wat kolonialisme gebring het?

Malawi

In Malawi “the roads were as bad as they had said, the poverty more dire than anything I had seen in Tanzania” (3269). “I was surprised by how few people of mixed race I saw” (3432). Naas verval sedert die eertydse koloniale glorie is daar min om te rapporteer. Taylor het so baie tyd in Oos-Afrika deurgebring dat hy hom moes haas om betyds in Kaapstad te kom. Die tweede deel van sy boek, oor Suidelike Afrika, is dus glad nie so informatief soos die eerste deel oor Oos-Afrika nie.

Zambië

Van die Malawiese hoofstad, Lilongwe, reis Taylor per bus na Chipata in Zambië. “The Zambian roads were far worse than Malawi’s” (3626). “Northern Rhodesia’s white population, never much more than 70 000, was more easygoing and integrated than Southern Rhodesia’s, which reached a peak of about 280 000. The two groups never seem to have liked each other much until Zambian independence [1964] and Ian Smith’s rebellion [unilateral declaration of independence] against the Crown a year later. In the next five years about 40 per cent of Zambia’s whites decamped across the Zambezi. For those who stayed, things got tougher as the economy declined” (3712). Die hoofstad, Lusaka, “had a reputation for violent crime” (3654). “Armed robberies … started after the economic collapse” (3723).

“I loathed Africa and everything about it – the stoicism, the fatalism, but above all the fact that nobody ever complained, and so nothing ever got any better. Authority grew corrupt because it was unchallenged by a cowed citizenry” (3637). Onder swart bewind Zambië, “a country capable of producing enough to feed the entire continent became a food importer” (3690). “As elsewhere in Africa, game conservation and tourism were the two areas in which whites had remained a dominant force” (3758).

Zimbabwe

In Harare, die hoofstad van Zimbabwe, sê Taylor aan die swart taxibestuurder: “Zambia is a mess.” Hy antwoord: “Here also. It was better under Ian Smith” [1919-2007, eerste minister 1964-1979] (3876; ook 4247). ‘n Ander waarnemer sê: “What was better under Smith was honesty in administration. Now it is totally corrupt” (4453). Na onafhanklikheid het in Zimbabwe dieselfde as in die nuwe Suid-Afrika gebeur: “Integration of schools and medical facilities, the removal of statues of Cecil Rhodes, and the renaming of streets after so-called terrorists” (3968). Baie blankes het die land verlaat. “A black government was bound to make a priority of meeting black needs … The prevailing wisdom was that, having prospered off the sweat of black labour and done so little to integrate, whites were long overdue a bit of suffering” (3973). “Zimbabwe was racing towards economic ruin. Corruption and cronyism had plumbed depths greater than Kenya’s” (3990). “Harare was still a long way from the decay of Nairobi, Dar [es Salaam] or Lusaka, but the decline was unmistakable” (3996).

Watter raad is daar vir ‘n blanke as hy in Zimbabwe wou boer? ‘n Blanke Zimbabwiese boer sê: “‘I look after my blokes – I treat them well, not just because they are worth it, but because I have to watch my back. I stay in with the local party people, I give to the local schools … But they could still carve me up, chuck us out, and then what have we got to show for four generations in Africa?’ He shook his head. ‘No, my friend, Stay where you are'” (4123). Taylor: “It struck me that the idea – a bit of land, coming back to Africa – was absurd, just another hopeless dream of finding home” (4129). “If there was one characteristic that defined Africa, it was the capacity of its people to endure, and when it came down to it our own sticking qualities had not been impressive” (4135).

“The Roman Catholic Commission for Justice and Peace, the most vocal internal critic of Smith’s war,* issued a statement censuring ‘the frightful consequences’ of army brutality in Matabeleland. A spokesman admitted privately that they had been concerned about speaking out earlier in case it only inflamed the situation, which sounded like just another way of saying that it was actually less risky to denounce atrocities by whites than atrocities by blacks … While Sharpeville still had immense international resonance, the name Tjolotjo was quite unknown, although the scale of that crime was certainly far greater” (4214). In vergelyking met Sharpeville (1960) het die Marikana-slagting (2012) internasionaal skaars opslae gemaak. Selfs die uiters linkse Garfield Todd (1908-2002, eerste minister 1953-1958), anders as FW de Klerk, “was not an advocate of universal suffrage which, he once said, ‘would lead to universal chaos'” (4423). [* Waarom “Smith’s war” en nie Robert Mugabe en Joshua Nkomo se oorlog nie?]

Suid-Afrika

Uiteindelik kom Taylor in sy geboorteland, Suid-Afrika, aan. Hy regverdig sy emigrasie soos volg: “Racial tyranny had made it impossible for us to live in South Africa” (4226). ‘n Mens sou graag wou hê dat hy ‘n poging aanwend om die ou met die nuwe Suid-Afrika se vergelyk, maar hy doen dit glad nie. Taylor het sy jeug in Rivonia deurgebring. “Most of our neighbours were Afrikaners, and they were different” (3041). “Many white children had a degree of intimacy with Africans that no legislation could prohibit – or can now coerce” (3080). “My attitude towards Africans was, for one so young, remarkably condescending … I had the same attitude towards our white neighbours, the Afrikaners … I recognised even then that they and the Africans were both of this land in a way that we, the English, were not” (3148).

“Our social superiority to Afrikaners was unquestioned by us” (3169). “My fear of Africans and Afrikaners went deeper, and I think was founded in an unconscious understanding even as a child that they were partners in seeing the nature of true power in this cruel, beautiful place. They shared a destiny in it. We were equivocal … our way of straddling two worlds with one foot in Africa and one in England” (3175). “It had begun to appear that the African environment, whether under white or black rule, was not one in which our values – a confused amalgam of colonial Englishness, modern Britain and, yes, something of Africa as well – could survive” (4232).

“Forty years ago, with Kenya’s independence approaching, Elspeth Huxley [1907-1997] posed the question in a book, White Africans, whether black and white could ‘unite together to form a modern, reasonably well conducted state … In short, a multiracial state a possibility or a chimera?’ The prospects now looked a good deal gloomier than they did then. All the way south, the evidence had pointed to the eventual extinction of whites as a species capable of enduring in Africa. In Tanzania, Uganda, Malawi and Zambia they had all but died out. Although these were countries which never had large white populations, the problem was even more evident in the two places which had started off with significant numbers of whites and comparatively developed economies, Kenya and Zimbabwe. Neither could any longer claim to be a modern, reasonably well conducted state and in both the white populations had been so whittled away that there was now insuffient regeneration to ensure survival. Ultimately, it would all come down to South Africa” (4778).

Tydens Taylor se 1997-besoek aan Suid-Afrika “virtually all those I spoke to had considered emigrating” (4755). Die blankes (eintlik FW de Klerk en ‘n klein groepie meelopers) “had negotiated themselves out of power, and for many the consequences had been traumatic. You saw them increasingly now, the poor whites who had shed their previous status like an old skin … Afrikaners had no bolt hole and they understood the cardinal rule – that to survive an African tribe must constantly adapt to new priorities” (4805).

Laurens van der Post (1906-1996), gebore in Suid-Afrika, “once made the point that, while a great deal was written about the devastating effect that the European has had on the native of Africa, no one stopped to inquire into the effect of the native on the European” (3312). Samevattend kan ‘n mens seker sê: Afrikanisering is kultuurversterkend vir die swarte, die Afrikaan. Terselfdertyd is afrikanisering kultuurvernietigend vir die Afrikaner, die blanke, die Europeër, die Westerling.

Leon Lemmer: Die lot van Afrikaners en ander blankes in Kenia

Daar was voorheen twee groot koloniale gebiede in Oos-Afrika: Duits-Oos-Afrika en Brits-Oos-Afrika. Die Duitsers en Britte het kwaai meegeding om handel vanaf die ooskus met Sentraal-Afrika (veral Uganda, maar ook Rwanda, Burundi en die Kongo) te bedryf. In 1890 het die Duitsers en Britte ‘n wedersydse ooreenkoms gesluit. Albei het spoorlyne gebou om die binneland toeganklik te maak. Na die nederlaag van die Duitsers in die Eerste Wêreldoorlog het Duits-Oos-Afrika in 1919 (nadat dit sedert 1897 ‘n Duitse kolonie was) as Tanganjika ‘n mandaatgebied van Brittanje geword; tot onafhanklikheid in 1961. Eilande aan die ooskus, soos Zanzibar en Pemba, was sedert 1890 Britse gebiede. In 1964 is hierdie eilande by Tanganjika ingelyf en staan die land sedertdien as Tanzanië bekend, met Swahili en Engels as amptelike tale.

Brits-Oos-Afrika het in 1895 ‘n Britse protektoraat en in 1920 die kolonie Kenia geword, met ooskus-eilande, soos Zanzibar en Pemba, aanvanklik administratief deel daarvan. In 1963 het Kenia onafhanklik geword, met Swahili as enigste amptelike taal. Hoewel die land se naam en spelling nie in 1963 verander het nie, word verwag dat Kenia voortaan met ‘n kort pleks van ‘n lang e uitgespreek moet word. Dit staan in CS (Christene) Nicholls se boek, Red strangers: The white tribe of Kenya, London: Timewell Press, 2011, 332p; Amazon Kindle $11,39): “The powers in Whitehall decided that the pronunciation should have a long e, and Keenya became the pronunciation until independence in 1963 when it reverted to Kenya with a short e” (Kindle 2679). My teks is op Nicholls se boek gebaseer.* “The Kikuyu people described the white men who came to their lands in the late nineteenth century as ‘red strangers’; hence the title of this book” (94).

[* Ek het nie toegang tot Gerrit Groen se doktorale proefskrif nie: “The Afrikaners in Kenya, 1903-1969”; Michigan State University, 1974. Brian M du Toit se boek is beskikbaar maar onbetaalbaar duur: The Boers in East Africa: Ethnicity and identity, Westport: Bergin & Garvey, 1998, 224p; Amazon Kindle $142,96. Ek moet en wil nog Janet McIntosh se boek lees: Unsettled: Denial and belonging among white Kenyans (University of California Press, 2016, 307p; Amazon Kindle $23,93). Sy gebruik die frase “structural oblivion,” wat ten minste polities op Afrikaners in die nuwe Suid-Afrika van toepassing gemaak kan word.]

Nicholls se onderwerp is die tydperk van bykans sewentig jaar (1895-1963) waartydens blankes Kenia ontwikkel het. Sy vind dit nodig om hieroor te skryf omdat dit byderwets geword het om blankes en kolonialisme sonder meer te verdoem. “The truth remains that there was a great deal of good, and few people are prepared to stress this. I try to do so” (57). In die teks skemer dit egter telkens deur dat sy liberalisties gesind is. Tog stel sy die alternatiewe en meer positiewe siening van Kenia se blankes op ‘n verdienstelike manier. Die boek getuig van deeglike navorsing, wat in sowel Kenia as Engeland gedoen is.

Die outeur beklemtoon die harde werk wat dit van blankes in Kenia geverg het om die ongerepte natuur in plase te omskep. Groot ontberings moes verduur en talle gevare getrotseer word. Malaria en leeus het vir die pioniers groot probleme veroorsaak. “In Africa you can do nothing in a hurry, except it be to die” (314). Talle boeke en artikels is oor die Wanjohi of “Happy” Valley gepubliseer, bv Nicholas Best se Happy Valley: The story of the English in Kenya (2013, 235p; Amazon kindle $9,11) en Juliet Barnes se The Ghosts of Happy Valley (2013, 304p; Amazon Kindle $12,09). “The antics of this wealthy and un-representative coterie, notorious for its licentious and irresponsible behaviour, have attracted all too much attention, whereas the real creators of what became the flourishing British colony of Kenya have languished in relative obscurity. It is one of my purposes to redress that balance” (70; ook 3762).

Die Britse bedrywighede in Kenia het in 1887 begin toe die British East African Association (vanaf 1888 bekend as die Imperial British East Africa Company – IBEAC) ‘n konsessie van die sultan van Zanzibar vir handel in Oos-Afrika noord van die Umba- en suid van die Kipini-rivier ontvang het. “Most of the territory seemed empty” (400). Oor die Eldoret-omgewing, waar Afrikaners hulle sedert 1903 op die hoogland gevestig het, word gesê: “No Africans seemed to live there in any numbers” (2183). In 1895 het die Britse regering die bates van die IBEAC oorgeneem (595). ‘n Ooreenkoms soortgelyk aan die Britse een het tussen die sultan van Zanzibar en die Duitsers vir handelsbedrywighede suid van die Umba-rivier bestaan (132). Arabiere en Indiërs was toe al lank aan die kus gevestig (152) vir handel in bv slawe en ivoor (171).

Die groot probleem in handel met Uganda (sedert 1895 ‘n Britse gebied) was om die Taru-woestyn te oorbrug. Om te verhoed dat die draers van goedere uit ‘n konvooi dros en almal van dors sterf, of deur diere of swartes gedood word, is hulle vas aan mekaar geketting (184). Dit werp ‘n ietwat ander lig op hierdie saak as die een wat deesdae gewild is. Die opperhoofde deur wie se gebied gestap is, is beloon (199). Bowendien moes die handelaars hulle goedere voortdurend teen diefstal beskerm. Talle mense is in die konvooie en elders vermoor, bv ‘n konvooi van 600 mense in 1896 (500). “The continual strain and anxiety about the natives tells on one pretty heavily” (440). Lede van stamme soos die Kikoejoe en Maasai het groot probleme vir die blankes in die binneland veroorsaak (470). Aan die kus het Somaliërs ‘n oorlas van hulleself gemaak (852). Hierdie mense was “utterly different” van die blankes (666). Probleme met Somaliërs kom in die 21ste eeu steeds in Kenia en elders voor.

Toe die spoorlyn van Mombasa tot aan die Victoria-meer gebou is (1896-1903), “land for one mile on each side of the track was bought by the railway” (759) van die swart stamme wat aanspraak op eiendomsreg gemaak het. “A telegraph line was built alongside the railway as it went inland … but Africans repeatedly stole the wire to adorn their bodies, for it was the height of fashion to wind it round one’s ankles, calves and arms” (877; ook 1767). In Suid-Afrika is kabeldiefstal in die 21ste eeu steeds ‘n groot probleem. Indiese arbeiders is vir die konstruksie van die spoorlyn gebruik. Oor hierdie onderwerp is daar JH Patterson se boek, The man eaters of Tsavo (1907; Amazon Kindle $1,13). Die Britse bewind het Indiërs dikwels ook as soldate en polisiemanne aangewend; soms ook Soedanese soldate. Dit verduidelik die ontstaan van die groot Indiese bevolking in Kenia.

Sommige blankes wat die spoorlyn help bou het, het besluit om hulle in die land te vestig (1016). Blankes is aangemoedig om na Brits-Oos-Afrika te kom om die land te ontwikkel en die spoorweë lonend te maak (945). “The first settlers bought land from Africans” (704; ook 1022), “paying for it with cattle and trade goods” (725). Onder die swartes was daar nie so iets soos individuele eienaarskap van grond nie (719). “Confidence was high, the ambition to civilise seemed laudable and communications were vastly improved, with steamship and telegraph minimising the world’s distances” (962). Na die Anglo-Boere-oorlog (1899-1902) is immigrasie vanaf Suid-Afrika aangemoedig, “where many of the men who had fought in the Boer War had stayed on” (982), bv Australiërs (1022, 1252). Suid-Afrika is beskou as ‘n “reservoir of Afrophile Europeans” (989) wat tot die ontwikkeling van Oos-Afrika kon bydra.

Aanvanklik is “a chequerboard policy of settlement, intermingling whites and Africans” gevolg, “to make it easier to obtain African labour and … to civilise the native peoples more swiftly” (1022). In die 21ste eeu het die ANC ‘n soortgelyke beleid in Suid-Afrika. Blankes mag nie monokulturele enklaves vorm nie. Swart woongebiede word in of naby tradisioneel blanke woongebiede ontwikkel, glo om arbeiders nader aan hulle werkplekke te vestig. In werklikheid is die doel gedwonge rasse-integrasie, wat meebring dat blankes toenemend onveilig voel. In 1905 is in Brits-Oos-Afrika van hierdie rassebeleid afgesien en is die swartes eerder in reservate gehuisves (1022). Dié nuwe beleid het blanke immigrasie gestimuleer. In 1902 was daar net 17 blanke landbouers, 70 in 1903 en 360 in 1904 (1041). Daarna het die blanke boere vinnig meer geword. In 1918 was daar 1 195 (1162, 1239). Na sowel die Eerste as die Tweede Wêreldoorlog het baie blanke oudgediendes hulle in Kenia gevestig.

“The newcomers camped on their land in tents until they built grass huts (bandas) and rondavels of mud, wattle and grass thatch. These were whitewashed and floored with polished cowdung” (1062). Seekoeivet is vir beligting in lampe en vir die maak van kerse gebruik (1062, 2174). “The life was far from easy and most new farmers lost rather than made money” (1068). “The problem of acquiring African farm labour was perennial” (1075), want dit was in die na-slawerny era. Daarby het die Britse owerheid geredeneer: “their first loyalty was to Africans” (1081). Soos dit by geleentheid gestel is: “The natives had been licked into shape” (1363). “A hut tax was introduced by the government in 1901, mainly to persuade Africans to work for wages in order to pay it. It had limited success and by 1910, when the labour situation was critical, a poll tax was introduced to encourage into work those African males, mainly of the warrior class, who did not pay the hut tax” (1087). Sommige swartes het bv veediefstal bo werk verkies (1108); ‘n probleem wat steeds met ons is.

“In order to control a few undesirable whites, who had come up from South Africa in 1903, the Foreign Office sanctioned the creation of ten new police officer and subordinate grade posts, which could be recruited locally. The men appointed succeeded in expelling the unwanted whites. Since settlers refused to submit to the authority of African policemen, a tiny contingent of white constables was appointed in 1908 to deal with settler matters” (1181).

Hierdie “undesirable” of “unwanted whites” was moontlik Britte of ander Engelssprekende blankes, want onmiddellik hierna skryf die outeur: “The British South Africans were not the only immigrants from that part of the continent. Their former enemies, the Boers, also found their way from South Africa. To escape an economic depression in their own land, several went to German East Africa (GEA) from 1903 onwards, but finding life almost as harsh there, thirty-three of these families trekked into Kenya in 1906 … They were not quite the first Boers to arrive. One of the Van Breda brothers had come to the EAP [(British) East Africa Protectorate] in 1903; in 1904 the Arnoldi family, another Van Breda brother and John de Waal made the journey; in 1905 six families [and] in 1906 twelve more families (excluding those from GEA) appeared; and in 1907 a further seven families joined them” (1202). “W J (‘Bon’) Van Breda was murdered by two Elgeyo tribesmen on his farm in 1907” (1209). Die euwel van plaasmoorde is steeds met ons.

“After no notice was taken of this crime by the authorities, six months later ten of the neighbouring farmers got together, met at Arnoldi’s Drift with arms and ponies, and staged an expedition to intimidate the DC [District Commissioner]. The Governer hurriedly sent KAR [King’s African Rifles] reinforcements up from Nairobi, the murderers were dealt with and the incipient rebellion fizzled out” (1209). Dit toon dat verset ‘n onverskillige owerheid tot optrede kan aanspoor.

“The largest influx was yet to come. Jan Janse Van Rensburg, a prominent Transvaal farmer from the Bethal district, was a roikop [rooikop? hensopper, hanskakie], someone who had collaborated with the British in the Boer War. Such people were often ostracised in their home districts … [Van Rensburg] gathered together fifty-eight Boer families … sailed … to Mombasa, arriving on 12 July 1908. The party consisted of 247 people, forty-seven wagons and ninety horses. In Nakuru they bought oxen to pull their wagons and trekked up the other side of the Rift Valley, to Londiani and onward to the Uasin Gishu plateau, where they selected farming land near Sergoit rock. In 1911 another large group, sixty families led by CJ Cloete, a prominent farmer from the Bethlehem district of the Orange Free State, arrived on the Uasin Gishu plateau, which now housed 900 Boers, a quarter of the country’s white population. By 1916 there were 1 177” (1212). In 1913 het Charles en Edmund de la Harpe en J Bertram Steyn, “who had fought for the British in the Boer War,” op die plato plase gekoop (2181).

Ek kon verstaan waarom Afrikaners na die Anglo-Boere-oorlog na Argentinië, Angola en Duits-Oos-Afrika uitgewyk het, want hulle wou nie onder Britse bewind wees nie. Afrikaners wat na Brits-Oos-Afrika geëmigreer het, het egter nie Britse onderdanigheid ontsnap nie. Die feit dat sommige van hulle hanskakies was, verduidelik waarom hulle na ‘n Britse gebied geëmigreer het. Maar nie alle Afrikaners wat in Kenia gewoon het, was verloopte Afrikaners nie. Byvoorbeeld, dit geld in die meeste gevalle waarskynlik nie diegene wat aanvanklik in Duits-Oos-Afrika ‘n bestaan probeer maak het en hulle daarna in Brits-Oos-Afrika gevestig het nie. Hierby kom die feit dat Afrikaners die Britte in Kenia van naderby leer ken het. Dit het veroorsaak dat Afrikaners saamgestaan en baie van hulle ware Afrikaners gebly of geword het, so hier onder blyk.

Gedurende die Eerste Wêreldoorlog was daar kritiek op Afrikaners wat nie die wapen teen die Duitsers wou opneem nie. “But it was only a small minority of Afrikaners who refused to serve in the British forces. Conscription was introduced in December 1915, and in mid-1917 seven Afrikaners were brought to trial for not reporting for duty, and were given six-, nine-, and ten-month prison sentences” (2409). Na die Eerste Wêreldoorlog het talle Britse oudgediendes hulle in Brits-Oos-Afrika gevestig. “The South African influence in settler affairs was diminished, because many of the new farms were in the Uasin Gishu area” (2490).

“The attitude of the British settlers towards the Boers was mixed. Oblivious of the roikop element, Lord [Bertram] Cranworth [1877-1964] voiced his disapproval of ‘the formation in our midst of a solid mass of utterly disloyal colonists, speaking their own language and having their own church.’ He was correct in thinking the newcomers were disinclined to mix with the British, for the Boers set up separate schools for their children and worshipped in their own churches. Their isolation was enhanced by the plateau’s remoteness from the rest of the country. In the rainy season it could take six weeks to travel from Londiani along the dreadful road to Eldoret, a new settlement in the midst of the Uasin Gishu farms. But the Boers were reluctantly accepted because they were crucially useful to the British farmers of the EAP during these years before tractors became available. Since they were the only ones who could train and handle teams of oxen, they undertook all the contract ploughing for other farmers. Many of them became hired hands on non-Boer farms, and they specialised in training oxen. Others ran transport … British settlers often castigated Boers for their poverty, while turning a blind eye to hardship among those of their own nationality” (1225). Die outeur voeg later by: “The European and Boer communities did not always mix well, for the British regarded some of the Boers as lazy and indigent, while the Boers disapproved of the farming methods of the British” (2160).

Voor onafhanklikheid in 1963 was Kenia wat sosiale opset betref ‘n tipiese Britse kolonie. “The segregation of white and Indian living areas was established in these years, following the practice in India. Africans working as house servants began to live in huts beside their employers’ dwellings, and the rest lived in African areas. The three races did not mix socially. The whites considered themselves at the top of the social hierarchy” (1733). “Clubs in the EAP were an essential part of the social fabric, embracing and uniting as they did people of their own kind in an alien country” (1780). “As in India, the society created by the whites in Kenya was one in which sport and clubs played a prominent part. People wanted to socialize with others of their own kind, and clubs and hotel bars were natural meeting places for those who travelled into settlements over appalling roads to get supplies or conduct business” (3184).

“Whites very rarely sought the friendship of Africans” (3683). In sommige kerke was daar rasseskeiding, bv, wat blankes betref, “to reserve some of the church furniture for themselves for reasons of hygiene” (1868). “The hospitals were firmly racially segregated” (1943). “Not until 1957 did the first multi-racial hospital open” (4677). “There was racial segregation in death as in life” (1868) met aparte begraafplase vir die rasse. “White women never took African lovers. There was a law against this – Ordinance no 7 of 1913” (3323). “Sexual assaults on white women by Africans were extremely rare” (3346). “Members of mixed marriages and their offspring – the 1931 census recorded 205 ‘half-castes’ – were ostracised and therefore kept very much to themselves” (3675). “Social stigma and ostracism were hard to bear, and immigrant whites with liberal ideas soon began to conform to the norms of Kenya’s European society” (3689). Teen die einde van die 1930’s was daar in City Park, Nairobi, “three sets of swings – for whites and Indians and Africans” (3626).

“Private and public education systems emerged side by side in die EAP. As in India and South Africa, there was firm racial segregation. Segregation even occurred, though voluntarily, among whites, with Boer and Briton attending different schools on the Uasin Gishu plateau” (2015). Skoolonderrig het veel te wense oorgelaat. “Many people were now [1918] having to send their children to South Africa to be educated” (1979); ook na Brittanje. “Education on the [Uasin Gishu] plateau was contentious, because many Boers wanted their children taught in Afrikaans, whereas the government thought this would be divisive. And so the farmers of the Uasin Gishu had to provide their own education for their children – between 1911 and 1912 six farm schools were opened on the plateau. Three did not last long and were closed by 1915 though the farm school system lasted till 1939. The Revd MP Loubser, a Boer pastor who united the three Dutch Reformed churches around Eldoret and established a single place of worship, would not compromise on the language of instruction and started his own school, Broederstroom, in 1911, with all lessons in Afrikaans. He also began a second school at Sergoit” (2003). Wat taal betref behoort Loubser vir ‘n hedendaagse hanskakie soos Wim de Villiers as voorbeeld te dien. Loubser het die drie Afrikaanse kerke in Kenia verenig; iets wat die hedendaagse Afrikaanse kerkleiers steeds nie kan doen nie. Pleks daarvan word onsuksesvolle pogings aangewend om die blanke NG Kerk en die oorwegend nie-wit Verenigende Gereformeerde Kerk saam te snoer.

Toe Brits-Oos-Afrika in 1920 die kolonie Kenia geword het, is die eerste algemene verkiesing gehou. Die Indiërs was meer as die blankes en hulle het hulle polities by die swartes geskaar (2517) en die swartes teen die blankes opgestook (2841). Alfred Milner (1854-1925), die Britse minister van kolonies (1919-1921), wou in geen opsig teen Indiërs diskrimineer nie. “The whites realised they would be outnumbered and overwhelmed if Indians were allowed to vote and to own land in the highlands, and their reaction to Milner’s pronouncement was to plan sedition … rebellion against the government seemed the only possible response” (2524). “The whites demanded complete segregation of Indians, no alienation of land in the highlands to Indians and the restriction of Indian representation in the Legislative Council” (2531). “The Kenya whites boycotted all Indian businesses” (2545). “It seems extraordinary that the whites engaged in sedition, but when the alternative is possible disaster, a man will gamble” (2553). “The settler force was put in a state of readiness” (2568). ‘n Afvaardiging van drie setlaars is na Londen vir samesprekings. “When the Governor and delegation reached London some weeks later, a compromise was worked out, and the rebellion died away. Essentially the settlers had got what they wanted” (2589). Dít toon: Weerstand teen politieke onreg kan die verlangde resultate lewer. Daar sonder sou die owerheid die blankes se regte al hoe meer geminag het.

Na die Eerste Wêreldoorlog “Africans expelled from the missions … began to form their own independent churches and schools, which became foci of opposition to white rule” (2856). “African discontent at white rule, increasingly evident in the 1920s through the development of African political organisations (often thought to be due to the subversive influence of the missionaries and the Indians) served to consolidate the small settlers’ benevolent feelings towards Britain, because it was obvious that Kenya’s whites could not put down a large African rising, but would be dependent on the importation of imperial troops” (2947). In Suid-Afrika het sommige kerklike ampsdraers op ‘n soortgelyke manier die blanke bewind ondermyn.

“Essentially the whites of Kenya became a society of landed gentry in the 1920s, with Africans representing the working class, and Indians comprising the lower middle class of clerks and traders. Among the whites … at the bottom of the heap were poor whites, many of them Afrikaners … Many locally educated white lads were working with Africans in the garages and railway workshops … Some of them were from Afrikaner families, but by 1931 the Afrikaners, who had formed such a large proportion of Kenya’s whites earlier in the century, had shrunk to only 7 per cent of the European population” (2952). In 1926 is twee diepwater-vasmeerplekke in Mombasa se hawe gebou en in 1929 nog twee. “The construction company imported some of the toughest of South Africa’s poor whites as workers” (3132). “Most Europeans were wary indeed of the potential appearance of ‘poor whites,’ a group much despised [?] in South Africa” (3705).

“Settlers communicated with their African employees in a simplified version of Swahili, often called ‘kitchen Swahili'” (3034). Op ‘n soortgelyke manier word daar na proto- of aanvangs-Afrikaans as ‘n kombuistaal verwys. Dit is ‘n deursigtige, polities gemotiveerde poging om die oorsprong van Afrikaans te ontwit. “Life in Kenya was very comfortable until the newcomers were hit by the hard economic fact that farming in Kenya was usually unprofitable” (3034). “Kenya had more people from [the] social elite than Southern Rhodesia, with its [white] population of 30 000 to Kenya’s 9 651 in 1921” (3046).

Teen die 1930’s het staats- en veral private skole dermate verbeter dat “very few children were now sent to Britain or South Africa for schooling” (3242; ook 3268). “The creation of schools gave the whites confidence in their future in Kenya, instilling in them a sense of permanence, however misguided” (3288). “The Central School in Eldoret, a government school, had better results than Nairobi European School. Establised in 1915, by 1916 it had fifty students, and by 1919 three-quarters of its students were from Boer families. Broederstroom, with its curriculum taught in Afrikaans, continued until 1939. During the 1930s the farm schools collapsed” (3275). My indruk is dat die hanskakies die Engelse Central School ondersteun het en die ware Afrikaners die Afrikaanse Broederstroom-skool. Maar vanaf 1940, dus na skaars meer as ‘n geslag (30 jaar), het al die Afrikanerkinders Engelse skole bygewoon. Dieselfde proses is besig om hom in die nuwe Suid-Afrika te voltrek.

Die 1930’s was moeilike jare, gekenmerk deur ‘n resessie, droogte en springkaanplae (3378). “The debts of white entrepreneurs in Kenya exceeded £8 million in 1931, causing banks to take drastic measures and limit overdrafts. The farmers’ lot was eased by the establishment of a Land Bank that year, offering loans at very low interest rates, over a repayment period of thirty years. Most farmers took advantage of this and thus hung on to their land” (3458).”By 1939 … most white landowners in Kenya were drowned in debt” (3400). Die Britte het steeds nie danig baie van die Boere gehou nie. ‘n Engelsman het in 1935 geskryf: “I note that your last list of applicants for land is composed entirely of Dutchmen [Boers]. Do we want to convert Kenya into a Dutch colony? Any whites may be better than no whites, but I think we should try to get Englishmen as much as possible” (3487). Die ontvanger van hierdie boodskap het geantwoord “that it was important to increase the white population ‘in consideration of the undoubted menace which threatens from other quarters,’ and that the right kind of Afrikaner made a good colonist. The hypothetical menace was that posed by Indians, whose number, at 36 461, was double that of the whites … White immigration expanded … very slowly in the 1930s” (3486).

Robert Brooke-Popham (1878-1953), goewerneur 1937-1939, wou nie Joodse immigrante hê nie: “With the Indians and the Goans and the Arabs and the Somalis, quite apart from the Dutch [Afrikaners], I feel that another community problem must be avoided” (3508). “Brooke-Popham found that Kenya’s white colonists did not speak with only one voice, except when it came to their dislike of Indians” (3599). Hy het ‘n brief aan sy opvolger geskryf, “stressing that the real object of white settlement was not merely the material development of the country, but the creation of a nucleus where British ideals and traditions could be preserved and whence they could spread. Kenya should look north to England for guidance and not south to the Afrikaans-speaking community, while the British element must be paramount in the highlands and not swamped by other European nations or the Jews” (4346). In 1934 het die Morris Carter Land Commission die beleid van “keeping the highlands white” herbevestig. “No African, Indian or coloured person could buy or lease land in the privileged area” (3551).

“In 1934 the East African Women’s League discovered that there were 357 white children of school age receiving no education, and most of them were Afrikaners. Afrikanerdom was resilient and determined to retain its cultural integrity in the face of British domination, and the government’s plan to lift some of its children from ‘poor white’ status was unsuccessful. The more extreme whites advocated sterilisation and repatriation to South Africa of the Afrikaners they considered undesirable. Gradually, however, the Afrikaners became more reconciled to their children being educated in government schools, with English as the language of instruction, rather than at farm schools where pupils were taught in Afrikaans. The government made a concession in 1930 when it accepted that Afrikaans could be taught in schools as a foreign language if there was sufficient demand for it” (3717). Aan die Universiteit Stellenbosch klink ‘n soortgelyke refrein deesdae op: Klasse sal in Afrikaans aangebied word mits daar voldoende aanvraag daarvoor is.

“Several Afrikaner families moved to Rumuruti and in 1932 their dominee, Revd MP Loubser, laid the foundation stone of a magnificent new Dutch Reformed church” (3782). “In 1935 there were 113 Afrikaner children in farm schools compared with 122 at the government Central School in Eldoret … When the Afrikaner Broederstroom School closed in 1939, most of its pupils transferred to the Central School. The [Afrikaans] school at Rumuruti, which had reopened, closed in 1937, and all 122 children of the district of primary-school age were forced to go to [the English] Nakuru School … The high cost of boarding … meant that many Afrikaners were denied secondary education” (3723)

“Kenya’s white population was estimated as 22 808 in 1939” (4029). “By the close of 1940 Kenya’s [war] forces numbered 75 000, of whom 25 000 were South African” (4051). “Certainly a beneficial side-effect of the war was the tarring of some roads, such as a stretch north of Nanyuki … The South African troops brought with them road construction companies made up of civilian road engineers and in a few months the roads to Wijir and Marsabit were the best in the country. The troops also bored for water all over the Northern Frontier District” (4094). ‘n “Wartime tragedy was the loss of a South African Air Force flying boat and its thirty-five passengers on Lake Victoria” (4120). Italiaanse krygsgevangenes “tarmacked the road between Nairobi and Naivasha” (4305).

