Etiket: Wim de Villiers

Leon Lemmer: Onder nuwe rektor is Universiteit van Stellenbosch in sy maai (deel 1)

Die Universiteit Stellenbosch (US) se Wim de Villiers word in hierdie rubriek na sy eerste maand in die rektorstoel geëvalueer. Ek doen dit aan die hand van sy intreerede en maak gebruik van terugflitse waar nodig. Voordat hy in Stellenbosch diens aanvaar het, het De Villiers reeds ‘n aanduiding van sy politieke gesindheid gegee deur hom ten gunste van ‘n verbod op Wouter Basson as praktiserende geneesheer uit te spreek. Maar ek gaan die geskiedenis hier nie te ver terug agterhaal nie.

Vir Russel Botman, die eerste “swart” US-rektor (2007-2014), was dit ‘n passie om die tradisionele beeld van die US as ‘n wit, Afrikaanse universiteit sover en so vinnig moontlik te verander/transformeer in ‘n swart, Engelsmedium inrigting. Hiervoor het sy alma mater, die eens hoofsaaklik Afrikaanse Universiteit van Wes-Kaapland (UWK), wat danksy veral Jakes Gerwel ‘n eentalig Engelse universiteit geword het, as model gedien. Vir Botman as uitgesproke, militante, politieke aktivis het dit ook beteken dat Gerwel se karakterisering van die UWK as ‘n tuiste vir linksgesindes op die US oorgedra moet word. Tydens Botman se bewind het die US dermate ‘n ANC-nes geword dat behoudende of “regse” stemme nie meer op die kampus opklink nie. Dit was in skrille kontras met die US se geskiedenis van meningsverskille en -wisseling, wat bv dwarsdeur die apartheidsera gegeld het.

‘n Mens kon verwag dat daar in die na-Botman-era ‘n kentering sou intree. Voordat die volgende rektor, De Villiers, op 1 April diens aanvaar het, is Botman egter as’t ware tot kampusheilige verklaar. Byvoorbeeld, die waarnemende rektor, Leopold van Huyssteen, en die voorsitter van die US-raad, George Steyn, het net lof vir Botman en sy nalatenskap. Die tussentydse bewind het herhaaldelik te kenne gegee dat die volgende rektor eintlik ‘n Botman-kloon moet wees sodat sy beweerde voortreflike werk voortgesit kon word. Die Burger het dit beaam: “Die US kan nie verkeerd gaan nie as hy min of meer hou by die visie en rigting wat Botman aangedui en nagestreef het” (30 Junie, p 1 en 10). Dit is onverdunde en daarby gevaarlike bog, net soos Henry Jeffreys se verregaande leuen: “In Botman het Maties ‘n ware taalstryder vir Afrikaans gehad” (Die Burger, 26 November, p 10).

Die aanstelling van De Villiers, ‘n wit, blanke, Afrikaanssprekende man, as Botman se opvolger het as ‘n reuseteleurstelling vir die goedgevestigde linkse elemente gekom. ‘n Botman-kloon is skynbaar nie aangestel nie. Of het dit eintlik tog in bloot ‘n ander gewaad, dié van ‘n epigoon, gebeur? Volgens die HAT is ‘n epigoon ‘n “navolger sonder oorspronklike skeppingsvermoë.” Omdat linkse elemente sterk afkerig van sy aanstelling was, kan De Villiers, as hy nie groot van gees en sterk van ruggraat is nie, oorverlig reageer en oorkompenseer om hulle tevrede te probeer stel. Dan was sy aanstelling in werklikheid geen “terugwaartse” stap nie.

Voortsetting van die Botman-nalatenskap sou beteken: (1) die verdere verswarting en (2) verengelsing van die kampus en terselfdertyd (3) afskaling van Afrikaans (al word dit deurgaans amptelik ontken), asook die voortgesette gebruik van etniese en geslagsnorme by (4) studente-toelating, studiebeurstoekennings en koshuisplasings en ook by (5) die aanstelling en bevordering van personeel. (6) Daarbenewens die taboeverklaring van enigiets op die kampus wat met Afrikaners geassosieer word, bv gebouname. Hierdie Botman-nalatenskap is deur die tussentydse bewind as dogmas aanvaar en uitgeleef deur bv die naam van die gebou wat na DF Malan genoem is na die Coetzenburg-sentrum te verander en ‘n nuwe koshuis die naam Huis Russel Botman House te gee. Hiervolgens is Malan iemand waarvan die US hom distansieer en Botman iemand waarmee die universiteit graag assosieer. Swartes hou van hierdie standpunt. Baie wittes deel nie hierdie sentiment nie, maar wat wittes dink en voel word deur die transformerende US ondergeskik aan die wense van swartes gestel.

Sedert De Villiers se aanstelling as rektor op 1 Desember is talle tersaaklike berigte in koerante en ook op die US-webwerf gepubliseer. Hy het sy intreerede op 29 April in sowel Engels as Afrikaans gelewer. Toe ek die teks op dieselfde dag van die US-webwerf wou aflaai, was dit uitsluitlik in Engels volledig beskikbaar. Ek het hierdie weergawe uitgedruk en gebruik dit in hierdie rubriek. Die volledige Afrikaanse vertaling is later beskikbaar gestel. Ek kan dus nie uitsluitsel gee oor watter dele in watter taal voorgedra is nie. Dat die Engelse teks eerste beskikbaar gestel is, kan daarop dui dat die Afrikaanse komponent kleiner was en/of dat daar deesdae aan die US voorkeur aan Engels gegee word. Albei moontlikhede behoort diegene wat die US van weleer geken en waardeer het tot droefheid te stem. Verkorte weergawes van die intreerede is in Die Burger (2 deser, p 11) en Rapport (Weekliks, 3 deser, p 5) gepubliseer.

“This institution … is a jewel in the crown of higher education in South Africa … I will not let you down – and by that I mean the entire University community.” Die US word dus deur De Villiers in ‘n breë Suid-Afrikaanse akademiese konteks geplaas en die hele universiteitsgemeenskap, dus nie net die swartes of net die wittes nie, gaan deur De Villiers gedien word. “I am a proud alumnus of Stellenbosch University. But … the Stellenbosch of today is not the Stellenbosch of yesterday.” Gaan De Villiers die US rehabiliteer sodat dit weer na behore akademies kan funksioneer, bv dat studentetoelating en die aanstelling van dosente na akademiese verdienste geskied en eksamens en toetse weer saans in ‘n veilige omgewing afgelê kan word? Dit lyk nie so nie. Sy voorganger, Botman, het in sy intreerede in 2007 die verswarting van sowel die US as die dorp Stellenbosch as sy ideaal gestel. De Villiers: “I want to pay homage to [Botman] … I respect his achievements. He led Stellenbosch along a path of change, a journey of hope. And today we are all [!] the better for it.” “All”? – swartes en wittes?

As iemand wat meer as twee dekades in die buiteland (Engeland en daarna die VSA) gestudeer en gewerk het, bring De Villiers op tipies Amerikaanse wyse ‘n tikkie persoonlike besonderhede vroeg in sy rede in die prentjie. Hy bedank sy vrou, Catherine, sy kinders, Katusha, Braam en Gera, sy skoondogter, Kelly, en hy noem selfs sy kleinkinders, Eloise en Beatrice. Die enigste naam wat Afrikaans klink, is Braam (genoem na sy oupa en darem nie Bram, soos in Bram Fischer, nie). Hy is ‘n skoolhoof in Amerika. Ons het hier klaarblyklik nie met ‘n tipiese Afrikanergesin (met name soos Piet en Jan, Marie en Anna) te make nie. In ‘n onderhoud het De Villiers gesê: “Ek het ‘n baie Amerikaanse manier van hoe om dinge te doen” (Die Burger, 5 Desember, p 11). Die vraag is in hoeverre hy hom in die buiteland van sy Afrikaner- en Afrikaanse kulturele wortels losgemaak het. Sy pa was ‘n dosent in regte aan die US.

Van belang vir die behoud van Afrikaans aan die US is in hoeverre De Villiers se huistaal en die van sy kinders Afrikaans is. Destyds het ek, toe die bevrydingsteoloog Russel Botman as rektor Afrikaans as onderrigtaal deurlopend afgeskaal het, gevra dat hy verplig word om na aanleiding van ‘n Bybelteks (Josua 24:15) te sê: “Ek en my huis, ons sal Afrikaans dien.” Botman is polities korrek nooit gekonfronteer of kortgevat nie, met die gevolg dat hy toegelaat is om Afrikaans ernstig te benadeel. Die volgende woorde van Elsa Joubert kan gebruik word om kritiek op Botman se on- of anti-Afrikaanse gesinsopset te lewer en heel moontlik ook dié van De Villiers: “‘n Taal word bedreig as hy nie meer die vanselfsprekende huis is waarin jy woon nie” (JC Steyn, Ons gaan ‘n taal maak, Centurion: Kraal Uitgewers, 2014, p 475).

De Villiers: “There have been concerns raised around transformation, inclusivity and diversity, as well as our institutional culture and symbols on campus. There have also been comments around our language policy, which may be experienced as exclusionary by some … transformation can be thought of in two ways. On the one hand, it relates to the need for change in response to South Africa’s history of racial discrimination and exclusion … Let me now deal first with putting right what was wrong in the past. In this regard, Stellenbosch University took an important step in the year 2000 [toe Andreas van Wyk die rektor was] when it formally acknowledged – and I quote – ‘Its contribution to the injustices of the past’ … this was an apology for apartheid, which I would like to reiterate.” Wanneer Botman gepraat en geskryf het, het hy telkens hierdie verskoningvra opgehaal. De Villiers volg in sy voetspore.

Later in sy toespraak kom De Villiers waaragtig hiernatoe terug: “We made mistakes in the past, and it is important that we apologise and try to repair ties. This we did in 2000, with our acknowledgement of the University’s ‘contribution to the injustices of the past.'” Soos Botman vestig De Villiers nie die aandag op “racial discrimination and exclusion” in die hede nie; veral nie die diskriminasie wat as standaardprosedure teen blankes aan die US gepleeg word nie. Ek het onlangs weer diep onder die indruk gekom van die onreg wat die US pleeg deur bv raskwotas vir sekere studierigtings, soos medies, af te dwing. ‘n Ouer was hoogs ontsteld en gegrief omdat vanweë ‘n politiek-geïnspireerde voorskrif van die US die studente in toenemende mate nie wit mag wees nie.

“The University … committed itself to ‘redress and development’ – specifically in terms of broadening access to the University for those who had previously been excluded based solely [!] on the colour of their skin.” “Broadening access” is ‘n eufemisme. Toelatingsvereistes vir nie-wittes, veral swartes, is verslap, onder meer by medies, sodat die universiteit in al hoe groter mate nie die blanke aanskyn van die US van weleer moet hê nie. Soos Botman verkondig De Villiers doelbewus die leuen dat studente voorheen weens pigmentasie uitgesluit is. As De Villiers vir ‘n oomblik nugter besin en die ou en nuwe US vergelyk, sal hy besef dat die uitsluiting nie primêr op grond van verskil in velkleur geskied het nie, maar vanweë die dikwels aansienlike kultuurverskille wat by etniese groepe aangetref word; dus verskille in leefwyse, maniere van dink en doen.

