Ryk Hattingh (gebore in 1957) het hom in 1997 in Nieu-Seeland hervestig. Hy het ‘n knieoperasie ondergaan wat hom finansieel ernstig geknou het. Terwyl hy herstel het, het hy tyd gehad om verder aan ‘n boek te skryf. Die boek heet Huilboek (Kaapstad: Human & Rousseau, 2016, 159p, R210; ook as e-boek beskikbaar, bv Amazon Kindle $15). In Nieu-Seeland het Hattingh ‘n winkeltjie, “‘n kiosk van twee by vier meter” (p 65), waarin skoene herstel, sleutels gemaak en graveerwerk gedoen word. Treffend noem hy homself ‘n skoenlapper (46). “Om klein te leef het ‘n sekere allure. Veral as ‘n mens nie ‘n ander uitweg het nie” (92). Tuis is hy die vader van drie kinders en is hy die tuinier en kok. Sy vrou werk as ‘n kunsonderwyseres.
Voordat ‘n mens begin lees, is daar twee redes om te huil. Eerstens is hierdie boek van beskeie omvang se prys buitensporig hoog; des te meer omdat dit op nie-wonderlike papier gedruk is. Maar daar is darem ‘n aantal onduidelike swart-en-wit foto’s, tereg kiekies genoem (20). “Ek weet ek was daar want ek het ‘n paar klein foto’tjies om dit te bewys” (108). Dit is egter ‘n hoë prys om vir ‘n halwe dag se leesgenot te betaal. Maar die teks van hierdie huilboek het my soms laat skaterlag, wat andersins nie dikwels gebeur nie. Tweedens is Michael Botha se bandontwerp en -tipografie esteties ‘n ramp. Die temas, bv nostalgie, leen hom in vele opsigte tot ‘n aantreklike omslag, maar die kans is deur Botha verbeur, soos ook in die geval van die voorkoms van bv Dan Sleigh se boek, Wals met Matilda (2011).
Die boektitel verwys na die outeur se oorgeneigdheid om te huil toe hy ‘n kind was. “Ek weet nie wie nie, ek dink my ma, het my vertel dat ek as kleuter by uitstek ‘n huiler was” (107). Sy ma het ‘n Huilboek gehad waarin hy elke keer as hy huil ‘n merkie kon laat. ‘n Ander boek wat Hattingh op sy herinneringstog lei, is Our Baby, waarin sy ma aantekeninge gemaak en kiekies van sy jeug geplak het: “‘n Uitverkorene, tydelik” (106). “Ek ken elke liewe foto’tjie in die simpel boekie. Dis in ‘n gehawende toestand, want elke keer as ek koers verloor of van die wa af val of deur vrees vir die dood lamgelê word, elke keer as ek betekenis aan my lewe wil gee, elke keer as ek wil verhoed dat die poorte van die hel vir my oopgaan, gryp ek onder meer ook na dié verbleikte pienk boekie met Our Baby in silwer daarop gedruk” (94).
Die boek kan kwalik ‘n roman met karakters en ‘n volwaardige intrige genoem word. Die teks is eerder ‘n vertelling gebaseer op outobiografiese herinneringe met ‘n goeie skeut verbeelding. “Die waarheid verander omtrent elke twaalf jaar” (39). “Die geskiedenis verander elke keer as ‘n mens dit vertel” (78). “Herinnering en verbeelding verkalk met die jare, onthou en droom dans by mekaar verby” (20). “Tyd versplinter in fladderende momente” (62). Soms het ek die indruk gekry dat die fragmentariese terugblikke dalk ‘n te maklike manier is om bladsye te vul. Die outeur erken dat hy eintlik altyd aan dieselfde boek skryf; dat hy aan dieselfde Hattingh-kombersie bly hekel. “In die verlede. Altyd in die verlede, die stories” (49). “As jy jou herinneringe nie digitaal vasgelê het en iewers in die ruim op ‘n wolk of ‘n hardeskyf geberg het nie, loop jy die gevaar om dit te verloor” (98). “Net die lewendes het taal om daaroor te praat. Die ongeborenes en die reeds geleefdes is stil” (111).