Gedurende die Tweede Wêreldoorlog “the government conscripted African labour to work on farms, an enormous help to farmers … For the first time white farmers began to make substantial profits and became economically secure. The Afrikaner farmers shared in the prosperity and there is no further mention of a ‘poor white’ problem in Kenya” (4298). Pleks van ledigheid en parasitisme as onaantasbare menseregte te beskou, kan daar myns insiens ‘n sterk saak vir omsigtig ingestelde gedwonge arbeid uitgemaak word.

“Towards the end of the war a new Governor, Sir Philip Mitchell, reminded the home government that … ‘there should be a vigorous and well established British settlement in these highlands, for without it there is no hope … of creating here a permanent structure of enlightenment and civilisation” (4374). “The settler elite … looked down upon the South African Lady Mitchell, with her lack of social skills and shyness and dislike of entertaining … ‘She was … without that veneer of manner that can ease encounters between strangers'” (4398).

“In October 1944 the first African became a nominated member of the [Legislative] Council … Africans and Indians now united in opposition to European political hegemony and economic dominance” (4367). “Mitchell found it hard to hide that he considered most European elected members of the Legislative Council of low intellectual calibre, and that he wanted Indians, Africans and Arabs to join them, and on the front benches too – though he was in no doubt that colonial government would have to remain until there were far more educated Africans in the country” (4405). “Mitchell … moved towards a type of multi-racialism” (4412). Soos in Suid-Afrika was dit die begin van die einde van die blanke bewind in Kenia.

“In 1948 a census was held, the first since 1931, and the figures that emerged from it showed that the country had 29 660 whites, 5 251 120 Africans and 97 697 Indians and Goans. This made whites 0.55 per cent of the population, compared with the 19.5 per cent (513 008) of the largest tribe, the Kikuyu. In 1953 it was estimated that there were 42 200 whites and in 1956 57 700. Despite their steady increase, the Kenyan whites were not as numerous in 1948 as those in either Northern Rhodesia (50 000) or Southern Rhodesia (160 000)” (4418). Demografiese verswelging deur nie-wittes, veral swartes, was ‘n deurslaggewende faktor in die ondergang van blanke politieke mag in Kenia, Zambië, Zimbabwe, Namibië en Suid-Afrika.

“The social separation between the races was partly due to different patterns of living. Africans in villages and the countryside had ways of life and standards of hygiene so at variance with those of whites that the latter could not contemplate social intercourse. The common view of Africans by whites was described [in 1955] by a Medical Officer of Health: ‘The African labourer is regarded by the European farmer as being lazy, irresponsible and unreliable and there is certainly some excuse for this opinion as his output of work is low no matter what wages he receives. It is therefore uneconomical to pay good wages. Constant European supervision is required to maintain a reasonable standard of output of work, and so the farmer tends to employ no labour in excess of the number he can personally supervise. Consequently the available land on his farm is not fully developed'” (4571). “Even missionaries, usually the most enlightened of the whites, could be reluctant to invite Africans into their homes” (4584).

“From 1948 a movement (called Mau Mau from 1951) began to hold oathing ceremonies … [It] began a campaign of violence and intimidation against Kikuyu headmen and chiefs in 1951 … People who refused to co-operate with the taking of oaths were punished or killed” (4808). “Capital flowed into the country until the outbreak of the anti-white Mau Mau movement in 1952, when it was reduced by 90 per cent as fear mounted for Kenya’s stability” (4462). “The standard of living and privileged position of the whites was bound to engender envy and resentment among Africans in the new, post-war, egalitarian world” (4591). Blankes se standpunt “arose from a fear of being swamped by the huge African majority and what the whites considered was a very inferior, even uncivilised way of life” (4599). “Mau Mau members usually went for soft targets and good employers, whose workforces were reluctant to co-operate with Mau Mau” (4884). “The Mau Mau rebellion left whites disillusioned and bitter” (5190). Soos in Kenia is ‘n terreurveldtog in Suid-Afrika teen blankes en nie-radikale swartes gevoer. Die “bevryders” het geen gedrag van hulle as te onbeskaaf beskou nie; hoe skokkender, hoe beter. In Afrika en Amerika is geweld ‘n beproefde manier waarop swartes kry wat hulle wil hê. Desnieteenstaande word dit van blankes, en net die blankes, verwag om herhaaldelik om verskoning vir beweerde immorele gedrag te vra.

“The Kenya Regiment, previously regarded as a necessarily all-white body intended to counter black unrest, was ordered to become a multi-racial force. Only the Afrikaners put up much opposition … The Kenya Police Force … began to train large numbers of African officers towards the end of the 1950s. Many white officers left Kenya to seek their fortunes elsewhere” (4952). In die nuwe Suid-Afrika is die vertroue wat blankes tradisioneel in die weermag en polisiediens gehad het, op ‘n soortgelyke manier vernietig.

“In the Eldoret region the longstanding tensions between the Afrikaner and British settlers continued in the education field. By 1945 the Central School in Eldoret had 96 per cent of Afrikaans-speakers. The whites of British origin, particularly those from families of officials in Uganda sending their children to Kenya for their education, put pressure on the government, which had in any case to finance a new school to take the increased number of white children in the area. The Hill School was opened in Eldoret in 1945 … The Central School was renamed the Highlands School. So the predominance of Afrikaners in the Highlands School continued – in 1951, of its 214 pupils, only thirty-nine were non-Afrikaners. Two years later, all 107 pupils from Uganda went to the Hill School. In 1956 the Highlands and Hill Schools were combined … Within the new Hill School differences between Afrikaner and British pupils continued, though the staff tried to counter any bullying” (4639).

“The problem solved itself when all the Afrikaners but a handful left around the time of independence in 1963. Ten years after independence only a dozen families remained. In 1996 none but the Krugers and du Toits in Eldoret, the Steenkamps in Kitale, the Prinsloos in Nakuru and the Retiefs in Malindi were left” (4656).

“There had been an abrupt change in British policy towards the colonies when Iain Macleod [1913-1970] became Colonial Secretary [1959-1961] … His predecessor Alan Lennox-Boyd had been thinking in terms of independence for Kenya in about fifteen years’ time, whereas Macleod wanted the time reduced to three years … He pulled Harold Macmillan, the Prime Minister, with him” (5024). “The whites were dismayed and the Africans had not expected to get as much as they did … Macleod had ridden roughshod over the settlers’ views and many of them felt utterly betrayed by both Britain and their own politicians” (5037). Macleod se dogter, Diana (gebore in 1944), is blykbaar wyser as haar pa, want sy is lid van die regse UK Independence Party (UKIP – Wikipedia). In Suid-Afrika is die verraad nie deur ‘n regering in ‘n ander land gepleeg nie, maar mandaatloos deur ‘n klein groepie plaaslike, Afrikaanssprekende, blanke politici. FW de Klerk wou radikale veranderings eensklaps deurdruk terwyl die begunstigde swartes, wat ook baie meer ontvang het as waarop hulle realisties kon gehoop het, geen ondervinding van regering gehad het nie. Swartes wat aan die bestuur van plaaslike regerings tydens die blanke bewind deelgeneem het en dus ‘n bietjie ondervinding gehad het, is deur die terroriste sistematies uitgemoor.

‘n Reaksie was “one of stunned shock that a British Government could act in such an unscrupulous manner towards those whom it had done all in its power to encourage to develop the country in the belief that we and our heirs would be secure under the Union Jack” (5044). Die son sou na bewering nooit oor die Britse Ryk gesak het nie. ‘n Ander reaksie was: “Lancaster House was a disaster and its decisions madness … Kenya Africans are at present quite incapable of managing the country … At best there will be widespread corruption and incompetence” (5044). Dit was ‘n geval van “bringing the jungle to town” (5062). In die nuwe Suid-Afrika vier korrupsie en onbekwaamheid ook hoogty. Jomo Kenyatta (1894-1978) “was released in 1961, an event profoundly shocking to some whites. He became Kenya’s first Prime Minister on 1 June 1963” (5062) en president in 1964. Nelson Mandela het op ‘n soortgelyke manier ‘n president en veelgeroemde ikoon geword.

“The whites could not believe that the government refused to admit liability for their land titles, both leasehold from the Crown and freehold granted by the Crown, which they had believed to be sacrosanct. They felt they had made the highlands what they were, and that the advanced farming practised within them was a result of their investment and hard work, and they found these things very hard to give up. They reckoned they had earned a stake in the country, having put far more into it than they had taken out. They had tied up all their resources in the land, many of them commuting government pensions so to do, and were terrified of the future” (5077). “A small amount of money, £750 000, was made available to buy out farms of 240 compassionate cases” (5084). Die Britse regering het dieselfde laai na die vrystelling van die slawe uitgehaal deur minimale vergoeding aan eienaars te betaal. FW de Klerk het aan boere die versekering gegee: “Julle kaart en transport is veilig” (Louis Changuion en Bertus Steenkamp, Omstrede land, Pretoria: Protea Boekhuis, 2011, p 272). Desnieteenstaande is prosesse tans in Suid-Afrika aan die gang om die helfte van die eiendomsreg van blanke plase aan die werkers oor te dra en selfs om plase en ander eiendom van blankes sonder vergoeding te onteien.

“The administrators were ordered to instruct Africans in methods of government and push forward as many of them as possible into positions of responsibility” (5084). In die nuwe Suid-Afrika is dit algemene praktyk om van blankes te verwag om swartes op te lei sodat swartes daardie poste kan beklee. Voor die 1992-referendum was een van De Klerk se plegtige beloftes egter dat geen blanke sy werk sou verloor nie.

“Thousands of white settlers decided to leave. Some stayed and took Kenyan nationality, though by 1966 only 750 had done so. Those who stayed and did not take Kenyan nationality were gradually denied work permits over the course of the next fifteen years, and had to leave if they wanted to earn their living. Australia and South Africa welcomed whites who left Kenya. South Africa allowed them to import furniture, cars, farm machinery and household effects free from customs duties, and advanced money on generous terms to enable them to buy farms. It also gave those who needed them old-age pensions … the lowering of the British flag … ruined scores of lives. It left whites cynical and disillusioned, saddened and betrayed. Promises made had not been kept, land legally theirs had been compulsorily purchased, work contracts had been abrogated … Yet they could take comfort in the fact that much of what they had done was good” (5105). ‘n Blanke setlaar het gesê: “What we were doing was good and constructive and would last, and then our bitter disillusion when the evil in others broke out and swamped our efforts” (5153).

“Almost all the Afrikaner farmers and most of the civil servants quit. A few white professionals remained in Kenya, though many travelled to South Africa or Australia to pursue their professions there” (5122). “The new position was that non-farming whites could stay in Kenya, despite retaining their passports from other countries, as long as there were no Africans capable of doing their jobs. Thus some whites managed to stay on for five, ten or even fifteen more years, while suffient numbers of Africans were trained to take up their positions” (5128). Daar was “no trouble between the Africans and whites” (5128). Soos in die nuwe Suid-Afrika was die blankes in Kenia tot apatie geneig. “The friction was between black and Asian, and large numbers of the latter left to go to England” (5135). In hierdie opsig het sowel die Asiate as die Britte hulle verdiende loon gekry.

Die blankes in Kenia “built towns where only mud huts had existed before, constructed roads and bridges and hospitals and schools where all had been plain and bush, and had taught farmers how to improve stock and crops and introduce irrigation” (5166). “The whites made an enormous contribution to the economic development and wellbeing of Kenya” (5190). “They had been discriminated against because of the colour of their skin” (5184). Daar was nie apartheidswetgewing in Kenia nie, maar die swart bewind duld nie nie-Keniane as permanente inwoners nie. Blankes het destyds eiendom, bv plase, gekoop. Die Britse regering het baie geld aan infrastruktuur, bv die spoorstelsel, bestee en grond hiervoor van swartes gekoop, hoewel swartes nooit self grond gekoop het nie. In Kenia het alles in 1963 in die skoot van die swartes geval. In 1994 het dieselfde in Suid-Afrika gebeur. Bevrydingsteoloë noem dit regstellende geregtigheid.

Leon Lemmer: Die einde van die Afrikaner?

Daar is al boeke gepubliseer oor die einde van die wetenskap, die geskiedenis, die blanke ras, die Weste, die beskawing, die mensdom, lewe, die natuur, die planeet Aarde, ens. In die sintuiglike werklikheid is daar skynbaar niks wat blywend is nie. Dit is moontlik dat daar vroeër of later een of meer boeke oor die einde van die Afrikaner sal verskyn. Ek skryf hiermee ‘n artikel oor die moontlike einde van die Afrikaner; ‘n artikel omdat ek dink dat die Afrikaner meer werd is as bloot ‘n voetnoot by die geskiedenis.

Die term “Afrikaner” verwys in hierdie konteks na blanke Afrikaanssprekendes wat vertroue in hulle gees- en kultuurgenote behou het; dus diegene wat hulle nie deur politieke byderwetsheid tot oordrewe skuldgevoelens laat mislei het nie. Afrikaners weet dat hulle tot ‘n etniese groep behoort wat uitmuntend in Afrika gepresteer het. Die voorsate van die Afrikaner het Europese beskawing nie na Noord-Afrika, wat naby Europa is, gebring nie, maar na Suidelike Afrika, wat baie ver van Europa is. Die intog van Europese beskawing in Suidelike Afrika het meer as 360 jaar gelede ‘n aanvang geneem, toe dit uiters moeilik was om groot afstande te oorbrug. Hoewel Afrikaners nie volmaak is nie, is baie van hulle goed en edel. Hulle is nie naasteby so sleg soos hulle deesdae glad te dikwels uitgemaak word nie. Die slegsêery kom dikwels van individue en groepe wat relatief prestasieloos is en glad nie ‘n roemryke geskiedenis en selfs hede het nie.

Ek skryf dus nie oor verloopte Afrikaners nie, maar oor ware of egte Afrikaners. Verloopte Afrikaners se idees en gedrag is sodanig dat hulle die ondergang van die Afrikaner en ander blankes bevorder. Pleks van voluit Afrikaners te wees, wil hulle eerder Suid-Afrikaners as ‘n integrerende deel van ‘n Afrika-nasie wees. Vir verloopte Afrikaners hoef daar geen eksklusiewe lewens- en kulturele ruimte te bestaan nie en hulle moedertaal kan sonder swarigheid maar deur Engels verdring word. Ware Afrikaners, daarenteen, is Suid-Afrikaners slegs in die sin van (tweederangse) burgerskap. Hulle ras, hulle blankheid, is ‘n bron van regverdigbare trots. Om voor die hand liggende redes is blankheid wêreldwyd die norm waarna ander rasse streef. Binne die blankedom, hulle rasgroep, is ware Afrikaners se etnisiteit, hulle Afrikanerskap, vir hulle van deurslaggewende belang. Afrikanerskap is die onvervreembare kern van ware Afrikaners. Afrikanerskap behels ‘n bepaalde lewens- en wêreldbeskouing. Grondliggend is daar ‘n konstellasie van waardes wat eie aan of kenmerkend van ware Afrikaners is. Daardie waardes is nie oplosbaar in of verruilbaar vir Afrika-waardes nie. Afrikanerwaardes is wesenlik tradisionele Europese waardes, wat in baie opsigte sterk van Afrika-waardes verskil.

My skrywe word veral aan apatiese Afrikaners gerig; dus diegene wat eintlik kerngesonde Afrikaners is maar niks doen om ons huidige toestand te probeer verbeter en te help dat daar ‘n rooskleuriger toekoms vir ons nageslag is nie. Die werklikheid van hierdie onverskilligheid en onbetrokkenheid is onlangs weer by my tuisgebring. ‘n Groepie Russiese studente wat Afrikaans geleer het, het Suid-Afrika besoek. Ter beskaming van baie plaaslike Afrikaanssprekendes het hierdie Russe getoon dat ‘n mens Afrikaans kan praat sonder om onnodige Engelse woorde te gebruik (Beeld 6 Februarie). Riaan Cruywagen het twee dae later op Netwerk24 hierdie Russe geloof en hulle Afrikaans as navolgenswaardig voorgehou. Uit Afrikanergeledere was daar bykans geen reaksie nie. Waar is al die kultuurvaders, Broeders, kultuurvrate, ens, heen wat Afrikaners voorheen op die regte pad probeer hou het? Apatie is ‘n siekte tot die dood toe, vir sowel individue as groepe.

In die oë van die huidige politieke bewindhebbers is die blankes en veral die Afrikaners nie uitnemende presteerders wat met dank en erkentlikheid oorlaai moet word nie. Nee, hulle rol in Suid-Afrika se geskiedenis word tot dié van onderdrukkers en uitbuiters gereduseer. Die standpunt van Thabo Mbeki, oud-Broeder Willie Esterhuyse se held, is tiperend van die ANC se houding. Mbeki “skets ‘n geskiedenis van 350 jaar van menseslagting, verslawing, uitbuiting en die oordrag van siektes. Hoewel die swartes ‘the producers of wealth’ was, was dit nie vir hul eie voordeel nie, maar vir ‘appropriation by the white population'” (Hermann Giliomee, Die Afrikaners: ‘n Biografie, Kaapstad: Tafelberg, 2004, p xiii). Dit is ‘n tipies marxistiese stelling. Die wins wat die eienaar van ‘n plaas of fabriek maak, is volgens die kommuniste die bedrag wat te min aan die werkers betaal is. Die plaas- of fabriekseienaar is daarvolgens monetêr eintlik niks werd nie.

Mbeki en sy geesgenote verkeer in die waan dat swartes voor die koms van die blankes ‘n idilliese, vreedsame lewe gelei het. Dit word soos volg valslik in Nelson Mandela se outobiografie gestel: “The African people lived in relative peace until the coming of the abelunga, the white people” (Long walk to freedom, London: Abacus, 1995, p 27). Volgens Jacob Zuma het Suid-Afrika se probleme met die aankoms van die eerste blankes begin. Wat mense soos Mandela, Mbeki en Zuma nie verreken nie, is hoe agterlik Suid-Afrika sonder die positiewe bydraes van blankes sou gewees het. Voordat die huidige dwaasheid in 1990 begin het, was Suid-Afrika die ontwikkeldste en voorspoedigste land in Afrika. Pleks van erkentlikheid vir blanke prestasie is daar in swart geledere meesal slegs verguising van blankes.

Die ANC is vasbeslote om rykdom vorentoe in selfs groter mate as voorheen te verdeel, dus van die blankes te steel en dit aan die swartes te gee; dikwels minus ruim kommissie (korrupsiegeld) aan swart tussengangers, soos politici en amptenare. Nie-wit werkers moet glo die helfte van alle plase besit. Blanke sake-ondernemings moet wat eienaarskap (bv aandele-besit) en personeel (op alle vlakke) betref, demografies grondig gerysmier word. Nie op grond van meriete nie maar suiwer rasgebaseer moet hierdie revolusionêre transformasie deurgevoer word. Daar is geen wigte of teenwigte om hierdie ontplooiende ramp te voorkom nie. Die veelgeroemde Grondwet bied geen doeltreffende verskansing van blankes se belange nie. Die Grondwet is die produk van die ANC-meerderheid in die parlement en kan in elk geval na willekeur deur die ANC- of ‘n ander swart regering met die steun van die verswelgende meerderheid swart kiesers verander word.

Wat behels transformasie in die Suid-Afrikaanse konteks? Die ANC-aktivis en -vertroueling, Jaap Durand (Praag 14 Januarie), skryf met gesag as hy sê: “Al het die woord ‘transformasie’ ‘n modewoord geword, sal ons hierdie oproep in ons land nouliks verstaan as ons die emosionele geladenheid van die woord nie begryp nie. Binne die Suid-Afrikaanse konteks is diep en kragtige emosies in hierdie woord versteek. Dit het sy beslag gekry in ‘n tyd van protes en verset teen die politieke bestel van apartheid, toe daar gesoek is na die sterkste woord moontlik om uitdrukking te gee aan die soeke na verandering. ‘Verandering’, ‘hervorming’, en dergelike sinonieme is almal geweeg en te lig bevind, ongeag dat hulle dieselfde beteken; dat hulle werklik sinonieme is. Daar is gesoek na ‘n woord wat dit sou duidelik maak dat niemand [!] tevrede gaan wees met oppervlakkige veranderings en skynhervormings nie. Dít het die protesteerders en die versetstryders in die woord ‘transformasie’ gevind. Hulle het hierdie woord gelaai met al die erns en emosie waaroor hulle beskik het … Die indruk word geskep dat die eis van transformasie geen faset van die Suid-Afrikaanse samelewing onaangeraak wil laat bly nie” (Ontluisterde wêreld, Wellington: Lux Verbi, 2002, p 10).

Dáár het ons dit eerstehands uit die binnekring van die ANC. “Transformasie” beteken radikale “verandering” en nie (noodwendig) verbetering nie. Transformasie is wesenlik ‘n voortdurende irrasionele proses gelaai met die emosie van swart mag en sekerlik ook marxisme. Jacob Zuma het onlangse gesê transformasie gaan voortaan radikaal en revolusionêr toegepas word. Die uitgesproke ideaal is dat alles in die samelewing moet verander ten einde swartes te bevoordeel en blankes te benadeel. Alles kan maar opgedonder word. Byvoorbeeld, Wim de Villiers se ideaal aan die Universiteit Stellenbosch (US) is dat transformasie in iedere vesel van daardie inrigting moet indring. Daarom geniet swartes voorkeur by studentetoelating, studiebeurstoekenning, koshuisplasing, die aanstelling en bevordering van personeel, ens. Die kampus is van die name van blankes (bv DF Malan, HF Verwoerd en BJ Vorster) gesuiwer. In die plek daarvan het die name van ANC-kamerade, soos Beyers Naudé, Desmond Tutu en Russel Botman, gekom. Dit is gedoen sodat swartes eerder as wittes tuis op die kampus moet voel.

Les bes is ware Afrikaners doelbewus ontheem deur Afrikaans as US-onderrigtaal af te skaal, maar sonder om die elementêre integriteit te hê om openlik te erken dat Afrikaans ‘n mindere plek as Engels beklee. De Villiers sou by die onlangse vergadering van die US-Konvokasie nie bevredigend kon antwoord op die vraag of Jan Marais se US-stigtingsvoorwaarde steeds eerbiedig word nie. Om aan sy dilemma se ontsnap, het De Villiers geweier om enige vrae te beantwoord. Dit is per slot van sake ‘n erkenning dat wat die US onder De Villiers se leiding aanvang, nie geregverdig kan word nie. Dit is De Villiers se plig as rektor om die US se beleid te verduidelik en te probeer regverdig, maar hy kon en wou dit nie by die Konvokasie-byeenkoms doen deur vrae uit die gehoor te beantwoord nie. Dit kom myns insiens neer op doodgewone pligsversuim. De Villiers kom egter daarmee weg omdat die US-raad en by name die voorsitter, George Steyn, hom nie verplig om sy werk na behore te doen nie.

Volgens die uitgelese Anton van Niekerk mag die US nie ‘n enklave vir blanke Afrikaanssprekendes wees nie. Die US móét soos die res van die nuwe Suid-Afrika wees, dus onrusgeneig, eiendomsvernietigend, misdadig, ens. Wat die US is, word deesdae primêr polities bepaal. Wat die US akademies geword het, is vir die transformeerders van sekondêre belang. Die uitgesproke ideaal is van ‘n politieke aard: Dat die US in 2018, sy eeufeesjaar, of dan teen 2020, nie meer oorwegend ‘n blanke en Afrikaanse universiteit mag wees nie. Die US is tans meer as ooit in sy geskiedenis ‘n toonbeeld van rassisme – omgekeerde rassisme – en daarom ‘n gesalfde kleinood van die ANC-regering.

Dit is bekend dat FW de Klerk se ouer broer, Willem – van verlig/verkramp- en Boetman-faam, intellektueel meer begaaf as Frikkie was, hoewel kwalik minder verlig. Volgens Willem de Klerk is verwestering “nie meer die bestemming van die swart mense nie; ‘n oorwegend Afrikakultuur is die bestemming van die wit mense! By die nasionale kongres van die Suid-Afrikaanse Vereniging vir Kultuurgeskiedenis op Wellington, in Julie 1994, sê hy (sy beklemtoning): ‘Vroeër het ons die Afrikakultuur probeer verwesters. Ons uitgangspunt was Eurosentrisme. Nou is ons in die proses waar Afrosentrisme voorop gaan staan. My stelling is dus dat die skep van ‘n nuwe kultuur vir Suid-Afrika, afrikanisering van ons kultuur beteken. Vroeër was die Westerse kultuur die model, met so ‘n paar teksture van Afrika bygevoeg. Nou moet dit ‘n Afrikakultuur word met Westerse tradisies daarin saamgevoeg … ‘n Europees-getinte Afrosentriese kultuur'” (Attie van Niekerk, Anderkant die reënboog, Kaapstad: Tafelberg, 1996, p 3-4).

Let daarop dat Willem de Klerk dit gesê het in die “heilsjaar” 1994, dus kort nadat die eerste “demokratiese” verkiesing op 27 en 28 April plaasgevind het. Verpligte afrikanisering is ‘n opsie wat ware Afrikaners nie eens oorweeg nie. Druk ten behoewe van afrikanisering word egter toenemend uitgeoefen. Wat van Afrikanerkant noodsaaklik is, is kompromislose weerstand. Deesdae is daar armsalige insigloses wat terugverlang na die Mandela-era. Wat nie besef word nie, is dat Mandela as staatshoof hom veral besig gehou het met die paaiery van blankes. Mbeki en ander ANC-kamerade het toe die land regeer. Veral vir die Afrikaners het Mandela, histories heeltemal tereg, ‘n heilige ontsag en vrees gehad. Die vraag is of daardie gesonde vrees vir Afrikaners deesdae nog onder die swart massa en hulle leiers lewend is. Apatiese Afrikaners – en daar is baie van hulle – boesem geen vrees by swartes in nie. Natuurlik ook nie verloopte Afrikaners nie, want hulle is medepligtig aan die huidige politieke opset.

Die prokureur, FW de Klerk, het twee ander prokureurs, Roelf Meyer en Leon Wessels, en ‘n Springbokskrumskakel, Dawie de Villiers, in die veld gestoot om as NP-politici met hulle sagte handjies met die terroristies-kommunistiese ANC te onderhandel. Dit is gedoen pleks van blankes te betrek wat bedrewe in onderhandelinge met swart vakbonde in bv die mynbedryf was. Wat die NP-onderhandelaars basies gedoen het, was om – soos deesdae so graag goedkeurend gesê word – met die magte van die bose “hande te vat.” Daar was in werklikheid niks in die situasie wat so ‘n strategie geregverdig het nie. Die NP-regering was toe in beheer van die land en het ‘n sterk weermag en polisiediens gehad wat die magte van die bose lank in toom kon hou. Hoedanig was die insig van die hoofonderhandelaar? Nadat die NP in bykans elke opsig boedel aan die ANC oorgegee het en daar van magsdeling tot algehele magsoorgawe gevorder is, was Roelf Meyer waaragtig steeds in staat om ‘n kompliment vir homself en die ander patetiese NP-onderhandelaars op te diep: “Ons het uitstekend gedoen, omdat ons nie enige bedingingsmag gehad het nie” (Giliomee, p 598). Dit sou akkurater wees om te bieg dat verloopte Afrikaners, wat terselfdertyd ANC-simpatiseerders was en is, die onderhandelings gevoer het. Hulle is sekerlik nie ware Afrikaners nie. Die buitensporige skade wat die Afrikanersaak aangedoen is, kan nooit herstel word nie.

Kan hierdie onverkwiklike situasie enigsins ten gunste van ware Afrikaners verbeter word? Van bereddering, van die terugdraai van die horlosie, is daar geen sprake meer nie. Die aanduidings is veeleerder dat Afrikaners se posisie stelselmatig gaan verswak totdat hulle – dood of lewend – heeltemal in die Afrikagrond ingeboor word. Wat nodig is, is eerstens Afrikaner-eenheid. Alle ware Afrikaners moet doelgerig saamstaan. Tweedens moet verloopte Afrikaners ondubbelsinnig verwerp en apatiese Afrikaners geaktiveer word. Derdens sal hierdie proses daadwerklik aangehelp word as ‘n visioenêre Afrikanerleier uit eie geledere te voorskyn tree. Vierdens moet ‘n realistiese doel nagestreef word, bv aanvanklik groter inspraak in eie sake en mettertyd ‘n eie tuisland in ‘n deel van wat eens ons vaderland was. Vyfdens is hiervoor uiteraard ‘n oorwoë strategie noodsaaklik. Met hierdie voorgestelde herontplooiing van die Afrikaner word gepoog om ‘n basiese historiese fout van die Nasionale Party reg te stel: “In plaas daarvan om ‘n wit … tuisland te soek, het die Afrikaners [eintlik die NP] tuislande vir swartes gesoek” (Giliomee, p 512).

Die apartheidsbeleid “het op die Bybelse opdrag berus om aan ander te doen soos wat jy aan jouself gedoen wil hê. As ons vir onsself ‘n vaderland gun, moet ons die swartes dit ook gun, en hulle help om dié vaderlande te ontwikkel en leefbaar te maak” (Nico Smith, Die Afrikaner-Broederbond, Pretoria: Lapa, 2009, p 155). Die situasie is intussen omgekeer. Waarom geld die teenoorgestelde nie, dus dat die swartes nou aan die blankes ‘n vaderland moet gun? Ware Afrikaners is nie hulpbehoewend nie. Uit eie krag kan ons ‘n wonderbaarlike tuisland vir onsself skep. Die voorsiening van “gelyke geleenthede” is ‘n polities byderwetse en daarby ‘n algemeen aanvaarde frase. Waarom geld sodanige gelyke geleentheid nie vir ‘n Afrikanertuisland of -vaderland nie?

‘n Klein groepie verloopte Afrikaners het in 1990/94 mandaatloos oorgegee. Dit behoort ware Afrikaners nie tot inskiklike oorgawe, tot moedopgee, te verplig nie. As ‘n volk só eerloos ondergaan, het hy dit nooit in hom gehad om te oorleef nie. Demografiese verswelging is ‘n kernprobleem. ‘n Eie tuisland vir ware Afrikaners is ‘n moontlike oplossing. Apatie, daarenteen, gaan die ondergang van die Afrikaner verseël. In blanke geledere is daar feitlik geen gesonde weerstand teen die swart gety nie. Blankes en veral Afrikaners moet in hulle diepste wese oortuig daarvan wees dat hulle kultuur, hulle lewenswyse, indien nie in absolute terme nie, dan ten minste vir hulle beter as afrikanisering is. Voorts sal hulle die moed van hulle oortuiging moet hê om hulle kultuur nie net in stand te hou nie maar dit verder uit te bou.

Afrikanerdiaspora is binne enkele geslagte in Argentinië, Angola en Kenia uitgewis. Dieselfde proses is besig om hom in Zimbabwe, Namibië en Suid-Afrika te voltrek. Tensy doelteffende teenmaatreëls betyds getref word, is kulturele, etniese en rasuitwissing alle Afrikaners en alle blankes se voorland in Afrika. Ek beoog om in komende rubrieke hierdie stelling te staaf met verwysing na wat elders met minderheidsgroepe gebeur het.

Leon Lemmer: Ward Churchill se verheerliking van geweld

In Amerika word daar gewoonlik vier rasgroepe onderskei: blankes, swartes, Hispaniste en Indiane. Anders as in Suid-Afrika is blankes daar die meerderheidsgroep. Soos in Suid-Afrika is die Amerikaanse blankes oorspronklik van Europa en die swartes van Afrika afkomstig. Die groot verskille (bv kultureel) tussen blankes en swartes is algemeen bekend. Die Spaans- en Portugeessprekende Hispaniste, afkomstig uit Sentraal- en Suid-Amerika, speel in Amerika ‘n beduidende rol maar glad nie in Suid-Afrika nie. Die Amerikaanse bevolkingsgroep waarvan ons plaaslik seker die minste kennis dra, is die Indiane. Hulle is minder as 2% van die Amerikaanse bevolking teenoor 13% swartes en 16% Hispaniste. Daar is ‘n vyfde Amerikaanse bevolkingsgroep, die Asiate, wat groter as die Indiane is, naamlik 5%, maar hulle is hoogs onprominent in die medediging om bevoordeling. Dit is die Hispaniste, Indiane en veral die swartes wat op bevoordeling ten koste van die blankes aandring.

Die Indiane (American Indians) word deesdae Native Americans genoem, enersyds om hulle van die Asiate te onderskei en andersyds om te beklemtoon dat hulle hulle voor die ander rasgroepe in Amerika gevestig het. Alle nie-Indiane verkry sodoende die status van setlaars, terwyl die Indiane in werklikheid via die Bering-seestraat uit Asië na Amerika geëmigreer het. In Suid-Afrika het die Khoi-San deesdae ‘n soortgelyke dierbaarheidstatus van “altyd hier gewees.” Die blankes, wat oor die see van Europa na Suid-Afrika gekom het, word as setlaars en gronddiewe gebrandmerk. Die swartes, wat te voet uit die noordooste Suid-Afrika binnegekom het, word egter nie setlaars en gronddiewe genoem nie. Hulle misbruik hulle verswelgende meerderheid om die blankes insgelyks van gronddiefstal te beskuldig. Die destydse Kaapse slawe word ook nie as setlaars gebrandmerk nie. Afgesien van kultuur is die groot onderskeid tussen die blankes en die ander bevolkingsgroepe in wat hulle konkreet tot stand gebring het. Dit word deesdae egter polities byderwets verswyg. Die Khoi-San en slawe het eintlik niks noemenswaardigs nagelaat nie. Maar polities byderwetses kom deesdae tot hulle redding met die bewering dat die Khoi-San en slawe op ‘n mistieke manier Afrikaans in die kombuise gefabriseer het (Praag 11 Februarie). ‘n Nuwe taal kan blykbaar soos ‘n haas uit ‘n hoed getrek word. Daarna het die Boere/Afrikaners glo naas grond ook hierdie taal van hulle gesteel.

