NG Kerk – Bladsy 2 – praag.co.za

Ons wit olifant

Deur Johann Theron.

Die Kerk-Staat skeiding word alreeds oor eeue bespreek. Wikipedia wys die “Flushing Remonstrance” van 1657 was ‘n publieke beswaar teen Peter Stuyvesant se Staat van “New Netherland”, wat net een kerk toegelaat het nl. Die NG Kerk. Die gedagte agter een Kerk was onder andere om welsyn te konsolideer. Maar in teenstelling met die een staatsondersteunde kerk het George Washington het al in 1790 die volgende aan ‘n Joodse groepering geskryf: “For happily the Government of the United States, which gives to bigotry no sanction, to persecution no assistance requires only that they who live under its protection should demean themselves as good citizens, in giving it on all occasions their effectual support.” Die implikasie hier is dat meer as een geloof toelaatbaar was solank burgers hulself goed gedra en onderwerp het aan die gesag van die regering.

Meer intellektuele beskouinge was afkomstig van Martin Luther en Thomas Hobbes. Luther was ten gunste van ‘n sekulêre staat terwyl Hobbes ‘n Staatsgeloof ondersteun (soos Engeland se “The Church of England”). Hobbes wys uit dat gelowiges wat nie die Staatvoorskrif aanhang nie as “rabble-rousers” bekend moet staan en vervolg moet word. Washington en Hobbes stem dus ooreen dat mense wat geloof gebruik as kriminele motivering, vervolg kon word.

Die argument raak effens verwarrend as mens agterkom dat Luther en Washington eintlik ook saamstem oor die sekulêre staat. Luther argumenteer dat morele motivering van God afkomstig is terwyl Hobbes dink dit kom vanaf die Staat. Altwee die menere stem egter saam dat sonder hierdie geloofsmotivering almal “rabble-rousers” sal wees. Hulle stem dus altwee vir ‘n Staat-Kerk verhouding in beginsel.

Hierdie verhouding was uniek in die geskiedenis en is moontlik bydraend tot die weghol ekonomiese sukses van die westerse beskawing. Die Kerk-Staat skeiding vereis oorsig wat nie so eenvoudig is nie en opsommend word dit as volg beskryf: “Although both authors do their best to resolve tensions between God and state, their interpretations are fallible to the point where there are suggestions, but no clear bright line between state and religious power; a challenge we have yet to overcome even in contemporary politics.”

In ‘n onlangse artikel op hierdie blad word daar baie duidelik deur die leier van die “Church of England” aangedui dat sy (of dan die Koningin se Kerk), ‘n eksistensiële probleem het. In Suid Afrika is die leierskapsoortuiging ongelukkig nie so duidelik nie.

Die Suid-Afrikaanse geskiedenis is deurspek met hoofsaaklik protestantse geloof waar die eerste NG gemeente al in 1665 onder Jan van Riebeeck gevestig is. ‘n Beskrywing van die NG Kerk word op eenvoudige wyse in Wikipedia as volg uitgespel:

“Die Nederduitse Gereformeerde Kerk (afgekort NG Kerk of NGK) is die oudste Kerk in Suid-Afrika en ‘n lid van die Nederduits Gereformeerde Kerkfamilie, asook die oudste van die Drie Susterkerke. Die NGK het in 2008 1 162 gemeentes gehad in Suid-Afrika, Namibië, Zimbabwe, Zambië, Botswana en Londen geleë. Talle jonger kerke het reeds uit die sendingwerk van die NG Kerk gegroei soos Malawi, Nigerië en Portugal.”

Die NG Kerk se huidige stand onder vandag se kontemporêre politiek, word ewe vriendelik as volg verklaar:

“Weens ‘n algemene afname in die Afrikaner-bevolking van Suid-Afrika en ‘n drasties dalende geboortesyfer, het die lidmaattal van die kerk ook afgeneem van byvoorbeeld sowat 960 000 belydende lidmate en 427 000 dooplidmate in 1990 tot 880 000 belydende lidmate en 248 000 dooplidmate in 2008.”

Dit is redelik duidelik dat die NG Kerk in Suid-Afrika aanvanklik geen of min groei beperkings gehad het nie, terwyl die gelyktydige regeringsvorme en oriëntasies blootgestel was aan drastiese veranderinge oor ~350 jaar, maw die “Staat” was eintlik meesal afwesig. Daar was natuurlike probleme wat groei beinvloed het soos bv die groei van Europese “liberalisme” wat met die tekort aan opgeleide leraars, gelei het tot die vestiging van die Stellenbosch kweekskool in 1859. Die tweede oponthoud was die Kaapse koloniale grense waartydens konsolidering van die Kolonie and Vrystaatse, Transvaalse en ander gemeentes tydelik teruggehou was. Dit het egter onmiddellik verander na die onafhanklikheidswording in 1961/2. Die derde en meer katastrofiese oponthoud het gekom na 1994, toe Kerkgroei tot ‘n einde gekom het.

In teenstelling dat die NG Kerk so ‘n lang ononderbroke groei en geskiedenis had, het politieke of Staatsgroei heelwat stadiger plaasgevind. Die Nasionale Party is eers in 1914 gestig en die Broederbond in 1918. In altwee gevalle was die NG Kerk ‘n basis vir samewerking. Die Staat-Kerk balans was egter totaal aan die kerk se kant. Die NG Kerk het dus ‘n onmisbare rol vervul in die oortuiging dat Afrikaners voorbestem was om Afrika te help en daarom is daar vandag die sterk suspisie dat die NG Kerk “gevra” het vir apartheid. Met ander woorde – nie net apartheid gemotiveer het nie, maar inderdaad dit versoek het. As gevolg van ‘n onvolwasse politieke stelsel kon die redelike mens argumenteer dat die “jong” politici nie werklik hierdie soort versoek sou kon weerstaan nie.

Die geskiedenis wys verder dat Boererepublieke hulself (ten spyte van hulle “volwasse” geloofsvennote) maar net kortstondig regeer het en selfs die Nasionale Party het slegs onafhanklikheid verseker vir ~33 jaar. Na die 1994 demokratisering het SA se regering egter die Staat-Kerk balans aangepas – maar omdat die ANC in wese Marxisties en Agnosties is, het die skaal te veel geswaai. Daarom is daar weer ‘n geloofsbehoefte vir duidelikheid.

Hierdie duidelikheid kan op die Belhar-platform uitgepluis word deurdat Belhar oënskynlik versoening wil nastreef. Die NG Kerk en ander het al vele male die nie-blankes ens om verskoning gevra, maar nog nooit hulle eie getroue lidmate nie. Die NG kerk staan vandag as ‘n wit olifant wat homself eers weer moet bad en soos in die diereryk is modder die enigste seep.