Ek het die boek uit die oogpunt van ontheemding gelees en bespreek die teks ook uit hierdie hoek: “Om vir altyd die bestaan van ‘n tuiste te vermoed” (11). Daar is aspekte wat ek agterweë laat, soos die Loslyf-gedeeltes. Die anatomie van mense is oral dieselfde. Emigrasie verander dit nie. “Jy hoef nie jou gene in te pak nie” (26). Maar ek wil ontsmetting nie te ver dryf nie. Sy geografiese beskrywing van sy nuwe vaderland (hy het reeds burgerskap – 50) is nogal treffend: “Die twee ou eilandjies dryf mos soos twee drolle doer onder in die see rond” (64). In Nieu-Seeland is daar min aksie: “Elke drie minute gebeur fokkol en dan hou dit vir ‘n dag aan” (64). Drank en dwelms speel ‘n groot rol in die vertelling. “Ek was goed vertroud met die weë van buitensporigheid. Ek het volhard in my oormaat” (66).
Die outeur ervaar Suid-Afrika as ‘n verlies, maar ‘n mens kan wonder of dit wedersyds só is. Hy het vroeg in sy lewe self besluit dat hy te boos vir die hemel is (113-114), maar hy skryf ook dat hy “nie ‘n goeie heiden is nie” (153). Hy beskryf homself as ‘n “mislike seuntjie” (108), “‘n irriterende kind” (19), “‘n plofbare vent” (17) en “‘n toegewyde hedonis” (69). Hy het ‘n “alternatiewe, aweregse benadering tot dinge” (64) en het nie “die eed van nugterheid afgelê” nie (68). Hy verwys na sy “onvoorspelbare aard en prima donna-houding” (149). “Ek leef nou wel in die 21ste eeu, maar tog beskou ek myself nie as ‘n moderne mens nie. Eksentriek dalk. Wanaangepas miskien. Idiosinkraties [eienaardig] gewis … ek het agtergeraak, die tyd het my verbygesteek … ek [sal] nooit weer kan inhaal nie” (155).
Dit blyk dat hy goeie kennis van veral voëls en bome het. “Ek … droom van die bome in Suid-Afrika … Ons … soek bome op en neem foto’s en staan in die koeltes en dan kyk ons wat gebeur” (121). Hy onderskei tussen die spesies wat hy reeds in Suid-Afrika geken het en die “vreemdelinge” (14) wat hy in Nieu-Seeland teëkom, bv die tui, “‘n endemiese sangvoël wat … soos towerklokkies in die boomtoppe lui” (38). Die reën en die wind stem hom weemoedig. “Alles wieg in hul wortels … die reën en die wind nooi hulself in” (53). “Koud en skraal die temende noordooster” (102); na aanleiding van Eugène Marais se gedig “Winternag”: “O koud is die windjie en skraal.” “Die wind kan nie die verlange wegwaai nie … Die reën was niks weg nie … Jy verlang as jy wakker is. Jy verlang as jy slaap. Jy droom selfs dat jy verlang. En dan word jy wakker en jy kan dit nie meer verduur nie. Jy het genoeg gehad” (112).
In Nieu-Seeland gaan hy voort om in Afrikaans te skryf. Anders sou dit wees: “Klank het jou versaak. Jy sluk stof” (11). Hy is gelukkig om bv ‘n Afrikaanse tandarts te hê (57). Dan is daar sy boeke: “boeke wat my gemaak het wat ek is” (53). Toe hy in die vreemde land aankom, moes hy sy taal “by die ingang los, die onbekende betree, die niet omhels” (71). “Maar taal soos ‘n klip het die spieël tussen my en die wêreld versplinter” (110). Hy onthou Suid-Afrika se republiekwording in 1961. “Almal was Afrikaans. En wit natuurlik” (72). “In … die vroeë sestigerjare … was die hele wêreld Afrikaans en in beheer” (74).
Die outeur bly bewus van “toe die wêreld anders was” (13). “Die kontoere lê mos anders hier as daar waar jy vandaan kom” (91). “Aanvanklik klop jou verwysingsveld nie met jou omgewing nie … Jy wil dit herkenbaar maak” (14). “Jy wil behoort … Deel van iets wees” (44-45); “‘n bondgenoot … van die hede” wees (41). “Vervreemding is ‘n gegewe. Al hobbelend op die slingerpad na afwesigheid” (44). “Ek wil … hierdie pynlike plek vaarwel roep” (12). “Dit ontknus jou” (14) Daar is selfs diepe terneergedruktheid, ‘n vrees vir die onbekende. “Ek weet ek is depressief, want ek ervaar die wanhoop … jy word angstig op ongeleë tye … Dat ek soms miskien wil doodgaan van die hartseer” (52). “Ongelukkig bestaan daar nie ‘n app wat hartseer kan besweer, of woede kan beheer nie” (157).