Die afmetings wat die bevoordeling van nie-wittes aanneem, is ongelooflik. In Amerika verkies mense om indien enigsins moontlik eerder aan ‘n minderheidsgroep te behoort as om as lid van die meerderheidsgroep, die blankes, op eie prestasie aangewese te wees. By Amerikaanse minderheidsgroepe is daar min(der) druk op individuele prestasie. Soos in Suid-Afrika verseker groeplidmaatskap bevoordeling, met net die blankes wat vir benadeling uitgesonder word. ‘n Bekende voorbeeld is Todd, die eggenoot van Sarah Palin. Sy was in 2008 die visepresidentskandidaat in John McCain se onsuksesvolle verkiesingsveldtog. Todd Palin is net ‘n agste Eskimo (of Inuit/Aleut, soos hulle deesdae genoem word). “It was a tricky thing to be just Native enough to seem glamorous, but not so Native that it was obvious. Todd could easily pass for all white” (Joe McGinniss, The rogue: Searching for the real Sarah Palin, New York: Crown Publishers, 2011, 336p; Amazon Kindle $12,99, 320). “When he gets drunk he starts talking like a Native” (327). ‘n Soortgelyke geval is Ward Churchill (gebore in 1947) wat ‘n Indiaan wil wees en op wie ek in hierdie rubriek fokus.

Churchill was ‘n dosent in etniese studies aan die University of Colorado Boulder. Teen 2005 het hy berug geword weens ‘n 2001-essay (wat in 2003 tot ‘n boek aangedik is) waarin hy beweer dat die 9/11-aanval ‘n natuurlike gevolg van die Amerikaanse buitelandse beleid was. Hierdie beleid is gekarakteriseer as “ongoing genocidal American imperialism.” Die mense wat in die Wêreldhandelsentrum omgekom het, die “technocratic corps,” was volgens Churchill “little Eichmanns.” Die universiteit het Churchill se navorsingsbedrywighede ondersoek en hom in 2007 weens plagiaat en die fabrisering en vervalsing van navoringsresultate ontslaan. Hierna het ‘n reeks hofsake gevolg, wat eers in 2013 finaal in die guns van die universiteit beslis is.

Die radikalisering van Churchill se opvattings word aan die Amerikaanse deelname (1964-1973) aan die Vietnamese oorlog toegeskryf. “It was the armed struggle waged by the Vietnamese themselves – without the pretense of systematic support from the American pacifists – which finally forced the war to a close” (Churchill, bron hier onder, Kindle 1039). In 1978 het Churchill as ‘n regstellende aksie-amptenaar sy loopbaan aan die University of Colorado Boulder begin. In 1990 het hy ‘n medeprofessor en in 1997 ‘n volle professor in etniese studies geword, met Indiaanse studies as sy spesialiteit. Sy aanstelling was klaarblyklik van ‘n polities byderwetse aard (“a special opportunity position”) want hy het ‘n magistergraad gehad pleks van, soos normaalweg vereis word, ‘n doktorsgraad. In 1992 het Alfred University ‘n eredoktorsgraad aan Churchill toegeken.

Churchill se aanspraak op die status van etniese Indiaan is betwis. In 1992 het hy gesê hy is ‘n agste Creek en ‘n sestiende Cherokee. Die volgende jaar het hy beweer dat hy ‘n sestiende Creek en Cherokee is en in 2005 drie-sestiendes Cherokee. In die 1930-sensus is albei sy ouers egter as blank beskou. Die Indiane aanvaar iemand as een van hulle ras as hy minstens ‘n kwart Indiaanse bloed het; iets wat Churchill nie kon bewys nie (Wikipedia).

Die hooftema van Churchill se Indiaanse opvattings is die beweerde destydse volksmoord en die voortgesette onderdrukking van Indiane deur blankes. Soos Nelson Mandela beskou hy gewapende stryd as die beste en selfs enigste manier om die beweerde onreg reg te stel. Diegene wat pasifisme bepleit, word sonder meer rassiste genoem. In Kindle-formaat is Churchill die mede-outeur van ‘n boek teen kapitalisme. Hy het ook ‘n voorwoord geskryf by ‘n boek oor Islamofobia en een by ‘n boek oor die George Jackson Brigade, wat in die jare sewentig banke beroof en aan gewapende opstand deelgeneem het. Daar is ook Acts of rebellion: The Ward Churchill reader (Routledge, 2003, 506p; Amazon Kindle $61,50), wat onbetaalbaar duur is.

Ek het die volgende boek van Ward Churchill gelees: Pacifism as pathology: Reflections on the role of armed struggle in North America (Oakland: AK Press, 1998/2007, 160p; Amazon Kindle $5,70). Dit is opgedra aan “the fallen warriors of the armed struggle” met die hoop “liberation will come.” In die voorwerk word Diana Oughton van die Weather Underground Organization (‘n amptelik gelyste terreurgroep) gehuldig. Sy het in 1970 saam met Ted Gold en Terry Robbins gesterf toe die bomme wat hulle gemaak het, ontplof het.* Die 1998-voorwoord is deur Ed Mead geskryf en die 2007-voorwoord deur Derrick Jensen. Na Churchill se teks volg daar kommentaar deur Mike Ryan. Hierdie e-boek is ‘n ramp omdat die teks op talle plekke moeilik leesbaar is. Die anargistiese tema dra verder tot ‘n irriterende leeservaring by. Uit die newetitel blyk dat dit nie net om die “bevryding” van Amerika gaan nie, maar om dié van die hele Noord-Amerikaanse kontinent. Die newetitel van die eerste uitgawe was: “Notes on an American pseudopraxis.”

[* Dit herinner aan die manier waarop Robert Waterwich en Coline Williams, meelopers van die MK-terroris Ashley Kriel, in 1989 omgekom het toe die bom wat hulle by die magistraatsgebou in Athlone wou plant, ontplof het. Die ANC-stadsraad het in 2005 ‘n monument vir hulle onthul. In 2008 is hierdie monument gesteel en as skrootmetaal verkoop. In 2009 het die DA-stadsraad ‘n nuwe monument vir hulle opgerig.]

Ek skryf vervolgens agtereenvolgend oor die teks van Mead, Jensen, Churchill en Ryan, voordat tot ‘n aantal gevolgtrekkings gekom word.

Ed Mead

Mead begin sy voorwoord met ‘n aanhaling van Mao Tsetung: “Power grows from the barrel of a gun” (Kindle 408). Die rede waarom hy gevra is om die voorwoord te skryf, is dalk:

“I just finished an eighteen-year stretch in prison for having been a part of a political organization that bombed, among other places, the headquarters of the Department of Corrections in Olympia; the Bureau of Indian Affairs building in Everett, and the FBI office in the Tacoma federal courthouse” (430). “My associates and I paid a terrible price. That cost included the loss of comrades Bruce Siedel and Ralph ‘Poe’ Ford. Poe died while planting a pipe bomb in the refrigeration mechanisms located in the back wall of the Safeway store on the 15th, and Bruce was killed in a shootout with police at a failed George Jackson Brigade bank robbery. The cost also included the loss to Seattle’s progressive movement of many committed militants, who ended up spending many years in various state and federal prisons” (435).

“I served nearly two decades behind bars as a result of armed actions conducted by the George Jackson Brigade … I still find one conclusion inescapeable: Pacifism as a strategy of achieving social, political, and economic change can only lead to the dead end of liberalism ” (439). “Nonviolence as a strategy thus amounts to a form of liberal accommodation and is bound to fail. The question is not whether to use violence in the global class struggle to end the rule of international imperialism but only when to use it” (444). “I am … objecting to the privileges that pacifists are often able to enjoy at the expense of the global class struggle (one does not see too many pacifists of color these days) … I managed to do my time [in prison] in a manner I believe was consistent with communist principles” (449). “If at some point we are bound to engage in violent struggle against the government … it is imperative that we do so in a manner calculated to win. The object is to win” (455).

“The television screens of the era [circa 1969] … showed US troops reeling in defeat before Vietnamese liberation forces supplied by both China and the USSR. The same images would shortly be aired with respect to Cambodia and Laos. There were other revolutionary victories in places like Cuba, Nicaragua, Mozambique, and Angola. Substantial guerrilla struggles were being waged at the time in Uruguay, El Salvador, Guartemala, Palestine, Rhodesia, South Africa, the Philippines, and elsewhere. We future Brigade members could see a world in which progressive forces were on the offensive internationally and imperialism was everywhere in retreat. All we needed to do to bring about final victory, it seemed, was apply pressure on the cracks of empire by opening up fronts in the belly of the beast [the US] itself” (463). ‘n Gewapende stryd is in verskeie stede dwarsoor Amerika gevoer. “We could readily envision a day when all of these seemingly isolated elements would join into one huge fist,* battering the whole structure of capitalist oppression to its knees. That was the atmosphere in which the Brigade developed. Conditions seemed genuinely ripe for revolution” (469). “The sacrifice did not accomplish the desired political goals” (474). [* ‘n Gebalde vuis is ook die Nelson Mandela-saluut.]

Derrick Jensen

In sy voorwoord beklemtoon Jensen sowel sosiale as omgewingsgeregtigheid. Die blankes besoedel glo nie net die samelewing nie maar ook die natuur. Dit is die bekende mite van hoe vreedsaam die inheemses voor die koms van die blankes gelewe het en hoe hulle deurgaans in harmonie met die natuur was. “The dominant [white] culture is killing the planet” (52) [and] “commits genocide against every indigenous culture it encounters, that degrades and impoverishes the vast majority of humans” (57). “Churchill doesn’t, of course, argue for blind, unthinking violence. He merely argues against blind, unthinking nonviolence” (67). “Those in power are insatiable. They will do anything – lie, steal, kill – to increase their power” (71). “Long ago … Indians and others of the indigenous asked nicely for members of this culture [whites] to stop stealing their land … It will not stop so long as there is anything left for it to exploit” (71). “Without a healthy landbase you have nothing … no landbase means no life” (87). “Violent and nonviolent approaches to social change are complementary”* (250). “Violence … works. It works dreadfully well. And it can work for liberation as well as subjugation” (326). [* Dink aan hoe die ANC met die NP-regering onderhandel het en terselfdertyd sy gewapende stryd tot die 1994-verkiesing voortgesit het.]

Ward Churchill

In Amerika is dit die konserwatiewes en ondersteuners van die Republikeinse Party wat aandring op die reg op vuurwapenbesit, sodat hulle hulleself teen misdadigers kan beskerm. Die linkse liberale en ondersteuners van die Demokratiese Party wil hierdie reg inkort. Hierdie linkses is ideologies baie nader aan Ward Churchill as die konserwatiewes. Maar dit is liberale wat die sterkste voorstanders van vrede en passiwiteit is. “Many people on the left demonstrated an irrational aversion to firearms … this translated into a posture of deliberate self-disempowerment … To call such practice selfdefeating is to dramatically understate the case” (493). Churchill beywer hom gevolglik vir “‘hands on’ exposure to weapons … only by becoming familiar with weapons – to some extent ‘demystifying’ them – could one strip away the kind of psychic baggage which precluded rational decision-making with respect to their potential utility” (498). Daardie “demystifying” word “personal empowerment” genoem (510). Dit het Churchill daartoe beweeg “to look at … the Black Panthers … in a whole new way” (510). Die Black Panther Party (1966-1982) het hom vir ‘n aparte Amerikaanse staat vir swartes beywer. Die anargis en bewonderaar van terrorisme, Noam Chomsky (gebore in 1928), dien ook as inspirasie (581, 1052).

Assata Shakur (gebore in 1947) was lid van die Black Panther Party en die Black Liberation Army. Sy is ‘n veroordeelde moordenares en die eerste vrou wat in Amerika amptelik as ‘n terroris gelys is. Sy word soos volg goedkeurend aangehaal: “It is the obligation of every person who claims to oppose oppression to resist the oppressor by every means at his or her disposal. Not to engage in physical resistance, armed resistance to oppression, is to serve the interests of the oppressor, no more, no less. There are no exceptions to the rule, no easy out” (600). Churchill verkwalik bv die Jode dat hulle hulle nie gewelddadig teen die Nazi’s verset het nie (632). Bruno Bettelheim (1903-1990), wat self in die Dachau- en Buchenwald-konsentrasiekamp was, verwys na “the role of passivity and nonviolence in amplifying the magnitude of the Holocaust” (656). “The persecution of the Jews was aggravated, slow step by slow step, when no violent fighting back occurred” (680). Die enkele opstand in Auschwitz was ‘n uitsondering. Daar was ook “the armed revolt of the Warsaw Ghetto during April and May 1943” (715).

“The example of the Jews under nazism is, to be sure, extreme. History affords us few comparable models by which to assess the effectiveness of nonviolent opposition to state policies, at least in terms of the scale and rapidity with which consequences were visited upon the passive. Yet it is precisely this extremity, which makes the example useful; the Jewish experience reveals with stark clarity the basic illogic at the very core of pacifist conceptions of morality and political action” (690). Vir die Jode “nonviolence was a catastrophic failure, and only the most extremely violent intervention by others saved Europe’s Jews at the last moment from slipping over the brink of utter extinction. Small wonder that the survivors insist, ‘Never again!'” (734). Die ANC-kamerade se “Never again” wanneer na apartheid verwys word, kom klaarblyklik hiervandaan.

Mohandas* Gandhi (1869-1948) word dikwels voorgehou as ‘n toonbeeld van suksesvolle vreedsame protes. Maar Churchill beweer “Gandhi’s movement showed little likelihood of forcing England’s abandonment of India. Without the global violence that destroyed the Empire’s ability to forcibly control its colonial territories (and passive populations), India might have continued indefinitely in the pattern of minority rule marking the majority of South Africa’s modern history” (741). “It required/requires no particularly sophisticated analysis to perceive that the imposition of colonial/neocolonial forms of exploitation upon Third World populations entailed/entails a degree of systemic violence sufficient to ensure the permanence of their revolt until it succeeds” (1061). [* Mahatma (Sanskrit ‘great soul’) is ‘n verdierbaring van Gandhi soortgelyk aan die naam “Madiba” vir Nelson Mandela.]

‘n Ander prominente voorbeeld van beweerde suksesvolle vreedsame protes is Martin Luther King jr (1929-1968). Hierteen argumenteer Churchill op ‘n soortgelyke wyse.

“The limited success attained by Martin Luther King and his disciples in the United States during the 1960s, using a strategy consciously guided by Gandhian principles of nonviolence, owes a considerable debt to the existence of less pacifist circumstances” (746). “Without the spectre, real or perceived, of a violent black revolution at large in America during a time of war, King’s nonviolent strategy was basically impotent in concrete terms” (754). “There simply has never been a revolution, or even a substantial social reorganization, brought into being on the basis of the principles of pacifism. In every instance, violence has been an integral requirement of the process of transforming the state” (773).

“Pacifist praxis (or, more appropriately, pseudo-praxis), if followed to its logical conclusions, leaves its adherents with but two possible outcomes to their line of action: 1. To render themselves perpetually ineffectual (and consequently unthreatening) in the face of state power, in which case they will likely be largely ignored by the status quo and self-eliminating in terms of revolutionary potential; or, 2. To make themselves a clear and apparent danger to the state, in which case they are subject to physical liquidation by the status quo and are self-eliminating in terms of revolutionary potential. In either event – ineffectuality or suicide – the objective conditions leading to the necessity for social revolution remain unlikely to be altered by purely pacifist strategies” (773).

“Pacifism is racist. In displacing massive state violence onto people of color both outside and inside the mother country, rather than absorbing any real measure of it themselves (even when their physical intervention might undercut the state’s ability to inflict violence on nonwhites), pacifists can only be viewed as being objectively racist. Racism itself has been accurately defined as a pathology” (1158). “Pacifism is suicidal. In its core impulse to prostrate itself before the obvious reality of the violence inherent in state power, pacifism not only inverts Emiliano Zapata’s [1879-1919, a Mexican revolutionary] famous dictum that ‘It is better to die on one’s feet than to live on one’s knees;’ it actually posits the proposition that it is best to die on one’s knees and seek to achieve this result as a matter of principle. Pacifist Eros is thus transmuted into Thanatos”(1168) – Sigmund Freud (1856-1939) se doodsinstink.

“It is considered axiomatic that revolution in nonindustrialized areas all but inherently entails resort to armed struggle and violence. This remains true whether one is considering the Bolshevik revolution, the Chinese revolution, the Vietnamese revolution, the Cuban revolution, the Algerian revolution, decolonization struggles in Africa during the 1950s, the Nicaraguan revolution, the Zimbabwean revolution, or any other. The same principle also holds with regard to Third World liberation movements such as the ANC in South Africa, SWAPO in Namibia, the Tupamaros in Uruguay, the Prestes Column in Brazil, Shining Path in Peru, and so on. In each case, the fundamental physical relationship between armed struggle/violence and liberatory posture is clear. As a matter of praxis, this relationship has been clarified (even codified) by theorists as diverse as Frantz Fanon, Che Guevara, Mao Tsetung, and Vo Nguyen Giap,* to name but a few. The accuracy of their articulations is so compelling that even such a devout (and principled) North American pacifist as Blase Bonpane has observed that, in the Third World, armed struggle is required because ‘passivity can coexist nicely with repression, injustice, and fascism'” (1219). Churchill skryf: “Pacifism itself offers no coherent praxis for liberatory social transformation … assuming the status of a sort of ‘quasi-praxis’ … a low level of ideological consciousness” (1263). [* Dit is bekend dat die ANC se onderhandelingstrategie met die NP-regering sterk deur die Vietnamese generaal Giap (1911-2013) beïnvloed is.]

Churchill krabbel skynbaar ‘n bietjie terug wanneer hy skryf:”It is not being suggested that nonviolent forms of struggle are or should be abandoned, nor that armed struggle should be the normative standard of revolutionary performance” (1279). Maar dan haal hy Stokely Carmichael (1941-1998, “Mama Africa,” Miriam Makeba 1932-2008, se man) soos volg aan: “If we are to consider ourselves as revolutionaries, we must acknowledge that we have an obligation to succeed in pursuing revolution … We must use the strength of our enemy to undo him, keeping him confused and off-balance. We must organize with perfect clarity to be utterly unpredictable. When our enemies expect us to respond to provocation with violence, we must react calmly and peacefully; just as they anticipate our passivity, we must throw a grenade” (1279). Is dit nie presies wat die ANC met die armsalige NP-“onderhandelaars” gedoen het nie?

“Any revolutionary movement within advanced capitalist nations must develop the broadist possible range of thinking/action by which to confront the state. This should be conceived not as an array of component forms of struggle but as a continuum of activity stretching from petitions/letter writing and so forth through mass mobilization/demonstrations, onward into the arena of armed self-defence, and still onward through the realm of ‘offensive’ military operations (eg elimination of critical state facilities, targeting of key individuals within the government/corporate apparatus, etc). All of this must be apprehended as a holism, as an internally consistent liberatory process applicable at this generally-formulated level to the late capitalist context no less than to the Third World. From the basis of this fundamental understanding – and, it may be asserted, only from this basis – can a viable liberatory praxis for North America emerge” (1288).

“There is no place for the profession of ‘principled pacifism’ to preclude – much less condemn – the utilization of violence as a legitimate and necessary method of achieving liberation. The dismantling of the false consciousness inherent in the ideology of ‘nonviolent revolution’ is therefore of primary importance in attaining an adequate liberatory praxis” (1297). Churchill sluit sy boek soos volg af: “The desire for a nonviolent and cooperative world is the healthiest of all psychological manifestations. This is the overarching principle of liberation and revolution. Undoubtedly, it seems the highest order of contradiction that, in order to achieve nonviolence, we must first break with it in overcoming its root causes. Therein, however, lies our only hope”(1418). In Suid-Afrika het ons voor “bevryding” ‘n oorvloed van geweld deur individue en terreurgroepe gehad. Anders as wat Churchill ons probeer wysmaak, het ons sedert 1994 nie vrede ervaar nie maar buitensporige voortgesette geweld.

Mike Ryan

Ryan, ‘n “white radical” (2018), gee ‘n Kanadese perspektief op hierdie onderwerp. “I am prompted to ask how bad conditions must become before we recognize that the time is right for any and all forms of resistance that can be effectual in putting an end to this madness, before it puts an end to us” (1986). Hy dink die verlangde revolusie sal nie gewilder word as weerstand tot protes afgeskaal word nie (1991). “A party (or, in our case, an organization of movement) which bases itself on an existing average level of consciousness and activity, will end up reducing the present level of both” (1996). “The state is violent in its very nature. The police, the army, the prisons stand as immediate, tangible evidence of this. The genocide of Third and Fourth World peoples stands as evidence of this” (2002). In hierdie soort linkse literatuur word blankes telkens van volksmoord (“genocide”), die uitroeiing van nie-wittes, beskuldig terwyl daar statistiese bewyse is dat nie-wittes onder blanke bewind vinniger toeneem as wanneer hulle aan hulle lot oorgelaat word. In die era van Westerse slawerny het Afrika-swartes net in die Amerikas meer geword. Desnieteenstaande word blankes nie net van “genocide” beskuldig nie, maar sommer van “omnicide, the death of all life” (2286), dus dat blankes die natuur doeltreffender as swartes vernietig.

“The civil disobedience of the white Canadian peace movement, other than being a revolutionary practice or an honest expression of protest, has become a form of catharsis, a practice that allows us to cleanse our souls of the guilt of our white skin privilege for ourselves and for each other without posing a threat either to the state or ourselves. We create a theater of pseudoresistence” (2042). Ryan wil hierdie situasie radikaliseer. Hy haal Judy Costello soos volg aan: “I believe in noncooperation and civil disobedience, but in practice I have seen men use these tools as weapons – seeing who can suffer the most, counting up jail records, feeding on the glory of being able to suffer more” (2065). Ryan skryf: “As long as we remain passive and ineffective in our resistance, we will … leave Third and Fourth World peoples in the front line of the very real and very violent struggle between imperialism and liberation while we continue to reap the benefits of a comfort zone created by their oppression” (2072).

Martin Luther King het dieselfde laai as Desmond Tutu uitgehaal deur skynbaar teen gewelddadigheid te praat maar sy volgelinge dermate op te sweep dat hulle tot geweld oorgegaan het en dan het sowel King as Tutu konsekwent nagelaat om die geweld te veroordeel. Ryan haal King aan waarvolgens hy geweld teen eiendom goedpraat omdat dit nie geweld gerig teen mense was nie. King sê: “I am aware that there are many who wince at the distinction between property and persons, who hold both sacrosanct. My views are not so rigid” (2104). Hierin lees Ryan “recognition that nonviolence does not imply the absolute, constant, and permanent absence of force or violence” (2109). Hy haal Frantz Fanon (1925-1961) soos volg aan: “Decolonization is always a violent phenomenon” (2127). Malcolm X (1925-1965) het gesê: “The only people in this country who are asked to be nonviolent are [the oppressed] … I believe we should protect ourselves by any means necessary when we are attacked by racists” (2198).

Ryan:

“There has never been an example of nonviolent liberation in the Third World. The one experiment with nonviolent decolonization was the electoral victory of Salvador Allende [1908-1973] in Chile [1970], and this one example was smashed by US imperialism” (2127). “One need only look to the African National Congress (ANC) and the example of Nelson Mandela to see why Third World revolutionaries must embrace violence” (2131). “We recognize that the actions of Third World revolutionaries are not aggressive acts of violence, but a last line of defence and the only option for liberation in a situation of totally violent oppression” (2264). Fanon word weer aangehaal: Wat met die geweld beoog word, is “to rehabilitate [human]kind, and help make [humanity] victorious everywhere, once and for all … This huge task … consists of reintroducing [humanity] into the world” (2155). Ryan noem dit “the new world” (2309); dus utopia, oftewel hemel op aarde. “We, as Euroamerican radicals inside the North American settler states, must develop a clear position regarding what we will do if this war of genocide which has been going on for some 500 years once again heats up and heads toward a definitive culmination” (2183).

Slot

In hierdie rubriek het ons te make met mense wat in ‘n heeltemal ander liga is as diegene wat gewoonlik op Praag aan die woord gestel word. Ons is hier midde in die wêreld van marxiste, terroriste, vandale en misdadigers, dus die soort mense wat ons bv as ANC-kamerade in leidende posisies leer ken het. Enigiets wat onder blanke bewind opgebou is, kon maar vernietig word. Met die oog op die politieke magsoorname kon die land maar tot op die grond afgebreek word. Beskaafde, Westersgeoriënteerde mense vind dit moeilik, selfs onmoontlik, om aansluiting by sodanige destruktiewe ingesteldheid te vind.

Die bogenoemde vier outeurs trek te velde teen blanke politieke beheer vanuit hulle posisie van onderdanigheid/”onderdrukking”. Hulle argumenteer ten gunste van die gebruik van alle middele, insluitende geweld, ten einde die mag oor te neem. In Suid-Afrika het die magsoorname egter reeds op gewelddadige en verraderlike wyse plaasgevind. Die bewering dat die magsoorgawe vreedsaam verloop het, is vals. Die geweld duur steeds voort. Dit is ook ‘n leuen dat die meerderheid blanke kiesers tot magsoorgawe ingestem het. Hulle het hulle ten gunste van magsdeling uitgespreek.

Die outeurs maak dit duidelik dat pasifisme die strategie van die liberales en progressiewes is en dat pasifisme nie tot verandering lei nie. Pasifisme word beskou as ‘n resep vir selfvernietiging en dat dit selfs algehele groepuitwissing kan veroorsaak. Vir beduidende verandering is geweld glo noodsaaklik. In Suid-Afrika word blankes se belange al hoe meer vertrap. Blankes en veral Afrikaners ervaar toenemend dat hulle taal en kultuur met uitwissing bedreig word; selfs hulle lewens. Die eiendomsreg van blankes word al hoe meer aan bande gelê. Op grond van hulle ras geniet blankes nie volwaardige burgerskap nie. Swartes word blatant bevoordeel en bepaal wat, en in watter mate, iets aan blankes gegun word.

Daar is sekerlik elemente van waarheid in wat die vier outeurs geskryf het. Die vraag is in hoeverre Suid-Afrikaanse blankes hierdie outeurs se raad kan inspan om hulle situasie te verbeter. Vir my lyk ‘n gewelddadige teenrevolusie nie na ‘n realistiese opsie nie.* Dalk is dit omdat my ingesteldheid glad nie militaristies is nie. Ek is nie eens militant genoeg nie. Toe die veiligheidsmagte (weermag en polisie) in 1994 nog sterk was en doeltreffend ter beskerming van die blankes kon optree, het Constand Viljoen geoordeel dat militêre ingryping veral op die lange duur nie die gewenste resultate sou lewer nie. Intussen het meer as twee dekades verloop en het baie van diegene wat destyds sodanige weerstand kon bied, gesterf of oud en afgeleef geword. Wat klaarblyklik in 1990/94 broodnodig nodig was, was beter onderhandelaars wat ‘n veel beter staatkundige grondslag kon afdwing.

[* Toe Spanje onder die beheer van Moslems was (711-1492) “Muslim rulers … used decapitation against their fellow Muslims even more than against Christians. This last difference may be attributable to the submissive condition of Christians … in Islamic Spain, which lessened the number and danger of their revolts” (Dario Fernandez-Morera, The myth of the Andalusian paradise, Wilmington: ISI Books, 2016, 381p; Amazon Kindle $9,74, 2675). Geweld is dus nie ‘n wonderkuur vir die opheffing van onderdrukking nie. Dieselfde geld vir onderdanigheid. Tussen die uiterstes van geweld en onderdanigheid moet daar êrens ‘n streep getrek word.]

Die huidige totale en daarby vreemde oorheersing is myns insiens vir die meerderheid Afrikaners onaanvaarbaar. Berusting is nie moontlik nie. Weerstand of verset of ten minste protes is noodsaaklik; sekerlik in groter mate as wat tot dusver die geval was. Suid-Afrika is nie sonder meer die land van die swartes soos bv Nelson Mandela graag beweer het nie. Insgelyks is dit ook nie sonder meer die land van die Khoi-San nie. Suid-Afrika is ook, selfs in oortreffende mate (as hulle bydrae na waarde geskat word), die land van die blankes. Daarom is dit ontoelaatbaar dat daardie inwoners wat hulleself as voortreflik (selfs as die voortreflikste) bewys het tot minderwaardige burgerskap verdoem word.

NP van Wyk Louw het gewaarsku dat ‘n geslag nie sonder protes verby moet gaan nie. ‘n Geslag beslaan dertig jaar. Sedert 1994 het meer as twee dekades verloop. Vir die huidige ouer geslag is daar min tyd oor om doeltreffend te protesteer. Hoe minder ons ons daadwerklik teen onreg verset, des te meer sal daar ten koste van ons onreg gepleeg word. Sodanige protes moet uiteraard primêr teen ons nuwe, vreemde heersers gerig word. Maar dit kan kwalik gewelddadige protes wees. Met iedere dag wat verbygaan, word die blankes ‘n kleiner persentasie van die bevolking weens die vinniger aanwas van nie-wittes en die toestroming van inkommers uit veral Afrika. Die geweldsopsie word dus daagliks al hoe meer onrealisties.

Een van my groot griewe is teen die klein groepie blankes en daarby Afrikaanssprekendes wat mandaadloos gehandel en ons as blankes in ‘n posisie van relatiewe magteloosheid en minderwaardige burgerskap laat beland het. Dit is verregaande dat hierdie mense sonder magtiging hulle aangematig het om ‘n land,* ‘n Europese beskawing en die Afrikanervolk (potensieel) op die vernietigingspad te plaas. My beswaar is veral teen FW de Klerk, Leon Wessels en Roelf Meyer wat pleks van in skaamte laag te lê, hulle steeds telkens op die voorgrond dring. Hulle verkeer in die waan dat hulle uitsonderlik gepresteer het en, asof hulle beskermheiliges is, met die blankes se belange vertrou kan word. Dit is die dure plig van Afrikaners om die onbesonne woorde en dade van diesulkes by elke moontlike geleentheid aan die kaak te stel, dus hulle daadwerklik te diskrediteer. Hulle durf nie skotvry daarvan afkom nie. [* Dit is die verklaarde beleid van die ANC, gesteun deur sy Lite-vleuel (die DA), dat Afrikane vryelike uit Afrika na Suid-Afrika moet kan beweeg. Dit is onteenseglik ‘n resep vir die verdere agteruitgang en selfs vernietiging van die land.]

Groter eensgesindheid onder blankes en veral Afrikaners is sekerlik nodig. Ons sal deurlopend en met erns oor ons pad vorentoe moet besin sodat ons doelgerig kan optree. Ten spyte van al die dwaasheid wat ten koste van ons gepleeg is, is daar een ding wat ons ons steeds moet veroorloof: om nooit moed op te gee nie.

JH du Toit: Milo-manie

Hoewel nuusmedia in SA sover grootliks die meteoriese opgang van die regse aktivis Milo Yiannopoulus geïgnoreer het, het hierdie fenomeen nou sulke afmetings aangeneem dat dit nie meer onder die mat gevee kan word nie. Milo is tegnologieredakteur by Breitbart.com en is ‘n enorme irritasie vir die linkses en ‘n krimpende groepie oerregses.

As Trump die leier van die nuwe nasionalistiese beweging teen die linkse establishment is, is Milo die “popster” daarvan. Milo, ‘n gay Brit, wat Engeland verlaat het omdat die Moslems dit oorneem, is ‘n voorbrandmaker vir Trump, kampvegter teen feminisme, anti-Moslemagitator, teen gay huwelike en basies teen enigiets wat links voorkom.

Natuurlik is dié nie so eenvoudig soos dit lyk nie, want die regse beweging in Amerika is tradisioneel belaai met godsdienstige dwepers wat die onverdraagsaamhede van die Ou Testament selektief en veral teen gays toepas. Daardie verstokte soort regsheid vind egter nie aanklank by die Amerikaanse jeug nie. Milo het die regse beweging ‘n opwindende en prettige nuwe baadjie aangetrek. Sedertdien het hierdie aktivis, wat alle regse stereotipes verbreek, ‘n superster onder die Amerikaanse regse en middelregse jeug geword.

Met sy “Dangerous Faggot Tour” na Amerikaanse universteitskampusse het hy die landskap van die linkse akademici blykbaar vir altyd kom deurmekaar krap. Deur linkse instansies se skynheiligheid en manipulasie bloot te lê het hy ‘n anti-linkse ontwaking op kampusse veroorsaak wat ‘n blywende impak kan hê. Milo is eiehandig besig om die politieke kultuur onder die Ameriaanse jeug te verander, want danksy hom is dit nou “cool” om regs te wees. Die universiteite is besig om hul ideologiese houvas op die jeug te verloor en Milo het ‘n groot aandeel daarin.

Boonop kan die linkses geen houvas op Milo kry nie en elke poging om hom te kelder, sterk hom net verder. Hy gaan van krag tot krag. Dat Milo die gay Brit boonop ‘n studiebeurs vir jong, minder gegoede wit (hoofsaaklik heteroseksuele) mans in Amerika gestig het, is ‘n steen des aanstoots vir beide die oerregses en die linkses — hoewel om verskillende redes. Die linkses is klaarblyklik ontwapen teen ‘n flambojante gay Joods-Brits-Griekse Katoliek met ‘n seksuele voorkeur vir swartmans, ‘n redenasiespoed soos ‘n masjiengeweer en die intellek van ‘n genie. Milo se vrugteslaaibiografie plaas hom doodeenvoudig buite die linkse raamwerk van hoe ‘n regse moet lyk. Pogings om hom as wit heerssugtige of rassis te tipeer, wil maar net nie kleef nie.

Milo wat elke dag etlike doodsdreigemente van linkses ontvang, het intussen op sy “Dangerous Faggot Tour” vele Amerikaanse universiteitskampusse besoek, ‘n boek (Dangerous) vrygestel, ‘n regse klerereeks begin, bestuur ‘n ganse span by Breitbart en verskyn op allerhande geselsprogramme. In Amerika is jy óf mal oor hom óf jy haat hom. In die nuutste voorval het ‘n groep linkse bullebakke sy besoek aan die Universiteit van Kalifornië se Berkeley-kampus ontspoor. Een ding is seker: Selfs die linkses erken nou dat die voorval Milo net verder versterk.

Milo het sy astronomiese gewildheid en hoon bereik binne slegs ‘n paar maande ná sy aankoms in Amerika. Dit help natuurlik dat hy reeds in die VK omstrede was. Met sy groeiende aanhang onder die jeug kan daar geen twyfel wees dat hy bygedra het tot Trump se oorwinning nie. Howel Milo as ‘n superster of aartskurk (afhangende van jou sieninge) in die VSA en die VK beskou word, kry hy geen dekking onder die linkse of regse media in SA nie. Dit laat mens wonder.

Leon Lemmer: Die oorsprong van Afrikaans: Kaaps of Nederlands?