Dit word algemeen erken dat die hoofstroommedia hou van opspraakwekkende nuus en dit is nie regtig snaaks dat heilige koeie sensasioneel kan wees nie. In die Afrikaanse koerante soos Beeld het die joernalis Neels Jackson al heelwat modder begin gooi. As dit nie gaan oor vroue-dominees nie, dan gaan dit oor homoseksuele toelating, en Belhar verskonings en omarmings, en her-vereniging en trane. Die joernalis Pieter Malan moes homself al in die Hof gaan verdedig waar dit blyk die NG Kerk heelwat fondse beskikbaar het vir litigasie. Sy onlangse artikel in die Rapport “Kerksweer bars oop”, vertel hoe dominees mekaar sommer aanvat op Facebook waar die Bybel Media Hoof Ds Danie Mouton glo ‘n paling in ‘n emmer snot sou wees. Maar wat meer van belang is, is die toetrede van die aktuaris Dr Johann “Tokkie” Ernst wat as die Kerk se “Heinrich Himmler” sou optree.

Hierdie modder is nie naastenby genoeg om die NG Kerk skoon te maak nie. Dit sal net lei tot verdere ontvolking en finansiele verpligtinge. Daar moet dus introspeksie plaasvind waarna die Kerk-Staat skeiding vorentoe herbesin word. Die fokus op gemeentes moet versterk en nie-kern werksverskaffing soos bybelproduksie en internasionale aksies moet versag word. As dit nie gedoen word nie, is die NG Kerk in Suid-Afrika gedoem. En as die Kerk-Staat balans nie herstel word nie, is SA gedoem tot ‘n middelmatige toekoms.

Leon Wessels se ‘onderhandelde revolusie’

deur Leon Lemmer

In Vereeniging: Die Onvoltooide Vrede (Kaapstad: Umuzi, 2010, 367p) skryf Leon Wessels (gebore in 1946) oor sy lewensloop en sy siening van die plaaslike politiek. Die boektitel verwys na die Vrede van Vereeniging wat na die Anglo-Boereoorlog (1899-1902) gesluit is. Heeltemal tereg was daar toe groot bitterheid aan die kant van die Boere.

Myns insiens is daar selfs groter rede vir ontevredenheid na die ANC se magsoorname in 1994, want alle politieke mag is sonder mandaat op ‘n uiters verradelike en ruggraatlose manier deur wit politici aan die swart meerderheid oorgegee. Wessels beweer egter “dat ons ‘n mandaat gehad het om ons uit die politieke skaakmat te onderhandel” (p 302). Maar het De Klerk dan nie belowe dat na die blanke kiesers teruggekom sou word sodat hulle kon besluit of die uitslag (magsoorgawe) in ooreenstemming met die mandaat (magsdeling) is nie?

Wessels: “Die ‘wit saak’ was verlore lank voordat die onderhandelings begin het” (p 59). Hy noem dit ‘n “onderhandelde revolusie” (p 57, 124, 284) maar hy gee nie erkenning aan Allister Sparks by wie hy hierdie frase uit sy boek, Tomorrow is Another Country (1995), oorgeneem het nie. Daar is geen sprake van ongedurigheid by Wessels oor wat diegene aangedoen is wat die land oor eeue opgebou en die Westerse beskawing hier gevestig het nie. Myns insiens verduidelik ons geskiedenis waarom Westerlinge nie vrede met die eksponensiële verval om ons kan maak nie. Die swartes is katastrofaal oorgekompenseer en die wittes is gewetenloos tekort gedoen. Maar Wessels beweer stiksienig: “Alle Suid-Afrikaners se regmatige aspirasies word in die Grondwet vervat” (p 270); soos ‘n elementêre, absolute verbod op rassediskriminasie?

Wessels se hele oriëntasie is verkeerd en dwaas. Wat dink so ‘n mens van FW de Klerk se 1990-toespraak? “Elke keer wanneer ek De Klerk se toespraak lees, klop my hart van opwinding” (p 56). Diegene wat dit anders ervaar het, word as “brommers en grommers” geëtiketteer (p 59; ook 259). ‘n Afrikaan uit swart Afrika het aan Wessels gesê: “Julle Afrikaners is besonderse [onnosel?] Afrikane. Julle sluit Mandela op en laat hom dan vry, al weet julle hy gaan teen julle politiek bedryf en dat dit tot magsverlies gaan lei” (p 327-328).

Wessels doen hom voor as iemand wat nie om geld en ander voordele die politiek betree het nie. By nabaat maak hy asof sy missie (altyd) was om apartheid af te breek: “Die rede vir my politieke bestaan in 1978 was om antwoorde te vind vir beleidsdilemmas waarmee die 1948-oorwinning die volgende geslag opgesaal het” (p 65-66). Hendrik Verwoerd het glo veroorsaak dat politici met “gebakte pere gesit” het (p 106). En die groter gemors wat die ANC van die land gemaak het? Wat sê Wessels daaroor en wat doen hy andersins daaromtrent?

Hy verkies om te bly glo “dat ‘een mens, een stem’ nie die land in vlamme sou laat opgaan nie” (p 135). Waar is die “volwaardige geregtigheid” (p 235) waarvoor hy hom kwansuis beywer het? Waar is die “regverdiger samelewing vir almal”? (p 289). Waar is die “bedeling wat billik teenoor al die mense sou wees”? (p 276). Waar is die “ware vryheid en Suid-Afrikanerskap”? (p 238). Waar is die “verenigde nasie”? (p 257). Waar is die staat wat “sy bronne aanwend ter bevordering van almal se belange”? (p 277). Is oplossings gevind “wat almal se belange dien”? (p 301).

Waarom Wessels dit moontlik vind om knus met hierdie geskepte onreg saam te leef, blyk uit sy lewensloop. Hy kom uit die gesin van ‘n Sap-polisieman. Hy was self ook in die polisie. Daarna het hy in die regte studeer en gepraktiseer en toe Volksraadlid geword, waar hy tot minister gevorder het. Eers in 1994 het hy uit die Afrikaner-Broederbond bedank (p 333). Hoewel hy veral sy eie aandeel in die totstandkoming van die nuwe Suid-Afrika besing, het hy nie kans gesien om na ons politieke “bevryding” langer in die parlement te dien nie.

‘My hipotese, daarenteen, is dat De Klerk hom weens onvermoë, naïewiteit, onverskilligheid, gebrek aan toewyding, of wat ook al, voor en tydens die grondwetlike onderhandelings vasgeverf het. Abraham Lincoln het in Amerika teen sy grein in die bevryder van die slawe geword. Op ‘n soortgelyke manier het die eens konserwatiewe De Klerk in Suid-Afrika die vader van die tirannie van die meerderheid geword’ – Leon Lemmer

Maar dan is dit juis Wessels wat nie kan verstaan waarom FW de Klerk dit so ‘n kort tyd in die regering van nasionale eenheid (RNE) uitgehou het nie: “Die NP se wegloop uit die RNE sal ongelukkig een van die negatiewe inskrywings in FW de Klerk se politieke begrafnisbrief wees” (p 273). Volgens Wessels was die beloofde vyf jaar van die RNE “ware magsdeling”, maar “ná twee jaar het die NP in 1996 tou opgegooi” (p 304). Wessels beweer hy wou na 1994 eerder privaat in die regte praktiseer as om as politikus voort te gaan, maar hy het spoedig sy dienste as menseregtekommissaris aangebied en het toe tien jaar lank as sodanig gefunksioneer.