Die probleem is dat De Villiers as geneesheer kennis en ondervinding van mense as liggaamlike weses het. Daarom is hy oorbeïndruk met die mate van fisieke eendersheid by mense. Hy is glad nie afdoende geskool in die groot geestelike (bv ideologiese en kulturele) verskille by mense nie. Dit is juis insig in mense as geestelike weses wat ‘n rektor broodnodig het, want dit is waarop die akademie by uitstek ingestel is. In hierdie opsig blyk De Villiers swak toegerus te wees. As medikus het hy gespesialiseer in probleme wat in die onderlyf van mense (naamlik gastroenteritis) kan voorkom.

Kulturele verskille is die rede waarom die US, anders as voorheen, ‘n chaotiese kookpot geword het; ‘n plek waar daar nie meer suiwer of primêr op akademiese sake (onderrig en navorsing) gefokus word nie, maar sonder ophou oor meertaligheid, gedwonge integrasie, transformasie, inklusiwiteit, diversiteit, menswaardigheid, ens, geredekawel word. Verwys in hierdie verband na die beleidsverklaring, “Só dink ons oor transformasie aan die US” (US-webwerf 15 April), ‘n 3-bladsye lange teks, wat ongetwyfeld met De Villiers se goedkeuring vrygestel is. Hy herhaal van daardie gegewens in sy intreerede.

In sy toespraak spog De Villiers eintlik oor die diskriminasie wat teen blankes gepleeg word en verbind hy hom daartoe om dit nie net voort te sit nie, maar om dit te vererger. In 1990 het die US 762 nie-wit studente gehad. Tans is daar 11 200, amper 38% van die studentebevolking. “We aim to advance this further … I believe we can do it.” Die personeelsyfers is selfs “beter”: 43% is nie-wit, met 20% van die akademici. “So there is much room for improvement. This is also true for the representation of women … on both fronts – race and gender – we are working towards greater equality, and I believe we can do it.” Hier het ons dus ‘n rektor, die hoof van ‘n akademiese inrigting, wat hom daartoe verbind om studentetoelating en die aanstelling van dosente (in groot mate) op nie-akademiese gronde (ras en geslag) te bewerkstellig.

De Villiers se simpatie is stewig in die nie-wit kamp gevestig, maar dan verdoesel hy dit met bv: “We need to ensure that this University is a place where everyone [!] feels welcome … We can do it.” Hoe? Deur die name van geboue wat na Afrikaners (DF Malan, HF Verwoerd, BJ Vorster) genoem is, te verander. Deur dele van die US na nuwe ikone, ANC-kamerade (Beyers Naudé, Desmond Tutu, Russel Botman), te vernoem. Die Malan-borsbeeld is ook reeds in die visier (Die Burger, 18 April, p 6). Dit herinner aan die weglating van die name van gesneuwelde soldate van die Suid-Afrikaanse Weermag op die ANC-geïnisieerde Freedom Park Memorial Wall in Pretoria (Steyn, p 488). Dat die blankes, dus diegene wat die US gestig en opgebou het en tradisioneel op die kampus hoort, in die proses vervreem en ontheem word, word nie in ag geneem nie. Nog minder dat die US tradisioneel as die bakermat van Afrikaans en Afrikanerpolitiek beskou is.

Vervolgens verwys De Villiers na die US se nuwe taalbeleid wat in November aanvaar is. “The Policy says the University is committed to Afrikaans as academic language, but also to English in the interest of accessibility, as well as the advancement of Xhosa, where feasible. Stellenbosch is not an Afrikaans university; Stellenbosch is not an English university; Stellenbosch is not a Xhosa university; Stellenbosch is a multilingual South African university.” Botman sou bygevoeg het dat die US ‘n Afrika-universiteit is. De Villiers volg ook in hierdie opsig in sy voetspore, soos hier onder blyk.

Sedert verlede jaar het Afrikaans en Engels amptelik gelyke status as US-onderrigtale. Die viserektor vir onderrig, Arnold Schoonwinkel, het egter al herhaaldelik te kenne gegee dat die idee is dat onderrig deur die medium van Engels in alle vakke beskikbaar moet wees (as lesings of tolking), maar dit geld nie vir Afrikaans nie omdat tolking glo soms onnodig is omdat Afrikaanssprekende studente Engels in afdoende mate magtig is. Van die begin af het Afrikaans en Engels dus nie werklik gelyke status nie. Dure ondervinding elders bevestig dat so ‘n taalopset Engels veral op die lange duur bevoordeel en Afrikaans benadeel; die taal selfs tot afskaffing verdoem. “In alle meertalige situasies kry die polities dominante taal gou die oorhand en word die ander taal of tale uitgeskakel” (Steyn, p 444). Nagraadse onderrig aan die US is reeds grootliks in Engels; op hierdie vlak is daar geen sprake van gelyke status vir Afrikaans nie. Daar is waarskynlik ook geen sprake van tolking in Afrikaans nie. Wat hier gebeur, vloek teen die stigtingsvoorwaarde wat die stigtingsdonateur, Jannie Marais, gestel het, naamlik dat Hollands/Afrikaans nie ‘n mindere posisie as Engels aan die US mag beklee nie. Nie een van diegene aan die US wat deesdae so hoog oor moraliteit opgee, het al die integriteit gehad om die Marais-taalvoorwaarde openlik te beredder nie.

Die jongste is dat tolking van Afrikaans na Engels nie (noodwendig) vir swart studente aanvaarbaar is nie. Aan die Noordwes-Universiteit het ‘n student geëis “dat die kopstukke teen 1 Julie waai omdat dit ‘n simbool van onderdrukking en apartheid is” (Die Burger, 7 deser, p 16). Tolkdienste veroorsaak glo dat swartes te na gekom word. Daardie mense wat voorheen nie op die Potchefstroom-kampus gehoort het nie, word nou nie net vryelik toegelaat nie. Nee, hulle matig hulle ook aan om te eis dat Engels as onderrigtaal gebruik moet word. Dan Kgwadi, die rektor van die Noordwes-Universiteit, sê dat daar na hulle geluister moet word. Met hoeveel simpatie sou De Villiers reageer as Afrikaanse studente tolking van Engelse lesings eis? Ek dink selfs tolking sal vorentoe nie aan Afrikaanse studente gegun word nie, wat nog te sê van lesings in Afrikaans.

Anders as Marais sê De Villiers: “Stellenbosch is not an Afrikaans university.” Vir wie eggo hy hier? Blade Nzimande, die kommunistiese minister van hoër onderwys, het gesê: “Ek wil beklemtoon dat ons nie langer Afrikaanse … universiteite het nie” (Die Burger, 23 Julie, p 2). As onderwysminister het Kader Asmal dit in 2002 “duidelik gestel dat die taalgelykheidsbeginsel in die onderwys ondergeskik is aan ander voortskrifte soos toegang vir agtergeblewenes tot onderwys (access) en transformasie van die onderwys (equity) … ANC-beleid, soos geformuleer in 2002, bepaal dat daar nie van swart studente verwag kan word om deur medium Afrikaans aan ‘n histories Afrikaanse universiteit te studeer nie” (Steyn, p 456-457). Die (swart) studente wat deur die ANC-regering na Kuba vir mediese opleiding gestuur word, word egter verplig om Spaans magtig te word voordat hulle lesings kan bywoon. De Villiers kom met hierdie geykte stelling ten koste van Afrikaans: “We are trying to ensure that language is not a barrier to access.” Die Burger (1 deser, p 10) beaam dit in ‘n hoofartikel: Dat Afrikaans “nooit weer as meganisme vir onbillike uitsluiting gebruik word nie.” Soos by Botman is alles wat De Villiers sê in ooreenstemming met die beleid van die ANC. Die De Villiers-US bly koersvas op die pad van ANC-gedienstigheid.

“The issues of the institutional culture of South African universities and the pace of transformation is currently receiving a great deal of attention, and Stellenbosch is necessarily part of this debate.” Dit herinner aan die kritiek wat bv Leon Wessels en Dan Kgwadi op die institusionele kultuur van die Potchefstroom-kampus uitgespreek het. Die kern van die beswaar is dat ‘n universiteit en selfs ‘n enkele kampus volgens ANC-gedienstiges nie oorwegend wit en Afrikaans mag wees nie. De Villiers onderskryf hierdie sentiment. Daar is ook die alewige beswaar dat die proses van verswarting en verengelsing nie vinnig genoeg geskied nie.

In hierdie verband vra De Villiers, met verwysing na wat Johan Degenaar en NP van Wyk Louw gesê en geskryf het, vir ‘n oop gesprek. “That is what is needed in the transformation debate – ‘discussion without borders’, an ‘open debate’ in which ideas can circulate freely, leading to ‘mutual understanding’. I know we can do it.” Ek, daarenteen, dink dit is buite die kwessie dat die De Villiers-US buite die Botman/De Villiers/ANC-raamwerk sal probeer dink deur die menings uitgespreek in bv hierdie rubriek ernstig te oorweeg. De Villiers & kie sal hoogstens kosmetiese of boetiekaanpassings oorweeg, bv die pas waarteen verswarting en verengelsing plaasvind. Ek voorspel dat ernstige besinning oor die anti-akademiese impak van transformasie en die opskorting en omkering van hierdie dwaasheid nie deel van die De Villiers-nalatenskap gaan wees nie.

“This brings me to the second way to think of transformation – as an imperative for creating the future we want … In the foyer of our Education Building, there’s an often used but enduring quote by Madiba [!]: “Education is the most powerful weapon which you can use to change the world.” De Villiers noem dit ‘n “universal truth” en praat dan van “transformation through education.” Hoe versoen hy en Mandela dit met die UDF/ANC-strydkreet: “Liberation before education”? Is dit nie Marxisme/kommunisme wat die (hele) wêreld wou verander nie? Hoekom praat De Villiers van “Madiba” en nie van Nelson Mandela nie? Hy wend geen poging aan om sy pro-ANC-gesindheid te verdoesel nie.

Dan gaan De Villiers weer in sy Amerikaanse modus. Hy vertel die storie van “one of our students.” Nie ‘n boerseun, Jan van der Merwe, ‘n wit, manlike, Afrikaanssprekende student nie. Nee, die storie van Claudia Ntsapi. Sy het probleme gehad waarvoor sy nie die skuld kry nie. Haar probleme was “due to educational backlogs in the system.” Toe skryf sy in vir ‘n US-oorbruggingsprogram wat (soos so baie neo-US-dinge) net ‘n Engelse naam het, SciMathUS. Sy kom toe agter dat sy nie chemiese ingenieurswese moet studeer nie, maar die graad BSc. “She says: ‘SciMathUS gave me time to discover my true passion, instead of doing what everyone else thought I should.'” De Villiers sê: “I find her journey inspiring.” Aan Ntsapi sê hy: “You are showing the world [!] what can be done.” Dan die kersie op die koek: “In higher education we can achieve transformation by recognising and developing potential, and constantly emphasising excellence.” Ek, daarenteen, dink dat iemand met bewese akademiese prestasie op skool (eerder as potensiaal, wat nie noodwendig vervul word nie) ‘n beter kans staan om as student op universiteit uitnemend of voortreflik te presteer.