Teen die einde van verlede jaar is die volgende boek gepubliseer: Kaaps in fokus (Stellenbosch: Sun Media, 2016, 145p, R225) met Frank Hendricks en Charlyn Dyers as redakteurs. Die nege hoofstukke is bygewerkte teks van voordragte wat in 2012 tydens die eerste simposium oor Kaaps aan die Universiteit van Wes-Kaapland deur “wonderlike sprekers” (p v) gelewer is.

Die eerste hoofstuk, deur Frank Hendricks, is akademies-wetenskaplik die sterkste bydrae. Kaaps word beskryf as ‘n Wes-Kaapse informele omgangspreektaal wat veral in die Kaapse Skiereiland onder die bruin werkersklas aangetref word. In ‘n poging tot twyfelagtige inklusiwiteit, word beweer dat Kaaps ook blanke sprekers het (5); iets wat hoogs uitsonderlik moet wees. Kaaps is ‘n taalvariëteit wat “diep onder Engelse invloed” staan (2). “Een van die mees opvallende kenmerke van Kaaps is die inspeel van Engels op sy Nederlands-Afrikaanse basis” (6). Hendricks skryf van “die spontane deureenhaspeling van Afrikaans en Engels” en verwys na FA Ponelis se stelling: die “ontsettend hoë mate van Engelse invloed” (7). Kaaps funksioneer soos ‘n “spons wat invloede uit ander spreekkodes soos gay-, straat-, bende- en tronktaal opsuig” (21). Kaaps word desnieteenstaande as “gelykwaardig” met ander Afrikaans-variëteite voorgehou (2, 30), asof Afrikaans wat oormatig met onnodige Engels besoedel is volwaardige Afrikaans kon wees. Kaaps bestaan inderdaad in die werklikheid in dieselfde mate as ander soorte Afrikaans maar weens sy ongeëwenaarde besoedeling met Engels kan Kaaps myns insiens onmoontlik in dieselfde mate as Standaardafrikaans gelykwaardige of doeltreffende verskansing teen verengelsing bied.

“Wat talige status betref, is Kaaps te beskou as ‘n variëteit van Afrikaans – nie as ‘n taal of taalvorm náás Afrikaans nie” (4). Ek vra: In watter mate moet ‘n taal (bv Kaaps) ‘n ander taal (bv Engels) akkommodeer (dus in sigself opneem) voordat dit ophou om bv Afrikaans te wees en eerder die aanskyn van die ander taal, bv Engels, het? Sonder om hare te kloof, skyn dit die beste te wees om Kaaps te noem wat hy is, naamlik ‘n mengeltaal. Daar behoort nie sonder meer veronderstel te word dat Kaaps ‘n variëteit van Afrikaans is nie; veral nie dat dit ‘n soort Afrikaans is wat gelykwaardig aan bv Standaardafrikaans is nie. ‘n Prominente opsig waarin Kaaps nie gelykwaardig aan Standaardafrikaans is nie, Kaaps dus nie volwaardige Afrikaans is nie, is in sy graad van besoedeling met Engels.

Standaardafrikaans is, in die woorde van CJ Langenhoven, ‘n “pêrel van groot waarde” (Praag 16.05.2015). Dit is die vlagskip van Afrikaans. As standaardtaal toring dit uit bo enige variant. “Standaardafrikaans [is] eintlik ‘n dialek wat bokant Afrikaans se dialekte staan” (Christo van Rensburg, So kry ons Afrikaans, Pretoria: Lapa Uitgewers, 2012, p 117). Evolusionêr kan Standaardafrikaans die beste uit die variante in sigself opneem. In die stryd om voortbestaan bied Standaardafrikaans die beste, eintlik enigste, doeltreffende verskansing teen Engels. In die mate van taaleenheid wat in Standaardafrikaans uiting vind, is daar krag. Diegene wat eerder om Kaaps as Standaardafrikaans pleit, bevorder verdeeldheid en handel sodoende in stryd met die beste belange (bv voortbestaan) van Afrikaans. Dit is gewoon dwaas om Afrikaansvariëteite en veral Kaaps te bevorder, soos die Afrikaanse Taalraad doen, terwyl Afrikaans as sodanig onder beleg is.

Die politieke beswaar teen Standaardafrikaans is dat dit die skepping van hoofsaaklik blankes is. In daardie opsig is Standaardafrikaans een van talle goeie dinge wat plaaslik bly voortbestaan ten spyte van die erodering wat algemeen in die nuwe Suid-Afrika voorkom. Dit is polities byderwets* om Kaaps as ‘n omgangstaal van bruines te verheerlik, des te meer omdat dit “teruggryp na die sewentiende-eeuse invloed van slawe op die vorming van Afrikaans” (6). Terselfdertyd word Standaardafrikaans as die skepping van hoofsaaklik blankes gediskrediteer of stilswyend geïgnoreer. Dieselfde gebrek aan erkentlikheid jeens Afrikanerprestasie is onderliggend aan die voorkeur wat aan die inklusiewe term “Afrikaanses” gegee word terwyl eerder die A-woord, “Afrikaners,” in orde sou wees. Taalkundig sou dit sinvol wees as almal wat die voortbestaan van Afrikaans koester, Standaardafrikaans daadwerklik steun.

[* “Politically correct” is ‘n Amerikaanse frase wat sommige dinge wat nie korrek is nie, oënskynlik korrek verklaar. Ek verkies om die frases “polities byderwets” en “politieke byderwetsheid” te gebruik omdat hulle duideliker uitdruk wat bedoel word (byderwets = trendy). Die Amerikaanse frase “affirmative action” word gewoonlik as “regstellende aksie” vertaal, terwyl die “regstelling” oordrewe en eintlik verkeerdmaking kan wees. Die frase “byderwetse verandering” is myns insiens ‘n beter vertaling, onder meer omdat verandering nie noodwendig verbetering is nie.]

Hendricks verwys na gevalle waar variëteite van Afrikaans “onder druk van die standaardvariëteit in onbruik verval het” (5; ook 10). Dit moet verwelkom word en geskied in die huidige era van massakommunikasie, met sy talle nuwe inligtingsmedia, meer geredelik as voorheen. Hendricks noem die Bo-Kaap die “bakermat” van Kaaps (5). Hy kan reg hê. Sy stelling is in elk geval nader aan die waarheid as Anne-Marie Beukes s’n waarvolgens die Bo-Kaap “die wiég” van Afrikaans sou wees (Die Burger, 21.08.2015, p 15). Hendricks skryf: “As omgangsvariëteit van Afrikaans staan Kaaps (soos ander vorme van Omgangsafrikaans) in wisselwerking met Standaardafrikaans, as gevolg waarvan Standaardafrikaans op Kaaps inspeel en Kaaps (ten minste potensieel) dien as voedingsbron vir Standaardafrikaans” (25). Kaaps beïnvloed Standaardafrikaans egter werklik en nie net potensieel nie. Hendricks verskaf ‘n lys van Kaapse woorde wat in die tiende uitgawe van die Afrikaanse woordelys en spelreëls (AWS) (Kaapstad: Pharos, 2009, 593p) opgeneem is (10). Dit dien as bewys van die evolusionêre ontwikkeling van Standaardafrikaans. Hy wil hê dat meer woorde uit Kaaps as Standaardafrikaans erken word (30).

Daar moet egter gewaarsku word teen die moontlikheid dat politieke byderwetsheid hier ‘n groter rol speel as wat streng taalkundig geregverdig kan word. Ek sê dit na aanleiding van uitlatings van die voorsitter van die Taalkommissie, Gerhard van Huyssteen. Hy maak aanspraak op ‘n wyer siening van wat Standaardafrikaans is. Eintlik beteken dit maar net dat hy polities meer byderwets (dus meer verlig of links) as sy voorgangers is. Van Huyssteen wil beweerde historiese ongelykhede regstel en dus Standaardafrikaans wyer aan Kaaps oopstel. (Die Burger, 20.04.2015, p 3). Hendricks maak gewag van die “demokratisering van Afrikaans” (31). Dit kan neerkom op politieke boetedoening ten koste van Standaardafrikaans. Byvoorbeeld, die woord “skanghagha,” wat “in die haak” beteken, is voorlopig in die AWS opgeneem. Voorlopige erkenning ondergrawe egter die histories normerende rol van die AWS (Praag 23.05.2015).

Om praktiese redes het ek tot dusver geskryf asof Kaaps ‘n homogene omgangstaal sonder variante is. “Kaaps manifesteer nie as ‘n variëteit wat gebruikmatig eenvormig is nie; trouens Kaaps is wesenlik ‘n heterogene variëteit van Afrikaans” (26). Heterogeniteit bemoeilik die moontlike standaardisering van Kaaps, maar groter homogeniteit kan uiteraard deur standaardisering bewerkstellig word. Moslem- en christen-Kaaps verskil. So ook middelklas- en werkersklas-Kaaps. Daar is ook gebiedsverskille, bv tussen die Kaaps van die Bo-Kaap en die Kaapse Vlakte (26-27). Sommige soorte of aspekte van Kaaps is makliker verenigbaar met Standaardafrikaans as ander. Sommige van hulle kan as taalskeppings verrykend op Standaardafrikaans inwerk. Hendricks verskaf hierdie voorbeeld: “Daai goose het mos ‘n pa’ woelage biene” (14), wat ek dink in Standaardafrikaans voorbeeldig gesuiwer kan word tot: “Daardie meisie het ‘n paar woelige bene.” Daar is ander verdienstelike woorde en uitdrukkings in Kaaps, bv “uitsteek” vir opdaag (14), “gooi ‘n lange” vir padgee (19), “in die krop bêre” vir onthou (19), “op iemand se kerrie werk” vir irriteer (20), ens.

In hoofstuk 2 noem Ernst Kotzé Kaaps ‘n “belangrike vorm van Afrikaans” (37). Kaapse Moslem-Afrikaans, met sy slawe-assosiasie, word deur Kotzé as die kerndialek van Kaaps beskou (37, 45). Kaaps kry op sy beurt die status van matrilek (dus oer- of oorspronklike dialek) van Afrikaans (37, 44, 45). Kaaps word daarmee as meer as “net een van die ontstaansvariëteite van Afrikaans” beskou; eintlik as dié ontstaansvariëteit (38). Kaaps kry senior status en styg in hierdie historiese konteks bo gelykwaardigheid uit. Die ontstaan van Afrikaans word deur Kotzé (primêr) aan Kaaps toegeskryf. Kaaps word dus as die “bakermatvorm van Afrikaans” (47) beskou, soos wat Anne-Marie Beukes by implikasie ook doen met haar stelling dat die Bo-Kaap die wieg van Afrikaans is. Hiermee word Afrikaans tot ‘n inheemse taal verklaar, dus verafrika, iets wat heelwat politieke gewig dra in die onverkwiklike amptelike taalsituasie waarin ons ons die afgelope twee dekades bevind.

Aan die Kaap het daar destyds “kontak-geïnduseerde” taalverandering plaasgevind (38). Naas taalkundige faktore speel sosiale faktore hierin ‘n rol (38), bv magsverhoudings (39). Dit kan “selfs gebeur dat ‘n taal prysgegee word ten gunste van ‘n ander taal wat deur sprekers met groter mag – sosiaal, militêr of kommersieel – gepraat word” (39). Die waarheid hiervan ervaar ons daagliks. Die ANC het die politieke mag en word oorweldigend deur swart mag ondersteun. Hierdie magsblok gee voorkeur aan Engels en hou nie van Afrikaans nie. Afrikaans word dus feitlik oral afgeskaal of afgeskaf. Dit is ‘n Baas-Klaas-verhouding: Klaas doen wat Baas wil hê, bv Wim de Villiers doen aan die Universiteit Stellenbosch wat minister Blade Nzimande verlang.

Wat eienaardig is, is dat Kotzé die dominansie in die Baas-Klaas-verhouding hierna agterweë laat en blykbaar Hans den Besten se hipotese oor die ontstaan van Afrikaans aanvaar. Hiervolgens vorm die aanleerders-Nederlands van die Khoi-Khoin en die slawe die hoofstroom van proto-Afrikaans, waarby die blankes se Kaaps-Hollands, dus hulle proto-Afrikaans, uit ‘n systroom aansluit (43). Ingevolge die Baas-Klaas-dinamika behoort die hoof- en systroom eerder andersom aangedui te word, dus dat Kaaps-Hollands die toon aangegee het, dus proto-Afrikaans se hoofstroom was, en die Khoi-Khoin en slawe uit die systroom hulle proto-Afrikaans so goed moontlik by Kaaps-Hollands probeer aanpas het. Wit en nie-wit het mekaar se omgangstaal sekerlik wedersyds beïnvloed maar sowel die vorm as die inhoud van proto-Afrikaans is seker in groter mate deur die sprekers van Kaaps-Hollands as deur die nie-wit aanleerders bepaal. Die nie-wittes het die blankes se taal aangeleer; nie andersom nie. Anders as in die geval van die nie-wittes was dit vir die blankes nie nodig om die sprong na ‘n vreemde taal te maak nie. Dat die Europese invloed oorheersend by die ontstaan en ontwikkeling van Afrikaans was en die invloed van die Khoi-Khoin en slawe deurgaans ondergeskik daaraan was en is, blyk duidelik as die vorm en inhoud van ‘n ouer of hedendaagse Afrikaanse teks met ‘n Nederlandse of Vlaamse teks vergelyk word. Kotzé verwys in hierdie verband tereg na bv “die opvallende Nederlandse herkoms van sommige grammatikale konstruksies” wat by Kaaps aangetref word (45).

Politieke byderwetsheid speel ongetwyfeld ‘n groot rol in die huidige neiging om die kreolisering van Afrikaans te oordryf. Ek het probeer aantoon dat die bakermat van Afrikaans veel eerder in Europa as in die Bo-Kaap is en dat Afrikaans wesenlik eerder ‘n Europese as ‘n Afrikataal is, dus ‘n Europese taal wat plaaslik aanpassings ondergaan het. ‘n Sterk saak kan daarvoor uitgemaak word dat Afrikaans, soos Vlaams, ‘n dialek van Nederlands is. Kotzé skryf van die “massiewe mate” waarin Engels hedendaagse Kaaps beïnvloed (47). Dit is myns insiens die hoofrede waarom Afrikaanssprekendes en veral Afrikaanse taalkundiges liewer die gebruik en propagering van Kaaps moet vermy as die oorlewing van Afrikaans vir hulle erns is. Byvoorbeeld, Wannie Carstens stel ‘n afkeuringswaardige voorbeeld deur net lof te hê (“In die kol! Netjies!”) vir wat Bettina Wyngaard skryf, terwyl sy haar Afrikaanse teks uittartend met onnodige Engelse woorde en uitdrukkings oorlaai (LitNet 27 Januarie; kommentaar 2 Februarie).

In hoofstuk 3 openbaar Christo van Rensburg ‘n politieke gesindheid soortgelyk aan dié van Kotzé. Volgens hom het Kaaps al voor 1652 aan die Kaap ontstaan (49, 54). “Die vroegste Afrikaans was die taalgevolg van die Khoi-Khoin se eerste kennismaking met … Seemansnederlands” (50). Dit lyk na ‘n poging om die nie-wit en Afrika-oorsprong van Afrikaans te verseker. “Kaaps is … ingeburger in elkeen van Afrikaans se variëteite” (50). “Die opspoor van … woordgeskiedenisse sal aantoon hoe groot ‘n invloed Kaaps in elkeen van Afrikaans se variëteite het. (Dieselfde geld vir grammatikastrukture)” (56). Dit is glo “eensydig” (50) en ‘n “mite” (51) dat die Khoi-Khoin “wreedaardig en oorlogsugtig” was (50). Die dood van Francisco d’Almeida en 64 van sy manskappe in 1510 by Tafelbaai deur Khoi-Khoin was, in die woorde van Schalk Pienaar, seker maar net “‘n ligte mistykie.” Van Rensburg spreek die Khoi-Khoin darem nie vry van diefstal nie.

Hy noem die Kaap ‘n “Nederlandse kolonie” (51) terwyl dit streng gesproke die eiendom van ‘n maatskappy, die VOC, was. Hy onderskei tussen Khoi-Afrikaans en die latere Veeboer-Afrikaans (52), asook tussen Voortsettingsnederlands en Aanleerdersnederlands (55). Soos Kotzé beskou Van Rensburg Khoi-Afrikaans as die hoofstroom van proto-Afrikaans, waarby Kaaps-Hollands uit ‘n systroom aansluit: “Hier word van die standpunt uitgegaan dat Afrikaans nie gesien moet word as Nederlands wat mettertyd verafrikaansing ondergaan het nie, maar eerder andersom: dit is sosiolekte van Afrikaans wat vernederlands is” (55). Myns insiens is dit ‘n polities byderwetse maneuver. Kaaps en vroeë Afrikaans word gevolglik as sinonieme beskou: “Sowat 50 jaar ná die vestiging van die Nederlandse kolonie aan die Kaap” is “Khoi … met Khoi-Afrikaans vervang” (55). “Afrikaans se taalwortels laat nie toe om te sê dit is ‘the only language of Germanic origin which is spoken exclusively outside Europe’ nie” (R Willemyns, Dutch: Biography of a language, New York: Oxford University Press, p 215) (55). Van Rensburg sluit sy hoofstuk soos volg af: “Die Afrikaanse taalgeskiedenis is in die eerste plek ‘n sosiohistoriese verhaal. Die verhaal vertel van miteskepping …, die ontsnap aan stigmatisering, en die vertel van die omstandighede van normverandering, en van verspreiding en inburgering” (57). As onderdeel van die herskrywing van die Suid-Afrikaanse geskiedenis kan sommige van die jongste neigings in die Afrikaanse taalgeskiedenis gewis ook die skepping van nuwe mites insluit.

Dit kan kwalik beweer word dat die Khoi-Khoin en slawe iets nagelaat het wat die moeite werd is. Hulle het nie uitgemunt in skeppingsvermoë nie; ook nie wat taal betref nie. Wanneer na die oorsprong van Afrikaans gesoek word, moet onder meer die volgende twee sake in gedagte gehou word. Eerstens was die vroeë blankes aan die Kaap nie Europese elite nie. ‘n Elitistiese element sou eers in 1688 opdaag in die vorm van sommige van die 180 Franse (dus nie-Nederlandse) Hugenote. Tweedens was seemanstaal sekerlik ‘n groot faktor. In albei gevalle was daar afwykings van die standaard- of Europese Nederlands. Daardie afwykings het met verloop van tyd in die nuwe omgewing van die Kaap al hoe groter afmetings aangeneem. Die taal wat gangbaar onder die blankes was, was ingevolge die Baas-Klaas-verhouding normgewend vir die Khoi-Khoin en slawe. So kry ons proto-Afrikaans.

PS Dreyer (1921-1999) het oor geskiedskrywing gesê: “Van die eerste woord af besluit jy watter klip jy vat en watter klip laat jy lê” (Pieter Duvenhage, Afrikaanse filosofie: Perspektiewe en dialoë, Bloemfontein: Sun Press, 2016, 306p, R350, p 56). Taalkundiges soos Kotzé, Van Rensburg en Carstens het in hulle vertolking van die ontstaansgeskiedenis van Afrikaans polities byderwets gekies om die nie-wit klip op te raap. Ek, daarenteen, het eerder die wit klip opgetel. Die oorsprong van Afrikaans moet eerder by Nederlands en Plat Duits as by Kaaps en Khoi gesoek word. Die ontstaan van proto-Afrikaans is myns insiens sydelings deur Khoi en Afrikaans sydelings deur Kaaps beïnvloed, dus nie op ‘n hoofstroom- of deurslaggende manier nie.

In hoofstuk 4 verwys Charlyn Dyers na Praag (59) en ‘n artikel van Dan Roodt (67) maar daar is nie inskrywings hiervoor in die gebrekkige saak- en naamregister aan die einde van die bundel nie. Sy skryf oor die verskynsel van gemengde of hibriede tale (“koëksisterende ‘maniere van praat’ … kodevermenging” – 62) veral in stedelike gebiede. Dit het skynbaar ‘n gunstige invloed op die status van Kaaps om as bv opvoedkundige mengeltaal gebruik te word (59). Hierdie verwikkeling word vertolk as ‘n “teken van sosiale omwenteling” (59). Die erkenning wat in die nuwe Suid-Afrika aan veeltaligheid gegee word, is een van die gevolge van hierdie omwenteling (60). Weens die omvang wat taalvermenging aanneem, word deesdae egter eerder van taligheid as veeltaligheid gepraat (62). Die geldigheid of sinvolheid van die begrippe tweetaligheid en veeltaligheid word bevraagteken (64).

Die viering van politieke bevryding vind onder meer uitdrukking in die “wegbreek van konvensionele taal- en spelreëls” (60). Dink bv aan wat Nathan Trantraal toegelaat word om mee weg te kom in sy Rapport-rubrieke. Dit word “karnivalisasie” genoem (60). Hierdie karnivalisering van Afrikaans ervaar ek as uittartend en afstootlik. Dit is sekerlik ‘n uitdrukking van oneerbiedigheid teenoor Standaardafrikaans. Dyers, daarenteen, verwelkom dit dat Kaaps “in taalgebruiksfere soos die media prominensie geniet” (65). Kaaps word as voortreflike taal, selfs as eerbare Afrikaans, gepropageer weens die sug na politieke byderwetsheid by diegene in beheer van die inligtingsmedia. Kaaps is glo nie “substandaard Afrikaans” nie (65). Kaaps word beskou as deel van “‘n kontinuum van variëteite wat almal onder die sambreelbenaming ‘Afrikaans’ tuis te bring is” (65). Ek, daarenteen, is geneig om die “taalburgerskap” (65) van Kaaps as ‘n variëteit van Afrikaans te ontken. Sy noem tereg dat besorgdheid oor taalsuiwerheid “dikwels kop uitsteek in tye van vinnige sosiale verandering” en “die een-nasie-een-taal-ideologie koppel nasionale identiteit aan slegs een taal” (61). Die ANC se idee van een “nasie” is dat verkieslik net een taal, die koloniale taal Engels, bestaansreg behoort te hê. In die geval van Afrikaners is die volkstaal steeds Standaardafrikaans, maar polities gedrewe pogings tot kreolisering behoort myns insiens teengestaan te word. Dit is te betwyfel of multikulturele Cockney en Brummie enigsins deur gesofistikeerde Britte bevorder sal word in die buitensporige mate wat polities byderwetse Afrikaanse taalkundiges dit met Kaaps doen. Hou ook in gedagte dat, anders as in die geval van Afrikaans, die voortbestaan van Engels glad nie bedreig word nie.

Soos in die linkse politieke diskoers word sommige tradisionele taalkundige begrippe deesdae as “blote sosiale konstrukte” afgemaak (61). Taalvariëteite word as “linguistiese kontinua” beskou (61), wat soortgelyk is aan die erkenning van ooreenkomste pleks van verskille by mense. “Die grense tussen tale en taalvariëteite op ‘n talige kontinuum, soos die grens tussen Standaardafrikaans en Kaaps, word getrek in verhouding met sosio-politieke in plaas van suiwer taalkundige faktore, en in hierdie sin is tale sosiale konstrukte” (62). Op hierdie manier word gepoog om die mengeltaal Kaaps eerbaar te maak. “Dit gaan hier om die herstel van die waardigheid van ‘n variëteit en die sprekers daarvan” (65). Op ‘n wyse soortgelyk aan tale word verskille tussen rasse en etnisiteite kennelik verwater. Minderheidstale sterf uit en taalhibridisering lei tot nuwe taalvariëteite (62). Dyers skryf nie ‘n enkele woord ten gunste van taalsuiwerheid nie. Sy pleit eerder daarvoor dat “die taalpurisme- en die taalhiërargie-ideologie” laat vaar moet word (65). As Kaaps Standaardafrikaans verdring, sou sy seker geen traan stort nie: Die uitsterf van tale word tot “‘n relatiewe begrip” afgegradeer (64). Byvoorbeeld, Kaaps bevat spore van Afrikaans, daarom kan Afrikaans maar uitsterf en kan ons ons dan verbly oor die fragmentariese voortbestaan van Afrikaans in Kaaps. Diversiteit word in taalpraktyke geïntegreer. Dit word die demokratisering van kommunikasie genoem en is die “viering van gedeelde kulture en taalkennis” (62). Die nuwe Suid-Afrika is ‘n deurmekaarspul. Daarom kan die plaaslike tale, volgens hierdie redenasie, ook maar deurmekaarloop.

Daar is myns insiens ‘n anargistiese klank in wat Dyers skryf. Sy opper nie beswaar teen die vernuwende uiterstes waartoe daar soms in die hedendaagse taalkunde geneig word nie (63-65). Kaaps is glo “‘n baie goeie voorbeeld van … geïntegreerde taalvaardigheid … Kaaps en soortgelyke variëteite behoort gebruik te word as aanvullende onderrigmedia in alle progressiewe [!] opvoedkundige stelsels” (63). In skole kan daar “meer plooibare dubbelmedium- en bilaterale benaderings” ingevoer word (64); presies die soort ding wat Afrikaans as onderrigmedium aan al die eens Afrikaanse universiteite grootliks vernietig het. Taalsuiwerheid, soos rassuiwerheid, is blykbaar uit. Moedertaal word beskryf as “grootliks bloot ‘n ideologiese konstruk” (63). Eintlik word taal as sodanig tot in die grond afgebreek. “Die rigiede begrensing van tale in ‘n veeltalige samelewing het baie min waarde” (63). Hier is die onderliggende redenasie: In die nuwe Suid-Afrika is gedwonge rasse- en etniese integrasie aan die orde van die dag. Selfs geslagsverskille word al hoe meer ontken. Waarom dan nie maar tale ook deurmekaargooi nie? Dyers skryf: “Die normalisering van alle vorme van veeltaligheid word … bepleit, sonder enige voorbehoude, op skool en in die samelewing as geheel” (65). Dan volg die kersie op die koek: “Selfs die konsep ‘taal’ is vir sommige taalkundiges problematies” (63). Dit volg dat taalkundiges dan nie meer taalkundiges kan wees nie. Dyers kla oor “die amper arbitrêre manier waarop sekere variëteite tot standaardtaal bevorder word” (63). “Vir die gesonde groei van lewensvatbare tale moet periodieke herstandaardisering [ge]handhaaf word” (63). Dit word in die geval van Standaardafrikaans gedoen, op die gevaar af dat dit polities byderwets oordoen word.

Hoofstuk 5 is geskryf deur ‘n ANC-aktivis, Hein Willemse. Hy roem daarop dat hy voorheen geskryf het oor “‘n gekreoliseerde samelewing en talige hibriditeit” (71). By Willemse is daar dieselfde neiging as by bv Nico Koopman, naamlik om sy hibriede etnisiteit as ‘n navolgenswaardige model vir ander verskynsels, bv taal en spesifiek Afrikaans, voor te hou. Die totstandkoming van Standaardafrikaans word afgemaak as “‘n bewuste etniese konstruk” (71), klaarblyklik omdat feitlik uitsluitlik blankes Afrikaans tot sy huidige vlak ontwikkel het. Die punt is dat baie van wat voortbestaan in die nuwe Suid-Afrika, ten spyte van die opsigtelike verval, aan blankes te danke is. Soos in die geval van Afrikaans sou ek hulle eerder voortreflike prestasies as sosiale konstrukte noem. Willemse beskryf die Suid-Afrika van weleer, toe blanke Afrikaanssprekendes in beheer van die politieke mag was, as “‘n etnies-chauvinistiese staat” (72).

By Willemse is daar die sleepvoetende erkenning dat Standaardafrikaans “‘n besondere prestasie is” (72) maar hy kwalifiseer sy nugtere oordeel: “Dink aan die aktiewe vernederlandsing en vergermanisering van Afrikaans en die taalfamilie-metafoor wat ‘n onderliggende Eurosentrisme blootlê” (72). Myns insiens behels dit bloot die uitbouing van wat Afrikaans wesenlik is, maar Willemse wil dit anders hê. Hy wil Afrikaans in groter mate verafrika. Hy noem dit “die verruiming van die standaardtaal” (74). Nie net Standaardafrikaans nie maar die hele Afrikaanse taalgemeenskap moet verruim word. Die ou sosiale kategorieë moet afgelê word (81), wat sekerlik beteken dat die onderskeid tussen wit, bruin en swart mense moet verdwyn. Let op hierdie formulering oor Afrikaans se standaardisering: “Dit was soms só gerig dat betekenisvolle seksies van die Afrikaanse spraakgemeenskap, meesal nie-wit sprekers, deurlopend uitgesluit is” (72). Die “soms” is in orde terwyl “deurlopend” nie net teenstrydig met “soms” is nie, maar ook oordrewe en vals is.

Willemse wil hê dat bruines op skool in hulle moedertaal onderrig word (74). As Kaaps inderdaad ‘n (mengel)taal uit eie reg is, kan ‘n mens vra hoe realisties dit is om onderrig in daardie ongestandaardiseerde medium te verlang as die owerheid nie eens onderrig in Afrikaans simpatiek gesind is nie. Hy beskou Kaaps as ‘n variëteit van Afrikaans en dink dat Kaaps waardige status kan verkry as kers by die anargistiese denker Michel Foucault opgesteek word (74). “Onderwysers behoort toegerus te word met vaardighede om ‘n bewustheid van die plek en waardigheid van niegestandaardiseerde Afrikaanse variëteite te waardeer en te bevorder” (74). Ook dat “alle leerlinge bi-dialekties (of selfs multidialekties) toegerus moet word” (75). Op hierdie manier word sake myns insiens vir sowel die onderwysers as die leerlinge onnodig bemoeilik. Kinders gaan skool toe om te leer. Op skool behoort bruines, soos blankes, minstens twee gestandaardiseerde tale, Afrikaans en Engels, te leer. Die aanleer van albei tale behoort vir Kaapssprekers redelik maklik te wees want hulle kan kwalik vreemde tale vir hierdie leerlinge wees omdat Kaaps elemente van albei tale bevat.

Willemse wil egter hê dat hierdie tale (maar by uitstek Afrikaans), soos die Suid-Afrikaanse samelewing, ‘n deurmekaarspul moet wees: “Die bruisende toekoms van Afrikaans … [reeds] in ons veeltalige stedelike strate soos dié van Kaapstad en sy townships vorm aanneem” (75). Voorts het hy dit teen Afrikanernasionalistiese geskiedskrywing wat reggestel moet word; ook wat betref die geskiedenis van Afrikaans (75). Hy verwys na die “pseudo-fonetiese spelling,” bekend as “oogdialek,” wat dikwels vir Kaapse teks gebruik word (75), bv deur Nathan Trantraal. Hier huldig Willemse die gesonde mening dat Kaaps “nie noodwendig … informele ortografieë … nodig het nie” (71), al het hyself as ANC-aktivis eens soos volg gedig: “lat die wêreld praat, pêllie, los e’ vas. / ‘n y-kei forty-seven enne hêndgrenyt / pêllie / – dan’s als ólright” (78). “Om in die soeke na swart outensiteit terug te val op informele ortografieë of Kaaps as oogdialek, is myns insiens beperkend eerder as verruimend” (81). In gedigte word Kaaps “meesal beperk en formule-agtig aan[ge]wend en daarmee [word] die stereotipes wat met Kaaps opgebou is, bevestig” (80).

Hoofstuk 6 is geskryf deur Michael le Cordeur. Hy lewer sy gebruiklike pleidooi vir Kaaps as skoolonderrigtaal: “Kaaps is volwaardige Afrikaans en behoort waar nodig (naas Standaardafrikaans) as medium van onderrig benut te word” (97). Die sprekers van Kaaps word glo op skool benadeel. Sy oplossings is groter taalinklusiwiteit (96) en transformasie van die kurrikulum (95). Die geskiedenis wat kinders leer, behoort glo ooreenkomstig die wense van ‘n ANC-aktivis soos Franklin Sonn “reggestel” te word (94). Ook soos gebruiklik het Le Cordeur hierdie teks nie net in hierdie bundel gepubliseer nie. Dit is “in aangepaste formaat” ook elders gepubliseer (83). In sy bibliografie verwys hy na 17 van sy publikasies wat van 2011 tot 2015 verskyn het (98-99). Nodelose herhaling is myns insiens hulle hoofkenmerk. Hy verwys ook na WAM Carstens en EH Raidt se boek, Die storie van Afrikaans, asof dit in 2015 gepubliseer is (97). Daardie werk is teen hierdie tyd seker die bekendste nie-gepubliseerde Afrikaanse boek. Carstens beweer reeds jare lank dat hierdie boek eersdaags gepubliseer gaan word. Die jongste is dat die eerste boekdeel teen die middel van hierdie jaar sal verskyn (LitNet 23 Januarie). Le Cordeur se verwysings dui daarop dat Carstens homself daarin in oorverligtheid oortref.

Le Cordeur wys tereg daarop dat taal ‘n draer van kulturele identiteit kan wees (83). In so ‘n geval kan bruines sowel ‘n eie onderskeibare kultuur as taal, naamlik Kaaps, hê. Maar dan moet Le Cordeur ondubbelsinnig enersyds die idee verwerp dat bruines en blankes dieselfde kultuur deel en andersyds dat bruines swart is. Hy doen egter nie een van hierdie twee nie. Onder die subhoof “Swart en bruin Suid-Afrikaners se trotse geskiedenis” (nie wittes s’n nie) skryf Le Cordeur oor die Anglo-Boere-oorlog: “Byna honderdduisend swart en bruin mense was regstreeks by dié oorlog betrokke terwyl net tussen tien- en dertigduisend wit mense as gewapende soldate aan die oorlog deelgeneem het” (84). Dit is Le Cordeur se gebruiklike waardering vir kwantiteit, bv omdat die meeste Afrikaanssprekers (as Kaaps ingesluit word) bruin is, gaan bruines volgens hom die toekoms van Afrikaans bepaal. Le Cordeur noem nie aan watter kant die (oorgrote meerderheid) swartes en bruines geveg het nie, maar juis dit (die Engelse kant) is blykbaar Le Cordeur se bron van trots.