Hoewel Wessels NG Kerk-lidmaatskap het, het hy noue bande met die Potchefstroomse Universiteit, wat hom as ereprofessor in menseregte aangestel het. In dieselfde opsig is hy betrokke by die versoeningsinstituut wat na die Reitz-sage aan die Universiteit Vrystaat ontstaan het. Wessels is jaarliks in die nuus wanneer die 1996-bomontploffing in Worcester, wat die werk van wittes was, in die naam van versoening in herinnering geroep word. Die talle bomontploffings wat deur swartes gepleeg is, word nie met dieselfde ywer onthou nie. Sover ek weet, het hy hom nog nie oor hierdie wanbalans uitgelaat of iets gedoen om dit reg te stel nie. Die eensydige klem wat hy op menseregte plaas sonder om dit met verpligtinge te balanseer, is ook onaanvaarbaar. Myns insiens moet enigeen wat ontvang, bereid wees om teenprestasies te lewer.

Wessels se teks, aangevul met foto’s, wek ‘n egoïstiese indruk. Hy noem sy vrou “‘n formidabele politikus” (p 92). Hy is kennelik sy eie oorverligte held. Dit is ‘n geval van “dik ek my eie belangrikheid aan” (p 232), soos hy in ‘n ander konteks skryf. Hy het die nuwe Suid-Afrika gewen, maar in die proses sy siel as Afrikaner verloor. “Die grootste skuif wat ‘n mens kan maak, is in jou kop” (p 231) maar dit kan ‘n dwase, naïewe, opportunistiese skuif wees. Wessels het die spreekwoordelike nuttige idioot geword wat die ANC skynbaar sonder enige gesonde remme terwille is.

Hiervoor is hy ruim vergoed, gevolglik is dit vir hom maklik om in die hede te berus en die toekoms so gunstig moontlik voor te stel. Dit laat my dink aan FW de Klerk wat sê dat hy die helfte van sy tyd in die buiteland deurbring. Gewone sterflinge soos ek kan nie buitelandse reise of emigrasie bekostig nie. Maar ontwerpers van die nuwe Suid-Afrika, soos De Klerk en Wessels, kan luuks lewe en hulle voortgesette apartheid koop. Hulle kan die afgryslike werklikheid wat hulle geskep het so dikwels as wat dit hulle behaag, ontvlug. Baie gewone, verdienstelike, beskaafde Afrikaners moet elke dag probeer lewe in omstandighede wat verlooptes vir hulle geskep het. Maar dan is dit Wessels wat in die konteks van Jan Smuts na “wit ‘beskawing'” as “‘n eufemisme vir oorheersing deur wittes” verwys (p 51).

Met die ondertekening van die nuwe “bewonderenswaardige” (p 60) grondwet in 1996 is, volgens Wessels, “die stryd om gelyke regte wat kort ná die Anglo-Boereoorlog begin het, voltrek” (p 20). Hy verwys goedkeurend na ‘n ANC-dokument uit 1943 waarin “die verwydering van enige … diskriminerende maatreëls” bepleit word (p 53) en na die pleidooi om gelyke regte in die ANC se Vryheidsmanifes van 1955 (p 70), bv “All people shall have equal rights to use their own language and to develop their own folk culture and customs. The preaching and practice of national, race or colour discrimination and contempt shall be a punishable crime.” Na aanleiding van die Tomlinson-verslag het swart predikante in die jare vyftig die skrapping van alle diskriminerende wette geëis (p 83). Nthato Motlana het gesê “dat diskriminasie so uitgedien is soos slawerny” (p 141). Die afskaffing van alle rassediskriminasie was ook ‘n ANC-voorwaarde vir onderhandeling (p 54).

Waarom is alle rassediskriminasie dan nie in die nuwe Suid-Afrika verbied nie? Hoe kan Wessels beweer dat wittes gelyke regte in die nuwe Suid-Afrika het as hulle die enigste etniese groep is teen wie daar tot in die oneindige volgens nuwe wetgewing, insluitende die grondwet, suiwer rassisties gediskrimineer mag word? Hoekom is hierdie oud-menseregtekommissaris blind hiervoor? Is waarmee ons sit “‘n regverdige bedeling vir almal in ons land”? (p 176). Hy beweer selfs: “Die ANC se beleid was weliswaar nie op rassediskriminasie gegrond nie … Die ANC se stryd om volwaardige burgerskap vir alle [!] bevolkingsgroepe in die land het 75 jaar ná Versailles [1919] by die onderhandelingstafel geseëvier” (p 33).

Dit is nie net die benadeling van wittes en veral Afrikaners wat geen indruk op Wessels maak nie. Ook teenoor die lot van Afrikaans is hy onsimpatiek: Toe daar sotlik oor elf amptelike tale ooreengekom is, het Wessels dit as een van sy “lekkerkry-oomblikke” ervaar (p 329) omdat dit “diep in die 90% van die bevolking sal akkommodeer” (p 330). “Afrikaans se voortbestaan sou sedertdien vasgewikkel word in die ontwikkeling van veeltaligheid. Ná 1996 het Afrikaans sy spesiale status saam met Engels verloor. Daar was geen morele grondslag vir die voortsetting van die verhewe posisie van Afrikaans nie” (p 45). Later verwys hy na “die verlore plek van Afrikaans” (p 331).

Wessels en bv die Afrikaanse Taalraad (ATR) veg vir veeltaligheid in die hoop dat Afrikaans by implikasie ook daarby sou baat. Dit openbaar ‘n kastraatmentaliteit (Praag 1 September). Myns insiens mag Afrikaners hulle maar uitsluitlik vir die heil van Afrikaans beywer. Wessels erken darem die gevaar van die ATR se dwase paternalistiese bevordering van swart tale wanneer hy skryf: “Afrikaners kan nie taalregte namens ander taalgebruikers opeis nie – hulle moet dit self doen” (p 331). Byvoorbeeld, in België beywer die Vlaminge hulle vir Vlaams en nie vir meertaligheid nie.

Wessels formuleer doelbewus misleidend wanneer hy sê sowel Afrikaans as Engels het hulle spesiale status verloor. In die praktyk het Engels in groot mate die enigste amptelike taal geword. Engels het dus in die nuwe Suid-Afrika onmeetlik aan status gewen. Afrikaans, daarenteen, is die enigste plaaslike taal wat oneindig baie in die nuwe opset verloor het. Anders as wat Wessels beweer, is daar ‘n oorweldigende morele grondslag vir die voortsetting van Afrikaans se vorige “verhewe posisie”, naamlik die feit dat dit grootliks onder die leiding van Afrikaners was dat die land tot die beste in Afrika ontwikkel is. ‘n Mens sou dink dat Wessels sensitiwiteit hiervoor sou hê; dat hy bv beswaar sou opper dat sy geliefde Kurgersdorp nou Mogalestad heet, maar met sy kastraatmentaliteit aanvaar hy dit gedwee. Die lokasie het die dorp oorgeneem. Vir oud-Broeder Wessels is dit heeltemal in orde, want dit is hoe swart mag werk.