“Ons moet op die een of ander manier die lewe agter die rug kry” (13-14). “Ek … bedink allerhande maniere om myself van die gras af te maak” (51). “Is jy? Indien wel, wie? Wat doen jy hier?” (15; ook 47). “Hier weet ek nie eens wie ek vandag is nie” (82). “Ek sou kon trane stort as ek moes. Maar ek doen dit nie. Ek is nie ‘n akteur nie, ek maak nie meer kruisies in die huilboek om my aandag van die werklikheid af te trek nie. Ek bly net hier, op hierdie plek, en waar is dit? Waar is my mense? Hulle is nie hier nie, hulle is weg” (106-107). Dit is “asof ek ‘n hele lewe geleef het, met huil as my enigste manier van kommunikasie … Ek was soos water. Of vuur. Oral en nêrens” (109).
“Ten beste leer jy algaande om jou geen met blymoedigheid op te neem” (14). “Dis dan wanneer ‘n mens ‘n plek moet hê om heen te gaan. ‘n Bosveldplasie of ‘n huisie in die berge. ‘n Wegkomplek langs die see. ‘n Tuin selfs. Jy kan bossies uittrek of saadjies plant. Kompos omkeer, natgooi … As jy jouself in ‘n tuin bevind en met jou hande hier in die klamtes vroetel om die bossies met wortel en al uit te trek, as die bye en muskiete en brommers om jou ore vlieg, en ‘n swerm mossies in die pruimboom kwetter, keer ‘n ou sug na die lewe weer terug” (152).
Hattingh is uit Suid-Afrika weg weens “die snelle Zimbabwefisering van alles” (17). “Hoe het dit gebeur dat alles so kon versplinter het?” (35). In Suid-Afrika is hulle motor gesteel en hulle het hulle huis teen ‘n groot verlies verkoop. Maar hy is polities korrek behep met herinneringe aan die nie-wittes uit sy kinderdae, “die paradys van sy jeug” (34): Simon, die tuinwerker, en sy vrou Poppie, die huiswerker, en veral Outa Toon, ‘n Boesman, wat sy ouma se wyn gesteel het. Later, op die plaas wat deels aan sy pa behoort het, was daar werkers, Vincent en Samson. Hoewel daar kort-kort verwysings na Outa Toon opduik, weet die outeur nie veel van hom nie. Aan die einde van die boek stel hy Outa Toon oor die nuwe Suid-Afrika aan die woord: “Hier bestaan nie meer nie, my basie. Die snaar het gebreek. Hier is nie meer ‘n lied nie. Lankal nie meer nie … jy is ‘n basie. Vir ‘n basie om te wees, moet daar ‘n Outa Toon wees, mense soos ek om basie se wêreld te bou” (159). Hier verwys Hattingh ongetwyfeld na sy herinnerings- en verbeeldingswêreld, want van werklik bou in swart Afrika sou min sonder die teenwoordigheid van blankes tereg gekom het. [Dit herinner my aan die teenoorgestelde mening wat deur die kommunis Robert Paul Wolff gehuldig word. Na aanleiding van ‘n besoek aan Suid-Afrika het hy geskryf: “The black population … had built the road I drove in on from the airport, and indeed the airport itself” (A life in the academy, Wellington, NZ: Society for Philosophy & Culture, 2013, 693p; Amazon Kindle $11,39, 8570). Voorheen was die titel: Autobiography of an ex-white man (2005), volgens die Wikipedia.]
Maar sy jeug was nie altyd net ‘n paradys nie. “Familie, jy sien. Almal weet hulle fok jou op, soos Philip Larkin verduidelik het” (60). Hy haal egter nie die betrokke gedig aan nie:
They fuck you up, your mum and dad.
They may not mean to, but they do.
They fill you with the faults they had
And add some extra, just for you.