Van Rensburg se standpunt dat Afrikaans voor Jan van Riebeeck aan die Kaap ontstaan het, word deur Le Cordeur onderskryf. Ook dat daar “talle wit sprekers van Kaaps” is (85). Maar dan skryf hy ook: “Kaaps is dus inderdaad ‘n belangrike aanduider van sowel groeps- as individuele identiteit” (93). “Talle vryburgerboere was teen die einde van 1600 [hy bedoel die einde van die 17de eeu] in die eg verbind met Khoi-Khoi-vroue of met voormalige slavinne wat alreeds Afrikaans gepraat het. Kinders het met die moeders se soort Afrikaans grootgeword. Dié Afrikaans staan vandag as Kaaps bekend” (85). Ter stawing van hierdie twee aangedikte sinne verwys Le Cordeur na Christo van Rensburg se boek, So kry ons Afrikaans (4de paragraaf hier bo), bladsy 36. Daar staan: “Die Khoi-Khoin en die vryburgerboere het teen die einde van 1600 al hoe meer met mekaar kontak gemaak, en mekaar se tale al hoe meer begin beïnvloed.” Le Cordeur is vasbeslote om die oorsprong van Afrikaans aan die Khoi-Khoin en slawe en daarmee aan Kaaps toe te skryf. Die Kaaps-Hollands van die vaders word nie genoem nie; ook nie dat hierdie vaders in die oorgrote meerderheid gevalle met blanke vroue getrou het nie. Pleks daarvan beklemtoon Le Cordeur die “bloedverwantskap” van wit en bruin (92).

Daar is heelwat anti-blanke en veral anti-Afrikaner-retoriek in Le Cordeur se teks. Klassifisering volgens ras is glo problematies (83) maar blykbaar net as dit deur ‘n blanke bewind gedoen word. Wanneer die ANC-regering dieselfde doen, bv ingevolge “regstellende aksie”, dus byderwetse verandering, waarby Le Cordeur baat, is dit blykbaar in orde. Daar kleef glo ‘n “stigma aan Afrikaans as taal van die onderdrukker” (84). “Dat verskillende groeperinge binne die Afrikaanse gemeenskap vir so lank apart van mekaar gewoon het, sou daartoe lei dat hulle ook talig verder van mekaar sou groei. Sprekers van Kaaps en sprekers van Standaardafrikaans sou mettertyd in ‘n ons-teenoor-hulle-verhouding verstrengel raak” (85). Dit is bekend dat bruines in groot getalle tydens die Britse koloniale bewind in die Kaapse Skiereiland en omstreke verengels het. Die groot Engelse komponent in Kaaps is deels ‘n erflating hiervan. Baie minder wit as bruin Afrikaanssprekendes het verengels, maar net die blankes se verengelsing word op ‘n oordrewe manier deur Le Cordeur uitgelig: “toe die meeste [!] Afrikaners in Kaapstad verengels het” (86). In hierdie tyd het die Kaapse Moslems glo Nederlandse liedere “bewaar” maar “nooit erkenning” daarvoor gekry nie (86). Afrikaans is na bewering deur “die apartheidsregering bevoordeel” terwyl Kaaps “nie die nodige erkenning” gekry het nie (87).

“Talle bruin mense is in die loop van die 1970’s en 1980’s doodgeskiet, of in hegtenis geneem en gemartel” (87; Le Cordeur se verwysing is na Carstens se ongepubliseerde boek). Redes hiervoor word nie verstrek nie. Was hierdie bruines onskuldige slagoffers? Le Cordeur verwys goedkeurend na opgeleide terroriste, soos Ashley Kriel en Basil Kivedo, en ANC-aktiviste, soos Allan Boesak en Danny Titus (87). Die standaardisering van Afrikaans (daardie “beheptheid” – 88) hou glo “ten nouste verband” met die apartheidsideologie en Afrikanernasionalisme; dermate dat Le Cordeur die valse standpunt van Gerda Odendaal, naamlik dat “other varieties of Afrikaans were not recognised,” onderskryf (87). Die “kreoolse aard” van Afrikaans word glo ontken, “terwyl die taal gesuiwer is van Khoi-, Maleisiese en slawe-invloede” (87). Wat baie duidelik uit hierdie teks en sy ander geskrifte blyk, is dat Le Cordeur weens sy politieke beheptheid kwalik in staat is om ewewigtige, akademies-wetenskaplike, vakkundige bydraes te lewer soos tereg van hom verwag kan word. Hy beklee ‘n akademiese pos waarin hy veronderstel is om akademies-wetenskaplik te funksioneer. Sy publikasies neig om ‘n potpourri van teenstrydige idees te wees.

Let op die insinuasie in die volgende formulering: “Bruin digters en skrywers wat die struggle-jare oorleef het” (88). ‘n Mens kan die afleiding maak dat party van hulle darem nie doodgeskiet of doodgemartel is nie. Kaaps word as “‘n effektiewe taalmedium van verset teen politieke onreg” beskryf en dat Kaaps “‘n draer van grootse letterkunde kan wees” (89). Met verwysing na Neville Alexander word tereg genoem dat Afrikaans deel van blanke Afrikaanssprekendes se identiteit is (91). ‘n Fundamentele kultuurverskil is dat dit nie vir bruines geld nie: “Bruin mense is nie militant by die taalstryd betrokke nie, want hul voortbestaan word nie deur die afskaling van Afrikaans bedreig nie” (91). Dit verduidelik waarom Le Cordeur openlik ten gunste van Wim de Villiers se verengelsingbeleid aan die Universiteit Stellenbosch is. Hoewel Le Cordeur dus fundamenteel verskil met Jan Marais se stigtingsvoorwaarde dat Afrikaans nie ‘n mindere plek as Engels aan die Universiteit Stellenbosch mag beklee nie, word ter wille van multikulturaliteit irrasioneel toegelaat dat hy aanbly as ‘n direkteur van Het Jan Marais Nationale Fonds.

Met die Rieldans-kompetisie wat die ATKV jaarliks by die Afrikaanse Taalmonument aanbied, word “die ware vryheid van Afrikaans” gevier. En die Klopsekarnaval roep die “duurgekoopte vryheid” van die slawe in herinnering (91). Daarna kla Le Cordeur “dat die rol van bruin mense in die ontwikkeling van Afrikaans nie werklik erken word nie” (93). Die groot mate van dislojaliteit teenoor Afrikaans by bruines, insluitende sy eie, word nie verreken nie. Le Cordeur loof eerder die oorvloedige aanwesigheid van Engels in Kaaps, “die vaardigheid om taalkodes af te wissel” (93), wat uiteraard die voortbestaan van Afrikaans bedreig. Kaaps “is a language that brings about change” (96). Inderdaad, maar sodanige verandering verbeter nie die vooruitsigte van Afrikaans nie. Polities byderwets word egter oor Kaaps volgehou: “Dié variëteit moet derhalwe al die ruimte gegun word wat nodig is en, soos [Leopold] Scholtz … aandui, sal niemand by sy volle verstand vandag die ontwikkeling van Kaaps durf teenstaan nie” (97).

In hoofstuk 7 doen Dmitri Jegels verslag oor navorsing wat in die bruin woonbuurt Manenberg by Kaapstad gedoen is. Meer as 30 gesinne is by die veldwerk betrek (109). Die inwoners is “onderdrukte mense” met “hibriede identiteite” (103). Hulle voel “uitgesluit” (101) of “gemarginaliseer” (103), onder meer omdat hulle nie tale in hulle standaardvorm magtig is nie. Vir baie van hulle is die verwerwing van Standaardengels ‘n kerndoelwit, gevolglik word hulle kinders by voorkeur na Engelse skole gestuur (103). Engels word beskou as “die instrument waardeur mens ruimtelike en sosiale mobiliteit … verkry” (109). Daar is ouers wat “verkies om (Kaapse) Afrikaans met mekaar, maar Engels met hulle kinders, te praat” (109). ‘n Respondent wil hê “haar kinders moet ‘normale’ Engels” praat (106) en oor Afrikaans: “Ek wil … die kinders moet die suiwer een praat” (106), wat duidelik Willemse en Le Cordeur se pleidooie vir skoolonderrig in Kaaps teenspreek. Ouers wil “hê hulle kinders moet ‘wit’ … Engels … en ‘suiwer’ Afrikaans leer” (107). Maar dan volg hierdie eienaardige gevolgtrekking, wat nie op Engels toepaslik gemaak word nie: “Drukgroepe vir die behoud of beskerming van Standaardafrikaans veroorsaak eerder die verdere marginalisering van hierdie gemeenskap” (110).

In hoofstuk 8 verwys Christo van der Rheede na ‘n Kaapsbenaming, “Mengels,” en dan hierdie kommentaar: “Dit is te verstane dat hierdie gemeenskap diep gekwets is deur kolonialisme en apartheid” (114). Hy skryf van die “gedwonge rasse-identiteit van die apartheidsera” (115). Hou die ANC-regering nie steeds vol met die apartheidsera se vier rassegroepe (wit, bruin, swart, Asiër) nie? Waarom word dit nie veroordeel nie? Dan die gewone refrein: “Ras, net soos identiteit, [is] bloot ‘n sosiale konstruk en nie ‘n biologiese feit … nie” (115). Die punt is dat identiteit, dus wat ‘n individu of groep is, nie bloot biologies of liggaamlik is nie maar ook, of bowenal, kultureel of geestelik is. Identiteitloosheid sou nie aanbeveel word vir enige individu of groep wat die moeite werd is nie, dus wat rede het om trots te wees of wat hy, sy of hulle is nie.

Die laaste hoofstuk is geskryf deur Anastasia de Vries, ‘n dosent wat as oud-joernalis deur Media24 op die hande gedra word. Sy kom tot die gevolgtrekking dat die koerant Son se taalgebruik nie werklik ‘n weerspieëling van Kaaps is nie. Die berigte gee uitdrukking aan “heterogene Kaaps” (125). Met voorbeelde dui sy aan dat die skrywers “meestal informele Standaardafrikaans besig waarin enkele Kaapse merkers sporadies opduik” (126). “Dis ‘n version van Afrikaans wat unedited is” (130). My mening is dat die Son-skrywers lekker loslit met Afrikaans omgaan. Enige Engelse woord kan gebruik word. Daar is (oorvloedige) “direkte ontlenings uit Engels” (132). Die gebruik van ‘n woordeboek om die juiste Afrikaanse woord te vind, is blykbaar onnodig; selfs ongewens. ‘n Fonetiese skryfwyse word soms gebruik, maar dit is “nog nie na behore bereël” nie (132). Son is ‘n toonbeeld van die kommersiële waarde wat Kaaps vir Naspers se Media24 het. Dit toon g’n snars respek of agting vir Standaardafrikaans nie.

Karel Combrinck: Die beloofde land 1

Lesers van hierdie artikel mag dit nuttig vind om ‘n kaart of atlas van die antieke wêreld byderhand te hou.

Gerieflikheidshalwe ‘n paar sleuteldatums (almal V.C.) :

  • 2000-1850: Benaderde tyd van die lewe van Abraham en die uittog uit Mesopotamië.
  • 1200-1300: Benaderde datum van uittog uit Egipte (Exodus).
  • 1600-722: Kanaän, insluitend Israel (genoem Palestina), onder beheer van Egipte.
  • 930: Verdeling van die Israelitiese koninkryk.

Bogenoemde datums is beramings gemaak op grond van Bybelse verhale.

Die volgende is datums uit Assiriese, Babiloniese en Egiptiese geskiedenis:

  • 1205: Die naam Israel verskyn vir die eerste keer in die geskiedenis op ‘n suil van Farao Merenptah.
  • 722: Israel oorrompel deur Assiriërs, einde van die Israelitiese volk.
  • 700-640: Koninkryk van Juda onder toesig van Assiriese ryk .
  • 640: Benaderde datum van beëindiging van Assiriese ryk. Babiloniërs word dominant.
  • 597-581: Babiloniërs neem Juda in, verwoes die Tempel en voer die Joodse elite weg na Babilon.
  • 539-538: Babiloniërs verslaan deur Persiërs. Einde van ballingskap. Sommige Jode keer terug na Juda.
  • 539-332: Juda onder Persiese regering.
  • 533: Griekse periode begin na verowerings van Alexander die Grote.

In ‘n vorige artikel (Israel quo vadis?) het ons dit gehad oor enkele geopolitieke aspekte van die moderne staat Israel. In die verbygaan het ons melding gemaak van die Bybelse regverdiging vir die skepping van Israel in 1948. In die huidige stuk wil ons verder ondersoek instel na hierdie Bybelse regverdiging.

Aangesien die artikel besonder lank geword het, (dis ‘n ontsaglike onderwerp en toe ek begin, kon ek nie ophou nie), het ek besluit om dit in twee dele le voor te lê, Beloofde land I en Beloofde Land II.

Daar is ‘n argument wat lui dat Israel volkeregtelike erkenning geniet en daarom ‘n staat in die volle sin van die woord is. Die volkeregtelike aanspraak van die Afrikaners op Suid-Afrika was minstens net so sterk as dié van die Jode op Israel, maar vir dekades was die volkeregtelike legitimiteit van die Afrikanerbeheerde Suid-Afrikaanse staat stelselmatig ondermyn totdat die Afrikaners uiteindelik die aftog geblaas het. Die deurslaggewende verskil met Israel was dat die Afrikanerregering nie die rugsteun van die magtigste land ter wêreld gehad het om hulle legitimiteit te waarborg nie.

Wat betref die staat van Israel, is die volkeregtelike erkenning natuurlik alles behalwe eenstemmig. Daarby span die volkeregtelike argument die kar voor die perde : Voordat daar sprake van volkeregtelike erkenning kon wees, moes daar reeds iets gewees het wat die volkeregtelike erkenning voorafgegaan het en daardie « iets » is die Outestamentiese verhaal.

Die eerste vraag is dan of die Outestamentiese Bybel hoegenaamd as basis kan dien vir grondeise in die twintigste eeu. Indien wel, kan ‘n duisternis volkies en stammetjies uit die Ou Testament dan ook aanspraak maak op grondgebied vandag: die Ammoniete, die Amelekiete, die Hittite, die Amoriete, die Aramese , die Edomiete, die Moabiete, die Filistyne (waarskynklik die voorouers van vandag se Palestyne), die Hewiete en selfs die Egiptenare wat die land Israel geregeer het vir veel langer as die Israeliete self.

Aangesien die moderne staat van Israel nou eenmaal ‘n feit is ten spyte van die kunsmatige manier waarop dit ontstaan het en waarop dit in stand gehou word, kom ons kyk dan maar na die Bybelse regverdiging vir dié feit.

Die hoofbron van ons kennis omtrent die vroeë geskiedenis van die Israeliete en Jode is die Ou Testament, m.a.w. ‘n boek wat deur Jode vir Jode geskryf is. Die Ou Testament is ‘n boek met sy eie interne logika wat nie noodwendig met die geskiedkundige werklikhede tred hou nie. Tot met Herodotus en selfs daarna was dit normale praktyk dat volkere hulle geskiedenis in die vorm van mites en legendes uitgedruk het. Dink maar aan die verhaal van Romulus en Remus om die oorsprong van Rome te verklaar. Die Outestamentiese geskiedenis is hierop geen uitsondering nie. Niemand sal egter vandag droom om die Ilias en Odusseus as geskiedenis te beskou nie.

In ‘n ondersoek soos hierdie lyk dit asof daar drie benaderings kan wees :

a) Die Bybel en dan meer spesifiek die Ou Testament, is ‘n versameling fabels en mites waaraan nie veel waarde te heg is nie en daarmee uit en gedaan, b) Die Ou testament is ‘n Goddellik geïnspireerde teks waarvan elke woord letterlik en histories waar is,vanaf die tydstip waarop Eva gemaak is uit ‘n ribbebeen van Adam tot by Daniël in die leeukuil en c) Die Ou Testament is gedeeltelik mite en gedeeltelik geskiedenis. Waar daar geen argeologiese of ander buite-skriftuurlike gegewens bestaan nie, is die Bybelse weergawe dus die beste gesag wat ons het.

Elkeen is uiteraard geregtig om te besluit watter van hierdie benaderings hy verkies, maar vir doeleindes van hierdie artikel lyk laasgenoemde benadering na die verstandigste : Die Ou Testament is geskiedenis, mite en propagande deurmekaar gestrengel en die probleem bly om deurgaans te kan onderskei tussen wat geskiedenis is en wat nie. Die verhaal van Noag se ark byvoorbeeld of Jona in die maag van die vis kan tog nie geskiedenis wees nie.

‘n Nota oor benamings kan van nut wees aangesien dit tot heelwat verwarring lei:

Kanaän en Palestina

Die oudste benaming aan ons bekend vir die landstreek wat ons vandag ken as Israel, was Kanaän. Dis duidelik dat die naam Kanaän ‘n Outestamentiese en d.w.s. Joodse oorsprong het. Volgens ‘n bepaalde tradisie is die naam Kanaän afgelei van die seun van Gam met dieselfde naam. Die figuur Kanaän was dus die kleinseun van Noag.

Vir baie eeue was die gedeelte van die land wat deur die Israeliete bewoon was ‘n Egiptiese kolonie en die Egiptenare het na die gebied verwys as Palestina. Mettertyd het die naam Israel posgevat en later ook Juda . Na die Joodse opstand van Bar Kochba teen die Romeine in 135 NC het Keiser Hadrianus die land Juda herdoop na Palestina en die naam het behoue gebly tot met die skepping van die moderne staat Israel in 1948. Daar is geen verwysing in die Bybel, Ou of Nuwe Testament na Palestina nie en Palestina is dus nie ‘n Bybelse benaming nie. Dit is egter die naam waaronder die land oor duisende jare bekend was. Die Arabiese bevolking van die huidige Israel verwys natuurlik nog steeds na Palestina.

Israeliete en Jode

Daar word vir die eerste keer in die geskiedenis melding gemaak van ‘n land soos Israel op ‘n suil wat in 1208 V.C. deur Farao Merneptah ( ‘n seun van Ramses II) in die tempel van Karnak in Egipte aangebring is. Vanaf daardie datum kan dus met min of meer sekerheid gepraat word van ‘n Israelitiese volk. Maar wat was die posisie voor 1208 ?

In die boek Exodus word meesal gepraat van die “kinders van Israel” (Jakob) of net van “Die volk”. Israel was die nuwe naam wat aan Jakob gegee was nadat hy met ‘n engel geworstel het. Breedweg kan ons sê dat met Israeliete aanvanklik bedoel was diebiologiese afstammelinge van Jakob en later, na die verdeling van die koninkryk, die bevolking van die Noordelike koninkryk.

Vir eeue lank het die Israeliete of hulle voorgangers in die vorm van losstaande stamme en gemeenskappe verspreid oor die Noordelike deel van Kanaän gewoon en rondgeswerf. Moderne navorsers is dit eens dat wat ons die Israeliete noem, eeue lank bloot ‘n Kanaänitiese stam onder ander Kanaänitiese stamme was, dat daar geensins van ‘n volk sprake was nie, dat hulle dieselfde godsdienste (Baälaanbidding ens.) beoefen het en dat selfs hulle taal, Hebreeus, ‘n Kanaänitiese dialek was. Oor ‘n baie lang tydperk het een of meer van hierdie stamme dominant begin word en na hullleself begin verwys as Israeliete.

Om sake verder te bemoeilkik was hierdie “kinders van Israel”, d.w.s. die stamme wat afkomstig sou wees van die aartsvader Jakob, hoegenaamd nie samehorig nie, maar inteendeel vyandig teenoor mekaar en het selfs met mekaar oorlog gevoer. Dit is dus onduidelik watter een van hierdie stamme nou eintlik Israeliete sou word. Net een ? Almal saam ? Geeneen ? Objektief gesien kan die Israeliete beskryf word as ‘n Semitiese stam wat die Noordelike en sentrale gedeelte van die huidige Israel bewoon het met Samaria as hoofstad en daar is geen aanduiding van enige kontinuïteit vanaf Abraham, Isak en Jakob tot by die Israeliete van 1208 nie, behalwe miskien ‘n mitologiese een.

In 930 V.C. is die koninkryk van Israel verdeel in die twee koninkryke van Israel en Judea toe tien stamme besluit het om ‘n afsonderlike koninkryk in die Noorde van die landstreek te vestig met Jeroboam as koning en hoofstad Samaria. Twee stamme onder Rehoboam, die seun van Salomo, as koning, het hulle koninkryk in die Suide behou met die hoofstad Jerusalem en met die naam Judea, so genoem na Juda, die vierde seun van Jakob. Die inwoners van Judea het mettertyd bekend gestaan as Jode .

Na die vernietiging van die Israelitiese hoofstad, Samaria, deur die Assiriërs teen in 722 V.C. het die inwoners van Israel in groot getalle gevlug na die suidelike hoofstad, Jerusalem. Die volk van Israel het dus met die verowering van Samaria deur die Assiriërs, opgehou om te bestaan byna soos die Afrikanervolk in 1994 ook opgehou het om te bestaan. Daar is ook sprake dat van die Israeliete na die verowering deur die Assiriërs dwarsoor die hele Assiriese ryk verspreid geraak het wat die oorsprong uitmaak van die “tien verlore stamme van Israel”. Kardinaal vir ons ondersoek is egter dat vanaf 722 .V.C. tot 1948, d.w.s. vir ‘n periode van bykans 2700 jaar daar nie iets soos Israel of ‘n Israelitiese volk bestaan het nie. Na die val van Samaria maak die Outestamentiese geskrifte bloot melding van Judea, die suidelike koninkryk wat met die Romeinse verowering in 70 A.D. ook verdwyn het.

Dit is te betwyfel of Israel (Palestina, Kanaän) gedurende die eeue voor 722 V.C. ooit werklik vry was van Egiptiese oorheersing. Die suil van Farao Merenpta vier in 1208 juis weer ‘n militêre oorwinning oor Israel wat op die een of ander manier Egiptiese belange bedreig het. Die inwoners van die suidelike koninkryk, Judea, het sedert die splitsing van 930 ‘n min of meer onafhanklike bestaan onder Assiriese toesig gevoer totdat die Egiptenare in die sewende eeu V.C. nogmaals hul heerskappy oor die gebied gevesig het. In 597 V.C. het die Babiloniese verowering plaasgevind en na die terugkeer uit ballingskp is Judea geregeer deur die Persiërs. Dit beteken dat die Uitverkore Volk oor ‘n tydperk van sê 4000 jaar in totaal nie veel langer nie as 200 jaar in beheer was van ‘n klein gedeeltetjie van die Beloofde Land, Kanaän.

Nuwe navorsing

Veel nuwe inligting oor die Bybelse geskiedenis het in onlangse tye tot ons beskikking gekom deur veral die navorsing van die argeoloë, Professore Israel Finkelstein en Neil Silberman (geen risiko van anti-Semitisme hier nie!), wat oortuigend betoog dat om die geskiedenis te probeer bepaal deur eers na die Bybelse verhaal te kyk en dan argeologiese bewysstukke daarvoor te probeer vind, onbegonne en agterstevoor is. Meer wetenskaplik is om eers die argeologiese gegewens te ontleed en dan te kyk of die Bybelse weergawe daarmee steek hou.

Die twee Joodse argeoloë kom op grond van navorsing met behulp van Koolstof 14 en ander laboratoriumtoetse tot die gevolgtrekking dat min van die gegewens in die Ou Testament histories verantwoord is en dat bykans die volledige inhoud op skrif gestel is eeue nadat die gebeure plaasgevind het waarna die geskrifte verwys. Proff. Finkelstein en Silberman meen ook dat die gebeure wat in die geskrifte beskryf word, moontlik gladnie te make het met werklike historiese gebeurtenisse nie, maar gerig was daarop om die volk van Israel moreel te versterk en te bemoedig in die aangesig van gevare en dreigemente ten tye van die op skrifstelling van die tekste. So was die verhaal van die uittog uit Egipte waarskynlik bedoel as vertroosting van die Jode in Babiloniese ballingskap.

Die navorsing van Proff Finkelstein en Silberman dui ook daarop dat die Volk Israel hoegenaamd nie sedert Abraham ens. ‘n monoteïstiese geloof “een God”) aangehang het nie en dat monoteïsme in die laat agtste en sewende eeu V.C. vir die eerste keer as’t ware op die Jode afgedwing is. In die Outestamentiese boeke I en II Konings word duidelik uitgespel dat die Israeliete en Jode tot in ‘n laat stadium van hulle geskiedenis afgodediens beoefen het.

Daar is ook sienswyses van geleerdes dat die kronologie van die Ou Testament so kompleks en verwarrend is dat dit vrugteloos is om dit met argeologiese bevindings in verband te probeer bring. Die skrywers van die Ou Testament het byvoorbeeld die manier gehad om gebeurtenisse wat honderde jare uitmekaar plaasgevind het in een vertelling saam te voeg en dan nog verder met ongeskiedkundige elemente aan te vul, wat ‘n wetenskaplike studie daarvan bykans onmoontlik maak.

Die belofte

Volgens Joodse geskrifte soos vervat in die Ou Testament is landstreke sedert die vroegste geskiedenis (omtreeks 2000 V.C ?) aan Abraham en sy nasate “belowe”. Die datum 2000 – 1850V.C. is min of meer die tydperk waarin Abraham gelewe het en ook die tydstip waarop sy pa besluit het om die stam waaraan hulle behoort het uit Ur van die Chaldeërs, nl. ‘n Suidelike provinsie van Mesopotamië, (vandag Irak), weg te lei in die rigting van die “Beloofde land”, Kanaän.

Die belofte wat aan Abraham en aan sy nasate gemaak is dat hulle die land Kanaän sou beërwe, loop soos ‘n goue draad deur die geskrifte van die Ou Testament. (Kyk bv. Gen 12 : 7,Gen13:15, gen15:18, Deuteronomium 1:17 en 21). Wat is egter die oorsprong van hierdie tradisie en hoe is dit oorgedra ? Mondeling ? Was daar hoenaamd so’n tradisie ? Daar bestaan geen bevestigende dokumente hieromtrent, Outestamenties of andersins nie.

Die vroegste poging om die Joodse geskiedenis te kodifiseer en op skrif te stel, was toe ‘n aantal rabbis in die tyd van Koning Josia teen die einde van die sewende eeu V.C. die teks van ‘n ou boek, moontlik Deuteronomium, in die tempel “ontdek” het. (Kyk II Konings 22 : 10 – 13). Die boek Deuteronomium was ook die eerste vasberade poging om die monoteïstiese geloof in Judea te vestig. Dit was dus die eerste keer in die geskiedenis dat van Yahwe, of Jehova, sprake was. In die praktyk het afgodediens onder die Jode nog verder voortgeduur totdat Koning Josia met geweld ‘n definitiewe einde daaraan gemaak het.

Oor die kwessie van die belofte aan Abraham kan nog die volgende vrae gevra word :

a) Het die belofte in die eerste plek letterlik plaasgevind ? b) Indien wel, in water vorm is dit gemaak ? Deur ‘n Engel in ‘n droom meegedeel soos dikwels die geval is wanneer ‘n meer rasionele verklaring ontbreek ? c) Is die belofte moontlik na ‘n duisend jaar verkeerd verstaan of verkeerd vertolk of dalk doelbewus versin?

Vroegste dokumente

Gedurende die ballingskap in Babilonië ‘van 587 tot 538 V.C.) en na die terugkeer uit ballingskap, is verdere pogings deur priesters en skrifgeleerdes aangewend om ou tekste en oorlewerings in versamelings boeke byeen te bring . So dateer die versameling van die vyf boeke van die Pentateug, die eerste vyf hoofstukke van die Ou Testament, (Génesis, Exodus, Levitikus, Numeri en Deuteronomium) wat die Joodse Wet of Torah, uitmaak, uit daardie eeu. Dit beteken dat tussen die belofte aan Abraham en die eerste herkenbare versamelings Bybelboeke meer as ‘n duisend jaar verloop het. Belangrik is ook dat van hierdie oorspronklike manuskripte niks oorgebly het nie. Die verdere opskrifstelling van die Ou Testament het nogmaals geskied op grond van mondelikse oorlewerings, herskrywing en rekonstruksies van fragmente en brokke geskrifte, eers in Grieks en daarna Latyn . Inderdaad is die eerste volledige uitgawe van die Joodse Bybel (Ou Testament) in 1482 gepubliseer kort na die ontwerp van die eerste drukpers deur Johannes Gutenberg.

Die vyf boeke van die Pentateuch is geen deurlopende soomlose komposisie nie, maar ‘n kompilasie van uiteenlopende bronne wat ontstaan het op verkillende histories stadiums en omstandighede elke me sy eie godsdienstige en politieke sienswyses. Dit behoort duidelik te wees dat die historiese waarde van hierdie geskrifte vir sover hulle betrekking gehad het op die geskiedenis van Abraham en die belofte aan hom gemaak, op wankelmoedige bene staan.

Die verhaal van Abraham Isak en Jakob, die uittog uit Sumerië, die uittog uit Egipte en die migrasie na Kanaän word in hierdie “ontdekte” en ander laat dokumente beskryf. Dis egter met geen sekerheid bekend of daar hoegenaamd vroeëre geskrifte was waarop hierdie latere dokumente gebaseer was nie en die geskiedkundige outentisiteit daarvan is ten beste onder verdenking. Daar bestaan geen argeologiese of ander historiese bewyse van hierdie gebeurtenisse nie en daar is geen aanduidings, buite die Ou Testament om, van die bestaan van Abraham, Isak en Jakob of van die uittog uit Mesopotamië nie. Daar bestaan ook geen dergelike getuienis van die teenwoordigheid van Jode in Egipte, van die Exodus uit Egipte of van die omswerwinge van die Israeliete in Kanaän na die Exodus nie en dit sluit die andersins baie volledige Egiptiese rekords in.

Die uittog en vlug uit Egipte na Israel kom terloops vreemd voor in die lig daarvan dat Egipte in die periode toe die Exodus sou plaasgevind het in beheer van Israel was en dat die uittog van die Israeliete dus op ‘n sprong uit die braaipan in die vuur sou neerkom.

Nietmenin vorm hierdie dokumente die ruggraat van die Joode geskiedenis, al is dit net omdat min ander bronne bestaan en verdien hulle dus wel ons aandag.

Lees gerus ook die tweede aflewering “Beloofde land II” wat sal volg.

Leon Lemmer: Regse Amerikaanse Suiderlinge as vreemdelinge in hulle eie land

Regses in die suidelike state van Amerika voel soos vreemdelinge in hulle eie land. Dit is ‘n ervaring waarmee blankes in die nuwe Suid-Afrika kan assosieer. In Amerika was daar die Burgeroorlog (1861-1865) waarin die noordelike state die suidelike state onderwerp en weens assosiasie met veral slawerny grondig verneder het. Daarna was daar die gewelddadige burgerregtebeweging in die 1960’s wat aan swartes nie net gelyke regte nie maar buitensporige bevoordeling bo blankes en ander groepe besorg het. In Amerika is die swartes ‘n minderheidsgroep (demografies 13%) terwyl swartes in Suid-Afrika die oorweldigende meerderheidsgroep (demografies 80%+) is. Desnieteenstaande geniet Suid-Afrikaanse swartes bevoordeling soortgelyk aan of beter as dié van Amerikaanse swartes (regstellende aksie, swart ekonomiese bemagtiging, demografiese kwotas, ens).

‘n Sosioloog, Arlie Russell Hochschild (gebore in 1940), voorheen aan die University of California Berkeley* verbonde, het met Lake Charles as basis en tien besoeke oor vyf jaar ‘n gevallestudie van ‘n aantal regse blankes in die suidelike Amerikaanse staat Louisiana gedoen. Sy verwys veral na die “Cajun, Catholic, conservative” inwoners (bron hier onder, Kindle 161), dus afstammelinge van Franse setlaars. Die VSA het Louisiana in 1803 van Frankryk gekoop. Later karakteriseer sy die mense wat sy ondervra het as “white, middle to low income, older, married, Christian” (349). Die resultaat is ‘n boek, Strangers in their own land: Anger and mourning on the American right (New York; The New Press, 2016, 370p; Amazon Kindle $17,54). Arlie se man, Adam Hochschild (gebore in 1942), is die outeur van bv King Leopold’s ghost: A story of greed, terror, and heroism in colonial Africa (London: Pan Books, 2006, 376p) waarin die uiterstes van die Belgiese koloniale** bewind in die Kongo beskryf word. Die Hochschild-egpaar het in die 1960’s na die suidelike Amerikaanse state gegaan om solidariteit met die opstandige swartes te betoon en hulle te help om as kiesers te registreer (3495).

[* Berkeley en die nabygeleë Stanford (Praag 10.12.2016) ding mee om die linkste Amerikaanse universiteit te wees. Soos in Suid-Afrika neig Amerikaanse sosioloë om die linkste elemente op die kampus te wees. Arlie Hochschild skryf: “Given its liberal reputation, I worried about telling people I taught at UC Berkeley” (471). Scott Greer skryf: “Stanford University was in many ways the epicenter of the generation X PC [Politically Correct] war. In 1988, the prestigious private university scrapped Western culture courses because they upheld a ‘European-Western and male bias'” (No campus for white men: The transformation of higher education into hateful indoctrination, Washington: WND Books, 2017, 199p; Amazon Kindle $11,39, 478). Jonathan Jansen het in 1991 ‘n doktorsgraad aan Stanford voltooi en is tans weer daar as ‘n navorsingsgenoot.

** Die Kongo was toe in werklikheid nie ‘n Belgiese kolonie nie maar die persoonlike besitting van koning Leopold II (1835-1909, koning 1865-1909, Kongo-heerser 1885-1908). Insgelyks was die Kaap van 1652 tot 1795 nie ‘n Nederlandse kolonie nie maar die besitting van ‘n maatskappy, die VOC. Adam Hochschild skryf in sy genoemde boek: “It is wrong to blame the problems of today’s Africa entirely on colonialism” (p 318). “In health, life expectancy, schooling and income the Congolese people were far worse off at the end of Mobutu’s [Sese Seko, 1930-1997, president 1965-1997] reign than they had been at the end of eighty years of colonialism in 1960” (315). Adam Hochschild het ook The mirror at midnight: A South African journey (1990/2007), oor “the 150-year-old national myth of Afrikaners-as-victims,” geskryf na ‘n besoek aan Suid-Afrika in 1988. In sy jeug het hy ‘n kort tyd as joernalis in Suid-Afrika gewerk.]