Volgens Wessels het FW de Klerk “hom nooit skuldig gemaak aan enige groepvorming of agterbaksheid nie” (p 140). Hy meen dus dat De Klerk suiwer volgens die gees en letter van sy mandaat die nuwe Suid-Afrika as die vrug van onderhandeling aan ons blanke nageslag gegee het. My hipotese, daarenteen, is dat De Klerk hom weens onvermoë, naïewiteit, onverskilligheid, gebrek aan toewyding, of wat ook al, voor en tydens die grondwetlike onderhandelings vasgeverf het. Abraham Lincoln het in Amerika teen sy grein in die bevryder van die slawe geword. Op ‘n soortgelyke manier het die eens konserwatiewe De Klerk in Suid-Afrika die vader van die tirannie van die meerderheid geword; die Johannes die Doper wat die hek vir Raka oopgelaat het en Nelson Mandela en sy meelopers toegelaat het om ten koste van die belange van blankes en tewens van die land in sy geheel swart mag te vestig en te vier.

Die konserwatiewe beeld wat De Klerk in 1989 gehad het, toe hy tot leier van die Nasionale Party verkies is, word deur Wessels bevestig. Die verligte kandidaat om die leierskap was Barend du Plessis (p 218). “In die politieke sin van die woord was [De Klerk] geen verligte nie” (p 227; ook 300). De Klerk wou onderhandel sodat daar “vrede kan wees” (p 221). Het ons nou vrede? De Klerk wou ook onderhandel sodat die land nie die kommunisme ten prooi val nie. Het ons sedert 1994 regerings vry van kommunisme gehad, of is die regerings onder drie staatshoofde (Mandela, Mbeki, Zuma) progressief meer kommunisties as ooit tevore? Dat De Klerk in sy gemoed konserwatief gebly het maar dat sy dade onvoorsiene en oorverligte gevolge gehad het, word deur Wessels bevestig wanneer hy skryf: In 1996 “flankeer FW openlik met die gedagte om teen die Grondwet te stem” (p 279). De Klerk het egter sedert 1990 die pad van “onderhandeling”, wesenlik ‘n eufemisme vir toegewings, bewandel en het ook hierdie keer toegegee.

By die aanvaarding van die grondwet was Wessels se reaksie: “Ek was ook lus om op te spring en te juig” (p 282). “Suid-Afrika word deur die wêreld bewonder vir dit wat ons vermag het” (p 295). Maar “die wêreld” hoef nie daagliks met “die gebakte pere” (p 106) saam te leef nie. Nelson Mandela word die “liefling van die Afrikaners”(p 142) en “die verpersoonliking van versoening” (p 155) genoem. Mandela en Tutu het “die gees van versoening … uitgestraal” (p 308). Geen wonder Mandela “besing my deugde so omvattend” (p 271) nie. Mandela: “Leon … jy [het] my nog nooit teleurgestel nie” (p 284).

Heel idealisties beweer Wessels: “Velkleur is nie die bepalende faktor wanneer politiek bedryf word nie” (p 168). Tog bepaal velkleur, eintlik kulturele en ontwikkelingsverskille, hoe die kiesers stem. Wessels kom selfs met hierdie stelling: “Roelf Meyer was die regte man om De Klerk by te staan en die NP-onderhandelingspan te lei” (p 251). Sodat die ANC hom so erg ore kon aansit? Die voorafgaande laat ‘n mens besef waarom die ANC voorkeur aan Wessels bo enige ander NP-politikus vir die ondervoorsitterskap van die Grondwetskrywende Vergadering gegee het: “Enige ander nominasie uit julle geledere sou nie suksesvol gewees het nie” (p 269). Wessels het met sy vertolking van sy taak heeltemal aan die ANC se verwagtinge voldoen: “Ek is geleer die ondervoorsitter se taak is om die voorsitter [Cyril Ramaphosa] te help” (p 269).

Wessels het vir lief met swart mag en die tirannie van die meerderheid, eufemisties “demokrasie” genoem, geneem. Daarom neig hy om onkrities oor swartes en oorkrities oor wittes te wees. “Wit mense het Afrika nie met aangename herinnerings en bemoedigende presedente gelaat nie” (p 301). Maar hulle het darem die land ontwikkel en doeltreffend bestuur en Wersterse beskawing hierheen gebring. In Amerika is van Wessels gesê: “Ek is nie meer seker of hy nog wit is nie” (p 316). Wessels: Dit was “vir my vervelig om ‘n Afrikaner tussen ander Afrikaners te wees” (p 333). “Ek het nooit werklik belang stel in die vraag en die latere ‘Afrikaner-/Afrikaanse’ debatte nie. Ek is ‘n Afrikaan uit die Afrikanerkamp … Aan ou Europese bagasie het ek nooit swaar gedra nie” (p 325). Hiervolgens kan Westerse beskawing skynbaar sonder verlies deur afrikanisering vervang word: “Die Europese etiket voel … soos verraad teenoor Afrika” (p 328). Wessels erken nie dat Afrika die agterlikste kontinent is nie. Hy stel Afrika eerder as ‘n nastreefbare ideaal vir die nuwe Suid-Afrika voor.

Diegene wat tot hier gelees het, sal groot begrip hê vir wat vriende in Wessels se oor gefluister het: “Kom, Leon, ons moet jou hier wegkry. Die ouens wil jou moer” (p 196).

Russel Botman op die Rooiplein

deur Leon Lemmer

Aan die Universiteit Stellenbosch (US) word die ANC se vakansiedae, soos die herdenking van Sharpeville, die Soweto-opstand en die paswetoptog deur hardegat vroue, deesdae graag gedenk. Gebeure sonder sodanige “vryheidsdimensie”, soos Beskawingsdag (6 April) en Afrikaansdag (14 Augustus), word glad nie erken nie. Die universiteit as akademiese inrigting is egter van huis uit ‘n Westerse idee. Op die kontinuum van beskaaf na onbeskaaf word die egte universiteit by die beskaafde pool en vandalisme, misdaad, geweld en terrorisme, wat met die UDF/ANC geassosieer word, by die onbeskaafde pool aangetref. ‘n Mens sou met reg kon verwag dat ‘n egte universiteit hom by die beskaafde pool sou posisioneer, maar aan die Botman-US is assosiasie met ANC-politiek veel eerder die geval.