“I want the University to offer students an experience that is pleasant, welcoming, safe and hospitable – in an inclusive environment. We can do it … The challenge for us is to be locally relevant, yet globally competitive. We should focus on unique areas in which we have developed expertise over time and build collaborative networks in South Africa, the rest of the continent and further afield. I have no doubt we can do it.” Soos diegene wat hulle vereenselwig met die nuwe Suid-Afrika, verwys De Villiers na “our young democracy”, ons “progressive Constitution” en “the values of our Constitution”, asook die ANC-regering se Nasionale Ontwikkelingsplan (NOP) se “desire to make our country work for all its people. We want to create a University that works for all [!] of us – a national asset, in fact a continental and global asset, to help make the world a better place seeking solution to such ‘wicked problems’ as poverty, inequality and unemployment in our society.” Soos Botman probeer De Villiers afstand skep tussen die tradisionele Afrikaanse/Afrikaner-US en die nuwe US wat in lands-, Afrika- en wêreldkonteks geplaas word. Die US het glo “gevorder” van “volksuniversiteit” tot “national asset,” – “serving the entire population.” Dit gaan vir die US nie meer om Afrikaans en Afrikaner-identiteit te bestendig en uit te bou nie. Dit gaan om Suid-Afrikaner- en Afrikaanskap, asook wêreldburgerskap. Hoe beïnvloed dit Afrikaans? Globalisering of internasionalisering bevorder nie Afrikaans nie. “Engels word bevorder deur globalisering” (Steyn, p 443).

De Villiers vind “the recent manifestation of xenophobia in our country … upsetting … At Stellenbosch University we are proud of the fact that we have more than 4 100 international students, making up 14% of our student body. They come from 117 countries around the world, and 56% of them are from other African countries. They enrich us.” Op die US-webwerf (21 April) het De Villiers reeds die aanvalle “op mede-Afrikane” veroordeel. Hy het toe na die US se African Doctoral Academy (ADA – in 2011 deur Botman gestig) verwys, wat swart studente uit swart Afrika vir die US werf en befonds. “Al ons Afrika-studente, mede-akademici en ander besoekers vanoor ons kontinent [is] meer as welkom … op al ons kampusse.” Sal hy dit van “regse” blankes sê? De Villiers voel so sterk oor die kwessie van xenofobie dat hy die Engelse teks van sy verklaring op die US-webwerf aan die tweetalige weeklikse koerant, Bolander (29 April, p 2), vir publikasie gestuur het.

Teen die einde van sy intreerede gaan De Villiers van kwaad tot erger. Hy weerspreek sy bewering dat dit vir die De Villiers-US in gelyke mate om die heil van almal (wit en nie-wit) gaan met die volgende aankondiging: “I now announce with humility that the University is establishing a bursary fund for the children of Die Vlakte, the descendants of those who were uprooted.” Hy verwys na die inwoners (eintlik: die uittredende primarius) van die Dagbreek-koshuis wat in 2012 “apologised for the Battle of Andringa Street in 1940 … Prof Botman ensured that an exhibition was installed in the University Archives in the Willcocks Building to remind us of the forced removals from Die Vlakte in the 1960s. These removals brought separation because the University as institution did not protest against them at the time, and also because the Arts and Social Sciences Building [voorheen die BJ Vorster-gebou] was later erected on expropriated land.” De Villiers is dus weer besig met verskoning vra en boetedoening.

Ek het by ‘n vorige geleentheid in besonderhede oor die sogenaamde Slag van Andringastraat geskryf (Praag 25.08.2013). Studente van die Dagbreek-koshuis en bruines het in Andringastraat handgemeen geraak, waarna die bruines die ruite van ‘n privaat koshuis met klippe uitgegooi en ‘n ander huis beskadig het. Die US-rektor, RW Wilcocks, het die vrede herstel deur selfs skadevergoeding aan sommige bruines te betaal. Die bruines het nie opgedok vir die skade wat hulle veroorsaak het nie en ook nie om verskoning gevra nie. Botman het as rektor in hierdie 1940-gebeurtenis die geleentheid gesien om houe teen blankes in te kry op ‘n manier soortgelyk aan wat Jonathan Jansen met die Reitz-video aan die Universiteit Vrystaat reggekry het. Toe die Wilcocks-gebou na ‘n brand herbou is, het Botman in 2013 ‘n permanente uitstalling oor die Slag van Andringastraat in die Argief se “Herinneringskamer” in daardie gebou gevestig. Daarin word die wittes as die skuldiges en die bruines as die onskuldige, vreedsame slagoffers voorgestel. Dit is van die gemeenste dinge in die Botman-nalatenskap, maar juis dit is deur De Villiers uitgesoek om 75 jaar later die nageslag van die klipgooiers met eksklusiewe US-studiebeurse te vergoed. Op kenmerkende wyse het Botman die uitstalling “‘n gebaar van versoening tussen die US en die dorp se bruin gemeenskap” en ‘n “stap in die toekoms in” genoem (Die Burger, 2.08.2013, p 9). De Villiers borduur voort hierop. Let op hoe die wet op groepsgebiede heeltemal onnodig met die Slag van Andringastraat verbind word. Op die US-webwerf (8 deser) word genoem dat R350 000 reeds vir hierdie eksklusiewe beursfonds vir nie-wittes bewillig is. Daar word beweer dat die wit studente die bruines se huise beskadig het. Doelbewus word geen woord gerep van die skade wat bruines, deur bv klippe te gooi, aangerig het nie.

Die rede waarom ek in die voorlaaste paragraaf hierbo sê dat dit vir De Villiers en die neo-US nie in gelyke mate om die heil van almal (wit en nie-wit) gaan nie, is omdat studiebeurse, soos hierdie Vlakte- en die ADA- en talle ander beurse, uitsluitlik aan nie-wittes toegeken word. Die bestaansreg van studiebeurse uitsluitlik vir wittes word egter ontken. Op RSG is daar onlangs ‘n berig uitgesaai waarin die US so ‘n uitsluitingsreg ten bate van wittes betwis. Die Burger het (doelbewus) nie hieroor berig nie. In die Botman-era het die US geweier om enigiets met ‘n studiebeurs uitsluitlik vir blankes te make te hê. Ek weet ook van iemand wat kapitaal vir ‘n studiebeurs vir blankes aan die US wil bemaak, maar die US is nie ontvanklik hiervoor nie. Kader Asmal het as onderwysminister staatsgeld gebruik/misbruik om testamentvoorwaardes van so ‘n studiebeurs te verander. Die reg van ‘n dooie mens om sy geld as studiebeurs aan blankes te bemaak, word dus deur sowel die ANC-regering as die US betwis of ontken. Dit is myns insiens hoogs vermetel om nie die redelike/opregte wense van ‘n oorledene te eerbiedig nie. Dit is hoogs immoreel om studiegeleenthede vir blankes op hierdie manier aan bande te lê.

In haar rubriek, wat gerus “Saam met die stroom” kan heet, noem Martie Meiring-Retief, ‘n joernalis van Stellenbosch, die instelling van die Vlakte-studiebeurse “remediëring (of dan skuldvereffening)” (Die Burger, 7 deser, p 18). Afrikaans as die “oorheersende taal aan die plaaslike universiteit” veroorsaak glo “geldige probleme”. Na geradbraakte Afrikaans verwys sy as “pure aansteeklike Kaaps.” Sy het net lof vir rasse-integrasie en het so min insig dat sy kamma nie Afrikaners se strewe na selfbeskikking of selfstandigheid verstaan nie. “Ek wil nie ‘n selfbeskikte Afrikaner word óf wees nie.” Sy verdien dit sekerlik ook nie.

De Villiers: “Last year, Stellenbosch University paid out R588 million in bursaries and loans … Of this amount, 55% went to black, coloured and Indian students … And because greater diversity [dus nie-wittes] is a priority for us, we want to award even more recruitment bursaries.” In 2014 is ‘n bykomende R102.3 miljoen studiebeursgeld bewillig wat uitsluitlik vir nie-wit studente geoormerk is. Die ideaal is dat die US in 2018 in sy eeufeesjaar minstens 50% nie-wit studente moet hê (US-webwerf 15 April). Dit impliseer toenemend verskerpte rassediskriminasie teen blanke studente. Bykans die helfte (46%) van die nagraadse studente is reeds nie-wit.

Lesers weet teen hierdie tyd genoeg van De Villiers om die volgende woorde krities te beoordeel: “Let me reach out to members of our community everywhere. Let us move forward together. That will be the main thrust of my time as Rector and Vice-Chancellor: Forward, Stellenbosch! Vorentoe! Siyaya!” Myns insiens: Vorentoe na sowel die ANC se politieke hemel as die akademiese afgrond.

Net om seker te maak dat almal moet weet wat sy politieke gesindheid is, het De Villiers teen die einde van sy toespraak as ‘n soort “hoogtepunt” nog ‘n aankondiging gedoen. “If there are obstacles in our way, let’s remove them. Like the HF Verwoerd plaque in our Accounting and Statistics Building [voorheen die HF Verwoerd-gebou]. This will be removed and placed in the University Museum, there to be properly contextualised … This is an ideal opportunity to engage in open discussion about visual elements and symbols on campus, as a place of learning and critical thinking should. It will help us move forward” – dus al hoe verder weg van die US van weleer. Die Verwoerd-gedenkplaat moet weg, maar die Mandela-slagspreuk in die voorportaal van die Opvoedkundegebou kan bly en word deur De Villiers aangeprys.

Lees ook Deel 2 van Leon Lemmer se manjifieke rubriek.

Leon Lemmer: Onder nuwe rektor is Universiteit van Stellenbosch in sy maai (deel 2)

Lees eers Deel 1 van dié rubriek.

Dit is nodig om te skets wat as agtergrond vir Wim de Villiers se intreerede as rektor van die Universiteit Stellenbosch (US) gedien het. Kort na sy aanstelling het Murray la Vita ‘n onderhoud met hom gevoer (Praag 13 Desember). De Villiers het toe gesê: “Ek moet dadelik ook vra waar die ondersteuning van buite is vir die ontwikkeling van Afrikaans as akademiese taal. Waar is die groot pryse vir akademiese skryfwerk in Afrikaans, waar is die finansiële aansporing vir navorsingswerk in Afrikaans?” (Die Burger, 5 Desember, p 11). Hiermee eggo De Villiers die standpunt van Dan Kgwadi, die rektor van die Noordwes-Universiteit, wat reken dat sy universiteit nie verantwoordelikheid vir die voortbestaan van Afrikaans kan aanvaar nie. Albei wek die indruk dat hulle onsimpatiek teenoor Afrikaans is. Die ergste is dat daar in ‘n hoofartikel in Die Burger (1 deser, p 10) staan: “Die toekoms van Afrikaans nie staan of val na gelang van wat by Maties gebeur nie.”

