Dit is nie algemeen bekend nie dat daar sedert 1934 ‘n selfregerende Joodse gebied (“oblast”) in die verre ooste van Rusland aan die grens met China is. Hier moet Kosakke* die Chinese buite probeer hou. Die eerste Joodse setlaars het in 1928 daar aangekom, deur bv armoede uit die Oekraïne en Belarus gedryf. Die naam Birobidzhan is ‘n samevoeging van die name van twee plaaslike riviere, die Bira en die Bidzhan. Hierdie dorp is in 1937 gestig en het die hoofstad geword. Die oblast word gewoonlik Birobidzhan genoem maar die naam van die hele gebied, 36 000 vierkante kilometers groot, is eintlik Yevreyskaya. Die hoofstad het om die spoorwegstasie Tikhonkaya** gegroei, wat in 1912 as deel van die Transsiberiese spoorlyn gebou is. Aanvanklik was daar geen behoorlike toegangspaaie nie. [* “Kosak” is ‘n Turkse woord vir “lid van ‘n krygshaftige Suid-Russiese volkstam, veral beroemd as ruiters” (HAT). ** Tikhonkaya beteken letterlik “‘Little Quiet One,’ which was someone’s polite way of saying ‘godforsaken'” (Gessen, bron hier onder, Kindle 860).]
Die hoofstad lê aan die Bira-rivier, ‘n tak van die Amoek-rivier. Dit is ‘n hoogs bergagtige gebied met moerasagtige valleie wat as onherbergsaam en met muskiete besmet, beskryf word. Dalk verduidelik dit waarom hierdie terrein as ‘n Joodse tuisland verklaar is; “it’s so far away from everything” (1571) en “Jews were effectively exiled and tied to this land at the end of the earth” (1652). Ander etniese groepe in Rusland, asook in die destydse Sowjetunie, het geografies beter grondgebiede gekry, bv die Tatarstan-republiek, waar ongeveer die helfte van die inwoners Moslems is, met Kazan as die hoofstad.
Afrikaners wat ‘n tuisland begeer, kan in die voorbeeld van Birobidzhan belangstel. As inligting daaroor op die internet nagegaan word, is daar egter talle teenstrydighede, so asof werklik betroubare eerstehandse inligting skaars is. Ek het dit dus verwelkom toe Masha Gessen se boek, Where the Jews aren’t: The sad and absurd story of Birobidzhan, Russia’s Jewish autonomous region (New York: Schocken, 2016, 192p; Amazon Kindle $15,95), onlangs gepubliseer is. Gessen is in Rusland gebore maar het as tiener in 1981 saam met haar ouers na Amerika geëmigreer. Die boek het in die reeks Jewish Encounters verskyn, “a project devoted to the promotion of Jewish literature, culture, and ideas” (3). Wat ook opval, is dat die outeur nie net Joodsheid nie, maar ook haarself soms tussen die leser en die onderwerp plaas, bv sy verwys na “my partner and … three kids … The parliament was discussing ways to remove children from LGBT [lesbian, gay, bisexual, transgender] families” (236).
“I lived in the United States until I was in my mid-twenties, then returned to Moscow – first as an American reporter, an outsider, but gradually turning native again. When I wrote the first draft of this book, in 2010, I was raising two children in Russia, a country whose Jewish culture had been virtually erased … The virulent anti-Semitism I remembered from my childhood was gone … When should the Jews stay put and when should the Jews run? How do we know where we will be safe? Does departure ever signal cowardice?” (222). In Desember 2013 is Gessen terug na Amerika (236). “This time, the choice did not have to do with being Jewish: the Kremlin had unleashed a campaign against gays, and my partner and I happened to be that, too” (236).
Gessen het bevind dat die Russe polities onbetroubaar is. Die keersy is dat sommige Jode in baie lande, bv Suid-Afrika, hulleself insgelyks as polities onbetroubaar bewys het. Die Jode is met ‘n tuisland in Rusland vergoed vanweë “their perceived support of the Bolsheviks and disloyalty to the czar” (519). Maar dit het nie alle Jode gegeld nie. Die bolsjewistiese regering het dadelik begin met “the process of putting its Jewish house in order, screening out the Zionists and the Hebraists for their predominantly anti-Bolshevik stand and pulling the Yiddishists into the fold” (572). In bv Amerika word politieke verdeeldheid steeds by Jode aangetref. Sommige is bv kommunisties of liberalisties terwyl ander konserwatief of regsgesind is.