Russell Botman, die US-rektor, se jongste skuif is om amptelik nie net ‘n enkele dag vir sy politiek te oormerk nie, maar ‘n hele week. Van Maandag 30 September tot Vrydag 4 Oktober gaan die US sy eerste diversiteitsweek vier. Dat diversiteit by die US se studente aangetref word, bv dat sommige akademies aan ‘n universiteit hoort en ander nie, word seker algemeen erken, maar dit kan kwalik afdoende rede vir feesviering wees. Wat Botman wil hê, is dat al die studente verpligte integrasie, veral gedwonge rasse-integrasie, moet vier. Byvoorbeeld, die vryheid om te kies tussen ‘n mono- en ‘n multikulturele koshuis word nie aan die Botman-US geduld nie.

Botman is aktief besig om die US van ‘n Afrikaans- na ‘n Engelstalige universiteit te transformeer. Dat die dominansie van Engels vir Botman erns is, blyk uit die feit dat die embleem vir hierdie fees net in Engels is: “Celebrating Diversity: Let US come together; a kaleidoscope of people.” Om die voorkeur vir Engels verder te beklemtoon, is die feesprogram net in Engels beskikbaar.

Selfs Wannie Carstens begin insien waarheen die Botman-US met Afrikaans op pad is: “My droom is dat die US ‘n plek sal wees waar studente weer [!] ‘n volwaardige Afrikaanse tersiêre opleiding sal kan kry en ons dan nie meer hoef te wonder oor Afrikaans aan die US nie” (Die Burger, 27 deser, p 5, en 28 deser, p 7; ook LitNet, 27 deser).

Tensy anders vermeld, is hierdie skrywe gebaseer op inligting wat op die US-webwerf verskyn. Op daardie webwerf is Afrikaanse teks deesdae via Engels te kry en nie andersom nie. Die Burger (9 deser, p 6) het dit in orde gevind om ‘n onkritiese berig oor die diversiteitsweek te publiseer. Sedertdien is ‘n YouTube-video met net ‘n Engelse titel, “Maties: On being born free,” op die US-webwerf gepubliseer (sien onder dié paragraaf). Sewe studente gee daarin hulle eenders klinkende menings, naamlik een wit student wat geradbraakte Afrikaans praat, een wit student wat Engels praat, twee bruines wat Engels praat, twee swartes wat Engels praat en een bruine wat Afrikaans, Engels en Xhosa praat. Daarmee word weer eens bevestig dat die Botman-US oorwegend ‘n nie-wit Engelse universiteit wil wees. Selfs Botman se troetelfrase, “born frees”, word nie deur hierdie studente in Afrikaans vertaal nie.

Genoemde sewe studente herhaal papegaai-agtig Botman-propaganda. Daar is geen teken van pogings tot oorspronklike of eie denke nie. Die studente gaan durende die diversiteitsweek ook die geleentheid kry om hulle menings oor hierdie onderwerp op tafeldoeke te skryf, wat daarna gebind gaan word asof hulle kosbare kleinode is. Diversiteit van kleur, taal, kultuur, ens, word erken. Nêrens is daar egter enige aanduiding dat diversiteit in denke of menings gekoester en aangemoedig word nie. Ons het hier met ‘n Stalinistiese ideëkorset te make; ‘n diversiteitsviering vir eendersdenkendes. Dit is die absolute teendeel van wat ‘n universiteit behoort te wees.

David Limbaugh skryf: “The Left glorifies diversity of race and ethnicity, it actively opposes diversity of thought, considering only leftist ideas acceptable for dissemination. The very ideal of education to create an atmosphere of open inquiry is tacitly mocked” (Ben Shapiro, Brainwashed Nashville: WND Books, 2004, Kindle 117). Botman is ongetwyfeld ‘n verpersoonliking hiervan. Kyk sy woernaal-aflewerings (13, 21 en 30 Aug) op die US-webwerf.

Botman konstrueer ons identiteit asof ons almal Afrikane is. Ons is glo nie bloot geografies Afrikane nie, maar ook vanweë waardes, waarvan die kern ubuntu is. Ubuntu is “Afrika se geskenk aan die mensdom”. Afrika ontvang dus nie net nie, want hy het mos die ubuntu-kleinood aan ons geskenk. (Oor ubuntu: Praag 15 Sep.) Naas die grondwet, hemel Botman die Nasionale Ontwikkelingsplan op. (Oor die NOP: Praag 22 Sep). Ons het, volgens Botman se jongste blog (27 deser), glo ‘n “NOP van die siel” nodig. Aan Europese of Westerse beskawing en daardie voortreflike waardes gee Botman opsetlik geen erkenning nie. Daar is niks nuut in wat hy hier sê. Botman kom telkens met dieselfde storie. Maar hy bly in die waan dat hulle kosbare pêrels is. Die teks van die eersgenoemde drie blog-aflewerings is feitlik woordeliks in Die Burger (25 deser, p 15) geherpubliseer.

Hermann Giliomee noem dat in ‘n opname wat vyf jaar gelede onder US-Studente gedoen is “meer as 80% van die Afrikaanse studente en meer as 70% van die Engelssprekendes aangedui [het] dat hulle ‘hoofsaaklik Afrikaans as voertaal verkies'” (Die Burger, 19 deser, p 20). Dit is hierdie soort anti-diversiteits- en anti-transformatoriese feite wat Botman ontken en met sy propaganda wil teenwerk.

Die “kunstenaars” wat by die diversiteitsviering gaan optree, is ‘n kaleidoskoop. Die Heuwels Fantasies is ‘n wit, Afrikaanse, elektroniese jazzgroep. DJ Fresh is ‘n wit Brit en radio-omroeper met ‘n voorliefde vir trommusiek. Siv Ngesi is ‘n swart komediant van “Race Card”-faam. (‘n Resensie van Ngesi se verhoogoptrede kan op LitNet, 6 deser, gelees word.) Marc Lottering is ‘n bruin komediant. In ‘n opvolgberig op die webwerf is die twee nie-wit kunstenaars sterk aanbeveel; nie die wittes nie. Soos verwag kon word, is daar nie plek op die program vir bv Afrikaanse luisterliedjies of vir boeremusiek nie. In Botman se denke strek diversiteit en inklusiwiteit nie só ver nie.

Die diversiteitsweek word beskryf as ‘n “fees van kleure” en ‘n “kaleidoskoop van mense en idees.” Die vraag is natuurlik in hoeverre nie- en anti-Botman- en nie- en anti-ANC-idees verwelkom of selfs toegelaat sal word. Botman begeer ongetwyfeld ‘n polities linkse fees. In sy skrywe van 6 deser stel hy dit uitdruklik: “Ons gee met ‘n rits opwindende aktiwiteite uitdrukking aan die ideaal van inklusiwiteit.” As jy deel in “die strewe om in ons verskeidenheid verenig te wees” is jy welkom om deel te neem. “Diversiteit is een van die hoekstene van die Universiteit se nuwe Visie 2030. Ons wil meer inklusief word … Ek wil graag voorstelle … kry oor hoe ons ons inklusiwiteit kan verbeter … Die US pluk reeds die vrugte van diversiteit.”