Die wortel van die kwaad, soos in die geval van baie dinge, is die ANC. Daar mag nie van swart studente verwag word om deur medium van Afrikaans aan ‘n histories Afrikaanse universiteit te studeer nie. Afrikaans word met uitsluiting, oftewel apartheid, geassosieer. Die ANC-regering se beleid is: “Die staat voorsien nie geld vir die verdubbeling van lesings nie” (JC Steyn, Ons gaan ‘n taal maak, Centurion: Kraal Uitgewers, 2014, p 457). Dit is met hierdie slinkse knyptangstrategie dat die ANC-regering universiteite wil verplig om tussen Afrikaans en Engels as onderrigtaal te kies. Willie Esterhuyse was moontlik eerste met die volgende vertolking, waarby De Villiers aansluiting vind. Esterhuyse het “die ryk Afrikaners veroordeel omdat hulle nie geld vir onderrig deur Afrikaans wou voorsien nie” (Pieter Kapp, Maties en Afrikaans, Pretoria: Protea Boekhuis, 2013, p 158). Op kenmerkende wyse veroordeel Esterhuyse Afrikaners en nie die ANC nie.

Hieruit spruit die gevolgtrekking, wat deesdae wyd aanvaar word, dat die ANC-regering net klasse befonds wat deur die medium van Engels aangebied word. As onderrig deur die medium van Afrikaans geskied, is die universiteit op aalmoese, bv skenkings uit die private sektor, aangewese. Uit ‘n hoofartikel blyk dat Die Burger (1 deser, p 10) hierdie propaganda sluk: “Meertaligheid kos geld en moeite. ‘n Deurslaggewende vraag gaan wees of the universiteit die hulpbronne gaan hê om dit behoorlik te doen.” Die koerant bied hiermee aan die US en ander eens Afrikaanse universiteite ‘n verskoning om eentalig Engels te word. Jonathan Jansen, die rektor van die Universiteit Vrystaat, het nie op hom laat wag nie. Twee onderrigtale plaas ‘n dubbele werklading op dosente en afsonderlike klasse in Afrikaans en Engels lei tot rasseskeiding (dit was ook Russel Botman se argument), terwyl die universiteit se beleid dieselfde as dié van die ANC is, naamlik gedwonge rasse-integrasie (Die Burger, 7 deser, p 16).

duma_openstellenbosch
Sikhulekile Duma, ‘n tweedejaarstudent wat die Universiteit van Stellenbosch wil verengels en verswart

‘n Ander faktor wat De Villiers se toespraak beïnvloed het, is die aktivis Sikhulekile Duma, ‘n tweedejaar US-student in die sosiale wetenskappe. Dit is Duma wat deur blankes in die dorp “aangerand” is toe hy skoorgesoek het. Daarna het hy geëis dat die US teen rassisme moet optree. Vir hierdie doel het hy valslik voorgegee dat dit wit US-studente is wat hom reggesien het. As ‘n uitvloeisel hiervan is ‘n Menswaardigheidsoptog op die kampus gehou en versoeke en eise is aan die US se tussentydse bestuur gerig (Praag 14 Maart). Op 15 April is ‘n massavergadering op die Rooi Plein op die kampus deur die Duma-groep, wat daarna die naam Open Stellenbosch aangeneem het, gehou. Dit het oor transformasie met toespitsing op kritiek op Afrikaans as onderrigtaal gehandel. Studente van die Universiteit Kaapstad (UK) se Rhodes Must Fall-veldtog het ook by die byeenkoms gepraat. Geen aansoek is vooraf, soos vereis, by die universiteitsowerheid gedoen om die byeenkoms te hou nie. Nogtans het De Villiers die geleentheid bygewoon en gesê “die US is sterk tot transformasie verbind” (Die Burger, 16 April, p 3). Hierna weet die swart studente dat hulle met De Villiers as rektor nie by die reëls hoef te hou nie.

Op dieselfde dag as die Rooi Plein-byeenkoms het die US in ‘n amptelike verklaring gesê: “Voortgesette transformasie [myns insiens wesenlik ‘n nie-akademiese, politieke, ANC-gedrewe saak] is deel van die ‘kernwese’ van die Universiteit” (US-webwerf 15 April). Transformasie gaan glo bespoedig en verdiep word. Dit herinner aan Dan Kgwadi se “deep transformation”. Aan die US is daar glo “taalsoepelheid” – iets wat Kgwadi ook van die Noordwes-Universteit gesê het. Taalsoepelheid maak dit myns insiens moontlik om die Engelse aanbod te verhoog en die Afrikaanse aanbod af te skaal. Die aanwesigheid van UK-studente het die US genoop om te verklaar dat hy reeds lank bewus daarvan is “dat visuele elemente en simbole ‘n voortdurende herinnering is aan ‘n pynlike [!] geskiedenis en dus ‘n onvriendelike omgewing skep.” Hierna is daar berig dat Duma se Open Stellenbosch-groep binnekort ‘n verdere lys griewe en eise aan die US-bestuur gaan voorlê (Die Burger, 18 April, p 6).

In reaksie op aktivistiese druk het die US op 25 April op sy webwerf inligting oor sy personeelsamestelling verstrek. Daarvolgens bevorder die nuwe taalbeleid die werwing van nie-wit dosente omdat vaardigheid in Afrikaans nie meer vereis word nie. “Die doelwit is gestel dat die US se personeelkorps [dus nie net die studente nie] teen 2018 meer as 50% swart moet wees.” Nie-wit dosente word op ‘n “versnelde loopbaanpad” geplaas, wat sekerlik beteken dat hulle vinniger as blankes deur die doseerrange bevorder word. “Strategiese [rassistiese?] werwing vir alle senior posisies, ook professorale aanstellings,” word gedoen. “Diversiteit is ‘n noodsaaklike voorvereiste vir volhoubare akademiese uitnemendheid en juis om hierdie rede en op grond van die morele noodsaaklikheid daarvan, is die Universiteit verbind tot ‘n verdieping en versnelling van sy sistemiese transformasie.”

As iemand nog daaraan getwyfel het of die De Villiers-US hom op ‘n nie-, selfs anti-, akademiese pad begewe het, behoort daar nou geen onseker meer te bestaan nie. Byvoorbeeld, Akademikus, Stellenbosch skryf in Die Burger (1 deser, p 10) oor “waansin” by die aanstelling van dosente: “Die US is ‘n universiteit en derhalwe veronderstel om akademiese verdienstelikheid skaamteloos te onderskryf … Dit is nie ‘n rasse-aangeleentheid nie; dit is ‘n akademiese saak … Al wat die US met ‘n oop gemoed moet kan stateer, is dat by sy aanstellingskomitees geen rasvoor- of -nadeel is nie. Dit is ‘n beginselsaak, en elke aansoeker moet weet hy of sy word suiwer op akademiese verdienste oorweeg.” In werklikheid is daar ‘n voorskrif dat iedere kortlys vir aanstelling die naam van minstens een nie-wit kandidaat moet bevat. Dit stel die US in staat om by elke aanstelling te kyk of hy daarmee kan wegkom as voorkeur aan ‘n nie-witte pleks van ‘n blanke (wat dikwels die akademies beste kandidaat is) gegee word ten einde sy demografie- (dus ANC-politieke-) profiel te “verbeter”.

Is Duma en sy Open Stellenbosch hiermee tevrede? Nee. “Daar is 296 wit, 10 swart, 31 bruin en 12 Indiër-professore, asook 24 uit die buiteland by die US. Van 2010 tot 2015 het die getal swart professore van drie tot tien gestyg” (Die Burger, 25 April, p 1 – ja, Duma haal die voorbladsy). Die US se verweer teen die Duma-aanvalle is dat dit ‘n “groot uitdaging [is] om senior akademiese aanstellings uit onderverteenwoordigende groepe te maak … alle Suid-Afrikaanse universiteite ding mee vir dieselfde klein groepie.” Is dit nie ‘n sotlike, anti-akademiese situasie nie? Die ANC se kwantitatiewe demografie-dogma word sonder meer aanvaar.

Op 29 April, kort voor De Villiers se inhuldiging as rektor, het Open Stellenbosch, met Duma wie se naam tot Khule verkort is, ‘n onwettige byeenkoms teen “wit oorheersing” op die Rooi Plein op die kampus gehou. Hulle eis swart studente en dosente. Ramabina Mahapa, van Rhodes Must Fall-faam en die voorsitter van die UK-studenteraad, het gesê “as die universiteit nie wil verander nie, moet julle dit onregeerbaar maak.” De Villiers het hierna op ‘n mediakonferensie, soos die UK-rektor, Max Price, gesê hy ondersteun studentedeelname en -aktivisme (Die Burger, 30 April, p 3). Reeds op 15 April is amptelik op die US-webwerf verklaar: “Vir die US-bestuur is die al hoe sterker kultuur van robuuste debat by die instelling verblydend.” Soos Price doen De Villiers wat die swart studente wil hê. Dit is ‘n geval van “Forward!” na die akademiese afgrond. De Villiers is soos FW de Klerk met sy toegeestrategie.

Na hierdie byeenkoms op die Rooi Plein het die Open Stellenbosch-groep en Chumani Maxwele, wat ontlasting op die Rhodes-standbeeld gegooi het, na die plek van De Villiers se inhuldiging gegaan en daar onwettig met plakkate betoog. Die betoging het in stilte verloop totdat Maxwele en ander studente geskree het: “Down with white power, down!” (Die Burger, 1 deser, p 3). Duma sê: “Ons wou skok … Ons gaan nooit jammer sê vir die wyse waarop ons teen wit oorheersing veg nie.” De Villiers het die uitroepe aan nie-Maties toegeskryf en gesê dat geen optrede teen die betogers beplan word nie.

Waarteen sal die De Villiers-US dan wel optree? Sekerheid hieroor is gou verkry en Duma het daarvoor gesorg. Duma beweer dat ‘n blanke US-dosent aan hom die volgende teksboodskap gestuur het: “Jou swart moer van die wit boer.” (Rapport, 3 deser, p 1 en 2 – ja, die berig haal die voorbladsy). Die US het bevestig dat die saak “in ‘n baie ernstige lig” beskou word en “stappe ingevolge die universiteit se formele dissiplinêre prosesse het reeds begin” (p 2). Die Burger (4 deser, p 5) het grootliks dieselfde inligting gepubliseer. Duma het die vermetelheid om te eis dat die betrokke dosent sonder betaling weens die “rassistiese” teksboodskap geskors moet word.

Die volgende dag het Die Burger (5 deser, p 1 – ja, die voorbladsy) min nuwe nuus gehad, behalwe dat die betrokke dosent voorlopig geskors is, Duma per e-pos hieroor deur die US ingelig is en dat ‘n komitee saamgestel is om Duma se bewerings te ondersoek. Die Higher Education Transformation Network (HETN), wat by elke moontlik geleentheid pro-swart en anti-wit druk op universiteite uitoefen, het ook op die dosent se skorsing aangedring. “Die netwerk sal nie huiwer om in te gryp as die universiteit sy voete met die ondersoek sleep nie.” Rassevoorvalle het na bewering sedert De Villiers se aanstelling toegeneem. Dit is substansielose afdreiging deur die HETN.