Daar is opsigte waarin die Jode my aan Afrikaners herinner, bv dat hulle ‘n minderheidsgroep is in al die lande (behalwe Israel), dat hulle gehaat word en dat daar teen hulle gediskrimineer word. Byvoorbeeld, in Rusland, “Jews faced extreme hurdles gaining admission to universities and obtaining jobs; the study of Hebrew and most forms of Jewish communal life were criminalized” (134). Die posisie van Afrikaners en Afrikaans is tans nie veel beter nie. Gessen noem dat Amerika, Kanada en Australië asiel aan Russiese Jode verleen, maar “the countries of Western Europe were not giving out visas to Jews fleeing Russia” (140). Dit maak dit des te meer absurd as Europa eerder Moslem-inkommers toelaat.
“The Jewish writers who grew up in the Russian Empire at the turn of the twentieth century were steeped in many living languages. Hebrew was the language of their studies and, for many of them, of their wildest dreams. Yiddish* was the language of their homes and, more often than not, their streets. It also turned out to be the best language for describing what went on and what was said, sung, and felt in those streets. Russian was the language of higher education and secular discussion” (327).
[* Jiddisj: “Taal van baie Jode, met ‘n woordeskat ontleen aan Duits, Balto-Slawiese dialekte en Hebreeus; Jode-Duits” (HAT). Jiddisj word nie as ‘n variant van Duits gepropageer nie. Insgelyks behoort die mengeltaal Kaaps nie as ‘n variant van Afrikaans erken te word nie. Maar dit is presies wat bv die Afrikaanse Taalraad, die Afrikaanse Taalmuseum en -monument asook die ATKV polities korrek doen en die gedrukte Afrikaanse koerante sing dieselfde deuntjie. Kaaps normaliseer die besoedeling van Afrikaans met Engelse woorde en uitdrukkings en bevorder die ondergang van Afrikaans. In “The last lesson” (beskikbaar op die internet) skryf Alphonse Daudet (1840-1897): “When a people are enslaved, as long as they hold vast to their language it is as if they had the key to their prison.” Dié Daudet-teks kan Afrikaanslojaliste tot trane beweeg en hulle aanspoor om die hanskakies te verdoem wat Afrikaans in ons skole en aan ons universiteite en elders vernietig.]
Die bolsjewistiese staat het in 1917 tot stand gekom. “Soon after coming to power, the Bolshevik government adopted a strategy of trying to harness nationalism to preserve the empire rather than pull it apart – by granting each self-identified ethnic group a form of autonomy, ranging from a national village soviet at the bottom to a national republic at the top” (810). “The Russian Empire would be reconstituted as a federation of national autonomies – a Jewish autonomy, one among many, for the Jews, after centuries of discrimination and decades of pogroms, would finally be treated like any other ethnic group” (188). Verskeie Joodse nedersettings in die vorm van kollektiewe plase het met die geldelike ondersteuning van Amerikaanse Jode in die Krim-skiereiland en in Suid-Oekraïne tot stand gekom (810).
Die Jode sou in Birobidzhan sosiale en kulturele outonomie verkry, “which would include education in a Jewish language [and] community self-rule” (379). Maar daar was beperkings. Jode sou toegelaat word om hulle kulturele erfenis uit te leef maar grootliks sekulêr. Judaïsme* en Sionisme** was nie vir Josef Stalin (1879-1953, diktator sedert 1928) aanvaarbaar nie. Judaïsme het teen die staats-ateïsme ingedruis en Sionisme teen Russiese nasionalisme. [* Judaïsme: “Godsdienstige leer en instellings van die Jode” (HAT). ** Sionisme: “Oorspronklik, strewe van, beweging onder die Jode om hul eie staat in Palestina te stig, en tans [sedert 1948] om hierdie staat te ontwikkel” (HAT).]
“In the late 1920s and early 1930s, tens of thousands of Jews moved to Birobidzhan, chased from the shtetlach* by poverty, hunger, and fear. They were enticed to come, greeted upon arrival, and written about breathlessly by a small group of intellectuals who envisioned building a country like no other: a home forged by the Jews for the Jews, a place where the Jews worked the land, a place where the Jews had nothing to fear but the cruel climate and the Siberian tiger. They envisioned turning Yiddish, the ‘jargon’ of their households, into the universal language of secular Judaism … In the 1930s, Yiddish was, briefly, the unofficial state language of Birobidzhan. The short period of state-building ended in the mid-1930s with arrests and purges of the Communist Party and the cultural elite … The Birobidzhan project went silent” (195). Dit verwys veral na Stalin se “great purge” van 1936-1938 weens sy “newfound fear of foreigners” (1217). [* Shtetlach: “A small Jewish town or village in Eastern Europe” (The Free Dictionary).]