Dit is baie duidelik dat wat diversiteit en inklusiwiteit betref, daar geen moontlikheid van meningsverandering by Botman is nie. Die nodige openheid vir ander benaderings ontbreek by hom. ‘n Kaleidoskoop van idees/standpunte is onwelkom. Al waarna Botman soek, is bevestiging van sy dogmas. Hy wil weet hoe hy vorentoe in selfs groter mate sy politieke oogmerke aan die US kan opdring. Daar is selfs ‘n Sentrum vir Inklusiwiteit geskep met die bevrydingsteoloog Llewellyn MacMaster as projekleier. MacMaster se vertolking van sy missie is dat hy die persepsie dat die US wit en Afrikaans is, moet afbreek.

Die feesprogram lewer talle pêrels op. Groot pryse kan gewen word as jou antwoord op die volgende vraag aan Botman se verwagtinge voldoen: “What does it mean to be ‘born free'”? Botman is tans behep met “die aankoms op kampus vroeër vanjaar van ons eerste ‘vrygebore’ studente – jongmense wat sedert die 1994-verkiesing gebore is.” “Vry” te midde van gedwonge rasse-integrasie op alle terreine? Waarvan hierdie studente sedert geboorte “bevry” is, is apartheid en natuurlik ook blanke politieke gesag. Wat Botman impliseer, is dat regering deur wittes sleg en regering deur swartes goed is. Wat hy nie noem nie, is dat hierdie “vrygebore” studente, as hulle wit is, glad nie vry van rassediskriminasie in die land, insluitende op die US-kampus, is nie. Voorkeur word in iedere moontlike opsig (bv by toelating, beurse en koshuisplasing) kragtens die US se transformasiebeleid aan nie-wit studente gegee.

Daar gaan ‘n “liquorice allsorts giveaway” wees. Botman sal nie malvalekkers uitdeel nie, want hulle is tradisioneel net wit en pienk. In ‘n pakkie soethoutlekkers word die enkele wit lekkers deur die ander kleure oordonder. Die rede waarom hierdie lekkers uitnemend aan Botman se oogmerke voldoen, is omdat daar swart in iedere lekker is. Die swartes is oral. Die lekkers simboliseer dus die soort inklusiwiteit of rasse-integrasie wat Botman so hartstogtelik begeer.

Behalwe hierdie lekkers gaan koffie ook beskikbaar gestel word. Teen die kleur van koffie sal Botman nie beswaar opper nie en as melk bygevoeg word, word sy verlangde rasse-integrasie gesimboliseer. Die roomys wat uitgedeel gaan word, is meer problematies, behalwe as net sjokoladegeur beskikbaar gaan wees. As vanieljeroomys toegelaat word, sou swartmagaktiviste troos kon put uit die feit dat dit hoofsaaklik nie-wittes is wat vanielje in Sentraal-Amerika, Indonesië en op die eilande in die Indiese Oseaan produseer.

Liewe leser, waar dink u sou ‘n mens Botman en sy lekkers en roomys (albei 30 September) en koffie (2 Oktober) kon opspoor? Op die Rooiplein! En wat is op 3 Oktober die kersie op die diversiteitskoek? Niemand anders nie as André Keet, die oud-UWK-student en -onderwyser wat tans die direkteur van die Instituut vir Versoening en Sosiale Geregtigheid aan die Universiteit Vrystaat is. Hy gaan as die gasspreker optree. Hierdie instituut is gestig as teenvoeter vir die Reitz-video. ‘n Mens kan jou kwalik ‘n spreker voorstel wat in groter mate in die kraam van Botman sal praat.

Universiteite is veronderstel om onderrig en opvoeding aan studente te verskaf. Wanneer die laaste feesdag op 4 Oktober aanbreek behoort die studente egter dermate gebreinspoel te wees dat hulle die “Festival of Colours” sal geniet: “Throw coloured powder at each other and celebrate wildly.” Ek neem aan dat wit nie ‘n gekleurde poeier is nie. My vermoede word bevestig deurdat deelnemers aangemoedig word om in wit kleredrag op te daag. Dus wat wit is, moet ‘n ander kleur kry. Die studente sal dus die week in al die kleure van die reënboog kan afsluit. Daar sal nie ‘n enkele witte oorbly nie. Inderdaad ware transformasie; diversiteit en inklusiwiteit waar wit studente ‘n ander kleur aanneem.

Gedurende hierdie diversiteitsweek sal studente armbande met gekleurde krale vir hulleself op die Rooiplein kan inryg. Rooi krale dui aan dat jy ‘n Suid-Afrikaner is. Hierin kan ‘n mens seker erkenning lees van die sterk kommunistiese element in die ANC en in die nuwe Suid-Afrika. Jy mag wél wit krale in jou armband gebruik, maar daarmee dui jy nie jou velkleur aan nie, maar bloot dat jy ‘n eerste generasie Matie is. Velkleuraanduiding met krale is taboo. Ook mag jy nie krale gebruik om aan te dui of jy Afrikaans- of Engelssprekend is nie. As Botman krale kon vind wat van wit na swart verander (om sy voorkeur velkleur aan te dui) en ook krale wat aanvanklik Afrikaans en dan mettertyd Engels aandui, sou hulle daar gewees het. Sulke krale sou Botman se tweeledige ideaal uitbeeld, naamlik om die US (en die dorp – kyk sy intreerede as rektor) te verswart en die US te verengels.

Die fundamentele vraag wat gevra moet word, is of hierdie diversiteitsviering op egte akademiese oorwegings berus of gewoon met politiek te make het. Wat opval, is die deurlopende oorbewustheid van kleur (waarop ek met my kommentaar inspeel), maar hiervoor sal apartheid en dus die wittes die skuld kry. Vir my lyk dit asof Botman veral drie rolle vertolk. Eerstens is hy ‘n bevrydingsteoloog wat bepaalde politieke dogmas aanhang. Tweedens is hy ‘n UDF/ANC-aktivis wat in woord en daad die ANC ondersteun. Derdens gebruik hy sy akademiese pos as dekmantel of voertuig vir sy politieke dogmas en ANC-propaganda.

Daar is klaarblyklik minstens drie dinge wat Botman wil afskaal of transformeer: Westerse invloed, wittes en Afrikaans. Daarteenoor is daar minstens drie dinge wat hy openlik bevorder: Afrika, nie-wittes (in sy terminologie is hulle almal swart) en Engels (met ‘n kniebuiging na swart Afrika-tale). Tradisionele Maties word nie deur Botman die vryheid gegun om die kern van hulle menswees, naamlik Westerse beskaafdheid, blanke etnisiteit en Afrikaanssprekendheid, in bv daardie krale uit te beeld nie. Botman skryf voor wat uitgebeeld mag word.

Wanneer sonder Botman ‘n dag af (om van ‘n week nie te praat nie) vir die viering van ‘n egte akademiese aangeleentheid? Ek noem vervolgens vyf voorbeelde.