Die lesers van Die Burger het sekerlik op die verslegtende US-situasie gereageer, maar net twee briewe met substansiële kommentaar is gepubliseer. Oud-Matie van die Kaap is van mening dat die aandrang op onderrig in Engels “is nie om die universiteit soseer toeganklik vir almal te maak nie, maar eerder om Afrikaans in die grond in te vertrap … Is dit nie ironies nie dat almal teen Cecil J Rhodes se standbeeld gil, maar die taal aanhang wat hy saamgebring het?” (Die Burger, 22 April, p 10). Pieter van der Merwe van Bellville verwys na die Randse Afrikaanse Universiteit wat nou “YouJay” is. “Ek voorspel dat die US teen 2018 ‘YouEss’ sal wees en later die naam van ‘n struggle-held gaan kry. Wat het van voortreflikheid geword in hierdie gejaag na politieke korrektheid? Kies die beste studente en personeel, ongeag uit watter rassegroep hulle kom. Los die kwotas; dis omgekeerde rassisme” (Die Burger, 29 April, p 15).

Ek het reeds lank gelede voorspel dat die US die Steve Biko University kan word en dat die US-studentesentrum, die Neelsie (genoem na die Afrikaanse taalstryder, JC Langenhoven, ook bekend as Sagmoedige Neelsie), die Nelson (genoem na Nelson Mandela) kan word. So ‘n kampus sal dan seker een wees waar die mitiese “almal” meer tuis as op die huidige een voel. Dalk is dit die enigste twee voorstelle in my skrywes wat ernstig deur De Villiers oorweeg sal word. Die UK-senaat (‘n liggaam wat tradisioneel uit professore bestaan) het 181 teen 1 ten gunste van die verwydering van die Rhodes-standbeeld gestem. In Bybelse taal (Lukas 11:35) roep ek oor die stand van die akademie in Suid-Afrika uit: Hoe groot is die duisternis nie! Dit is om van te ween.

Gestel die betrokke US-dosent het wel daardie teksboodskap aan Duma gestuur. Gestel verder dat De Villiers primêr eerder op akademiese as politieke leiding ingestel was. Wat sou hy as rektor gedoen het? Hy sou die dosent onvoorwaardelik om verskoning gevra het omdat hy tot dusver sy plig om teen Duma op te tree skromelik versuim het. De Villiers sou onomwonde gesê het dat hy begrip het vir die frustrasie wat daar in die geledere van die ware akademici aan die US opgebou het. Hy sou nie toegelaat het dat Duma verdere ontwrigting saai deur daardie dosent se onderrigaktiwiteite op te skort nie. De Villiers sou begrip getoon het vir die feit dat dit hier gaan om ‘n hoogs intelligente dosent met gespesialiseerde kennis; iemand wat oor skaars vaardigheid in kernfisika beskik. Hy sou diep bewus gewees het van die kolossale kloof wat daar tussen die bewese akademiese prestasie van die dosent en die relatief prestasielose akademiese rekord van Duma bestaan.

As ‘n keuse tussen ‘n onrusstokende, aktivistiese laspos en die akademiese bate wat die dosent vir die US inhou, gemaak moet word, is dit voor die hand liggend dat enige rektor wat, soos dit hoort, akademies geöriënteerd is ten gunste van die dosent sou besluit. De Villiers sou dit eienaardig gevind het dat die beweerde teksboodskap sonder meer as “rassisties” geëtiketteer word en nie as “robuuste debat” nie, terwyl Duma se byeenkoms teen wit oorheersing en die daaropvolgende uitroepe van “Down with white power” glad nie met rassisme geassosieer word nie. Hy sou dit ook eienaardig gevind het dat Duma se pa vermoënd genoeg is om in Amerika te wees terwyl sy kind met ‘n US-beurs studeer. De Villiers is dus in ‘n uitstekende posisie om Duma stil-stil van die kampus te verwyder deur sy studiebeurs in te trek; sy finansiële kragprop uit te trek. Nog beter, Duma moes as student lankal die trekpas gekry het. Sy gedrag is primêr die van ‘n aktivis en nie die van ‘n student wat op die kampus is om te studeer nie. Sy manewales sou nie van ‘n blanke student geduld word nie. Oor hierdie en die vorige paragraaf kan De Villiers gerus nugter en werklik sê: “We can do it.”

Daar is ‘n lighartige, internasionaal bekende studentelied, Gaudeamus igitur (Laat ons bly wees). Vir die Latynse lirieke bestaan daar talle improvisasies; ook in Afrikaans. As akademikus en as Afrikaner is ek uiters teleurgesteld met Wim de Villiers. Hy blyk ‘n epigoon te wees. Ek voel lus om te sing:

Gaudeamus igitur,
nog ‘n universiteit is in sy moer.

Universiteit Stellenbosch: Is akademiese herstel moontlik?

Op 1 deser is op die webwerf van die Universiteit Stellenbosch (US) aangekondig dat Willem Johan Simon (Wim) de Villiers (55) as die nuwe rektor en visekanselier aangestel is. Op dieselfde dag is Johann Rupert se termyn as US-kanselier met vyf jaar verleng. Die twee hoogste poste sal dus waarskynlik deur Afrikaanssprekende blankes en daarby mans (drie eienskappe wat in die nuwe Suid-Afrika dikwels as doodsondes voorgestel word) beklee word wanneer die US in 2018 sy eeufees vier. Tydens die rektorskap van Chris Brink (2002-2007) en veral Russel Botman (2007-2014) is alles in die stryd gewerp om die beeld van die US as Afrikaanse en veral Afrikaner-universiteit af te breek. Onder die vaandel van “transformasie” is die klem doelbewus van akademiese sake na linkse (spesifiek ANC-) politiek verskuif. Die vraag ontstaan of ‘n akademiese daeraad vir die US in die vooruitsig gestel kan word. Kan een of twee swaeltjies ‘n akademiese somer maak?

Daar word gesê dat De Villiers 24 jaar in Brittanje en die VSA gestudeer en gewerk het; ongeveer so lank soos Nelson Mandela in die tronk was. Agtien maande gelede het De Villiers op eie inisiatief na Suid-Afrika teruggekeer. Die agteruitgang van die land en die US moes hom sekerlik opgeval het. Hy is tans die dekaan van die mediese fakulteit van die Universiteit Kaapstad. Hoewel De Villiers in Stellenbosch gebore is en daar opgegroei en as Matie gestudeer het, is die vraag watter invloed sy buitelandse blootstelling op hom gehad het, sowel ten goede as ten kwade. Hy hoop bv dat die US plaaslik en internasionaal ongekende hoogtes sal bereik. Hy wil hê dat die US “globaal moet kompeteer.”

De Villiers “meen die US se meertaligheidsbeleid, wat op 22 November deur die Universiteitsraad aanvaar is en voorsiening maak vir die verhoging van die lesingsaanbod in sowel Afrikaans as Engels, sal help om meer internasionale studente en dosente te lok.” In teenstelling met Botman se Afrika-manie is De Villiers se oriëntasie klaarblyklik Westers, maar buitelandse oorwegings bevorder nie Afrikaans as onderrigmedium nie. Hy is besig met ‘n eierdans. “Ons moet net sorg dat die taalbeleid en -plan reg toegepas word. Ek het oorsee besef wat Afrikaans vir my beteken, so ek is bly ons bou dit akademies uit – maar so ook Engels, wat jou toegang tot die res van die wêreld gee.” Die vraag ontstaan in hoeverre De Villiers se huistaal en dié van sy kinders Afrikaans is.

“Hy staan akademiese uitnemendheid voor in al drie die Universiteit se kernaktiwiteite – navorsing, leer en onderrig, asook gemeenskapsinteraksie.” Hy praat van “gemeenskapsinteraksie”, wat ‘n verbetering op Botman se “gemeenskapsdiens” kan wees. Botman se standpunt was dat die US diens aan die gemeenskap moet lewer weens die versuim van veral ANC-owerhede om dit te doen. Daarmee het hy die twee historiese kernaktiwiteite van die universiteit, navorsing en onderrig, verwater.

De Villiers het die volgende slagspreuk geformuleer: “Wat in die student se belang is, is al wat van belang is.” Die universiteit bestaan inderdaad ten behoewe van sy studente, maar watter soort studente is kenmerkend van die US? Moet dit nie vanselfsprekend net diegene wees wat akademies op standaard is nie? Vir die universiteit om akademies uitnemend te wees, moet die akademies beste studente voorkeur by toelating en by die toekenning van studiebeurse kry. Dit was opvallend nie die geval in die Botman-era nie. Gaan dit nou verander? Dit lyk nie so nie. De Villiers verwys na die US as “‘n inklusiewe omgewing.” Hy is “verbind tot voortgesette transformasie om die ongelykhede van die verlede aan te spreek.”

Die probleem is dat ongelykhede in die hede van ‘n inherente aard kan wees. Hoe gaan hy onderskei tussen tekortkominge wat aan “onreg” in die verlede toegedig kan word en beperkinge wat eie aan studente is? Die maklike uitweg is om hierdie onderskeid te ignoreer, soos Botman gedoen het. Die akademies korrekte benadering is om alle studente suiwer akademies te beoordeel. Hiervoor sien De Villiers blykbaar nie kans nie. “Ek is entoesiasties oor die koers waarop prof Russel Botman die US geplaas het.” Dít is die soort polities korrekte stelling wat in hierdie situasie van De Villiers verwag is. ‘n Mens kan maar net hoop dat hy tydens sy ampstermyn dermate van Botman se ideologiese koers sal afwyk dat die US weer en meer akademies respektabel kan word.

Op 2 deser was De Villiers se aanstelling ‘n voorbladsyberig in Die Burger. Hy beweer dat daar geen ernstige probleme aan die US is nie. Die swaard van Blade Nzimande, die kommunistiese minister van hoër onderwys, wat oor die kop hang van universiteite wat onderrig deur die medium van Afrikaans verskaf, bekommer hom blykbaar nie. “Afrikaans as akademiese taal moet ondersteun en uitgebrei word.” Hy sê nie hoe hy dit gaan doen nie. Dit klink na blote lippediens.

Myns insiens behoort alle kursusse, voor- en nagraads, in Afrikaans aangebied te word. Studente moet aangemoedig word (bv finansieel) om hulle magisterverhandelings en doktorale proefskrifte in Afrikaans te skryf. Op die oomblik word studente in baie departemente aktief ontmoedig om tesisse in Afrikaans te skryf. By dosente en navorsers behoort daarop aangedring te word dat hulle artikels in Afrikaans publiseer. Pleks daarvan bly De Villiers hamer op internasionale (dus nie-Afrikaans-) aspekte. “Die taalbeleid sal ook meer internasionale studente en dosente lok.”

‘n Positiewe aspek is dat die doodsklok vir Botman se Sentrum vir Inklusiwiteit lui, maar die soet word met suur vermeng. “Oor inklusiwiteit het hy gesê ‘n sentrum vir inklusiwiteit wat êrens op die kant sit, kan nie alleen daarvoor verantwoordelik wees nie. ‘Dit moet in die hele institusionele kultuur van die universiteit geïntegreer wees. Alles wat ons doen, moet daardie geur en kleur hê.'” Hopelik sal Botman se jaarlikse Diversiteitsweek (Praag 29.09.2013) op grond van dieselfde redenasie in die slag bly. Wat met reg van ‘n Afrikaanssprekende blanke rektor verwag kan word, as hy ‘n Afrikaner is, is dat die ontheemding wat Afrikanerstudente deesdae op die US-kampus ervaar, aangespreek sal word. Tradisioneel was die US hulle universiteit, maar die US het ‘n inrigting geword wat blatant voorkeur aan nie-Afrikaner-elemente gee. Botman se HOOP-projek, met sy kommunistiese wortels in die idees van Paulo Freire (1921-1997) en Ivan Illich (1926-2002), kan gerus ook stil-stil verdwyn (maar kyk hier onder).