“Following the Second World War [1939-1945], Russia was the only European country whose Jewish population numbered not in the hundreds or even thousands but in the millions” (188). Birobidzhan het toe “a new influx of Jews” ervaar, maar “another wave of arrests swept through Birobidzhan in the late 1940s” (209). Jode is toe eerder na Siberië verband as na Birobidzhan gestuur. Dit was ‘n terugslag vir die Jode in vergelyking met Stalin se houding tydens die Tweede Wêreldoorlog toe hy kon staatmaak op die steun van die Jode teen die Nazi’s. “The Jews [were] no longer needed to organize international support for the war effort; in the new postwar disposition they had become more suspect than they had ever been before … with the founding, in 1948, of the State of Israel, the Jews, in Stalin’s eyes, became, like the other minority nations of the Soviet Union, potentially allied with a foreign power. They became internal enemies” (1530). “Of the roughly five million Soviet Jews, half had been murdered; perhaps as many as half of the rest had been displaced” (1543).
Gessen het Birobidzhan blykbaar slegs ‘n enkele keer vir enkele dae in 2009 besoek. Sedertdien het sy gesukkel om vorm en inhoud aan die teks te gee, met weglating van baie van die inligting wat op die internet beskikbaar is. ‘n Duidelike beeld en begrip van Birobidzhan kristalliseer nie. Vir die leser is dit moeilik om van die inligting in die aanvangshoofstukke in verband met Birobidzhan te bring, bv wat sy wydloping oor Simon Dubnow (1860-1941), David Bergelson (1884-1952) en judaïsme geskryf het. Dubnow het “secular Judaism as the basis for national identity” voorgestaan. Gessen voeg by: “I recognized [it] as the foundation of my own Jewishness” (343). Dubnow het verduidelik: “We aim only to negate the supremacy of religion, but not to eliminate it from the storehouse of national cultural treasures” (365). Dit lyk asof die outeur gesukkel het om die karige (nuwe) inligting wat sy oor Birobidzhan versamel het tot boeklengte aan te dik. Die teks vloei nie. Van haar kan gesê word, sy “not only spoke with an accent, but also wrote with one” (321).
“My Soviet documents specified that, regardless of my citizenship, my ‘nationality’ was Jewish” (350). Vir Afrikaners kan dit ‘n handige onderskeid wees: dat ons Suid-Afrikaanse burgerskap het, maar dat ons nasionaliteit Afrikanerskap is. Dubnow het van die Jode gesê (en dit geld ook Afrikaners): “They had no trappings of a nation – only the essence of one” (350) en daarna geskryf: “When a people loses not only its political independence but also its land, when the storm of history uproots it and removes it far from its natural homeland and it becomes dispersed and scattered in alien lands, and in addition loses its unifying language; if, despite the fact that the external national bonds have been destroyed, such a nation still maintains itself for many years, creates an independent existence, reveals a stubborn determination to carry on its autonomous development – such a people has reached the highest stage of cultural-historical individuality, and may be said to be indestructible, if only it clings forcefully to its national will. We have many examples in history of nations that have become despersed among other nations. We find only one instance, however, of a people that has survived for thousands of years despite dispersion and loss of homeland. This unique people is the people of Israel” (350). Dit is inderdaad ‘n buitengewone en moontlik unieke prestasie, hoewel ondertrouery en assimilasie ook by die Jode voorgekom het en steeds voorkom. Ek wens ek kon dieselfde mate van onvernietigbaarheid en nasionale wil aan Afrikaners toedig en dieselfde hoop dat Afrikaners plaaslik, asook ons diaspora* in ander lande, as Afrikaners sal voortbestaan. My waarnemings dui eerder op die teendeel. Byvoorbeeld, dink aan die Afrikaners in Argentinië wat binne enkele geslagte Spaans en selfs Rooms-Katoliek geword het. [* Diaspora: “Verstrooiing, nie saamwoon met geloofsgenote” (HAT).]
Bergelson het hom by die kommuniste geskaar: “He realized that he was already a prisoner of Soviet reality” (1491). Terselfdertyd het hy alles moontlik gedoen om die belange van die Birobidzhan-tuisland vir Jode te bevorder, hoewel hy hom nooit self daar gevestig het nie. Hy was teen die Sioniste en hulle vooropstelling van Hebreeus gekant omdat hulle “no use for Yiddish” gelaat het nie, terwyl hy sy werke in hierdie “endangered language” geskryf het (721). Bergelson was ontsteld oor die onverskilligheid van baie Jode jeens hierdie tuislandprojek (wat herinner aan talle Afrikaners se huidige houding jeens bv Orania): “Jewish communities in Russia decide that there are no longer Jews in the world.” “He accused Soviet Jews of ‘scratching off their own Jewishness until blood starts to run'” (620, 1363). Dit is soos sommige blanke Afrikaanssprekendes wat deesdae om die dood nie as Afrikaners geïdentifiseer wil wees nie, maar as Suid-Afrikaners, Afrikane en wêreldburgers.