Arlie Hochschild noem haarself ‘n “liberal analyst” (3765). Sy posisioneer haar op die kantlyn, bewaar dus ‘n afstand, en reik dan uit (117) na Amerikaanse regses om hulle glo beter te probeer verstaan. Sy ryg hulle derms uit sonder om direk veel oor haarself te verklap. Maar dit word vir die kritiese leser duidelik dat sy en haar man onredbaar links is. Hy sou graag nog meer destruktief met apartheid wou handel. Hulle kinders se name is David en Gabriel, wat ‘n Joodse klank het. Hulle Joodsheid is bevestig in ‘n soektog op die internet. Die hele opset van hierdie navorsingsprojek is opportunisties maar tydig-aktueel, want dit is afgesluit toe die voorverkiesingsveldtogte van die presidensiële kandidate aan die gang was en die boek is in September gepubliseer, enkele maande voor Donald Trump tot president verkies is. “Trump was the identity politics candidate for white men … it is the right wing that is on the move” (3794).

Die outeur onderskei twee groepe Amerikaners, die linkse liberaliste en die konserwatiewe regses. Hierdie onderskeid val in ‘n mate saam met ondersteuners van onderskeidelik die Demokratiese Party en die Republikeinse Party. “Not only have the country’s two main political parties split further apart on such issues, but political feeling also runs deeper than it did in the past” (190). Hiervoor kry regses die skuld: “This split has widened because the right has moved right, not because the left has moved left” (205). Dalk is dit vir liberaliste onmoontlik om verder links te beweeg: “Communists seem not much more than liberals with guts” (James Burnham, Suicide of the West: An essay on the meaning and destiny of liberalism, New York: Encouter Books, 2014, Kindle 3743 – kyk Praag 1.10.2016). “In the nation as a whole, whites have moved right” (292).

“I wanted to go to the geographic heart of the right – the South. Nearly all the recent growth of the right has occurred below the Mason-Dixon line”* (285). In die konteks van die Republikeinse Party laat Hochschild die klem val op lidmaatskap van die “market-loving, government-hating” (3211) Tea Party-beweging, wat in 2009 begin is as protes teen Barack Obama se belasting- en welsynplanne. Die beweging se naam is ontleen aan die Boston Tea Party (1773) toe Amerikaners in opstand teen Britse belasting gekom het. Dit het aanleiding gegee tot die Amerikaanse onafhanklikheidstryd (1775-1783). “The Tea Party was not so much an official political group as a culture, a way of seeing and feeling about a place and its people” (422). [* “Mason-Dixon Line … the boundary line between Maryland and Pennsylvania … It is popularly seen as dividing the North from the South” (Collins World Encyclopedia, 2003, p 586.]

In die Amazon-advertensie van Arlie Hochschild se boek word die indruk gewek dat die politieke oortuigings van regses ontleed word. In werklikheid val die klem op omgewingsbewaring, veral die besoedeling wat deur groot nywerhede, soos petro-chemiese bedrywe, veroorsaak word. Hier word daar onder meer verwys na Sasol* wat in Westlake, Louisiana, ‘n baie groot aanleg bou wat teen 2018 voltooi behoort te word. Wat die outeur doelbewus verswyg, is dat haar skoonpa, Harold Hochschild, ‘n nywerheidsmagnaat was wat berug was vir die omgewingsbesoedeling wat sy ondernemings aangerig het. Wat ook genoem moet word, is dat (oor)besorgdheid oor die omgewing een van die wesenskenmerke van linkse politiek is. “The environment? That was a liberal cause” (3337). Liberaliste is in hulle dikwels gerieflike, welvarende omstandighede begaan oor die armes en ellendiges en brei dan hierdie besorgdheid uit na diere en plante. Sogenaamde “groen” politieke partye is gewoonlik so links soos kan kom.

[* “Sasol, the mighty South African-based energy and chemical company, now building the first US gas-to-liquids facility expansion in the United States” (846). “On a 3 034-acre site, Sasol is investing $21 billion** in an energy complex that will be the single largest foreign direct-investment manufacturing project in US history” (1486). “It’s a two-mile-square town surrounded by land zoned ‘heavy industrial'” (1517). Met twee mede-uitvoerende hoofde (‘n witte en ‘n swarte) is die neo-Sasol polities korrek. “Sasol funds a project to record the history of Mossville, a black community its expansion displaced” (1404).

** Om ‘n idee van skaal te kry: Volgens Blade Nzimande, die minister van hoër onderwys, het studente in 2016 (ongestraf) skade van R1 miljard ($1 = R13,50) aan universiteitseiendom aangerig (Die Burger, 27 Januarie, p 1). Sodanig is die vrug van transformasie. Die enorme skade is die toonbeeld van Nico Koopman se regstellende geregtigheid.]

“I have lived most of my life in the progressive camp but in recent years I began to want to better understand those on the right” (96). As sosioloog beklemtoon die outeur nie soseer die denke van mense nie, maar veral hoe hulle oor dinge voel, dus die emosionele aspekte. “I had some understanding of the liberal left camp, I thought, but what was happening on the right? … I had a keen interest in how life feels to people on the right – that is, in the emotion that underlies politics. To understand their emotions, I had to imagine myself into their shoes. Trying this, I came upon their ‘deep story,’ a narrative as felt” (74). “What interests me about Southern history is the series of emotional grooves … carved into the minds and hearts of the people” (3408).”So, curious to find out, I began this journey into the heart of the right” (493).

Tydens haar ondersoek het Hochschild haarself soos volg voorgestel as sy ‘n regse Suiderling ondervra: “I’m from Berkeley, California, a sociologist, and I am trying to understand the deepening divide in our country. So I’m trying to get out of my political bubble and get to know people in yours” (175). Haar hipotese is: “People are segregating themselves into different emotionally toned enclaves … the more that people confine themselves to likeminded company, the more extreme their views become” (198). In Suid-Afrika moet ons ook dikwels aanhoor dat Afrikaners nie “laer” mag trek nie (dus nie mag saamstaan of hulleself mag verdedig nie), hulle nie in ‘n “enklave” mag terugtrek nie (dus nie op hulle eie of apart mag wees nie), maar hulle eerder ten volle en met oorgawe aan kultuurvernietigende afrikaniseringsprosesse moet blootstel.

In die Suide leef wittes en swartes “in close, unequal, harmony” (147); ‘n stelling wat kan impliseer dat dit, soos gebruiklik, van blankes verwag word om die ongelykhede uit die weg te ruim. “Reminders of the racial divide were everywhere” (436). “I saw an enormous ‘Where’s the Birth Certificate?’ sign on Interstate 49 between Lafayette and Opelousas, publicly questioning President Obama’s birthplace” (436). Obama beweer hy is in die Amerikaanse staat Hawaii gebore. Net gebore Amerikaners mag president word. ‘n Suiderling sê: “President Obama is not a real Christian and, neither through his upbringing nor in his loyalty, a true American” (2982). Dit hinder Hochschild dat daar standbeelde is vir mense wat die Suide in die Burgeroorlog verdedig het. “No parallel sites commemorated slave heroes or victims of lynching” (443).

Sy hou ook nie van die Konfederale vlae, uit die dae van die Burgeroorlog, wat in die openbaar wapper nie. My ou Suid-Afrikaanse vlag hang knus in my studeerkamer. Dit is ‘n doodsonde om hom in die openbaar te vertoon. Dit herinner nie-wittes glo aan al die seerkry wat apartheid veroorsaak het. Geen erkenning word gegee aan die feit dat hierdie vlag Afrikaners daaraan herinner dat Suid-Afrika eens (“the good old days” – 905) ‘n voortreflike, suksesvolle land met ‘n Europese ambience was nie.

Hochschild het dit ook teen Fox News, onder meer omdat feministe “femi-nazis” genoem word (478, 2001). “Fox News stands next to industry, state government, church, and the regular media as an extra pillar of political culture all its own … To some, Fox is family” (2162). Van Fox News sê liberaliste: “Its oratory is inflammatory” (2192). Een van die Fox-temas is die “cultural erosion of manhood … against that pollution, the Tea Party stood firm” (3381). “These days, American men are an endangered species” (1107). As jy wit is, “you get no extra points for your race. You look to gender, but if you’re a man, you get no extra points for that either. If you are straight you are proud to be a married, heterosexual male, but that pride is now seen as a potential sign of homophobia – a source of dishonor … People like you – white, Christian, working and middle class – suffer this sense of fading honor demographically too, as this very group has declined in numbers” (2437).

In Suid-Afrika is die demografiese verswelging van blankes baie erger as in Amerika. Selfs om getroud te wees, is nie noodwendig meer eerbaar nie. Daar is polities byderwetse, ontbybelde teoloë, soos André Bartlett en Chris Jones, asook die Afrikaanse taalkundige, Wannie Carstens, wat openlik ten gunste van die sodomisering van die huwelik is. Hochschild gebruik inderdaad die term “un-Bibled” (2654). Oor ‘n Suiderling is geskryf: “Instead of the country agreeing with her community on the natural rightness of heterosexual marriage as the center of family life, she was now obliged to defend herself against the idea that these views were sexist, homophobic, old-fashioned and backward” (2783).

Een van die eerste mense wat Hochschild ondervra het, het sy politieke standpunte soos volg opgesom: “I’m pro-life, pro-gun, pro-freedom to live our lives as we see fit so long as we don’t hurt others. And I’m anti-big government” (183). “Pro-life” beteken anti-aborsie; ‘n standpunt wat veral by Rooms-Katolieke te wagte is. “Pro-gun” het te make met die reg om vuurwapens te besit. Die konserwatiewes voel sterk daaroor dat hulle hulle teen misdadigers moet kan beskerm of verdedig, terwyl die liberaliste verkies dat minder vuurwapens in omloop moet wees. “Pro-freedom” slaan veral op die begeerte van individue en gemeenskappe om hulle eie heil uit te werk; om nie buitensporig begaan te wees oor die ellendes wat in ander gemeenskappe en lande aangetref word nie. Dit kom neer op die nie-altruïstiese Ayn Rand-benadering.

Ayn Rand (1905-1982) se boek, Atlas Shrugged (1957), word beskryf as “a Tea Party bible” (471). Daar is by Suiderlinge weersin in “welfare beneficiaries who ‘lazed around days and partied at night'” (687). Sedert die Amerikaanse Burgeroorlog is daar veral in die Suide ‘n sterk gevoel teen die sentrale regering in Washington DC. Suiderlinge verkies om deur hulle staat, bv Louisiana, regeer te word, wat in mindere mate “big government” is. Hulle is “averse to an overbearing federal government” (643). “Our government is way to big, too greedy, too incompetent, too bought, and it’s not ours anymore. We need to get back to our local communities” (183). Regse het wat politieke of owerheidsbeheer betref ‘n minimalistiese ingesteldheid (342, 1463).

Regse Suiderlinge ervaar stereotipering: “Crazy redneck. White trash. Ignorant Southern Bible-thumper” (2422). “Liberals think we’re racist, sexist, homophobic, and maybe fat” (485). Die r-woord is “redneck” (2184) met die volgende betekenis: “North American informal, derogatory: a working-class white person from the southern US, especially a politically reactionary one.” Suiderlinge sien hulleself anders: “We try to be right-living, clean-living people” (861). Hochschild erken: “Many of the Tea Party people I met seemed to me warm, intelligent, generous – not like people out of the frightening pages of Ayn Rand. They have community, and church, and goodwill toward those they know” (1026). ‘n Suiderlingstandpunt is: “We each have to find our own niche and learn to be happy where we are” (2700). Die bevoordeeldes (swartes, immigrante, vlugtelinge), dus “line cutters, irritate you. They are violating rules of fairness” (2339).

Louisiana is een van die armste state in Amerika, gevolglik ontvang hy baie finansiële hulp van die sentrale regering. Wat Hochschild onbegryplik vind, is dat regses desnieteenstaande niks van voorskrifte uit Washington DC hou nie, bv regulasies teen besoedeling, wat enorme afmetings in Louisiana aanneem. Sy noem dit “the Great Paradox” (449). “The keyhole issue in this book [is] environmental pollution” (285). In werklikheid is die regses se houding maklik verstaanbaar: Daar is waardes wat vir hulle belangriker as omgewingsbewaring is. Hulle verlang minder burokratisering en laer belasting (876). Hulle het dit bv teen belastingsgeld wat weggegee word aan “non-working, non-deserving people” (1100). “We pay them to do nothing” (2639; ook 2685). “I think if people refuse to work, we should let them starve. Let them be homeless” (2677). Dit is suiwere Ayn Rand-gesindheid. Hochschild voeg by: “You won’t find people personally as selfish as her [Rand’s] words would lead you to expect” (3859).

Hier volg enkele menings van regse Suiderlinge. “I don’t like the government paying unwed mothers to have a lot of kids, and I don’t go for affirmative action … No one should be getting a job to fill some mandated racial quota or getting state money not to work” (1615). “Limit the fertility of poor women” (2692). Polities korrek was daar in die nuwe Suid-Afrika nog nooit ‘n veldtog om geboortes te beperk nie. “He was not a racist, [he] told me, but he favored no special breaks for blacks or foreigners. In a racially separated world, it’s possible to have racial disadvantage without racial prejudice” (1630). “Governmentsponsored ‘redistribution’? No!” (1638; ook 2700). “Handouts should stop” (3633). Dit behoort om kulturele eerbaarheid (“cultural honor” – 2414) te gaan: “never ‘took a dime from the government'” (2632). Die oliemaatskappye is die grootste besoedelaars, maar hulle bied wat die Suiderlinge broodnodig het: werksgeleenthede (1295). “The new cotton is oil … ‘What oil and gas did is replace the agricultural with an oil plantation culture'” (3459). “A company has a job to do; it’s making things people want and need. Just like people have to go to the bathroom, [industrial] plants do too” (2797).

Anders as swartes hou blanke Suiderlinge nie daarvan as woorde soos “victim” en “suffer” op hulle toegepas word nie (3545). “Many spoke of sympathy fatigue,” bv: “Liberals want us to feel sympathy for blacks, women, the poor, and of course I do up to a point … I hear stories and they break my heart. But then sometimes, I don’t know if I’m being had. I get men applying for a job. I give them a job and they don’t show up. Is it just to put on their record that they applied and can continue on unemployment insurance?” (2460). Hierdie Suiderling wil mense in nood graag help maar “on the understanding his recipients were trying to better themselves” (2467). Onderliggend is daar by hom die geldige onderskeid tussen “makers” en “takers” (2524). Regse Suiderlinge heg groot waarde aan “the honor of work” (2625). “Hard work confers honor. It comes with clean living and being churched” (2647).

Hierdie Suiderlinge beskou hulleself as “a moral or biological tribe” (3720). Hulle “felt culturally marginalized: their views about abortion, gay mariage, gender roles, race, guns, and the Confederate flag all were held up to ridicule in the national media as backward. And they felt part of a demographic decline … a besieged minority” (3640). Wat godsdiens betref, hou hulle nie van sekularisering/verwêreldliking nie. Na verwagting sal nie-wittes teen 2050 die meerderheid in die Amerikaanse bevolking wees. Dit is iets wat die heil (bv selfbeskikking en veiligheid) van alle Amerikaanse blankes kan beïnvloed, maar hieroor is die liberaliste skynbaar nie bekommerd nie. Die verkiesing van Donald Trump as president het ongetwyfeld daartoe bygedra dat regse Suiderlinge tans ietwat minder soos vreemdelinge in hulle eie land voel. Veral in die suidweste van Amerika is onwettige inkommers egter ‘n groot probleem. Hopelik help die voorgestelde muur.

Afrikaners, daarenteen, voel toenemend onveilig en al hoe meer soos vreemdelinge in wat eens hulle vaderland was. Blankes word verplig om al hoe meer te gee sodat swartes selfs nog meer kan ontvang. Die melkkoeie is meesal wit. Blankes mag enigiets toegesnou word en feitlik enigiets aangedoen word. Andersom geld dit nie. Die heilige koeie is altyd swart.

Leon Lemmer: Jaap Steyn se ‘Afrikanerjoernaal’

Teen die einde van verlede jaar het daar ‘n uitsonderlike publikasie verskyn, JC Steyn se Afrikanerjoernaal: ‘n Vervolgverhaal in 365 episodes (Pretoria: FAK, 2016, 414p, R297). Die boek is, soos in die geval van Steyn se vorige werk, Ons gaan ‘n taal maak (2014), op dik glanspapier gedruk, wat die boek swaar maak, maar die formaat is kleiner en die boek is gevolglik makliker hanteerbaar. Soos dit deesdae met monografieë oor Afrikaans gaan, sou hierdie werk nie sonder subsidies van die Verwoerd Trust, die SA Akademie vir Wetenskap en Kuns en die Hiemstra Trust verskyn het nie.

Die teks bestaan uit 365 inskrywings, een vir elke dag van die jaar. ‘n Mens sou hulle soos Uit die beek kon lees, ‘n stukkie ter stigting per dag. Ek het ‘n maand se inskrywings op ‘n slag gelees omdat elke maand ‘n onderwerp het wat aan die begin aangekondig word. Die volgorde is min of meer chronologies. Die fokus is op “die hartroerende en meesleurende storie” (p 17) van Afrikaners en Afrikaans in historiese konteks. Aan die begin van elke hoofstuk of maand is daar swart en wit foto’s. Aan die einde van die teks is daar ‘n foto van Nelson Mandela as president met sy adjunkpresidente, Thabo Mbeki en FW de Klerk, wat by die lesers tuisbring in watter troostelose situasie ons ons sedert 1994 bevind. Die boek word met ‘n bibliografie en ‘n onbevredigende (bv hoogs onvolledige) naam- en saakregister afgesluit.

Daar is sekerlik baie min mense soos Jaap Steyn wat die deursettingsvermoë, toewyding en liefde vir Afrikaners en Afrikaans het om ‘n projek soos hierdie aan te pak en só suksesvol deur te voer. Die “dagstukkies” is aanvanklik vir publikasie op die FAK-webwerf geskryf. Dit is ook hier op die PRAAG-webblad beskikbaar. Daarna is besluit om hulle in boekvorm te publiseer. Die bladspieëls sou esteties meer bevredigend gewees het as die teks aangepas is sodat elke inskrywing op ‘n enkele aparte bladsy kon verskyn. Maar dit is ‘n onderhoudende teks wat die moeite werd is om van voor tot agter te lees. Die boek word tereg “‘n eietydse erfenisskat” genoem (17).

Ek vestig vervolgens die aandag op ‘n aantal van die sake wat in die boek geopper word. Ten einde die lengte van my teks te beperk, veronderstel ek dat lesers ‘n mate van kennis oor ons geskiedenis het. Let veral op hoe lank voor 1948 en hoe dikwels skeiding as dié oplossing vir die rassevraagstuk voorgehou is en hoe baie kere gewaarsku is dat die afskaffing van apartheid tot die ondergang van die blankes kan lei.

In die eerste hoofstuk val dit op hoe onbetroubaar Herry en sy mede-Khoi was en hoe onlonend die Kaapse halfwegstasie aanvanklik vir die HOIK was. ‘n Klein groepie Europeërs het in uiters moeilike omstandighede pionierswerk verrig, waarvoor daar deesdae glad te min waardering in veral nie-Westerse geledere is. As daar maar in 1717 ag geslaan is op Dominique de Chavonnes se ernstige pleidooi vir eerder wit immigrante as swart slawe (42-43) sou die blankes vandag demografies in ‘n gunstiger situasie gewees het. “Khoi-Afrikaans het in die 18de eeu ‘n moedertaal van die Khoi geword. Hierdie taal het anders gelyk as die [blanke] veeboere se taal wat nie die Khoi-onderbou gehad het nie” (49).

Na aanleiding van HW Claassens se boek, Die geskiedenis van Boerekos 1652-1806, skryf Steyn:

“Dit is ‘n fabel dat dit eintlik die Oosterse slawe was wat die Kapenaars geleer het om kos met speserye voor te berei … Die slawe was nie ‘n homogene groep nie. Hulle het uit armoedige streke gekom en vir baie was kook met speserye onbekend. Van die geregte wat aan die slawe toegedig is, soos bobotie, was nie ‘n Oosterse dis nie. Wat wel by die slawe ontstaan het, is die Oosterse name soos kerrie, bladjang, sambal en sosaties. Dié woorde is egter gebruik vir ander kosse as dié uit die slawe se lande van herkoms” (53).

Die revolusionêre gees in Europese lande, bv Frankryk, het teen die einde van die 18de eeu ook aan die Kaap weerklank gevind, bv “dat die volk die reg besit om sy owerheid self aan te wys en hom desnoods weer van sy mag te onthef as omstandighede dit noodsaak” (61). “In 1776 het die Britse kolonies in Noord-Amerika hulle vry van die Britse gesag verklaar en ‘n oorlog teen Engeland begin. Frankryk het in 1779 ‘n bondgenoot van die Amerikaanse kolonies geword” (62). “Die grensboere het waarskynlik geredeneer dat as ander volke die reg het om van onpopulêre regerings ontslae te raak soos in Frankryk gebeur het [1789], ook hulle daardie reg het” (65). Dit lyk nie asof die plaaslike blankes en veral die Afrikaners in 2017 steeds in beduidende en realistiese mate hierdie elementêre reg behou het nie.

“Wit veeboere het gekla omdat swartes hul vee laat wei op grond wat hulle in besit geneem het. Goewerneur Joachim van Plettenberg, wat in 1778 op sy reis deur die kolonie by die oosgrens aangekom het, het gemeen om die moeilikheid uit die weg te ruim deur ‘n duidelike grens tussen die twee groepe vas te stel. Hy was die eerste bewindhebber wat gebiedskeiding gesien het as oplossing vir wrywing tussen wit en swart. Die swartes wou egter nie die gebied wes van die Visrivier verlaat nie. In 1779 het Xhosas veewagters van die boere vermoor en troppe beeste geroof” (64). Voorvalle soos hierdie het aan die grensboere getoon dat Jean-Jacques Rousseau (1712-1778) se idee van die “edele barbaar” nie (algemeen) geldig was nie (65). Rassesegregasie kan onteenseglik ‘n manier wees om rassekonflik te verminder. Insgelyks kan gedwonge rasse-integrasie ongetwyfeld ‘n manier wees om rasseharmonie te versteur.

Volgens John Barrow, wie se boek, Travels into the interior of South Africa, in 1801 en 1804 in twee dele verskyn het, “was die Afrikaners almal lui, dom, onsedelik, wreed, oneerlik en lafhartig … Sy negatiewe bewerings is weerlê deur twee ander Europese reisigers, MHK Lichtenstein en WBE Paravicini di Capelli. Baie Afrikaners het in die 20ste eeu van die vorige eeu gepraat as die ‘eeu van onreg’ van die Britte teen die Afrikaners. Met Barrow begin die groot Britse lasterkampanje teen die Afrikaner wat tot in die 20ste eeu voortgesit is” (68).

Na die eerste Britse besetting in 1795 het lady Anne Barnard (1750-1825, aan die Kaap 1797-1802) “help verseker dat die sosiale lewe van die Afrikaner, wat voorheen sterk onder Franse invloed gestaan het, ‘n Engelse karakter kry. Lady Anne het in 1798 met genoegdoening geskryf dat die Engelse offisiere ‘at a great rate’ trou met die ‘Dutch vrows’. Tog was daar ook ander Engelse wat die ‘Dutch’ met minagting behandel het, meld sy in ‘n brief in 1797. Volgens ‘n memorandum wat in 1801 opgestel is, was daar vier groepe Afrikaners. Hulle was die Britsgesindes of ‘Anglomanne’, ten tweede die aanhangers van die Huis van Oranje [prins Willem V van Oranje het van Nederland na Engeland gevlug], wat met die Britsgesindes saamgewerk het, maar nie hul landgenote vervolg het nie, in die derde plek die ‘gemodereerde partij’ wat aan Nederland getrou wou bly en ongetwyfeld die meerderheid Afrikaners omvat het, en ten slotte ‘n groep wat onder die invloed van die heersende Franse revolusionêre denkbeelde was” (70-71). Frankryk was toe in beheer van ‘n deel van Nederland.

Die Graaff-Reinetters het hulle teen die Britse bewind verset en wou nie ‘n eed van getrouheid aan die Britse koning afê nie. Hulle het gehoop dat hulle hulp van die Nederlandse Bataafse Republiek sou kry (70, 71) en “planne beraam om in die naam van ‘Het Algemeen Volkstem’ ‘de Colonie weer tot sig te neemen'” (71). “Die skip wat hulp sou bring, Het Haasje, is in Saldanhabaai deur die Engelse gevang en die troepe moes hulle oorgee” (70). In 1802 is die vrede van Amiens gesluit, wat bepaal het “dat die Kaap teruggaan na ‘die Bataafse Republiek'” (73).

Reeds in 1707 het Hendrik Biebouw in Stellenbosch gesê: “Ik … ben een Africaander” (39). “Die Kompanjie het gemeen dat ‘n [druk]pers aan die Kaap ‘n instrument van revolusie kon word … Johannes Henricus Redelinghuijs (1756-1802) … het homself ‘n ‘Afrikaan’ genoem en die Kaap as sy ‘vaderland’ beskou … In Nederlandse koerante het hy die Kapenaars teen die Engelse gewaarsku en ‘n beroep op hulle gedoen om deur middel van ‘n revolusie ‘n volksregering tot stand te bring” (72).

Op 23 Desember 1802 het kommissaris-generaal Jacob Abraham de Mist en generaal Jan Willem Janssens as amptenare van die Bataafse Republiek in Kaapstad aangekom. “Op 31 Desember het die Britse goewerneur, genl-maj F Dundas, ‘n proklamasie uitgevaardig dat almal wat die eed van trou aan die Britse koning afgelê het, daarvan ontslaan sou wees” (73). “Nadat Janssens met die vraagstukke aan die grens kennis gemaak het, het hy besef dat die verhouding tussen wit en swart kon baat vind by die beperking van kontak tussen die twee groepe. Hy het bepaal dat geen wit mens ‘n swarte in sy diens mag neem nie, onder meer omdat verskille tussen individue tot algemene twiste kon lei. Janssens het ‘n klein klompie soldate onder kapt L Alberti by Algoabaai gelaat om die vrede aan die grens te probeer handhaaf. Alberti het later in ‘n boek geskryf dat daar twee grondbeginsels vir rus en welvaart is: dat die swartes binne hulle grense bly en dat alle omgang tussen wit en swart mense beëindig moes word” (74).

Na Janssens se terugkeer na Kaapstad het De Mist “eers noord- en daarna ooswaarts gereis. Op die reis kon De Mist tot ander insigte oor die Kaapse samelewing kom. Sowel De Mist as Janssens was voorheen sterk onder die invloed van die leerstellings van Rousseau oor die ‘edele barbaar’. De Mist het toegegee dat hy te maklik geglo het aan John Barrow en die Fransman L Degrandpére wat die grensboere so ongunstig beskryf het. Toe De Mist in 1803 self die toestand aan die grens kon waarneem, het hy geskryf hy kon nooit vermoed dat skrywers soos dié twee ‘enkel uit nationale nijd’ soveel lasterlike onwaarhede kon verkondig nie” (74).

In 1803 het die oorlog tussen Engeland en Frankryk (en dus ook sy bondgenoot die Bataafse Republiek) weer uitgebreek. In 1806 het die tweede Britse besetting van die Kaap begin (79). “Hoewel die Afrikaanstaliges die een of ander vorm van Afrikaans gepraat het, was hul kultuurtaal Nederlands of Hollands, soos dit indertyd genoem is. ‘n Soort ‘diglossie’ het bestaan – die volk het een taal [proto-Afrikaans] gebruik as omgangstaal, dus vir ‘lae funksies’, en ‘n verwante taalvorm [Hollands] as kultuurtaal, vir ‘hoë funksies’ soos die onderwys en die godsdiens” (80).

Vroeg in die 19de eeu het reste van Khoi-stamme, bekend as die Oorlams, die huidige Namibië binnegetrek. “Hul trek was deel van ‘n algemene beweging van die Khoi om so ver moontlik van die wit mense af weg te kom” (84). Die eerste Britse goewerneur, graaf Caledon, het gelas dat iedere Khoi ‘n pas moet dra. Op sy versoek het Richard Collins ‘n verslag opgestel. “Algehele skeiding tussen wit en swart het hy as die enigste oplossing vir die grensmoeilikheid beskou” (85).

‘n Rondgaande hof het in 1812/13 bewerings van onder andere die sendelinge J Read en JT van der Kemp ondersoek waarvolgens “Afrikaners moorde op Khoi pleeg … geen enkele moord op Khoi [is] bewys nie” (85). Van die sendingstasie Bethelsdorp sê die regters dat “luiheid en ledigheid en derhalwe morsigheid en smerigheid daar opgroei tot perfeksie” (86).

Met die koms van die Britse setlaars in 1820 was lord Charles Somerset met verlof. Hy het die waarnemende goewerneur, sir Rufane Dunkin, “gevra om die Engelse, Skotte en Iere apart te plaas” (87). Die Britte het klaarblyklik naas rasseskeiding ook etniese skeiding voorgestaan. (Ek onderskei tussen ras, bv blank, en etnisiteit, bv Afrikaner.) Byvoorbeeld, in 1860/61: “Die Engelse van die ooste het Afrikaner-oorheersing deur die Wes-Kaap gevrees en wou van die weste afskei” (125). Maar daar was ook hierdie verskynsel: “Op die platteland het al hoe meer Britse setlaars Afrikaans begin leer” (93). Die half-Switserse, half-Engelse Louis Henri Meurant, maar gebore Kapenaar, het in Afrikaans oor onder meer die moontlike afskeiding van die Oos-Kaap geskryf. “Mense soos Meurant het Afrikaners onbedoeld en onbewus gereed gemaak vir ‘n Afrikaanse taalbeweging om van die volkstaal ‘n kultuurtaal te maak en weerstand te bied teen die verengelsing van die gemeenskap” (126-127). Die skeiding van die Oos- en Wes-Kaap het eers baie later onder die ANC-regering werklikheid geword.

Andries Stockenström het in 1825 in Graaff-Reinet aan twee Britse sendelinge en ‘n Britse setlaar gesê: “Ons moet óf weghardloop, óf stilsit en ons kele laat afsny, óf ons moet verdedig wat ons het” (94). Daar was “‘n ondraaglike gebrek aan sekuriteit” (94). Steyn verwys in hierdie konteks heel gepas na Rudolf Dreyer, die hoofkarakter in FA Venter se roman, Geknelde land (1960), wat sê: “Hier sal ons altyd slawe bly. Hier sal ons altyd vir die swarte werk. Ons sal ons lewens hier nooit seker wees nie” (94). Steyn voeg skuins by: “Hy gebruik die destydse neutrale k-woord vir swarte” (94). Enkele bladsye later noem Steyn: “Hans de Lange het ‘n mak bobbejaan gehad wat volgens oorlewering selfs kon toulei!” (97).

Veral Skotse predikante is ingevoer om Afrikaners te verengels. Hulle is vooraf “na Nederland gestuur om die taal te leer” (87). “Die Afrikanerbevolking was tien keer so groot as die Engelse deel” (91) maar Kaapstad het “lank voor 1850 al hoe meer ‘n Engelse stad en al hoe minder ‘n Hollands-Afrikaanse stad geword … Baie Afrikaners het die Anglikaanse kerk besoek en was in Engelse skole” (89). Die Morawiese Sendinggenootskap op Genadendal het egter die “druk van die Kaapse regering weerstaan om die sendingskool te verengels” (128). “By sendingstasies, selfs noord van die Oranjerivier, was Khoi-Afrikaans die omgangstaal, al het die sendelinge dit nie altyd gebruik nie, want sommige het hulle van Hollands bedien” (129). ANE Changuion skryf dat “Nederlands geen kans het om [die] volkstaal van die Afrikaner te word nie” (90), onder meer vanweë die groot verskille tussen (geskrewe) Nederlands en (gesproke) Afrikaans. “Hy noem vier skakerings van Kaapse Nederlands teen 1840: suiwer Nederlands, die Hoog-Hollands van Kaapse burgerkringe, die Platkaaps van ander wit mense en die Platkaaps van die Khoi en ander bruin mense” (90).

Tydens die Groot Trek was die lewensverlies weens gewelddadige aanvalle deur swartes skrikwekkend. “Die meeste trekkers wat in vyandelikhede dood is, se waens was in klein groepies uitgespan en nie in ‘n laer saamgetrek nie” (98). Maar deesdae moet Afrikaners dikwels smalend aanhoor dat ons nie ter selfbeskerming laer mag trek nie. Van die Afrikanerkenmerke wat vroeg opgemerk is, is “dwarstrekkery en onderlinge vyandskap” (78). Om suksesvol te wees, “moes daar ‘n Afrikaner opstaan met die nodige leiersgawes om hulle te verenig en na ‘n bepaalde bestemming te lei” (106). ‘n Ander negatiewe kenmerk is dat Afrikaners op swaar hande-arbeid neergesien het. GD Scholtz noem dit “waarskynlik die grootste skadukant van die Afrikaanse volkslewe” (165). Orania werk tans hierdie persepsie teë deur ‘n toonbeeld van volkseie arbeid te wees. President MT Steyn het ‘n ambagskool “‘n tempel van edele arbeid genoem” (166).

Lank voor die Anglo-Boere-oorlog was daar al hanskakies. Voordat Natal in 1843 deur die Britte geannekseer is, is Josias Cloete daarheen gestuur. Hy het “aan die Zoeloes die reg gegee om beeste en perde van die trekkers af te neem en teen betaling na hom te bring” (119). Reeds “van 1842 af het die trekkers Natal begin verlaat” (119). Dit is in hierdie situasie dat Susanna Smit gesê het dat die vroue eerder kaalvoet oor die Drakensberg sal loop as om hulle onder die Britse vlag te berus.

“Die vordering van Engels in die Kaapse kerk was ‘n natuurlike gevolg van die verengelsing van die onderwys, veral vanaf 1865” (187). MER[othmann] noem dat “Afrikaanse meisies … veral weens die onderwys en die aansien van Engels graag dié taal onder mekaar gepraat” het; nie die seuns nie (129). “Sy skryf ook dat goeie ouers na goeie onderwys vir hul kinders gesoek het wat loopbane toeganklik sou maak. En daarvoor was Engels onmisbaar” (129). Hierdie argument moet ons steeds aanhoor. “Name is verengels … ‘n Vrou wou haar seuntjie Sydney doop. ‘Sit nie? Mag hy dan nie sit nie?’ Die vrou het die naam maar gelos. Ouers en kinders, of kinders onderling, het van 1875 af in die Kaapkolonie toenemend in Engels met mekaar gekorrespondeer. Afrikaners het in gesprekke al meer Engelse uitdrukkings oorgeneem” (129). Tans is die situasie dalk veel erger. Kyk gerus hoeveel Afrikaans daar op die studentewebwerf Bonfiire Stellenbosch is.