“Ek glo ek beskik oor die eienskappe om die universiteit vorentoe te neem, naamlik nuuskierigheid, energie, moed, volharding, fokus en dissipline.” De Villiers straal nie net selfvertroue uit nie, maar ongelukkig ook te veel selftevredenheid, op die gevaar af dat hy sy mate van kennis en insig oorskat. Dit kan ontaard in dogmatisme en daarom akademies teenproduktief wees. Groter beskeidenheid en skeptisisme kan bates vir ‘n rektor wees. (In die pers het die slegte gewoonte posgevat om na De Villiers as “Slim Wim” te verwys.) ‘n Medikus, ook ‘n De Villiers, JN (Jannie), wie se roem daarop berus het dat hy die Lombard-vierling in 1951 die wêreld ingehelp het, was voorheen die US-rektor (1970-1979) maar nie juis ‘n dawerende sukses nie.

Wim de Villiers se oormaat selfvertroue blyk veral uit die onderhoud wat Murray la Vita met hom gevoer het (Die Burger, 5 deser, p 11). Hy beskou homself as “perfek geposisioneer … ek dink dit gaan baie goed en ek doen goed.” Hy het veramerikaans: “Ek het ‘n baie Amerikaanse manier van hoe om dinge te doen.” In teenstelling hiermee was van die eerste dinge wat ek in Amerika opgemerk het dat baie mense in die sosiale omgang optree asof hulle op televisie is. My subjektiewe reaksie was dat ek hulle oorselfversekerdheid as afkeurenswaardig ervaar het. Myns insiens moet ‘n mens liewer nie te hiperaktief jou eie beuel blaas nie.

Volgens De Villiers is transformasie, oftewel verandering, deel van alles wat ons doen. Hy haal goedkeurend ‘n Amerikaner aan wat gesê het: “If you don’t like change, you are going to like irrelevance even less.” Wat De Villiers moet besef, is dat transformasie ‘n bepaalde soort verandering is; daardie tipe wat deur die ANC-regering aan almal opgedring word. Om ANC-transformasie teen te staan, is nie irrelevant nie. Myns insiens is dit vir hom as rektor noodsaaklik om bv Blade Nzimande teen te staan ter verdediging van bv akademiese meriete, universitêre outonomie en akademiese vryheid, asook Afrikaans as onderrigmedium.

Dit is juis De Villiers se opmerkings oor Afrikaans wat glad nie gerusstellend is nie. La Vita vra of Engels nie Afrikaans as onderrigmedium aan die US gaan verdring nie. De Villiers verwys na die leidende rol wat Latyn, Duits en Engels agtereenvolgend in die akademiese wêreld gespeel het. “Maar wie sê oor 50, of 60 jaar is dit nie Mandaryns nie? Niks is gefikseerd [bly onveranderd] nie … Die born frees [een van Botman se gunsteling frases] hét nie hierdie issues nie.” Net soos vir hierdie sogenaamde vrygeborenes is Afrikaans vir De Villiers blykbaar ook nie werklik ‘n kwessie nie. Wat hy by implikasie erken, is dat die plaaslike dominansie van Afrikaans, dus ook ‘n Afrikaanse US, tot die verlede behoort. In die onderhoud slaan hy dikwels oor na Engels en daarby met ‘n Amerikaanse aksent. Dit lyk asof sy kulturele wortels in die buiteland losgeraak het. Hy voel klaarblyklik glad nie geroepe om Afrikaans se status aan die US te herstel nie. Ampshalwe sal daar kwalik op sy Afrikaansheid peilgetrek kan word, al spreek hy sy van nie-Engels as Viljee uit.

Pleks van Afrikaansgetrou te wees, bly De Villiers hamer op nie-Afrikaans-aspekte, dat bv navorsing ‘n globale bydrae moet lewer; die aandag van internasionale befondsers, navorsers en studente getrek moet word; die US moet uitreik; daar geen heil in “insulariteit”/parogialisme is nie. Hy gee geen blyke dat Afrikanerskap swaar by hom weeg nie; eerder dat hy ‘n wêreldburger is. Daarom noem hy selfs dat ‘n US-kampus in die buiteland, bv Kenia, ‘n moontlikheid is. De Villiers is glo besig om Sampie Terreblanche se jongste boek te lees. Daarin sal hy kennis met die outeur se sosialisme maak, maar dit sal hom kwalik help om ewewigtige insig te kry in baie van wat die afgelope kwart eeu (tydens De Villiers se verblyf in die buiteland) plaaslik gebeur het.

Dit blyk dat De Villiers se arsenaal van sê-goedjies gou uitgeput raak, want hy herhaal heelwat van wat hy reeds in die bogenoemde bronne kwytgeraak het. Daar is belangrike sake waaroor ons groter helderheid sal kry eers nadat hy begin het om as rektor te funksioneer. Soos Chris Brink kan hy anders wees as wat hy aanvanklik voorgegee het, hetsy ten goede of ten kwade.

Ek bespeur ‘n mate van suurheid by Die Burger omdat nie een van die twee nie-wittes, wat op die kortlys van drie vir die rektorskap was, die paal gehaal het nie. (Die US stel deesdae die absolute vereiste dat daar altyd minstens een nie-witte op alle aanstellingskortlyste moet wees.) Die Burger sou oor nog ‘n bruin of nie-wit US-rektor mal gegaan het, des te meer as ‘n vrou die pos gekry het. Enige pos wat deur ‘n nie-witte beklee is en daarna deur ‘n witte ingeneem word, word deesdae as ‘n terugwaartse stap, dus as teenproduktief vir transformasie, beskou.

Volgens ‘n (Afrikaanssprekende, bruin) leser versterk De Villiers se aanstelling “die indruk … dat poste soos die rektorskap nie beskore is vir vroue, Engelssprekendes, bruin en swart akademici nie. Die droom van mede-eienaarskap van dié instelling het tydelik geloofwaardigheid verloor” (Die Burger, 11 deser, p 16). Ek verwag dat die genoemde suurheid vorentoe nog duideliker in Die Burger gaan uitslaan, in opmerkings van bv Henry Jeffreys en/of Die Burger se eie Victor Verster-alumnus, Johann Maarman. Albei het net lof vir die ANC se destydse misdadige aktiwiteite. Onlangs het Maarman geskryf dat van die UWK-klipgooiers en -brandstigters glo deur die polisie gemartel is, maar hy het doelbewus versuim om melding van hierdie studente se misdade te maak.

Op dieselfde bladsy as La Vita se verslag oor sy onderhoud met De Villiers is daar ‘n brief van Anton van Niekerk; ‘n mens wat knaend pomp vir die US-rektorskap. Oor sy onbesonne uitlatings is Van Niekerk by ‘n vorige geleentheid met ‘n stukkende bril tot onder sy omgekeerde lessenaar getik. Kort daarna het hy beweer dat hy ‘n les geleer het. Sedertdien lyk dit egter telkens asof dit nie die geval is nie. Van Niekerk gaan onverpoos voort om skoor te soek. Dit is in sy DNS.

Hierdie keer het Van Niekerk dit teen ‘n private Afrikaanse universiteit. Heeltemal tereg noem hy die baie geld wat die vestiging en bedryf van ‘n volwaardige universiteit verg. Dit kan kwalik van die “klein, kwesbare Afrikanergemeenskap” verwag word om so ‘n projek te finansier. Soos gebruiklik gaan dit egter eintlik vir Van Niekerk om sy afkeur uit te spreek van enige poging om Afrikaans- en veral Afrikaner-belange te bevorder.

Wanneer Van Niekerk oor religie besin, is hy skepties. Die tweede hersiene uitgawe van sy boek, Geloof sonder sekerhede, is onlangs gepubliseer. Hy gaan onverpoos voort om aan dieselfde kombersie te hekel. Maar as dit by die politiek en akademie kom, klou hy vas aan ‘n geykte, dogmatiese ingesteldheid wat teenproduktief vir die US as akademiese inrigting is.

Dit is my oortuiging dat Afrikaners eerder moet veg vir die behoud van die tradisioneel Afrikaanse universiteite, wat met so baie geld en opoffering tot stand gebring is, as om hulle te beywer vir ‘n nuwe Afrikaanse universiteit met beperkte kapasiteit. As so ‘n onderneming suksesvol blyk te wees, sal die ANC-regime beslag daarop lê en dit ooreenkomstig sy verwronge ideale transformeer. Die eintlike geveg teen die ANC-regime moet op die kampusse van die tradisioneel Afrikaanse universiteite gevoer word. Hiervan is daar al hoe minder sprake omdat daar al hoe meer Anton van Niekerks is wat hulle deur die polities korrekte stroom laat meevoer.

Die wesenlike gevaar is dat Wim de Villiers Van Niekerk-gesind kan wees. Die lakmoestoets vir ‘n akademikus is die suiwerheid van sy benadering van akademiese sake. Van Niekerk druip hierdie toets op skouspelagtige wyse. Hy weet dat ‘n universiteit aan minstens twee vereistes moet voldoen as hy akademies uitnemend wil wees: net die akademies beste studente moet toegelaat en net die akademies beste dosente en navorsers moet aangestel en bevorder word. In albei opsigte skiet die Botman-US openlik en doelbewus tekort, maar Van Niekerk opper geen beswaar hoegenaamd hierteen nie. Die “aangewese groepe,” die sogenaamde ras- en geslagsbenadeeldes, mag maar ten koste van die US se akademiese gehalte en aansien bevoordeel word. Blankes, veral Afrikaners, mag maar veronreg word. By Van Niekerk kry politieke korrektheid voorkeur bo akademiese korrektheid.

Die aanduidings is dat De Villiers dieselfde toets gaan druip. Amerika is immers by uitnemendheid die land waar swartes onregverdig bevoordeel word. As De Villiers openlik op sy Afrikanerskap gesteun het, sou hy hierteen weerstand kon bied. Dit sou hom ook teen die kommunistiese boosheid van Blade Nzimande gesterk het. Hy sou hom op morele meerderwaardigheid kon beroep; dat Afrikaners ‘n bewese rekord as bouers het en nie, soos die “vryheidstryders” en ANC-regering, as brekers uitgemunt het nie.

Jean Oosthuizen se onderhoud met De Villiers is op 11 deser op LitNet gepubliseer. Daarin herhaal De Villiers die dwaling dat die US (akademies) “fiks en kerngesond” is. Daarna kwalifiseer hy sy stelling ietwat deur na die bedenklike veiligheidsituasie op die kampus, wat die akademiese funksionering van die US aan bande lê, te verwys. Maar dan bevestig hy ook wat ek vermoed het: dat hy wil hê die US-studente moet wêreldburgers word, klaarblyklik sonder dat die US hulle eiesoortige kultuur grondig versterk het, al sê hy later: “Ons wil ook nie hê mense moet hulle eie agtergrond en karakter prysgee nie.” In die Botman-era is Afrikanerkultuur verdag gemaak, eintlik verguis, en sover moontlik afgebreek. De Villiers ondersteun die nuwe taalbeleid in die waan dat dit tot die “uitbreiding van Afrikaans as akademiese taal” sal lei.