“Ek kon eintlik nooit wegkom van daardie plek af nie. Dis asof ek daar ‘n sekere bewussyn bekom het waaraan ek my lewe lank moes werk om te verander” (36). “Elke plek het mos sy eie siel … ‘n mens raak lief vir plekke. En vir mense in daardie plekke” (86). Ek dink ‘n mens kan dit kultuur noem; Afrikanerkultuur, wat hoogstens onvolmaak by ‘n ander kultuur, soos dié in Nieu-Seeland, kan aanpas. Suid-Afrika is sy “Murgland” (99). “‘n Mens kan verander. Maar dis nie maklik nie” (16). “So het my nuwe lewe begin vorm aanneem. Nie maklik om op ‘n eiland gestrand te wees nie. Nie as daar ‘n kontinent in jou agterkop lê nie” (45). Daar is ‘n gevoel van grootskaalse verlies: “My eiland ‘n repie grond in ‘n ontsaglike oseaan” (48).
Dalk som hy sy eie situasie en dié in Suid-Afrika op wanneer hy skryf: “Ons was nog nooit so verdwaal soos nou nie … verlore selfs as ons tuis kom. Ons het vergeet waar ons vandaan kom. Nie ‘n benul waarheen ons op pad is nie” (99). “Ek het omtrent alles vergeet. En as ek vergeet, wend ek allerhande metodes aan om te onthou. Soms lees ek gedigte, want die regte gedig op die regte tyd kan soos ‘n gaffel in die vergetelheid gedruk word om daardie ontwykende herinneringe soos ‘n spartelende geelstert te haak en oppervlak toe te bring” (100).
Hattingh is ‘n “landsverlater” (26), ‘n “glyer” (64), ‘n vlugteling, ‘n immigrant wat opstandig is en met sy gevoelens worstel. “As jy kwaad is … is jy nie kwaad genoeg nie … Waar’s jou verset? Hoekom kom jy nie in opstand nie? Wanneer laas het jy gal in die straat gebraak … Wanneer laas het jy … so hard gevloek dat die weerlig hier om jou begin dans het? … Kwaad omdat hulle met jou kop gesmokkel het, met jou brein gemors het” (101-102). Hy dink heel moontlik aan FW de Klerk se suksesvolle onderhandelings vir mandaadlose algehele politieke magsoorgawe. “Nou die dag nog is almal in Suid-Afrika gerieflik aan die neus gelei deur die kru dog doeltreffende propaganda-apparaat van die ou orde” (115).
Hy ken die brutaliteit van die nuwe Suid-Afrika. “Ons is magteloos. Ons sien elektroniese beelde van ‘n politikus tussen haar eweknieë van oor die hele planeet by die een of ander wêreldkonferensie, uitspattig opgetof in bont gordynmateriaal, wat die oomblik aangryp om haar regering se sotlike beleid jeens vigs uit te blaker. Met bloed aan hul hande rits die blinkvet fokkers en hul falanks van gatlekkers rond in persoonlike stralers of splinternuwe Duitsvervaardigde voertuie op pad iewers heen. Op pad iewers heen waar die tafels kraak onder die gourmetdisse wat hulle in skandalige hompe in hul gesigte en handsakke prop. Van die opheffing van die armes, agtergeblewenes, straatkinders, boemelaars, bergies, bitter min … Rykdom, roem, en mag. En die grootste daarvan is mag” (115-116). By hom is daar sprake van nihilisme. “Dis snaaks hoe ‘n mens nooit ophou weet jy kan die wêreld nie verander nie … Tyd, sê almal, heel alles” (121). “Hoe jy eintlik geen invloed het op niks nie” (143).
Hattingh is een van derduisende blankes wat Suid-Afrika die afgelope dekades verlaat het omdat die omstandighede vir hulle onhoudbaar geword het. ‘n Mens vra jou af: Watter reg het FW de Klerk en sy patetiese onderhandelaars gehad om die land so om te dop dat dit vir baie mense met beskaafde Europese waardes onleefbaar geword het? Aan die ander kant is daar die magbehepte elemente wat Suid-Afrika onregeerbaar wou maak en bereid was om dit tot in die grond af te breek. Watter morele reg het hulle as regering om geen poging aan te wend om die land aanvaarbaar vir die room van sy burgery te maak nie? Daardie room syfer weg tot voordeel van ander lande. Hulle plek word ingeneem deur onwettige immigrante en vlugtelinge wat meesal ‘n oormaat van ellende maar geen kundigheid het nie. Nóg die vorige bewindhebbers nóg die huidiges aanvaar verantwoordelikheid vir of het skuldgevoelens of gewetenswroeging oor oud-Suid-Afrikaanse ontheemdes wat daagliks deur versengende heimwee en hartverskeurende ontreddering verswelg word.