“Onderwysers het Afrikaanse kinders probeer skaam maak vir hulle voorouers” (130). Deesdae is daar bv Afrikaanse dosente wat dieselfde doen. Daar is dikwels geen goeie woord vir die destydse blanke politieke bewind, Afrikaners of Afrikaans nie. In 1935 het MER geskryf:

“Ons het in Transvaal geleer wat dit beteken om ‘n Afrikaanse volk te wees, ‘n suiwer Afrikaanse volk. So sal ons seker nie weer kan wees nie, maar wie dit gevoel het, kan dit nooit vergeet nie” (168).

SJ du Toit, later ‘n leidende lid van die Genootskap van Regte Afrikaners (GRA), het in 1874 oor verengelsing aan Afrikaners geskryf: “Vreemdelinge neem u plek in, en – u swyg … U het gebou, vreemdelinge neem u plek in … sonder taal, geen nasie. Daarom Afrikaners, hou u land, u volk, en u taal in ere!” (139). Johannes Brill het gesê dat Afrikaans “die ware landstaal van Suid-Afrika” is (139). In die manifes van die GRA, gestig op 14 Augustus 1875, staan: “Want as jy een volk syn taal afneem, dan maak jy hom tot een doofstomme; jy ontneem hom die wysheid van syn voorvaders … daar is mar één moedertaal, die taal van ons hart” (142).

Die Patriot, die eerste koerant in Afrikaans, is van 1876 tot 1904 gepubliseer. Frans Lion Cachet het “geskryf dat dit ‘bitter smartelik’ was dat hy bly moes voel oor die blad se einde” (182), onder meer omdat SJ du Toit later pro-Brits en anti-Afrikaner gesind was. Du Toit het “Engeland openlik aangespoor om oorlog teen Transvaal te verklaar” (193). Dit is soos Afrikaners later oor die ondergang van die Nasionale Party gevoel het, wat in die jare negentig soos handomkeer verander het en in die ANC opgeneem is. Oorspronklik was die NP bedoel “as die Afrikaner se politieke wapen om sy taal, kultuur, tradisies en nasionale identiteit te handhaaf” (276). Teen die einde het niks van hierdie oogmerke oorgebly nie. “Die Nasionale Party het ‘n eerlose dood gesterf” (400).

Na die ontdekking van diamante en goud het Cecil Rhodes deel van die Suid-Afrikaanse werklikheid geword. Een van sy biograwe het geskryf: “Only one race, so it seemed to him, approached God’s ideal type, his own Anglo-Saxon race; God’s purpose then was to make the Anglo-Saxon race predominant, and the best way to help on God’s work and fulfil His purpose in the world was to contribute to the predominance of the Anglo-Saxon race and so bring nearer the reign of justice, liberty and peace” (147). ANC-leiers kom deesdae met soortgelyke vergesogte metafisiese uitsprake oor swartes en die ANC.

Onze Jan Hofmeyr “was nie ten gunste van Afrikaans nie, maar het in sy koerant [De Zuid-Afrikaan] ‘n kampvegter geword vir ‘n kultuurtrots by Kaapse Afrikaners en die behoud van Hollands in die kerk en skool. Ten dele was dit ‘n reaksie op die GRA se publikasies en sy strewe na die erkenning van Afrikaans” (149). “‘n Groot nasionalis was Hofmeyr nooit, maar hy was volksbewus genoeg om die Transvalers aan te spoor tot lydelike verset as ‘n manier waarop hulle hul Britse heersers kon uitput” (150). In 1899 het Hofmeyr “verklaar dat hy liewer ‘n verenigde Suid-Afrika onder Britse as onder republikeinse bestuur verkies” (190). In “1882 is Hollands naas Engels vir die parlement erken … later het Hofmeyr erken dat die ‘hooggeroemde’ taalgelykheid van die Kolonie eintlik nie ‘n feit was nie, maar fiksie. Hoewel Hofmeyr nie anti-Afrikaans was nie, was hy die Afrikaanse beweging nie goedgesind nie. Hy het gemeen dat dit tot verbrokkeling van kragte en mislukking van die taalstryd sou lei” (154). In 1893 is ‘n taalmonument vir Hollands op Burgerdorp onthul uit erkenning van Hollands as parlementstaal (177).

Marie Koopmans-De Wet (1834-1906) se huis in Kaapstad het as die “Strandstraatse salon” bekend gestaan en is as “‘n voorportaal van die Afrikanerbond” van Hofmeyr beskou (177). Die kasteel in Kaapstad is in daardie tyd “‘n hele paar keer met sloping of skending bedreig … Vir baie mense was dit die bakermat van die Afrikaanse beskawing” (177). Onlangs is vier demografies onverteenwoordigende beeldhouwerke, dus net van swartes, in die kasteel onthul. Dit lyk nie asof die kasteel deur die ANC-regering as die bakermat van Afrikanerbeskawing eerbiedig word nie.

Ek vind dit interessant dat toe president Paul Kruger met die Pruisiese vors Bismarck gesels het, geen tolk nodig was nie. Bismarck het agtergekom dat sy kennis van Platduits* voldoende was om te volg wat Kruger sê (155). In 1883 het Paul Kruger in Londen “vir sir Hercules Robinson, Britse Hoë Kommissaris, voor die bors gegryp … nadat dié aan lord Derby, minister van kolonies, gesê het dat Kruger lieg! Derby en Robinson het Kruger toe om verskoning gevra” (155). Hierdie voorval herinner aan Tertius Delport se reaksie toe FW de Klerk se beloofde magsdeling geblyk het eintlik algehele magsoorgawe te wees. Delport vertel: “Ek het toe na FW se kantoor gestap en aan sy deur geklop. Toe hy oopmaak, het ek hom aan sy baadjielapelle gegryp en uitgeroep: ‘Wat het jy aangevang? Jy het die land weggegee. Jy het kinders laat onderhandel. Wat ons nou het, is nie magsdeling nie; dit is konvensionele meerderheidsregering. Ons het alle mag verloor'” (Hermann Giliomee, Die laaste Afrikanerleiers, Kaapstad: Tafelberg, 2012, p 424). Anders as die genoemde twee Britte het De Klerk nie verskoning gevra nie; hy spog eerder oor wat hy met sy katastrofiese onderhandelings bereik het. [* Die rol van Platduits in die ontstaan van Afrikaans word myns insiens onderskat. Platduits was “in die 16de eeu die handelstaal van Europa … waarin die Hansestede vanaf Rusland tot Engeland en vanaf Swede tot Duitsland transaksies gesluit het” (Ernst Kotzé, Kaaps in fokus, reds Frank Hendricks en Charlyn Dyers, Stellenbosch: Sun Media, 2016, 145p, R225, p 39.]

Generaal Christiaan de Wet het in 1897 gesê “dat die verwaarlosing van ‘n taal die onafhanklikheid van ‘n nasie ondermyn” (182). DC Hesseling het hom in dieselfde jaar “heel profeties oor Nederlands in Suid-Afrika uitgelaat. Hy het gesê dat hy dit nie as moontlik beskou dat ‘n skryftaal wat van buite aangevoer is en deur ‘n kloof van twee eeue van die spreektaal geskei is, ooit die voertuig kan word van ‘n nasionale letterkunde nie – iets wat die enigste bolwerk is teen die mag van Engels wat al hoe meer veld win” (182). In 1908 het DF Malan die volgende oproep gedoen:

“Verhef die Afrikaanse taal tot skryftaal, maak dit die draer van ons kultuur, ons geskiedenis, ons nasionale ideale, en u verhef daarmee ook die volk wat dit praat. Hou egter die volkstaal op die voet van ‘n half beskaafde provinsiale dialek, en u hou daarmee ook die volk op die peil van ‘n half beskaafde ongeletterde volksklas” (287).

In die aanloop tot die Anglo-Boere-oorlog is generaal sir William Butler in 1898 as opperbevelhebber van die Britse troepe na Suid-Afrika gestuur. Hy het “sy verbasing uitgespreek oor die wyse waarop die Engelse pers alles wat ‘Dutch’ was, beskimp en belaster” het (188). Alfred Milner, die goewerneur van die Kaapkolonie en Britse hoë kommissaris in Suid-Afrika, “was gretig om die oorlog gou te laat begin. Hy het die lot van die uitlanders voorgehou as betreurenswaardig onder ‘die drukkende en verrotte bestuur van ‘n koppige en agterlike ou Boerepresident [Kruger] met sy kliek'” (189). Volgens president MT Steyn van die Vrystaat was “die uitlandergriewe … net ‘n dekmantel om die republieke, waar die Afrikanergees lewend gehou word, uit te wis en die Afrikanervolk te vernietig” (190). Milner wou die Boere verslaan “and ultimately getting rid of them as a separate, exclusive caste” (215). Sy strategie was “to admit Dutch until the Anglicizing process is consummated” (216). Die ANC volg ‘n soortgelyke strategie ten koste van Afrikaans.

President Steyn het in die Vrystaatse volksraad verklaar: “Ek sê egter nou met ‘n vry gewete en openlik voor die volk: ek verloor liewers die onafhanklikheid van die Oranje-Vrystaat met eer as om dit te behou deur oneer of ontrou. Ek weet wat dit vir twee swakke republieke is om te stry teen die magtigste ryk wat die wêreld ooit geken het, maar ek weet dat indien dit tot oorlog mag kom, ons nie stry vir die stemreg nie, maar vir die bestaan van die Afrikanervolk” (190). Vergelyk hierdie gesindheid met die mandaadlose magsoorgawe aan die ANC deur FW de Klerk en sy groepie meelopers.

Olive Schreiner het in 1899 haar lesers in Engeland gewaarsku “dat Brittanje met sy oormag dalk wel die Afrikaner kon verpletter, maar dat as ‘n paar van hulle die gruwele van die oorlog oorleef, geweld nooit die liefde vir vryheid in hul harte sal kan uitdoof nie” (191). Toe die oorlog ‘n voldonge feit word, het Paul Kruger geprewel: “Red toch uw volk uit zijn verdriet” (Psalm 108, vers 8). Daarna was dit, in die woorde van generaal Ben Viljoen, “God en die Mauser” (192). “Die Britte was beroepsoldate” (194) terwyl “party burgers … eerder boere as Boere” was (193).

Winston Churchill “was gekant teen die metodes wat die Britte teen die einde van die oorlog gebruik het [bv verskroeide aarde en konsentrasiekampe] en het in ‘n brief aan Milner verwys na die barbaarsheid daarvan” (197). Toe Pretoria later in die oorlog in die hande van die Britte val en hulle intog in die stad deur die inwoners verwelkom is, het die Boerespioen JJ Naudé opgemerk: “Hoeveel van die lafhartige vis-nog-graatagtige ellendelinge tel ons soms onder die naam Afrikaner!” (205). “NP van Wyk Louw skryf daar was goeie argumente vir en teen die oorlogsverklaring. Maar ‘as ons nie geveg het nie, sou die Afrikaanse [eerder: Afrikaner-] volksgevoel van slapheid en feitlik van skaamte gesterf het, want wie behoort dan graag tot ‘n volk wat sy nek buig as dit nuttig is om nederig te wees. Maar uit die trots van die driejarige stryd teen ‘n wêreldmag is ‘n nuwe Afrikaanse [Afrikaner-] nasionalisme gebore wat nie langer te keer was nie” (207).

Myns insiens hoef daar by Afrikaners nie danig skaamte oor apartheid te wees nie. Wie in oortreffende mate skaam behoort te wees, is diegene wat in die jare negentig en daarna roemloos oorgegee het. Vergelyk dit met wat die Nederlandse digter, Albert Verwey (1865-1937), oor die Boere gesê het: “‘n Ander en beter mensesoort het opgestaan, ‘n beter volk as ons stry in Suid-Afrika vir sy bestaan” (211). Louwrens Penning het graag daarop aanspraak gemaak dat die Boerevolk “een loot van de Oud-Nederlandse stam” was (212). “Afrikaans was die spreektaal op kommando” (215). Die vyand het na Afrikaans as bv die “ox-waggon vernacular” verwys (224). “Maar hoe nuttig die kennis van Afrikaans tog was, blyk daaruit dat Milner dit kort ná sy aankoms geleer het” (224).

Generaal Louis Botha het president Steyn “die siel van die vryheidstryd” genoem (212). Anders as deesdae is “verraad en ontrou” destyds ten sterkste afgekeur (213). “Wapenneerlêers, of hensoppers, en veral Boere wat in diens van die Britte was, national scouts of joiners, het groot bitterheid veroorsaak” (220). Hulle word “verloopte Afrikaners” genoem (220); ‘n spesie wat steeds in ons midde is. “Ná die oorlog was die joiners sosiale uitgeworpenes en hul dade is dekades lank onthou” (220). Deesdae is verloopte Afrikaners in die voorste gestoeltes en word hulle ingevolge ubuntu, versoening, transformasie, nasiebou, handevat, ens, as moreel voortreflik voorgehou.

In 1901 het die Transvaalse generaal Jan Smuts “aan die Vrystaat laat weet dis beter om die oorlog te laat ophou en oor vyftien of twintig jaar die stryd te hervat. [President] Steyn was, in sy eie woorde, ‘diep verontwaardig en bitter teleurgesteld.’ Hy het op 15 Mei die Transvaalse bewering verwerp dat die regering en die offisiere die oorlog sou voortsit, maar dat die volk sou oorgee. In die Vrystaat kon die regering en die offisiere oorgee, maar die volk sou dit nie doen nie. Dit sou ‘n ramp vir ons nasionale bestaan wees indien die Vrystaat wat sy goed en bloed maar ook sy vryheid vir Transvaal opgeoffer het, in die steek gelaat word. Dit sou die einde meebring van alle vertroue of Afrikanersamewerking. Aan Smuts het Steyn geskryf dat hy nie saamstem dat die volk ná oorgawe weer in opstand sal kom nie. ‘Indien ons ons onafhanklikheid wil behou, moet ons veg tot die bittere einde, want as daar eenmaal vrede is, sal die burgers nie weer oorlog wil maak nie.’ As die republieke die Kaapse rebelle in die steek laat, sal dit die nekslag vir die Afrikanervolk wees” (223).

“Die oorlog het dus nie net Vrystaters en Transvalers geraak nie, maar ook Kaapse Afrikaners. So het die oorlog een van die kragtigste faktore geword om die eenheidsgevoel onder Afrikaners in alle dele van die land te versterk en ‘n gees van nasionalisme aan te wakker” (226). Die Afrikanervroue het bankvas agter die Boere gestaan, al het ruim ‘n kwart van die konsentrasiekampbevolking omgekom (219). Die Britte het gedink of gehoop dat die vroue sou moedverloor, wat Paul Kruger laat opmerk het: “Dit is merkwaardig hoe weinig die Engelse die innerlike wese van ons volk ken” (219).

Gideon Scheepers is in 1902 by Graaff-Reinet deur die Britte tereggestel omdat hy gewapende swartes in Britse diens laat teregstel het. Scheepers het geskryf: “Doch wy Afrikaners zullen onder de Engelsman nooit recht zien … Hoe de vyand ook moge juigen, het Afrikaner Volk zal leven en niet sterven!” (227). “Die swart elite het Brittanje gesteun,” maar vir ‘n swart joernalis, John Tengo Jabavu, was dit “moreel onregverdigbaar om die republieke te vernietig om Britse heerskappy te vestig” (230). “David Lloyd George het beweer dat daar tot 30 000 gewapende gekleurdes in Britse militêre diens was – meer as die aantal bittereinder-Boere in Mei 1902. Ná die oolog het die Britte meer as 50 000 vuurwapens van swartes in Transvaal gekonfiskeer” (230).

“Die Kaapse bruin mense was in die oorlog van die vurigste ondersteuners van die Britte … Die Britte het in Maart 1901 vier Afrikanerburgerlikes op grond van valse getuienis van bruin mense tereggestel” (229). Is daar al ooit uit bruin geledere verskoning hiervoor gevra? “Die historikus CFJ Muller sê dat die ‘oorgrote meerderheid’ van die Stellenbosse bruin mense Britsgesind was, maar die Afrikanerintelligentsia, -boere, -studente en -dorpsbewoners daar Boergesind” (229). Dat die politieke klimaat daar toe heeltemal anders as tans was, blyk daaruit dat die raad van die Victoria-kollege (die voorganger van die Universiteit Stellenbosch) “die kollegesaal geweier het vir ‘n konsert om geld vir siek en gewonde Britse soldate te in” (228).

Generaal JBM Hertzog het in 1902 “daarop gewys dat die grondwette van die twee republieke nie aan die regerings die reg gee om aan die onafhanklikheid te torring nie. Net die volk kon die regerings magtig om die onafhanklikheid prys te gee” (234). Sou die blanke kiesers nie ook oor hierdie reg in die 1990’s beskik het nie? Hulle het immers nooit tot magsoorgawe ingestem nie. President Steyn het gesê: “Die volk moet nie in so ‘n toestand gebring word dat hy sy selfrespek verloor en in ‘n posisie beland waarin hy hom verneder sal voel in die oë van die Britte nie” (234). Maar het die De Klerk-onderhandelings die blankes nie heeltemal onverdiend juis in so ‘n hoogs vernederende posisie laat beland nie? Lord Kitchener het probeer om die Boere te sus met die opmerking: “Dit is onmoontlik dat ‘n volk wat gestry het soos die Boere sy selfrespek kan verloor” (234). Maar die blankes het nie in die jare negentig gestry nie. Die veiligheidsmagte (weermag en polisie) is deur FW de Klerk grootliks geneutraliseer. Die huidige geslag blankes hoef nie noodwendig hulle selfrespek te verloor nie, maar hulle behoort beslis nie respek te hê vir diegene wat hulle (grootliks) uit hulle toekoms verneuk het nie.

Tydens die vredesonderhandelings het Milner te kenne gegee: “Ek wil slegs een taal in Suid-Afrika hê.” Hierop het Hertzog geantwoord: “Ek ook!” (236). Hierdie onderhandelings met Brittanje het nie in die kruipend toegeeflike gees plaasgevind wat kenmerkend van die NP se onderhandeling met die ANC was nie. Jan Smuts het die erns van die onderhandelings besef; dat die onderhandelaars ‘n dure verantwoordelikheid het teenoor diegene wat hulle verteenwoordig: “Ons verteenwoordig die bloed en trane van ‘n ganse volk” (237). Daar was geen welwillende kameraadskap met die vyand soos in die onlangse jare negentig nie. Onmiddellik nadat die Vrede van Vereeniging onderteken is, het FW Reitz, die Transvaalse staatssekretaris, “na ‘n hoek geloop en in trane uitgebars” (238). Smuts het aan Emily Hobhouse geskryf: “I sometimes ask myself whether South Africa will rise again” (241). In 1906 het Smuts geskryf dat hy teen stemreg vir swartes is. “When I consider the political future of the natives … I must say that I look into shadows and darkness” (271). Daardie donkerte sak sedert 1994 met mening op die blankes toe. Teen die einde van sy politieke loopbaan het Smuts rassesegregasie verwerp “omdat die stroom swartes na die nywerhede nie gestuit kon word nie” (342).

Tydens die Nasionale Konvensie, wat in 1908 ‘n grondwet vir ‘n Unie van Suid-Afrika moes opstel, het die Afrikaners vasgestaan. Oud-president Steyn het gesê: “Die Konstitusie wat ons nou gaan opstel, sal ons eie daad wees, en niemand kan verwag dat ons vanself ons taal en ons volk in ‘n onderdanige posisie sal gaan plaas nie” (267). In vergelyking hiermee, hoe anders en diep bedenklik was die benadering van die NP-onderhandelaars nie tov Afrikaners en Afrikaans nie. Dit laat ‘n mens aan Louis Leipoldt se Oom Gert dink: “Jy wil die storie van ons sterfte hoor” (272), of: “Ons het ons nasie in die see gesink; ons het geen land meer nie” (273). In 1912 het Hertzog “gesê dat ‘die Afrikaner’ nie deur vreemdelinge regeer moet word nie. Die Afrikaners, en dit sluit Engelssprekendes in wat in die land gewortel is, moet baas wees in die politiek, die onderwys en administrasie” (275-276). Smuts het in 1917 gesê “dat [rasse]skeiding nodig is om te verhinder dat ons ‘ondergaan in die welsand’ van Afrika soos ander beskawings wat eenmaal in Afrika gebloei het en waarvan net ruïnes oor is” (316).

Na die oorlog het JD Kestell geskryf: “Die Afrikaner-sin en -gees bestaan nog … Die Afrikanervolk bly ‘n onuitdelgbare element” (243), maar “vir die Afrikaners het dit ‘n vreemde land geword” (244). Byvoorbeeld: “Daar was dikwels niemand op spoorwegstasies en treine en in pos-, magistraats- en ander kantore wat Afrikaners in hul eie taal kon bedien nie … Openbare kennisgewings op stasies en elders was net in Engels, soms ook ‘n Afrikataal, maar selde in Hollands” (244-245). Herken lesers ons huidige situasie? Smuts het na-oorlogs getransformeer en praat nou van “konsiliasie” en hy het daarby ‘n nuwe siening: “Ons moet vergeet en vergewe, nie alleen ons eie mense nie [bv die joiners] – hulle allereers – maar ook die Engelse” (248). In sy laaste boodskap skryf Paul Kruger in 1904: “Veel van wat opgebou is, is tans vernietig, verniel, geval. Maar met eenheid van sin en eenheid van kragte kan weer opgerig word wat tans terneer lê” (253).

By die na-oorlogse Afrikaners is “die gedagte ingegrif dat dit die Afrikaner se nasionale, morele en selfs godsdienstige plig is om sy taal te behou. Taal het deel geword van die identiteit van die Afrikaner. Taalgetrouheid het die primêre toets vir Afrikanerskap geword” (256). “Die standaardtaal wat langsamerhand ontwikkel is, is gegrond op Oosgrensafrikaans” (264); daardie soort Afrikaans wat tydens en na die Groot Trek oor die hele Suid-Afrika versprei is. “Die sprekers van Kaapse Afrikaans en Oranjerivierafrikaans [die twee ander hoofvariëteite van Afrikaans] was oor die algemeen pro-Brits en die Afrikaners in die Kaapkolonie dikwels sterk anti-Brits. Die belangrikste bruin leier van dié tyd en die dekades daarna was Abdullah Abdurahman, wat bitter anti-Afrikaner en sonder doekies omdraai teen Afrikaans was” (264-265). Jakes Gerwel se houding was: “Óns het nie die Boere-oorlog geveg nie en ons hoef dit nie voort te sit nie” (265). Jaap Steyn skryf: “Dit was verstaanbaar dat Afrikaners die standaardisering van Afrikaans aangepak het sonder om kulturele leiers van ander skynbaar vyandiggesinde Afrikaanse groepe te raadpleeg” (265).

Volgens GD Scholtz het Afrikaners na die oorlog een van drie koerse ingeslaan. “Die eerste koers was dié van die Afrikanernasionaliste. Hulle het hulle met moeite aan die veroweraar onderwerp, wou slegs Afrikaners wees, wou getrou bly aan hul taal, kultuur, tradisies en godsdiens, en was bereid om die stryd vir die behoud daarvan aan te knoop. [Sonder enige sweem van onderwerping of berusting, verwoord dit ook my koers in die nuwe Suid-Afrika.] ‘n Tweede koers was dié van mense wat bereid was om hulle aan anglisasie te onderwerp en geestelik heeltemal Brits geword het [die neo-hanskakies]. Die derde koers is gegaan deur mense wat hulle onderwerp het aan omstandighede wat na hul mening nie verander kon word nie. Hulle het die beste van die saak probeer maak en het so min as moontlik ‘n stryd aangeknoop [deesdae die polities korrekte godswater-oor-godsakker-brigade] (266).

In Johannes van Melle se roman, Bart Nel (1936), word die hoofkarakter ‘n voorbeeld van die Afrikanernasionalis wat alles verloor maar sy siel behou het. “Hulle het nou alles, hulle het my grond, my vrou, my kinders. Maar my het hulle nie. Hulle kan maar kom, hulle kan my maar in die tronk gooi en hulle kan maar my grond vat; hulle kan my maar doodskiet ook, maar my sal hulle nie kry nie … My kry hulle nooit. Ek is Bart Nel van toe af, en ek is nog hy” (288).

Naas die term “taalgetrouheid” (256) gebruik Jaap Steyn ook die term “volksgetrouheid” (326). Hy haal NP van Wyk Louw aan (woorde wat my as Afrikaner in my verset teen die ANC inspireer): “dat ons nie kon gebuig word / soos hul geweld dit wou” (320) en “As jy ‘n trotse volk verkneg, / word ópstand teen die reg sy reg” (329). In 1942 skryf Van Wyk Louw oor nasionale Afrikaners: “Nasionaal sal vir my beteken iemand wat Afr[ikaans] in sy huis, in die opvoeding van sy kinders, in sy skryftaal en oral bly” (336). Heelwat later sê hy oor die toekoms van Afrikaans: “Oor wat ons taal sál word, of oor wat ván hom sal word, kan ons … nie praat nie – behalwe met hartstogtelike verlange” (354).

Volgens die Sauer-kommissie, wat deur die NP aangestel is en in 1947 verslag gedoen het, was “daar net twee rigtings in Suid-Afrika … dié van apartheid en gelykstelling. Laasgenoemde moet lei tot die vernietiging van die wit mense as selfstandige en selfregerende nasie. Gelykstelling sal op die duur vir die wittes nasionale selfmoord en vir die ander groepe vernietiging van hul eie identiteit meebring. Apartheid beskerm en beveilig elke ras se karakter en toekoms binne sy eie gebied en gun aan elke ras in sy eie tuiste volle geleenthede om te ontwikkel; apartheid verseker aan almal ‘die onvervreembare reg van selfhandhawing en selfbeskikking'” (342). Daardie “onvervreembare reg” is sedertdien van die blankes weggeneem en selfs die katastrofiese “gelykstelling” bestaan nie; vir blankes het dit agterstelling geword, insluitende die “agterstelling van Afrikaans” (343, 349). In ‘n 1954-hoofartikel in Die Burger staan: “Suid-Afrika kan alleen Suid-Afrika bly as hy deur alles heen trou bly aan sy taal en die Afrikaanse poësie … en dit as die siel van die volk erken” (352).

Volgens Hendrik Verwoerd gee taalregte erkenning aan die menswaardigheid van mense. “Wat is meer verbonde met die waardigheid van ‘n mens as dat hy sy moedertaal erken kry en ten opsigte daarvan nie verdruk voel nie?” (357). “Taal en nasiewees is nóú met mekaar verbonde. Elke keer wanneer ‘n veroweraar die selfstandigheid van ‘n volk wou wegneem, het hy hom toegelê op die ontneming van die taal van ‘n volk” (357). In 1960 het Verwoerd verklaar dat die regering en leiers “soos mure van graniet moet staan omdat die voortbestaan van die volk op die spel staan” (357). ‘n Skrale drie dekades later was hierdie graniet kwalik spookasem.

In 1975 is die Afrikaanse Taalmonument in die Paarl onthul (371). Skaars 15 jaar later is begin om ‘n bedeling te skep waarin Afrikaans drasties aan status sou inboet en 10 ander tale (veral Engels) aan status sou wen. In 1991 was Engels die enigste onderhandelingstaal by Kodesa (385). Voor dit is geredeneer: “Liewer agt swart tuislande as een swart tuisland – die hele Suid-Afrika” (373). In 1969 het Die Beeld in ‘n hoofartikel geskryf dis “‘n ‘alte lekker geloof’ om te verkondig dat skeiding nie so noodsaaklik is vir die sukses van die skeidingsbeleid nie” (373). Terreurveldtogte is deur die ANC/UDF en die PAC gevoer. “Van die veiligheidsmagte is verwag dat hulle steeds streng binne die raamwerk van die wet optree. Vir revolusionêres het dié beperking nie gegeld nie. Die veiligheidsmagte moes dus sien hoe die revolusionêre bewegings na willekeur organiseer en hul teenstanders intimideer of doodmaak” (380). Bevrydingsteoloë het hierdie dubbele standaarde geregtigheid genoem.

FW de Klerk het, na bewering “sonder bedreiging of verdrukking van die minderheidsgroepe,” in 1990 ‘n “kwantumsprong” of “paradigmaverskuiwing” aangekondig (385). Die voorsitter van die Afrikaner-Broederbond,* Pieter de Lange, het reeds in 1992 beweer dat “magsoorgawe” ‘n “gesuiwerde” staanplek aan wit mense sal gee. “Al sê die politici ook wat, blankes moet aanvaar dat hul magsprysgawe permanent sal wees” (386). “Joe Slovo, leier van die Kommunistiese Party, het gekraai: ‘Hulle het oor alles ingegee!'” (386). Was De Klerk se sprong in landsbelang? Suid-Afrika was in 1975 die 18de grootste ekonomie in die wêreld en die 15de grootste handelsland. Dertig jaar later was hy onderskeidelik 28ste en 37ste (363). [* Die Afrikaner-Broederbond was eintlik ‘n parodie op Hofmeyr se Afrikanerbond.]

Hennie Aucamp het geskryf: “Wie die siel van ‘n volk of groep wil vernietig, begin by sy taal. Verdiskonteer ‘n man se geestesbesit en hy begin vervreem raak van homself” (387). Nelson Mandela het in sy volle valsheid “verskeie kere versekerings aan Afrikaners gegee dat Afrikaans nie afgeskaal gaan word nie … Afrikaans het niks te vrees in die nuwe Suid-Afrika nie” (388). Maar: “‘n Gevolg van transformasie is ‘n ingrypende inkorting van die funksies van Afrikaans” (390). Daarteenoor word Engels as die “taal van versoening” voorgehou (394). ‘n “Politiek van vergelding” (393) is aan die orde van die dag, gemik teen blankes in die algemeen en veral teen Afrikaners en Afrikaans. Heel gepas word DJ Opperman se woorde aangehaal: “Ons is geroepe om ‘n groot afspraak / met die dood te maak” (393) – tensy ons weerstand bied.

Afrikaansonderrig sonder ‘n doel

Ek reageer op slegs twee paragrawe in ‘Toekoms in eie taal: ‘n Risiko-ontleding van die Afrikaanse taalgemeenskap en vertrekpunte vir ’n taalstrategie’ (Jacobs, Langner & Steyn, Pretoria: FAK, 2013, 98p). Hier is die paragrawe onder die subhofie 2.2.7: ‘Die verbetering van die gehalte van taalgebruik deur die vak Afrikaans’ (p. 68):

McLachlan se strategie is dat “kinders op skool weer geleer moet word wát goeie Afrikaans is. Ons moes vroeër lyste korrekte voorsetsels, lyste idiome en vaste uitdrukkings, lyste korrekte Afrikaans vir anglisismes, veel voorkomende spelfoute en so meer leer. Deesdae, lyk dit my, moet die kinders omtrent alles ‘self ontdek’ en op ’n manier wys word. Hoe weet nugter” (aangehaal in ’n Beeld-rubriek, 26 Februarie 2009).

Wat ’n mens verder kan oorweeg, is om taalonderwys lekker te maak met aktiwiteite soos diktee-, idioom- en ander kompetisies tussen skole en provinsies. Mense stel in so iets belang. Dit wys die Nederlanders en Vlaminge se jaarlikse “Groot Dictee der Nederlandse Taal”. Dit word oor die Nederlandse en Vlaamse televisie uitgesaai. Deesdae is daar ook ’n “Groot Kinderdictee”. Die aanbieders van RSG se taalspeletjies in “Die tale wat ons praat” meen tereg dat die program uitgebou kan word tot iets groters.

Al twee paragrawe plaas eintlik gans te veel vertroue in die akademici en onderwysers.

Hier is my storie. Ek spreek as ‘n produk van nie minder nie as vier skoolkurrikula en twee universiteitskurrikula in my leeftyd.

TAALKUNDE

As jy nou al so lank soos ek leerling en student was (met die klem op wás, want ek dink nie ek gaan my hierdie jaar herregistreer nie), kom mens tot die slotsom van vele dinge.

Een van hulle is die afwatering en die klasgidse wat dunner word; die jaarmodules op universiteit wat semestermodules word; die vier, vyf, ses+ aktiwiteite per jaarmodule wat skielik twee opdragte per semestermodule word; of die eksamens wat afgeskaf word ten gunste van klasaktiwiteite (omdat daar so baie amok gemaak word op kampusse…). Ek het in my matriekjaar van 2008 reeds gewonder hoekom my ma en selfs my juffrou (wat gematrikuleer het in die 1980’s) se matriekhandboek in Afrikaans vyfmaal dikker as ons s’n was. Ek is dus die produk waarvan McLachlan skryf in Februarie 2009. Die ontwikkelingsleer leer mos: hoe meer die jare voortsleep, hoe dikker raak die “pakkerasie” van inligting. Amper soos woordeboeke. Hier en daar kan verouderde inligting as voetnotas geplaas word. Ek het byvoorbeeld by die Afrikaanse Wikipedia-artikel “Kaapse luiperd” onder die klassifisering van die dier die inligting in chronologiese volgorde geplaas – op ‘n soortgelyke manier kan jy in klasboeke ‘n liniêre ontwikkelingsgang raaksien wat taal betref. Jy sien waarom iets verander, waarom ‘n fout gemaak is, hoe die gesigspunt reggestel is, ens. Sekere woorde soos beeldradio vir televisie kan jy sien is vandag verouderd en mens moet dit so aanvaar – maar hierdie woord word tog in Verwoerd se toesprake geskryf; mens moet dit tog ken.

Boonop het hierdie ou taalboeke aansienlik minder prentjies in gehad. Natuurlik het ek daardie boeke bestudeer – soos vitamienaanvullingspille wat jy soggens sluk saam met jou ontbytpap en sap. Ek het ook gewonder hoekom ons veel minder klaswerk toewy aan die Afrikaanse taalkunde, vernaamlik die grammatikalesse. Ek kon ook nie verstaan waarom die juffrouens net nie eerlik vir ons reguit kon gesê het: “kinders, as jy die korrekte Afrikaanse spelling wil aanleer, kry vir jou die AWS – hier is die bestellingbesonderhede” (want regtig, ek dink nie eens tydens die vorige bewind sou die klasse die hele omslagtige boek kon bespreek of deurwerk nie).