Daarna kom De Villiers met dieselfde soort redenasie as Willie Esterhuyse, waarvolgens Engelsmediumonderrig deur die staat befonds word en onderrig deur die medium van Afrikaans op donasies moet steun (Pieter Kapp, Maties en Afrikaans, p 158): “Ek moet egter dadelik ook vra waar die ondersteuning van buite is vir die ontwikkeling van Afrikaans as akademiese taal. Waar is die groot pryse vir akademiese skryfwerk in Afrikaans, waar is die finansiële aansporing vir navorsingswerk in Afrikaans?” As De Villiers in die buiteland werklik agtergekom het hoeveel Afrikaans vir hom beteken (soos hierbo aangehaal), sal hy verseker dat Afrikaans voorkeur by US-befondsing kry. Hy kan gerus aankondig dat hy ‘n deel (sê 10%) van sy buitensporige rektorsvergoeding as’t ware as ‘n dankoffer ter bevordering van Afrikaans- (en Afrikaner-) belange bewillig. As die voortbestaan van Botman se rasgebaseerde doktorale program vir swartes uit swart Afrika aan die US geduld word, kan dit blaamvry met programme toegespits op Afrikaans- en Afrikanerbelange gebalanseer word.

De Villiers se redenasie oor Afrikaans is soortgelyk aan dié van linkse Afrikaanssprekendes destyds, bv Bernard Lategan en Johan Hattingh, waarvolgens Afrikanerkultuur en Afrikaans nie beskerm hoef te word nie (Kapp, p 62): “Ek is van mening dat Afrikaans sal gedy as dit nie afgedwing word nie, maar op kampus leef naas ander tale … Aanbod en aanvraag loop saam … Ek volstaan daarmee dat ek die taalbeleid ondersteun – die toets gaan kom in die implementering, befondsing en monitering.” Vir De Villiers is Afrikaans blykbaar nie werklik ‘n hartsaak nie, bloot ‘n (lastige) verskynsel wat, soos Botman dit so graag gestel het, “bestuur” moet word.

“Ons universiteit behoort ‘n plek te wees waar almal op gelyke voet welkom kan voel.” Maar dan moet blankes op dieselfde akademies grondslag as nie-blankes US-toelating kry (bv tot mediese studie) en om dieselfde ekonomiese redes in dieselfde mate studiebeurse ontvang. Die akademiese werk van almal moet aan dieselfde standaarde voldoen. Hoë akademiese standaarde is by nie-wittes des te meer noodsaaklik, want om neo-rassistiese en seksistiese redes kry hulle deesdae by aanstelling en bevordering voorkeur. Maar sal De Villiers die moed van sy oortuiging hê om hierdie rasionele vereiste onomwonde aan die US-dosente te stel? Ek dink nie so nie. Hy het bv geen probleem met die mikpunte in die US se institusionele voorneme en strategie waarvolgens “swart en bruin en Indiërstudente” gewerf en daar by implikasie teen blanke studente gediskrimineer word nie.

Botman se HOOP-projek word deur De Villiers gekarakteriseer as ‘n “wetenskap-vir die-samelewing-benadering.” Dit is wesenlik niks anders nie as ‘n uitdrukking van die gewilde hedendaagse versugting dat ‘n verskil gemaak moet word, oftewel oeboentoe, wat in die praktyk daarop neerkom dat blankes glo die morele verpligting het om swartes te help. De Villiers verwys goedkeurend na huidige US-programme met Engelse name soos SciMathUS en HOPE@Maties waarmee uitsluitlik nie-wittes met “potensiaal” geïdentifiseer word. Die mentorprogram Rachel’s Angels kan hierby gevoeg word. Daar is hier, wat wittes betref, geen sprake van die so dikwels geprese “inklusiwiteit” nie.

Aan Botman se diskriminerende maatreëls teen blankes gaan daar klaarblyklik nie gepeuter word nie. In die natuur kom bokke in verskillende kleure voor. Sondebokke het egter, in hierdie konteks, altyd dieselfde kleur, naamlik wit. Botman het sy HOOP-projek aan die US geloods as “a concerted move away from Stellenbosch being considered an exclusively Afrikaans university … Stellenbosch has a very special responsibility, given its history. We have played a significant part in the injustices of the past and we are committed to redress” (Kapp, p 215). Daardie Botman-hoop impliseer ook ‘n wegbeweeg van die “language roots” van die US (p 216). Wat die HOOP-projek nog meer aan die verwronge US-hart bind, is dat Russel Botman se weduwee, Beryl (gebore Van der Scholtz), pas ‘n proefskrif oor onder meer die hoopbegrip voltooi het. Henry Jeffreys beweer: “In Botman het Maties ‘n ware taalstryder vir Afrikaans gehad” (Die Burger, 26 November, p 10), maar sy weduwee se proefskrif, wat deurlopend met Russel bespreek is, is in Engels (Die Burger, 11 deser, p 4).

Soos Kader Asmal, ‘n vorige ANC-minister van onderwys, het Botman geweier dat die US enigiets met studiebeurse te make mag hê wat voorskryf dat hulle net aan blankes toegeken moet word. Dit het meegebring dat sommige wit studente doelbewus studiegeleenthede ontsê is. Dat daar ‘n oorvloed van studiebeurse uitsluitlik ten bate van nie-wit studente bestaan, het die genoemde twee kamerade glad nie as teenstryding ervaar nie. ‘n Rektor met akademiese integriteit sal hier ‘n beleidsverandering aanbring. Studiebeurse wat bv ras- en geslagsvoorskrifte bevat, behoort met dank aanvaar te word. Hierdie voorskrifte behoort om suiwer akademiese redes eerbiedig te word, met die wete dat daardie studente lewenslank bevoordeel word deur tersiêre studie wat hulle andersins sou ontbeer het.

Tydens die rektorskap van Brink en veral Botman was dit die gewoonte om prominente ANC-politici sonder meer as goed en Afrikaner-politici van weleer as sleg te beskou. Talle ANC-kornuite is met eredoktorsgrade vereer omdat van die standpunt uitgegaan is dat dit goed vir die openbare beeld van die US is. Politici is egter omstrede en verdelende elemente in ‘n samelewing en moet myns insiens liewer nie vereer word nie. Eintlik behoort die beleid te wees om geen (of so min moontlik) van hierdie akademies waardelose sertifikate uit te deel (Praag 14 September). As bastion van beskawing behoort enige universiteit die beginsel te handhaaf dat misdadigers nie vir verering kwalifiseer nie.

Wanneer laas het die US ‘n Afrikaanse taal- of letterkundige vereer? Hier dink ek nie aan iemand soos Antjie Krog wat politiek onder die dekmantel van letterkunde bedryf nie. Een van Krog se jongste stommiteite, na aanleiding van ‘n besoek aan Duitsland, is: “Op baie plekke in Europa sien ‘n mens dan weer die vanselfsprekendheid van witheid, van bevoorregting” (Die Burger, 8 deser, p 9). Dui welvarende blankes dalk nie veel eerder op prestasie, op besondere vermoëns en bekwaamheid, nie?

Die benaming van geboue en ander dele van die US toon dieselfde eensydige verering van ANC-kornuite en die verguising van blanke politici. Daarom is daar afdelings in die US wat na Desmond Tutu en Beyers Naudé vernoem is, terwyl die name van geboue wat na Hendrik Verwoerd en John Vorster vernoem was, geskrap is. Pas is aangekondig dat die DF Malan-gedenksentrum nou die Coetzenburg-sentrum heet. “Die naamsverandering is deel van die universiteit se Visie 2030 om meer inklusief, innoverend en toekomsgerig te wees” (Die Burger, 8 deser, p 3). Wit dui dus op eksklusiwiteit en die verlede en swart op inklusiwiteit en die toekoms. Hierdie naamsveranderings word visuele regstelling/transformasie genoem (Die Burger, 6 Mei, p 10).

Daar is beweer dat dit ‘n belediging vir Botman se nagedagtenis was dat hy uit die DF Malan-gedenksentrum begrawe is. Botman het met hierdie naamsverandering postuum sy sin gekry. Maar dit hou nie daar op nie. In dieselfde berig word genoem dat ‘n nuwe US-koshuis as Huis Russel Botman bekend gaan staan. Is daar werklik geen student wat hierdeur beledig of ten minste ongelukkig gaan voel nie? Wanneer leer die US die elementêre les om liefs geen indiwidue te vernoem nie? Met min moeite behoort die beleid aanvaar word te word dat omstrede figure, soos politici en politiek-deurdrenktes soos Botman, nie vernoem moet word nie.

‘n Deurlopende binnegeveg in die akademie is die magstryd tussen die doserende en navorsingspersoneel aan die een kant en die administrasie aan die ander kant. Eintlik het die administrasie nie ‘n saak nie, want die universiteit bestaan omdat inligting in lesings aangebied en daardie kennis op navorsing gebaseer behoort te wees. Die administrasie is daar om salarisse te betaal, eksamens te reël, geboue op te rig en in stand te hou, ens. Enige onderneming verg ‘n mate van administrasie, maar administrasie is ‘n hulpdiens en is nie die kern van ‘n universiteit nie. Tog is daar die skynbaar onweerstaanbare neiging om klerke op dieselfde vlak as dosente te probeer plaas.

‘n Rektor wat by voorkeur ‘n ideologiese program deurvoer, soos Botman gedoen het, steun hoofsaaklik op nie-doserende afdelings van die universiteit, soos die Sentrum vir Inklusiwiteit. ‘n Rektor wat wesenlik en uit oortuiging sterk akademies gesind is, vind sy steunbasis by die doserende en navorsingsdepartemente. ‘n Klassieke voorbeeld is Samuel Pauw, eens die rektor van die Universiteit van Suid-Afrika (1956-1972), wat seker meer as enige ander persoon van Unisa ‘n afstandsonderriginstansie gemaak het wat akademies gunstig met die beste plaaslike residensiële universiteite vergelyk het. (Ook by Unisa het daar egter sedert 1994 in die naam van transformasie onrusbarende akademiese agteruitgang ingetree.)

As akademikus het Pauw geweier om as rektor sy kantoor in die administrasiegebou te hê. Hy het sy kantoor gehad waar dit hoort, naamlik by die dosente, want ‘n rektor was volgens hom die akademiese hoof en nie in die eerste plek ‘n administrateur nie. Die hoë akademiese standaarde wat hy aan homself en Unisa gestel het, het tot sy ondergang gelei. Toe die senaat teen sy aanbeveling ten gunste van die aanstelling van ‘n professor gestem het wat volgens Pauw akademies nie op standaard was nie, het hy sonder meer as rektor bedank. Die verdere geskiedenis van daardie professor het myns insiens getoon dat Pauw akademies korrek geoordeel het.

Die ironie is dat toe ek dit aan een van Pauw se opvolgers stel dat die rektor die akademiese leier van ‘n universiteit behoort te wees, hy my meegedeel het dat hy sy taak as administratief beskou. Hy het knus in die administrasiegebou gesit en die klerke het die universiteit geregeer. Een van die redes waarom hy hom nie by die akademiese personeel geskaar het nie, was omdat hy hom nie kwalifikasiegewys duidelik van die klerke onderskei het nie. Hy het nie ‘n doktorsgraad gehad nie.