(1) Waarom word die nie-rassistiese en nie-seksistiese toelatingsbeleid van bv die US se mediese fakulteit nie gevier nie? Die antwoord is omdat sodanige beleid nie bestaan nie. Rassistiese en seksistiese oorwegings weeg by studente-toelating swaarder as akademiese prestasie. Dit is vir my dikwels moeilik om te besluit of Botman of Nico Koopman, die dekaan van die US se fakulteit teologie, die grootste anti-akademiese euwel op die US-kampus is. Die sobere antwoord is heel moontlik dat Koopman se uitlatings meer politieke gif bevat, maar dat Botman uit hoofde van sy amp meer akademiese skade aanrig.

Op 18 deser skryf Koopman in Die Burger (p 11) oor die US se vereiste dat studente by aansoek om toelating hulle “etnisiteit en kleur” moet openbaar. Hy beweer dat groepe in die verlede van universiteitsopleiding uitgesluit is. Tog weet hy sekerlik dat die “apartheidsregime” sedert 1960 ruim voorsiening vir universiteitsgeriewe en studiebeurse vir bruin, swart en Indiërstudente gemaak het. (Sowel Botman as Koopman het heel moontlik sulke “apartheidstudiebeurse” ontvang, maar hulle versuim om dit te erken.) Die Universiteit van Suid-Afrika (Unisa) se afstandsonderrig was ook aan almal beskikbaar. Reeds sedert 1960 is hierdie uitsluitstorie van Koopman ‘n leuen. As “die bruin groep in Suid-Afrika so ‘n lae teenwoordigheid aan universiteite geniet,” is dit nie apartheid of die wittes se skuld nie. Die bruines moet self verantwoordelikheid hiervoor aanvaar. Daar kan ‘n gebrek aan akademiese aanleg of belangstelling of motivering, ens, by bruines wees.

Hierdie fiktiewe uitsluitings waarna Koopman verwys, hoef volgens hom “nie tot nuwe vorme van uitsluiting te lei nie. Dis nie verniet dat die idee van ‘n inklusiwiteit wat nie tot nuwe uitsluitings lei nie, so sentraal staan in die institutionele strategie van die Universiteit Stellenbosch nie.” As dit naasteby die waarheid is, kan Koopman gerus verduidelik waarom talle wittes met gemiddeld ‘n A-simbool in matriek van mediese studie vir die graad MBChB uitgesluit word, terwyl alle nie-wittes met ‘n sodanige A- (en selfs B- of C-) simbool toegelaat word. Dit is ‘n nuwe soort uitsluiting waarvan Koopman sekerlik bewus is, maar hy verdoesel doelbewus hierdie waarheid. Voor “bevryding” is geen student tot MBChB-studie aan die US toegelaat sonder ‘n matriekgemiddeld van ‘n A-simbool nie. Deesdae is dit eerder die reël as die uitsondering.

Koopman gaan dan voort om te beweer dat die rol wat etnisiteit of kleur by toelating aan die US speel, “slegs as ‘n tydelike maatreël gebruik moet word” om “onregte en ongelykhede … reg te stel.” Daarmee bevestig hy dat hy ten gunste van rassediskriminasie teen blankes, en net blankes, is. Hy gee geen aanduiding van ‘n datum waarop die beweerde “onregte en ongelykhede” reggestel sal wees sodat hy en sy kamerade hulle rassediskriminasie kan ontgroei nie. Ek dink ek weet wanneer diesulkes rassediskriminasie teen blankes gaan ophef: Wanneer die perde horings kry.

Bevrydingsteoloë soos Botman, Koopman en MacMaster (en sekerlik Desmond Tutu) laat my dink aan wat Alexis de Tocqueville (1805-1859) raakgesien het: “When one meets a missionary one is often ‘surprised to meet a politician where you expected to find a priest'” (Peter Balakian, The Burning Tigris, New York: HarperCollins, 2007, Kindle 5259). Wanneer Koopman besin oor die plaaslike kerkgenootskappe se erfenis, dan gaan dit vir hom oor die Belhar-belydenis, demokrasie en Nelson Mandela (Die Burger, 25 deser, p 15). Hy het niks positiefs oor bv die NG Kerk te sê nie. Die stekie na “apartheidsonreg” het hy ook nie agterweë gelaat nie.

Hier volg nog vier voorbeelde van akademiese sake wat doelbewus aan die Botman-US van besinning en viering uitgesluit word. (2) Waarom word die klem nie op akademiese standaarde geplaas nie? Omdat dit negatief op transformasie sal inwerk. (3) Waarom word akademiese vryheid nie gevier nie? Omdat dit ‘n platform vir nie- en anti-Botman-ideologie kan skep. (4) Waarom word universitêre outonomie nie gekoester nie? Omdat daar by Botman en sy meelopers geen begeerte is om hulle in enige opsig van ANC-ideologie te distansieer nie.

(5) Waarom nie die blankes huldig wat die US tot stand gebring en as ‘n akademies uitnemende Afrikaanse universiteit gevestig en uitgebou het nie? Omdat die vernietiging van die wit en Afrikaanse US van weleer voor die US se eeufeesviering in 2018 vir die Botman-bewind erns is. Dit is waarop Botman se ideaal van totale transformasie neerkom.

In werklikheid is daar egter niks in die wesenlike akademiese aard van ‘n universiteit wat toespitsing op ‘n bepaalde kultuurgroep, bv Westerlinge of net Afrikaners, en die gebruik van ‘n enkele onderrigtaal, bv Afrikaans, ongewens maak nie. Diversiteit en inklusiwiteit ingevolge die Botman-idioom is nie ‘n wesenskenmerk van ‘n universiteit nie. Die motivering vir hierdie opdringing moet in die politiek van die oomblik gesoek word.

Aan die US is daar in die apartheidsera nooit ‘n week vir ideologiese indoktrinasie afgesonder nie. Hoe kan so iets nou aanvaarbaar wees?

Godsdienstige lewe tydens die Groot Trek

Op enkele uitsonderinge na het die predikante van die NG Kerk die trek afgekeur omdat hulle bang was dat die trekkers sou verwilder, maar veral omdat die trek opstand teen die wettige owerheid was. So het die Sinode van 1837, waarvan die meerderheid Afrikaners was, in ‘n herderlike brief die deelname van soveel lidmate aan die trek veroordeel.

Predikante wat met die meerderheid verskil het, was J.C.L. en H.A. Moorrees en veral G.W.A. van der Lingen, wat diep vir die trekkers gevoel het. Hy was ‘n deel van sy jeug aan die oosgrens, waar hy ‘n kennis van en begrip vir die grensboere se harde stryd opgedoen het.

Kaapse predikante het selfs geweier om kinders van trekkers en voornemende trekkers te doop. Ene Kotie Botha is net voor die Trek in George gebore. Die dominees van George en Cradock het geweier om die kind te doop van ‘n “rebel” teen Haar Majesteit. Eindelik moes die ouers soos arm mense aantrek en die predikant om die bos lei om die kind te kon doop.