Aan die ander kant weer, terwyl ek eendag vir ‘n jong Duitser help om ons tydvorme deur middel van vergelykende tabelle te bespreek, besef ek skielik hoe eenvoudig en eenvormig Afrikaans eintlik teenoor selfs die Engels is. As ‘n onderwyser drie jaar op hoërskool neem om kinders Duits te leer (tweede taal, derde taal?), maar ‘n Afrikaanssprekende ‘n volle 12 jaar (let wel, jy kan terselfdertyd ook English First Language vanaf Graad 8 neem) – dan kan selfs ek wat ‘n vak soos Wiskundegestremdheid (Wiskundige Geletterdheid) geneem het lont ruik. Wat dan van kinders wat die hoogs ingewikkelde Litous, Grieks, Latyn, Russies as tweede taal in presies dieselfde tydvak op skool in die buiteland leer? Ek was nogal geskok by hierdie gedagte. Met al daardie tyd wat vermors word deur Departementele rompslomp [of iets om die kinders mee besig te hou], kon ons eintlik al met ons honneursgraad in Afrikaanse taalkunde op hoërskool begin het! Of juis taalwerk inhaal wat ons nie gehad het nie! Die skoolure is tog min of meer dieselfde as in die ou dae. Waarmee word ons tyd dan gemors? Ek kan vir jou presies sê waar lê daardie fout: die geweldige omslagtige tydmors met take en die letterkunde. Daarby kom ek later. Wat die taalkunde betref: Waarom vra juffrou vir ons vrae in die toetse en eksamen wat ons alleen sou geweet het as ons ‘n hele woordeboek sou ingesluk het? Waarom hou juffrou al die kaarte in haar hand? Waarom het juffrou hierdie vrae nooit met ons vooraf behandel nie? Waarom moet die eksamen op algemene kennis gegrond wees? Dink jy in alle eerlikheid Sipho op die KZN-platteland sal hierdie kennis op sy stofpaadjie skool toe tussen die beesmis vind? McLachlan se stelling van ”self ontdek” en ”hoe weet nugter!” het alles haarfyn opgesom.

Ek wil liewers nie praat oor die gebrek aan belangstelling in die bywerking van verouderde vreemdetaalwoordeboeke of aansporings vir vertalings uit vreemde tale nie. Ook nie oor verklarende woordeboeke wat onoordeelkundig en postmodern met plantkundige volksname omgaan (elkeen se twintig interpretasies van die naam noemnoem is reg! ‘n Krismisroos is ‘n Europese plant en ‘n hibiskus! Wie kan dan verkeerd wees! Wie kan dan reg wees!) en die spreker verder in die afgrond help nie.

Jou eerste vraag wat jy vra sodra jy by die universiteit in jou voorgraadse jare aanland, is: waarom behandel ons nie Anglisismes en ander taalkwessies op ‘n gevorderde vlak nie? Ek het immers by Afrikaans ingeskryf sodat ek my Afrikaans kan, nee, móét verbeter. As ek hier uitstap, sal ek mos ‘n onverbeterlike en keurig gekunstelde Afrikaans skryf en praat wat my outomaties ‘n nuusleser (soos Riaan Cruywagen) of hoofbaas-se-sekretaris sal maak. Ek is hewig teleurgestel: dit kry jy by geen universiteit nie. Waarom tel spelling onder andere nie meer by die letterkunde-opdragte nie (ten spyte van ‘n Spelprogram op ‘n sekere betaalkanaal vir die ryker middelklas; moet mens nie dalk eers by die universiteit self begin nie)? Waarom leer ons wat sinsbou is, hoe om sinsdele te identifiseer, maar nie soseer wat presies die régte sinsbou en woordvolgorde in Afrikaans is nie? En hoe weet hulle dit is reg? Taalaanvoeling? Intuïsie?

As jy ‘n meestersgraadstudent geword het, begin jy jou ook die vraag afvra: waarom moet ek my meestersgraadverhandeling op die ou eind ten duurste deur ‘n taalpraktisyn laat nasien? Watse nonsens is dit?! Bid jou dit aan – slaag mens, staan daar immers ‘n “MA (Afrikaans)” agter jou naam op ‘n koevert en sertifikaat! Jy is ‘n meester in Afrikaans – maar ook nie! Want jy kan skaars ordentlik skryf. Waar kry hierdie taalpraktisyns nogal hul opleiding, as ek mag vra? Want ek sou aan geen Afrikaanse universiteit korrek leer skryf het nie. Moet ek dan lewenslank ‘n taalpraktisyn aanstel sodat ek net ‘n informele briefie aan PRAAG kan skryf? En hoe sou ek hierdie taalpraktisyn ooit kan vertrou?

Is ek die enigste student in hierdie land oor met ‘n akademiese gewete?

Toe ek eendag vir die Duitser by Wikipedia, slegs vier jaar ouer as ek, ‘n tabelletjie begin optrek om vir hom die verskillende en parallelle tydsvorme in Duits, Afrikaans, Nederlands en Engels te wys (met die hulp van ‘n Hollander en nog ander ‘n Duitser, aangesien niemand in Suid-Afrika blykbaar van vergelykende taalkunde gehoor het nie), tref die nut van die Plusquamperfectum / voltooide verlede tyd / past perfect tense my die eerste keer tussen die oë. Want na Graad 5 het ons dit nooit weer behandel nie. Om die waarheid te sê het ons hierdie goed geensins in diepte behandel nie. Die nut van die Plusquamperfectum: wanneer jy iets afgehandel het of iets gedoen het, voordat iets anders in dieselfde sin gebeur of volg, bv. “I HAD SEEN the crime, then the police arrived”. Net so het ons nooit op hoërskool in die Afrikaanse klas “gesegdes“ behandel nie, wel in die Engels Moedertaal die ”clauses”. Ook hier het die brandalarm begin afgaan, want hoe moeilik is dit tog om twee en twee bymekaar te sit? Maar die geluid is doodgesmoor.

Ek het ook tydens my speurtog (met die taaltabelle) geleer van die historiese teenwoordige tyd (praesens historicum), waar jy in Afrikaans slegs in die eerste sin ‘n woord in die verlede tyd hoef te gebruik, om vloeibaarder te skryf, byvoorbeeld : “Ek het op die sypaadjie ‘gestaan’. Toe ‘kom’ die motor vinnig om die draai en ‘ry’ vas teen die lamppaal. Daar ‘was’ ‘n harde slag. Ek ‘draai’ om. ‘n Konstabel ‘stap’ oor van die anderkant van die straat en ‘kyk’ na die motor en die insittendes. Toe ‘draai’ hy na my. Hy ‘vra’: “Het u die ongeluk gesien?” Toe ‘sê’ ek nee, ek het na die winkelvenster gekyk.” Absoluut niks hiervan het ek op universiteit of skool geleer nie. Ek het hierdie stukkie teks maar uit M.P.O. Burgers se “Teach Yourself Afrikaans” uit 1957 gekry. Die Dietse tydvormetabel? Uit die 1930’s.

Het my Graad 5-juffrou net ‘n tabel opgetrek om die verskil tussen die Afrikaanse en Engelse tydvorme aan te dui, en die funksie van elkeen te verduidelik, sou ek nooit ooit weer ‘n soortgelyke taalkundige fout in Engels gemaak het nie. Dit is hoogstens twee tot drie periodes wat hiervoor ingeruim kon word. Want met hierdie tabelle en vervoeginge (van die werkwoord) kan jy ook Russies byvoeg (met sy eie tydsvorme), Frans en Italiaans se “boekverlede” en “praatverlede”, ens. En later is jy oud en lelik genoeg om Verbix te gebruik.

As mens op ‘n dag tog besluit om ‘n “volledige” Wikipedia-artikel oor verkleinwoordvorme te poog, om die lewe vir almal makliker te maak (soos toe ek ‘n artikel daar oor “Intensiewe vorme” aansienlik uitgebrei het, sodat niemand OOIT WEER na ‘n intensiewe vorm sal vra nie) begin jy al hoe meer die leemtes in die AWS en al die ander taalgidse skielik besef wat “as die standaard” gehuldig word. Taalgidse wat beslis nie uit een mond praat nie en net die leser van bakboord na stuurboord rondneuk. Op die ou end gooi jy maar tou op: die waarheid sal jy maar in die Hollandse taalreëls moet gaan vind, of miskien nooit nie.

Daar het ‘n moerse ivoortoring iewers verrys wat die universiteit en die skoolkind en taalleerling van mekaar skei. Daar is duidelik botsende belange. Vir ‘n buitelander moet dit hel wees om Afrikaans te leer skryf. Want, of jy nou daarvan hou of nie, ek dink nie een van ons Afrikaanse professore is enige ander taal buiten Engels werklik tot ten minste C1-vlak magtig nie. Hoe leer ‘n Rus nogal Afrikaans? Via Engelse taalgidse? Via Nederlands? ‘n Mens soek tog raakpunte tussen jou eie taal en ander tale, sodat jy jou eie in die proses ook beter kan verstaan. Dit is wat ek nou doen terwyl ek Deens op Duolingo speel-speel aanleer: die woordeskat- en sinsbouraakpunte tussen die Afrikaans, Nederlands en Deens (maar ook Engels en Duits) is verstommend. Onder die Dene se tweede gewildste taal (2016) wat hul op Duolingo aanleer is, naas Spaans in die eerste plek, nie Skoolengels of Skoolduits nie, maar Nederlands. Behoort dit ons te verbaas?

Die AWS skryf net té maklik ‘n reël voor, sonder om 380 voorbeelde en teenvoorbeelde met mekaar op te weeg. Byvoorbeeld: as iets eindig met =ling, word dit =lingetjie, op grond van beklemtoonde eindlettergreep. Leerling word dus leerlingetjie. Ek verwys hier na Reël 15.8.b. Maar by Reël 15.9 sien ons die woord ”wandelinkie”, omrede die woord op ‘n onbeklemtoonde lettergreep eindig. So staan dit in die boek. Hoe presies mens op jou voete moet dink wanneer ‘n woord beklemtoon eindig of nie is vir my onverklaarbaar. Hierdie afdeling van die AWS is egter nie deeglik genoeg omskryf nie. Want waarom kry jy die woord soos “teerlinkie” in die Nederlandse Van Dale, terwyl jou eie woordelys nie eens hierdie verkleinwoord bespreek nie? Teerling eindig wel in die Van Dale op ‘n onbeklemtoonde lettergreep, maar so ook leerling! Wat nou?! Gou-gou besluit jy tog maar om eerder die Hollandse reël by die minder kanonieke Wiktionary te volg. =ling: waar dit op mense van toepassing is, word dit =lingetjie, die res word =linkie. Teerlinkie is ‘n klein dobbelsteentjie, daarom is dit =linkie. Hel, ‘n kind kan dit begryp!

Op ‘n dag ontdek jy www.taaltelefoon.be waar jy ‘n gratis spelboekie kan aflaai, jy ontdek www.etymologiebank.nl via die Nederlandse Wikipedia se Taalcafé, jy ontdek http://taal.vrt.be/taalmail-001-025 en so meer. En soos jy van Taalunie.nl ook nog bewus raak, begin jy al hoe meer wonder of jou eie professore in die taalkunde werklik die pyp kan rook. Ken hulle regtig die Nederlandse agtergrond tot so ‘n mate dat hulle presies weet waar dit by Afrikaans inpas of nie? Waar om die Afrikaans reg te buig deur middel van Nederlands? Ken hulle Deens en Nederduits en Duits om die parallelle tussen hierdie Vastelandgermaanse tale op te merk? Vir die Afrikaanssprekendes wat hul hand aan die etimologie gewaag het: ken hulle soos die Nederlandse vakkundiges van desjare Latyn, Grieks, Duits, Frans, Engels, Nederlands en sommer op die koop toe ook Persies, Sanskrit en Goties en Russies en Spaans en Hebreeus…? Ken diegene wat Cas Vos se werke resenseer het, wérklik Oudgrieks? Die onlangse resensies wat ek gelees het is niks anders as stroperige opsommings van die vertaalde inhoud nie. Waarom, byvoorbeeld, lyk húlle resensies nie soos die Boekbespreking van ”Akroterion” XXIV (April 1979, bl. 15-18), waar J.T. Benade se vertaling van ”Die Aeneïs” oor elke liewe nuanse krities aan flarde geruk word deur W.J. Henderson van RAU nie? In daardie vergeelde tydskrifartikel wemel die oorspronklike Latynse woorde en frases links en regs oor die bladsye soos miere. Daar word gelet op styl, woordorde, verteltrant, vertaling van Latynse beeldspraak, ens. Want vir my lyk die eietydse resensente na doodgewone Afrikaanse professors wat net twee tale ken: Afrikaans en Engels. Wat van: Skoenmaker, hou jou maar eerder by jou lees?

Kom ons bring dit sommer nader: Ken hulle, wat tog so vreeslik gesteld is op versoening, ooit ‘n Afrikataal? Ken hulle werklik Maleisies so goed dat hulle die raakpunt tussen “kumbang kura-kura” en “skilpadbesie” sal eien? Nee. Die ouens wat vroeg en laat op die taalkansel Afrikaans-is-‘n-kreooltaal predik, het net na woorde in die Maleisiese woordeboekies gekyk wat op die oog af soos Afrikaans gelyk het. Letterlike leenvertalings sou hulle mos nooit aan kon dink nie – wat eintlik onnodig is om oor te redeneer as hulle van die begin af werklik Maleisies magtig was! En tog: Nederlands het véél meer ingeburgerde Indonesiese leenwoorde en frases as Afrikaans. Afrikaans ‘n kreooltaal? Die Hollandse digter Gerrit Komrij het dit lagwekkend gevind, en die pogings om die kreolisering te bewys, sinloos.

Wie bepaal ook wat die korrekte voorsetsels is? En op grond waarvan? Is ons “met” vakansie, soos die Nederlanders praat? Of “op” vakansie, soos die Vlaminge praat? Ek skaar my by die Vlaminge. Sommer. As die taalprofessore nie ‘n rede kan gee nie, waarom moet ek?

Soos jy tussen die reëls van my brief sal lees, sal jy opmerk my respek en agting vir hierdie middelmatige Afrikaanse kommissies en taalliggame het deur die loop van die jare heen ‘n benedewaartse kurwe aangeneem. Uit ‘n puntetoekenning uit 100 is my waardering -58.4. Die keiser is rotkaal. Uit en gedaan.

Voordat ek my verder vervies, laat ons eerder gaan na ‘n veld wat vir my baie bekend is, naamlik die letterkunde. Of liewer, die versluierde retoriek.

LETTERKUNDE

Ek het 15 deser besluit om nie kerk toe te gaan nie. Ek het by die huis gebly en “The Devil Knows Latin: Why America Needs the Classical Tradition” (Boulder: University of Colorado, 2001, 183p, Google Play, R148,18) gelees. Ek het heelwat meer antwoorde op my lewensvrae gevind. Om ‘n lang storie kort te maak, haal ek die paragraaf aan wat ek by Latynonderrig by Wikipedia geskryf het:

“E. Christian Kopff beskou Latynonderrig as ‘n wapen teen wat hy beskou as die afgewaterde opvoeding aan universiteite en op skole. Latynonderrig leer die leerling en student eerstens eksegese: om uit te vind wat die skrywer oorspronklik bedoel en beoog het, en nié, soos by die dekonstruksie, sielkunde en postmodernisme, om deur inlegkunde betekenisse aan ‘n werk toe te dig wat suiwer op spekulasie gegrond is, wat die leser van die werk dink en ervaar, en dikwels uit die staanspoor bevooroordeeld teenoor tradisie staan en buite konteks waardeer word nie. Tweedens leer die student ook om ‘n hele korpus werke wat vanaf voor Christus strek tot die hede te leer begryp, te deursoek en nuttig by die moderne samelewing in te span – dit is wat in sy oë tradisie behels: om nie blindelings om te gaan deur die eietydse feite en perspektiewe slegs in isolasie te beskou nie, maar op die ontwikkelingsgang te let.”

Toe ek by hoofstuk X kom, en ek sien die titel “Postmodernism and the End of the Humanities”, kom ek eers later agter die klokhelder gelag in die kamer is myne. Waarom? Ek dink dit was ‘n vreugdelag. Of ‘n ironiese lag. Of ‘n lag uit pure verligting. Ek het mos eintlik lankal geweet ons leer nuttelose goed! Ek het maar gedink, gehoop en geglo ek is verkeerd. Dit probeer goedpraat, dit probeer wegredeneer. Want die dosente weet seker maar van beter. En hier word my vermoedens bevestig op wit en swart – deur ‘n professor! – ek was eintlik van die begin af doodreg!

Want reeds in matriek begin jy wonder hoe die staat/onderwyser “dit” of “dat” in ‘n teks kan uitlig en raaksien en “waardeer” en vir ons gee om te leer. Nêrens word vir ons gewys HOE op die antwoorde besluit of selfs bereken is nie. Jy volg maar soos ‘n skaap in ‘n drukgang, want jy wil net skool klaarmaak. Vir die ouer garde was dit beslis ‘n gemors: die onderwysers wou hê die kinders moes bloed uit ‘n klip tap. „Hier is N.P. van Wyk Louw se gediggie, waardeer nou die teks in die gegewe uittreksel en vind die waarheid.“ ‘n Kind kan dit tog onmoontlik nie doen nie! Was dit die sogenaamde “close reading” van die New Critics? Dit is vir Kopff geen wonder die “close reading” het saam met die egalitarisme (almal word eenders behandel en kry dieselfde (afgewaterde) leerpakket, begaafdes en minder begaafdes) later die postmodernisme in sy kwaad gesterk nie!

Wat veel erger is – ek sien in een van C. Louis Leipoldt se gedigboekies vir skole („Uitgesoekte Gedigte vir Jong Suid-Afrika“ – 1944) het hy hom bloedig vererg vir die onderwysers: hulle sien goed in sy gedigte raak wat hy nie bedoel het nie (Hineininterpretierung of inlegkunde), en hulle wou hê die kinders moet dit so leer. Nou skryf die outeur self in die voorwoord wat hy met sy gedigte bedoel het, sodat daar geen misverstand kan wees nie. Onder ‘n gepaste titel, “Inleiding (Wat die kinders maar moet oorslaan)”, staan daar:

„Niks het my meer vererg as die manier, waarop die skoolmeesters my gedigte misbruik nie. Die meeste van my gedigte is glad nie geskik vir kinders nie, en om dit aan kinders te gee, om uit die kop te leer en om dit op te sê – want „voordra“ kan ‘n mens dit werklik nie noem nie – is net om ‘n afsku vir poësie te laat kry.

In my eie belang, sowel as in die belang van die kinders, is ek genoodsaak om hierdie bundeltjie uittreksels te maak uit die drie digwerke wat ek uitgegee het […]. Myns insiens is die ander gedigte […] glad nie vir kinders geskik nie, eenvoudig omdat hulle aanspraak maak op ‘n vertolking, wat alleen ondervinding, wat ‘n skoolkind nog nie besit nie, kan gee.

Ek het dus die eenvoudigste gedigte uitgekies, en hier en daar het ek ‘n paar verklarende aantekeninge bygesit, wat die kind miskien, as hy die boek sonder ‘n meester gebruik, kan vooruit help.

Ek vertrou dat die here eksaminatore, wat in die verlede my gedigte vir kinders voorgeskryf het vir eksamens, hulle nou maar sal beperk tot hierdie uittreksels.“

Jy sien, dit is daarom een van die redes waarom ek oorweeg om Afrikaanse letterkunde te los. Hoekom? Sedert Ferdinand de Saussure agtergekom het die betekenaar (die teks, skrif, gesproke woord) en betekende (die betekenis self) is nie dieselfde ding nie (die gesproke woord en die betekenis het niks met mekaar uit te waai nie – kyk maar na die proxeneta, wat in Latyn eenvoudig makelaar beteken, maar in Spaans en Portugees ‘n hoerboer), het die postmoderniste sy teorie gekaap en met hul literatuurteorieë absoluut stapelgek geword en daarmee op hol gegaan. Van klankleer en betekenisleer is gebokspring na taalkunde en synsleer. Nou kyk, dis darem ‘n eersteklas drogredenasie: As taal dan nie na die werklikheid daarbuite verwys nie, bestaan die werklikheid nie. Elkeen het nou skielik sy eie werklikheid en sy eie waarheid gevind, skryf Kopff (p. 67-68):

“The areas of human existence infected by the ideology of critical theory are numerous, but one of the most significant hosts for this deadly disease was the study of the humanities. As I have said in the first section of this book, in our society, as in every other, we make sense of our lives by telling our own personal stories, and, more important, by telling the stories of our nation – the tales of our culture, in other words. The postmodern critical theorists, however, being quite consistent in their thinking, denounced this cultural story-telling – also known as study of the humanities – as indoctrination, an oppressive and illusory “Meta-Narrative”.”

Wat beteken: alle volksverhale, alle tradisie, die werklike waarheid agter die teks is in die oë van ons eietydse dosente maar net politiekpraat! Alles geld, behalwe die waarheid. Die grootste ironie van die saak is egter: as almal dan nou tegelyk reg en verkeerd is (amper soos Schrödinger se kat wat tegelyk dood en lewend is), wat gee hierdie groep akademici, die postmoderniste, dekonstruksiepredikante, Julia Kristeva-aanbidders ensomeer, die reg om hul mond uit te spoel en as die absolute waarheid te verkondig? All animals are equal, but some animals are more equal than others. Laat ek dit tog in die neutrale Latyn uit Fundus Animalium aanhaal: Omnes bestiae aequales sunt, sed nonnullae bestiae aequaliores sunt quam aliae. Wat my betref, die waarheid van die teks staan vas by die oorspronklike bedoeling van die skrywer (of die ou wat dikteer aan die transkribeerder, diktafoon of videokamera) alleen, soos vervat in die produk: die boodskap, die skryfstuk. Maar wat die eietydse onderwerpe vir ‘n verhandeling aan die liberale staatsuniversiteite betref, dui dit juis op die teendeel. Ek weier om die waarheid op hierdie wyse geweld aan te doen.

Ek moet bieg, bely: dit was geweldig lekker om uit die hoërskool te kom, met al sy burokratiese voorskriftelikheid, “jou hare los te laat hang”, en ‘n teks volgens jou eie perspektief te interpreteer; slegs deur bewyse in die teks te soek om daarby te pas. Dit was eintlik soms ‘n probleem om so ver moontlik van die handboeke se voorbeelde af te wyk en so oorspronklik moontlik met die woord om te gaan! Maar eintlik, as ons nou wil eerlik wees, hoef jy net ‘n onderhoud met die skrywer te voer om agter die ware kap van die byl te kom. Wat die res van die wêreld van sy/haar werk dink beteken absoluut niks. Dis die waarheid, die doel van die teks, die boodskap, wat tel.

Ek vra dus in hierdie brief nederig om verskoning vir diegene wat ek voorheen op Disqus in my onkunde mislei het: jy kan Raka interpreteer en elke liewe betekenis aan hom toedig wat jy ook al wil. Van dekadensie tot outsider tot versinnebeelding van swartes. Raka het egter net een betekenis gehad – net N.P. van Wyk Louw sal weet wat hy daarmee bedoel het. Jy mag nie jou willetjie of teorie op ‘n teks afdwing nie.

Kyk, vir jare, of dit by die teologie, die letterkunde, die klassieke, wat ook al die geesteswetenskappe was – die hoofdoel was nog altyd om die oorspronklike betekenis en konteks van ‘n teks so diep moontlik te ondersoek, so na as moontlik daarby te staan, die waarheid net so van geslag tot geslag oor te dra, en in hierdie konteks te probeer verstaan (soos dit daardie jare aanvaar en gebeur en geglo is). En om hierdie eeue-oue kennis te verfyn, af te rond, en vir die alledaagse bestaan aan te pas. Dus, nie, soos in Langenhoven se universiteitsjare, om die “sielkundige oorsprong” en “intertekste” van idees en kunsgrepe te soek nie. Dus, nie te bly hamer op die uitwys van tegnieke (alliterasie, assonansie, vyfvoetige jambes) en kopieregskending van ou idees nie. Want dan gaan jy lank soek. Dit is bysaak, triviaal en onbelangrik. Maar iewers in die geesteswetenskappe is die Sender-Boodskap-Leser-model met die grootste wellus onder ‘n brug verkrag en met die ongeneeslike vigs van ons tyd besmet: waar die Sender-Boodskap vernaamlik in die vorige eeue die belangrikste was, het die konteks verskuif na Boodskap-Leser. Enige dronklap in sy besopenheid kan nou iets oor die Boodskap te sê hê (of dalk die bottel laat praat), met genoeg aanhalings en redes (of selfs sonder rede!) is dit nou korrek. Alles is nou geoorloof. Solank dit net nie terugwys na die tradisie of die werklike waarheid of die werklike betekenis nie.

En weet jy, dan lees jy die volgende sin op bladsy 44 van Kopff se werk (onthou, dit was geskryf in 1998, bygewerk 2001): “There has been a drop of almost a third in number of students of language and literature in U.S. Colleges and universities since then. And why not? If Shakespeare and Chaucer are socially constructed puppets, not real authors trying to communicate to us, why spend time reading them?”

‘n Mens kan net jou kop skud. Dit is die jaar 2017. Niks het verander nie. En om net weer te herhaal: As ek eerlik na my eie universiteitsloopbaan agterna kyk, moes jy ‘n klomp van jou eie menings gee, wat jy met bewyse uit die teks moes onderskraag. Die fokus was egter op wat ék wou sê van die teks, wat in my denkraam en gedagtegang pas, of wat ‘n denkrigting wou hê die teks moet sê (met die voorgeskrewe teorie, natuurlik, soos postkolonialisme), nie wat die waarheid, ekskuus, die OORSPRONKLIKE waarheid en boodskap van die teks pas nie. Gee jy om as ek vinnig aanhaal uit die jongste eDusa, die jaartydskrif vir Germanistiek in Suid-Afrika? Die hoofopskrif is “Meinungsbericht zur #FeesMustFall-Bewegung an der University of the Western Cape”, geskryf deur Kira Schmidt.

“Aus der Studentenbewegung ergeben sich auch vielfältige Aufgaben für die Deutschabteilungen in Südafrika: Zunächst sollte eine Diskussion um die Forderung einer decolonisation of the curriculum geführt werden (Philina Wittkes nachfolgender Beitrag macht einen ersten, lobenswerten Versuch), wobei nicht nur neue Lehrinhalte, sondern auch neue Lehransätze ausprobiert werden sollten, die auf unsere Studenten zugeschnitten sind und verstärkt ihre Berufsaussichten berücksichtigen. Das Fach Deutsch kann in der aktuellen Bildungs- und Dekolonialisierungsdebatte vieles leisten. Dabei sollte nicht so sehr die Frage „Was kann ich von Deutschland, Österreich, der Schweiz lernen?“, sondern vielmehr „Was habe ich als Südafrikaner Deutschland, Österreich, der Schweiz zu sagen?“ Es gibt bereits an verschiedenen Universitäten südafrikanisch-deutsche Kooperationen, die in diese Richtung gehen.”

Kortom, vir diegene wat nog nie Duits kan lees nie: Met die hele dekolonialisering van die universiteitsleerplan, met die studenteonluste in die agtergrond, word daar nou in daardie brief voorgestel om by die UWK weg te beweeg van “Wat kan ek by Duitsland, Oostenryk en Switserland leer?” na “Wat het ek as Suid-Afrikaner vir Duitsland, Oostenryk en Switserland te sê?” Boonop word dit as prysenswaardig beskou deur die skryfster, en staan in my oë in skrille kontras met die “Berufsaussichten”. Hoekom?

Dit kom weereens neer op dieselfde barbaristiese onkultuur: “wat wil ék hê?, wat is my waarheid?, wat pas by my eie skrale gedagtegang?” teenoor: “wat is dié waarheid daarbuite?”. Met ander woorde, die universiteit het slegs ‘n Freudiaanse Rorschachtoets geword waar jy op die rusbank sit en net sê wat jy sien – nie wat die beeldskepper met die simmetriese vlermuisspatsels eintlik beoog het jy eintlik moet sê nie. Dus, dit handel alles rondom die onwilligheid om na ander te luister en te leer. Dit draai alles rondom die selfsugtige ek. Moet mens nie eerder met belangstelling begin vra: “Wat kan ‘n beskawing wat soveel tegnologie, en soveel ekonomiese dryfkrag opgelewer het, en soveel gedokumenteerde suksesse en foute gemaak het, my leer?” Wat het geword van die nederigheid wat mens by die Japannese kan leer? Wat ek nou nog minder kan begryp: Duits is in Japan geen “koloniale taal” nie, maar net in Afrika wel. Die Japannese het tydens die Meiji-era (1868–1912) ywerig aan Engels, Duits, Frans en Russies geleer om soveel kennis moontlik uit die Weste so vinnig as moontlik op te neem, nadat hulle so lank hul van die Weste afgesonder het. Duits is nie die taal van die kolonialisme nie, maar die modernisering van die Japannees se eie kultuur. Wie is dan nou beter daaraan toe? Die ondankbare Suid-Afrikaanse student (wat net ‘n tronk vir homself bou met sy eie stene van minderwaardigheid), of die Japannees? Of, wag, is dit nie maar net wat Schmidt self eerder beoog nie? Om wat mee te bereik? Om mee te wat? Huh?

Dit breek my hart soos jy deur hierdie vaktydskrif blaai en sien hoe laag hierdie Duits, met sulke hoë wêreldwye aansien, en my so hoogs gemotiveerd laat om te leer, só laag moet daal en soos ‘n wurm tussen die modder moet kruip om met lekkergoed en speletjiesaande heel paaiend Namibiërs tog te lok om te kom deelneem in die leerproses. In Pole en Japan hoef jy dit beslis nie te doen nie! Dis uiters vernederend vir jou as mens en taal. Hier in Suid-Afrika kan ek nie onthou dat die Goethe Institut ooit ons Afrikaanse skole in formele of informele hoedanigheid kom besoek het nie. Dit was juis die Afrikanerskole wat desjare die grootste betekenis aan Duits gegee het! Hierdie ekke, met die bietjie bemarking wat ek op hoërskool in besigheidstudies geleer het, sal vir jou kan sê: as jy mense wil werf vir Duits, waarom het jy nie lankal soontoe gegaan nie? Hoe kon die Goethe Institut eenvoudig staan en toekyk hoe die Duitse Departemente landswyd by die universiteite een na die ander toeklap, terwyl Alliance français terselfdertyd in noue kontak met die Suid-Afrikaanse universiteite gebly het? Dit was juis die Afrikaanse of, meer spesifiek, Afrikaneruniversiteite wat Duits aan vele fakulteite ‘n pligvak gemaak het – tot in die 1980’s. Iewers moes hierdie voorgraadse studente seker Duits geleer het, of hoe?

Dieselfde walglike tendens sien ek onder ons eie Afrikaanse Akademie. Om die menigte te paai met lekkergoed, kompetisietjies, boekleesklubs en enigiets wat grens aan, om die begrip aan te pas, “brood en spele”. Pryse word goedkoop gemaak. In die proses vervreem jy diegene wat Afrikaans literêr en taalkundig wou uitgebou het – ongeag die hoë standaarde en gehalte wat studente aan hulself gestel het. Mense stel in gehalte belang wat Europa en Amerika en Suid-Korea en Japan s’n verbysteek of ten minste ewenaar. PUNT! As dit van my afgehang het, sou geen enkele Afrikaanse werk sedert 1985 ‘n prys ontvang het nie. Want wil jy werklik hê jou werk moet met daardie skurwe (vr)ouens s’n gelykgestel word? Die onherroeplike skade wat die reputasie van die pryse aangerig is, sal nou nooit ongedaan gemaak kan word nie. Sedert 22 Januarie 2017 het ek my voorgeneem: uit selfrespek sal ek daarom op my toekomspad elke liewe Suid-Afrikaanse prys en toekenning voortaan van die hand wys (behalwe as PRAAG een uitloof vir ‘n essaykompetisie). Jy doen jou naam net oneer aan. As die Sestigers dit kon weier uit protes oor iets so onbenullig soos politieke betrokkenheid, dan doen ek dit uit protes teen gehalte-agteruitgang, wat ‘n veel ernstiger saak is. Ek hoop my siening sal vele pryswenners beweeg om dieselfde te doen.

SLOTSOM

Sal ek dus vanaf 3 Augustus 2017 vir my die nuwe AWS Eeufeesherdenking aanskaf, wetende ek sal my geld weer mors? Wel, kom ons kyk wat sê die Vlaminge oor hulle spelboekie: “De spelling volgens het Groene Boekje is verplicht voor de overheid en het onderwijs in België en Nederland. Als u niet tot die doelgroepen behoort, kunt u in principe spellen zoals u wilt. In de praktijk kiezen de meeste mensen ervoor om de officiële spelling te volgen.”

Ek is nie staatsbesit nie, kort voor lank miskien nie meer student nie. Die staat is vir my ook geen simbool van uitnemendheid nie, maar eerder ‘n instansie wie se doel dit oorspronklik was om die merker opwaarts te skuif (en daar te hou!) soos die standaard verbeter, soos mens empiries rekordtyd by atletiek byhou.

Dit help dus nie ons probeer op grondvlak begin en wonderwerke van die kinders verwag, terwyl die grootste kanker van middelmatigheid aan die universiteite self nog alles wegvreet nie. Wie lei vir wie? Jy word net van voor af vasgevang in ‘n rigtinglose, doellose bose kringloop van middelmatigheid in die onderrig van Afrikaans.

Tot hierdie mense nou klaar besluit het of Afrikaans nou ‘n dialek van vertaalde Engels of Nederlands moet word, tussen terug-in-die-kombuis-gedruk-word of as-universiteitstaal-uitgebou-word, dalk besef om minder oppervlakkige navorsing oorhaastig in vaktydskrifte te publiseer, gaan ek maar my gang, en soek verder my heil by my Romeinse, Middeleeuse tot 1700’s-voorvaders en die Duitsers en ‘n paar Deense vissermanne wat aan Tuborg teug.

Naskrif: Ek belowe ek sal Afrikaans nie verlaat nie. Daar is meer as genoeg vertaalwerk en oorspronklike navorsing vir my by die Afrikaanse Wikipedia om te doen. Daar is verwaarloosde kultuurbrûe wat opgeknap moet word.