Soos Dubnow is Bergelson deur die Stalin-bewind vermoor weens hulle vermeende “Yiddish nationalist conspiracy” (1797), omdat hulle gedink het “Birobidzhan, and not the Soviet Union, is a homeland for Jews” (1810). Hulle het gedink Birobidzhan sou ‘n Joodse republiek word. Om by ‘n owerheid te kruip, is nie altyd lonend nie. “Russification” het oorgeneem en “Yiddish was abolished as the primary language of instruction” in Birobidzhan (1870), soortgelyk aan die verengelsing en afrikanisering wat in Suid-Afrika ervaar word. Na hulle aankoms in Amerika in 1981 wou Gessen se ouers ook enigiets behalwe Jode wees: “All my parents wanted was the option, finally, of not being Jewish” (2384).
In 1930 was daar sowat 30 000 Jode in Birobidzhan, ‘n kwart van die bevolking. In 2009 was daar volgens Gessen slegs 4% Jode, “four times the percentage of Jews in the general population of the Soviet Union. In absolute figures, that was about nine thousand” (2302). Op die internet word die getal Jode in Birobidzhan in die 2010-sensus egter as 1628 of ongeveer 1% aangegee. Sedertdien het hierdie getal verder verminder. Enersyds was daar ondertrouery, maar die hoofoorsaak by verre vir die afname in die getal Jode is emigrasie na Israel en Westerse lande in die na-Stalin-era.
Die vestiging van Jode in Birobidzhan in die 1920’s en 1930’s herinner in verskeie opsigte aan die vestiging van die Britse setlaars in die Oos-Kaap ‘n eeu vroeër, in die 1820’s. In albei gevalle is die invoer van vreemdelinge skepties deur die plaaslike bevolking bejeen. Albei moes, sonder dat hulle dit vooraf besef het, as buffer teen vyande dien; teen die Chinese in Rusland en teen die swartes in die Oos-Kaap. Albei immigrante-bevolkings was aanvanklik veronderstel om te boer terwyl die meeste van hulle geen ondervinding van boerdery gehad het nie en die terrein ongeskik daarvoor was. In albei gevalle het baie van die immigrante eerder begin om hulle vorige beroepe te beoefen. Ander het moed opgegee en teruggekeer vanwaar hulle gekom het, bv die Britse setlaar Thomas Pringle (1789-1834) wat in 1826 na Brittanje teruggekeer het. Albei groepe is aanvanklik in tente gehuisves. In albei gevalle is die eerste oeste deur vloede vernietig. Daar was tiere in Rusland en luiperds in die Oos-Kaap, wat veeboerdery bemoeilik het. Albei het kleihutte of -huise gebou om in te woon. Anders as in Rusland is talle setlaars in die Oos-Kaap deur swartes uitgemoor en hulle eiendom vernietig. Daar is ‘n pragtige nuwe boek oor die Britse setlaars beskikbaar, Ralph Goldswain se Roughing it: 1820 settlers in their own words (Cape Town: Tafelberg, 2016, 208p, R285; Amazon Kindle $20,85). Baie van hierdie setlaars het na groot ontberings voortreflike landsburgers geword. Dit grief my dat hulle positiewe nalatenskap deesdae vertrap word deur Algoabaai en die metropolitaanse gebied Nelson Mandela-baai te noem. Selfs die plaaslike universiteit dra die Mandela-naam terwyl hy eintlik niks in en op hierdie gebied tot stand gebring het nie. ‘n Ander boek van Ralph Goldswain is The chronicle of Jeremiah Goldswain (30 Degrees South Publishers, 2015, 328p; Amazon Kindle $11,39).
Gessen noem Birobidzhan “perhaps the worst good idea ever” (147). Maar iets vergelykbaar hiermee word nie eens aan Afrikaners gegun nie. Volgens al die politieke partye wat in die parlement sitting het, mag daar nie so iets soos ‘n Afrikanertuisland of -volks- of -nasiestaat bestaan nie. Dit is sonder meer as ‘n onding verklaar. Nie-behoort, nie-tuisvoel, tuisteloos wees, is ons voorland. ‘n Klein groepie blanke Afrikaanssprekendes het in 1990/94 die grondslag vir ons huidige onverkwiklike situasie gelê. Soos Dubnow dit met verwysing na die Jode gestel het (1327):
“Hy het sy volk in die woestyn gevind, in ‘n onbewoonbare land” (Deuteronomium 32:10).