J.L. Hatting, wat ook die Trek meegemaak het, het onthou dat dominees van grensdistrikte geweier het om verbytrekkendes se kinders te doop. Ouers moes dan die baba terugneem na hulle vorige woonplek in die Kolonie of deur ‘n ander kerkgenootskap laat doop.

Die trekkers was baie ongelukkig oor die houding van die Kaapse kerk, en het hulle daarvoor beywer om ‘n eie predikant te bekom. Eerw. Erasmus Smit, wat met Gerrit Maritz se suster Susanna getroud was, het die Maritz-trek vergesel. Omdat hy nie volwaardig georden was nie, was hy nie vir al die trekkers aanvaarbaar nie. Hy het nogtans gereeld gepreek en die sakramente bedien. Hy het glo met so ‘n mooi sagte stem gepraat dat mense heeltemal vergeet het hoe lank die preek geduur het!

‘n Paar sendelinge het naderhand onder die trekkers gearbei, soos eerw. James Archbell van die Londense en eerw. Daniel Lindley van die Amerikaanse Sendinggenootskap. Trekkers soos Sarel Cilliers, Karel en Jan Landman en Stephanus Maritz het ook die godsdiens waargeneem. Soos Rhe Carstens in Voortrekkerlewe toon, het godsdiens in die Tregardt-trek ‘n kleiner rol gespeel as in latere trekke, en verneem mens nie van godsdienstige aktiwiteite nie.

Elders is eredienste meestal in kerktente gehou, of waens is na aan mekaar getrek en ‘n seil bo-oor gespan, sodat die diens daaronder kon plaasvind. Sondae is drie dienste gehou, en soms ook op Woensdag- en Saterdagaande. Kollektes is gereeld gehou, maar die opbrengs was klein omdat die trekkers feitlik geen inkomste gehad het nie. Die lidmate in Hendrik Potgieter se laer het vrywillig tot eerwaarde Smit se onderhoud bygedra.

Bidure het dikwels plaasgevind. Nagmaal is elke drie maande gevier, maar dikwels was daar geen wyn nie en is Nagmaal net in die gees gevier. Nadat aanvalle afgeslaan is, en ook ná oorwinnings, is dankdienste gehou; ‘n Franse natuurkundige, A. Delegorgue het na een kommando as ‘n “voorttrekkende bidstond” verwys.

Huweliks- en doopregisters is aangelê. Voor hulle kon trou, moes jong mense katkiseer. Hulle moes ‘n deeglike kennis hê van die Bybelgeskiedenis, en die vrae en antwoorde van die Heidelbergse kategismus van buite ken. Die Bybel en ander geestelike boeke was by ander kosbaarhede in die wakis. (Dit alles volgens Op Trek (deur J. Celestine Pretorius, redakteur, André Malan, Alana Bailey, Sandra Saayman, H.S. (Tia) Hugo en J.F. (Joey) Wilmans)

справка в бассейн

Engels versterk deur immigrante en predikante

Somerset het besef dat sy grensbeleid kan slaag as daar baie blankes in die Suurveld in die Oos-Kaap kon bly. Sulke mense was daar: baie Britte het weens armoede en werkloosheid na ander lande geëmigreer. Sowat 90 000 wou Kaap toe gaan, maar sowat 5 000 het toestemming gekry om te kom.

Toe die immigrante kom, was Somerset met verlof. Hy het sy waarnemende goewerneur, sir Rufane Dunkin, gevra om die Engelse, Skotte en Iere apart te plaas. Dunkin het die 350 Iere toe na Clanwilliam gestuur! Dié nedersetting het misluk, maar van die Iere het in dié geweste agtergebly en verafrikaans.

Die meeste Skotse en Engelse setlaars het tussen April en Junie 1820 in Algoabaai geland. Afrikanerboere het gou hul nuwe landgenote met ossewaens na hul plase gebring — die Skotte na Baviaansrivier en die Engelse na die Suurveld. Baie setlaars het niks van boerdery geweet nie. ‘n Groep Londenaars, spottend die Cockney gardeners genoem, het slote van 60 centimeter gegrawe om wortelsaad te saai, uie onderstebo geplant, en mieliestronke pleks van pitte.

Min Britte het na die Kaap gekom. Die bodemgesteldheid en klimaat het dit nie so geskik vir landbou gemaak nie. Die Kaap kon dus nie deur middel van immigrasie verengels word nie.

Maar daar was ander metodes. Die owerheid het destyds predikante aangestel, en terwyl Somerset in 1820 met verlof in Engeland was, het dr. George Thom van Caledon hom gehelp om bekwame predikante en sendelinge vir die NG Kerk te vind. Britse studente in teologie is na Nederland gestuur om die taal te leer. Veral Skotse predikante het gekom.

Met die verlof van Somerset het 24 afgevaardigdes van twaalf gemeentes die eerste NG Sinode op 2 November 1824 in die konsistorie van die Groote Kerk gehou. Volgens die reglement was die naam van 1824 tot 1842 Nederduitsch Hervormde Kerk in Zuid-Afrika. (Die Sinode van 1842 het dit verander na Nederduitsch-Gereformeerde Kerk.) Somerset en sy geesgenote het sterk gedink aan die moontlikheid om die NG Kerk en die Presbiteriaanse Kerk te verenig. Dit was gelukkig onmoontlik weens die kerkorde wat De Mist in 1804 uitgevaardig het, maar ook omdat die gevoel van die Afrikaners teen die Skotse predikante mettertyd al hoe sterker geword het.

‘n Paar Afrikaners het in die 1820erjare in Nederland vir predikant gaan studeer, maar hulle was nie genoeg nie, en op die Sinode van 1834 was 12 van die 22 predikante uit Skotland afkomstig en net agt was gebore Afrikaners. Teen 1836 was daar elf jong Afrikaners wat in Europa vir predikant geleer het terwyl drie met hul studie klaar was. Die baie Skotse predikante het kommer laat ontstaan of die jong Afrikaners ‘n werk in hul land kon kry.

Die Ringe van Kaapstad en Swellendam het toe vertoë aan die Britse regering gerig en dié het in 1838 geantwoord dat gekwalifiseerde Afrikaners voorkeur sou geniet wanneer die owerheid predikante aanstel. Die Ring van Graaff-Reinet, met net Skotse predikante, wou die versoek nie steun nie onder meer omdat daar in die Oos-Kaap mense was wat Nederlands en Engels wou hê.

Van 1843 af kon die NG gemeentes self leraars beroep. Soveel afgestudeerde Afrikaners uit Nederland het bygekom dat die kerk in daardie stadium nie meer deur die leraars verengels kon word nie. Party afstammelinge van die Skotse predikante het selfs verafrikaans soos van die Thoms, Murrays, Frasers en McGregors.

Фільчаков прокурор