As De Villiers ‘n deurwinterde akademikus is, sal hy in die na-Botman-era geroepe voel om die prominente rol wat nie-doserende afdelings in die onlangse verlede aan die US gespeel het, drasties in te kort. Geld moet by voorkeur aan onderrig en navorsing bestee word en nie aan politieke foefies (bv Botman se Slag van Andringastraat-uitstalling – Praag 25.08.2013) nie.

Die De Villiers-bewind sal na verwagting klein winste vir Afrikaners toon. In die Jean Oosthuizen-onderhoud sê De Villiers: “Die kampusgemeenskap mag nie verwag dat studente met ‘n Afrikaanse [eintlik: Afrikaner-] kultuurkarakter verskonend daaroor moet wees weens die verlede nie.” Dit is onwaarskynlik dat De Villiers sy oorsprong dermate sal verloën dat hy, soos Botman, snedige opmerkings oor ons volksvaders, volksbesit (Praag 23 Junie) en groepbesit (Kapp, p 223) sal maak en daarop sal roem dat die US lankal die laer verlaat het (Praag 29.04.2013). Botman het hom by rugby skaars gehou omdat hy dit as kenmerkend van die tradisionele US beskou het. Pleks daarvan het Botman sokker, by uitstek ‘n sport vir swartes, so veel moontlik probeer bevorder. De Villiers het hopelik nie dieselfde sielkundige besware teen rugby nie.

Anders as Botman se Afrika-manie sal De Villiers se oriëntasie hopelik onmiskenbaar Westers wees, maar ongelukkig seker nie tradisioneel Europees nie. Hy sal nogtans groter begrip as Botman hê vir die wesenlike aard van die universiteit, wat immers ‘n Westerse uitvinding is. Die “swart” Botman is aan die Universiteit van Wes-Kaapland deur Jakes Gerwel wysgemaak dat ‘n universiteit ten behoewe van linkse politiek bestaan. Botman het daardie verwronge idee grootliks ongehinderd aan die US uitgeleef. In werklikheid behoort ‘n vrye uitwisseling van idees nie net op ‘n universiteitskampus toegelaat te word nie, maar ook daadwerklik aangemoedig te word.

Opsommend kan ‘n mens in hierdie vroeë stadium sê dat daar tydens die rektorskap van De Villiers klemverskuiwings gaan wees, maar van ‘n daadwerklike ommekeer van die situasie, dus van ‘n welkome terugkeer van die US na ‘n egte Afrikaanse universiteit, is daar geen sprake nie; om van ‘n blanke universiteit nie te praat nie. De Villiers kan nie meeding met die oorgunstige polities geïnspireerde retoriek oor Botman nie, maar akademies is dit baie maklik om Botman te oortref.

Is my skrywe voortydig? Ek dink nie so nie. In my teks is daar talle voorstelle wat die nuwe rektor as werkprogram kan benut om ‘n beter, veral meer akademiese, US tot stand te bring. Teen my huidige verwagting in kan daar uit die Botman-puinhoop ‘n US verrys wat akademies weer blom.

Universiteit van Stellenbosch wys blanke rektor aan

Die Raad van die Universiteit Stellenbosch (US) het gisteroggend vir prof Wim de Villiers, Dekaan van die Universiteit van Kaapstad (UK) se Fakulteit Gesondheidswetenskappe, as nuwe Rektor en Visekanselier van die US aangewys.

Dit is die eerste keer oor die afgelope dekade dat ‘n blanke rektor by een van die vyf universiteite wat voorheen Afrikaans was (Stellenbosch, Vrystaat, Pretoria, Potchefstroom en RAU/Johannesburg) aangewys word. Hy volg die gekleurde Russel Botman op wat hewig gekritiseer is weens die verengelsingsbeleid wat hy op die kampus toegepas het. Sover praag kon vasstel, bestaan daar tans net twee universiteite in Suid-Afrika met blanke rektore binne 50 km van mekaar af: Stellenbosch en Kaapstad. Albei rektore het ook in die mediese wetenskap gestudeer.

De Villiers (55), ʼn Matie-alumnus en mediese dokter wat 24 jaar lank in Engeland en Amerika gestudeer en gewerk het, volg wyle prof Russel Botman op, wat in Junie onverwags oorlede is. Hy word die US se 12de rektor (hoewel dié posbenaming deur die jare ʼn aantal kere verander het). Hy sal sy pos in 2015 opneem, maar die presiese datum is nog nie bekend nie. Prof Leopoldt Van Huyssteen, die US se Bedryfshoof, bly intussen aan as waarnemende Rektor en Visekanselier.

“Ek voel geëerd en is baie dankbaar vir dié geleentheid,” sê De Villiers oor sy aanstelling. “Stellenbosch is ʼn juweel in die kroon van hoëronderwys in Suid-Afrika, en met die regte leiding en goeie spanwerk kan ons ongekende hoogtes bereik – plaaslik en internasionaal.”

Mnr George Steyn, Voorsitter van die US-raad, sê De Villiers se aanstelling lui ʼn nuwe era vir die Universiteit in. “Ons sien uit na die nuwe grond wat prof De Villiers gaan breek – ook in aanloop na die US se eeufeesvieringe in 2018. Nie net is hy ʼn uitmuntende akademikus en bestuurder nie, maar hy beskik ook oor die nodige insig en visie om ʼn waardige opvolger vir prof Botman te wees.”

De Villiers beskryf homself as ʼn “Stellenbosser in murg en been”. Hy is hier gebore, die jongste kind van wyle prof AB de Villiers, wat later Dekaan van Regsgeleerdheid aan die US sou word, en mev Gera de Villiers (née Klomp) van Kroonstad. In 1977 matrikuleer hy aan Paul Roos Gimnasium met die beste punte in die destydse Kaapprovinsie, en in 1983 slaag hy sy MBChB aan die US met lof. Hy ontvang die Francie van Zijl- en Kanseliersmedaljes vir akademiese prestasie.

Hier is ‘n YouTube-video van die amptelike aankondiging.

Hy besluit om sy “vlerke te sprei”, en in 1995 verwerf hy ʼn DPhil in Immunologie aan die Universiteit van Oxford in Engeland. Hy gaan Amerika toe om nog ervaring op te doen – aan die Universiteit van Kentucky Mediese Sentrum in Lexington. Later verwerf hy ook ʼn meestersgraad in gesondheidsorgbestuur aan die Universiteit van Harvard.

“Ek het gedink ek gaan 18 maande bly, toe word dit 18 jaar! Maar dit was baie waardevol.”

In die VSA praktiseer De Villiers as gastroenteroloog, en vestig hom ook as gerekende navorser op dié gebied. Hy word opgeneem in die publikasie Best Doctors in America, en beklee verskeie senior posisies aan die Universiteit van Kentucky, waaronder Hoof van die Departement van Gastroenterologie, en Administratiewe Hoof in die UK HealthCare-organisasie met ʼn jaarlikse begroting van meer as $1,2 miljard.

“Toe raak die verlange na die vaderland te erg,” en in Julie 2013 neem hy die dekaanskap in Kaapstad op. Nou sien hy baie uit na die volgende hoofstuk van sy loopbaan.

“Ek het ʼn lang verbintenis met Stellenbosch, en lewer graag ʼn bydrae tot my alma mater. Ek kom van ver af, maar is ook hiervandaan. Ek het ʼn wonderlike opvoeding en baie geleenthede gekry danksy Stellenbosch. Nou is dit my verantwoordelikheid om terug te ploeg.”

De Villiers meen die US is ʼn “volwasse universiteit” wat “globaal moet kompeteer”. Hy is beïndruk met die feit dat Maties die eerste keer onder die wêreld se top 300 universiteite ingeskuif het op die Times Higher Education-ranglys vir 2014/15.

“Ek besef rangordes is in sekere opsigte problematies, maar dis die globale akademiese ‘geldeenheid’ van ons era. Deur op ons sterkpunte te fokus, kan ons nog verder klim. Die US-handelsnaam is ondergewaardeer.”

Hy staan akademiese uitnemendheid voor in al drie die Universiteit se kernaktiwiteite – navorsing, leer en onderrig, asook gemeenskapsinteraksie – maar is ook ten gunste van differensiasie.

“Elke universiteit kan nie alles doen nie. Ons moet ons onderskei met uitstekende navorsing wat plaaslik relevant en globaal mededingend is. Ons moet ook meer nagraadse studente inneem.”

Hy meen die US se meertaligheidsbeleid, wat op 22 November deur die Universiteitsraad aanvaar is en voorsiening maak vir die verhoging van die lesingsaanbod in Afrikaans sowel as Engels, sal help om meer internasionale studente en dosente te lok.

“Ons moet net sorg dat die taalbeleid en -plan reg toegepas word. Ek het oorsee besef wat Afrikaans vir my beteken, so ek is bly ons bou dit akademies uit – maar so ook Engels, wat jou toegang tot die res van die wêreld gee.”

De Villiers wil hê studente moet ʼn uitstekende opvoeding ontvang wat hulle ʼn mededingende voordeel as afgestudeerdes in ʼn snelveranderende wêreld sal gee. Die jongste tegnologie moet hiervoor ingespan word, want virtuele leer en onderrig raak al hoe belangriker.

“In die Mayo Clinic in Rochester, Minnesota, is daar ʼn slagspreuk teen die muur: ‘The interest of the patient is the only interest’. Ons kan dit gerus aanpas na ‘Wat in die student se belang is, is al wat van belang is’.”

De Villiers meen Maties moet ʼn studente-ervaring hê wat “aangenaam, verwelkomend en gasvry” is – “in ʼn inklusiewe omgewing”. Hy is “verbind tot voortgesette transformasie om die ongelykhede van die verlede aan te spreek”, en steun die US se Institusionele Voorneme en Strategie.

“Ek is entoesiasties oor die koers waarop prof Russel Botman die US geplaas het, en vind die Universiteit se Visie 2030 inspirerend. Implementering gaan noodwendig uitdagings oplewer, maar dit gaan vir my ʼn eer wees om hierdie proses te lei.”

De Villiers beskou homself as ʼn optimis: “Ek sien die glas as half vol, nie half leeg nie”. Hy sê hy is ʼn “spanspeler wat goed luister en wyd konsulteer”. Hy weet ook “ten einde laas moet iemand die moeilike besluite neem” maar besef om ʼn groot instelling te lei “is ʼn langafstandwedloop, nie ʼn naelloop nie”.

De Villiers bly graag fiks. “Ek het marathons in my middeljare ontdek, en het al aan die ‘Groot 5’ deelgeneem – Boston, New York, Londen, Chicago en Berlyn”. Hy ry ook bergfiets. Hy en sy vrou Catherine het twee dogters en ʼn seun – Katusha (33), Braam (30) en Gera (26) – asook twee kleinkinders.

Steyn het al die kandidate bedank: “Die Keurkomitee was met hierdie proses in die bevoorregte posisie om ‘n indrukwekkende kortlys van hoogs bekwame kandidate saam te stel. Ons het baie waardering vir almal wat met hulle aansoeke, voorbereiding en aanbiedings soveel tyd aan die US afgestaan het.”