Leon Lemmer: Wat die Engelsman nie wil sien nie, dit sien hy nie
Daar is ‘n onfeilbare manier om my kwaad te maak. Tydens die blanke bewind het buitelandse regeringsverteenwoordigers, bv ministers van buitelandse sake en diplomate, hulle dikwels aangematig om in Suid-Afrika se binnelandse beleid in te meng. Wat hulle verlang het, was doodeenvoudig dat die blanke politieke bewind met ‘n swart meerderheidsregering vervang moet word. Dit sou glo geregtigheid daarstel. Dit het hulle glad nie geskeel of swartes bekwaam genoeg is om doeltreffend en korrupsievry te regeer nie. Nog minder was hulle oor die lot van die blankes begaan. Die verval en ellende wat (noodwendig) op die bewindsverandering gevolg het, gaan hulle nie aan nie.
Sedert 1994 kom buitelandse inmenging in die plaaslike regeringsbeleid feitlik nooit voor nie. Rassediskriminasie teen blankes is nie iets wat buitelandse regerings of internasionale instansies soos die Verenigde Nasies hinder nie. ‘n Deurslaggewende feit is dat blanke Suid-Afrikaners teen wil en dank daagliks met die onverkwiklike situasie van swart mag moet saamleef terwyl die eertydse buitelandse inmengers behaaglik in hulle eie lande woon en geen verantwoordelik vir die gevolge van hulle destydse afkeurenswaardige gedrag hoef te aanvaar nie.
Robin Renwick (gebore in 1937) was ‘n Britse regeringsverteenwoordiger in Rhodesië (1978-1980) toe die politieke mag van die blanke bewind na swart terreurgroepe oorgegaan het. Hierna was Renwick die Britse ambassadeur in Suid-Afrika (1987-1991), dus toe dieselfde situasie besig was om plaaslik te ontvou. Margaret Thatcher (1979-1990) en daarna John Major (1990-1997) was toe die Britse eerste minister. Renwick was lid van die Britse Arbeidersparty en uiters goed toegerus om die plaaslike blankes sover moontlik te benadeel. Hy is vir sy pro-swart gesindheid vergoed deur hom as die Britse ambassadeur in Amerika (1991-1995) aan te stel.
Die opskrif van hierdie rubriek is ontleen aan MER (Maria Elizabeth Rothmann, 1875-1975) se stelling oor wat kenmerkend van ‘n “Engelsman”/Brit is: “Wat hy nie wil sien nie, dit sien hy nie” (My beskeie deel, Kaapstad: Tafelberg, 1976, p 22). Hierdie stelling is in uitnemende mate op Renwick van toepassing. Soos hier onder blyk, is dit moeilik om ‘n bedrywiger en lastiger diplomatieke gatvlieg as Renwick voor te stel. My uiteensetting is gebaseer op sy boek, Mission to South Africa: Diary of a revolution (Johannesburg: Jonathan Ball, 2015, 139p; Amazon Kindle $11,39). Hierdie rubriek behoort teen die agtergrond van FW de Klerk se lewensbeskrywing gelees te word. Tydens my bespreking van daardie outobiografie is verskeie kere na Renwick verwys (Praag 23 September).
In die proloog skryf Renwick oor sy betrokkenheid by Rhodesië, wat in 1980 as Zimbabwe onafhanklik geword het en sedertdien ‘n uiters bedenklike voorbeeld van swart regering is. Die terreurbendes van Robert Mugabe en Joshua Nkomo word “liberation forces” (Kindle 145) of “guerrillas” (201) genoem. “As for Mugabe’s tactics, one of the principal methods used to bring areas of the country under his forces’ control was the torture, mutilation and execution of village headmen in front of the villagers” (208). Tydens ‘n besoek aan Zambië Thatcher “added, to my dismay, that she had no plans to send British troops to Rhodesia” (228). Renwick wou hê dat Brittanje militêr moet ingryp ná Ian Smith se eensydige onafhanklikheidsverklaring.
Toe Smith later Brittanje besoek, het Thatcher besluit “having nothing whatever to do with Ian Smith, who had been greeted with applause by airport workers on his arrival in Britain and fêted by some right-wing members of her party” (238). Thatcher het geweier om met Smith gesprek te voer. Renwick verwys na “the brooding and sardonic presence of Ian Smith” en “his grating voice” (258) tydens die grondwetlike onderhandelings. Dwarsdeur die boek gebruik Renwick positiewe byvoeglike naamwoorde wanneer hy na linkses verwys en negatiewe byvoeglike naamwoorde vir nie-linkses, bv diegene wat pro-blank gesind is.
Peter Carrington (gebore in 1919 — die bliksem lewe steeds), die Britse minister van buitelandse sake (1979-1982), het Smith en die leiers van die terroristebewegings vir samesprekings ontmoet. “When Smith complained … that we were dragging out the conference while people were being killed in Rhodesia, the normally imperturbable Carrington lost his temper completely. Purple with anger, he told Smith that the responsibility for the war … rested squarely with him” (258). Onderhandel nou met ‘n Brit wat dermate bevooroordeeld is. Dit is terroris-invalle wat die oorlog veroorsaak het, maar Renwick verwys eerder na die Rhodesiërs “launching ferocious cross-border raids” (201) in Zambië en Mosambiek (268); invalle wat uit selfverdediging gedoen is.
Net soos die terroristiese Swapo later in Suidwes-Afrika sou doen (1309),* het Mugabe nie die wapenstilstand in Rhodesië eerbiedig nie, “Mugabe used his forces outside the assembly area to intimidate the villagers” (314). Renwick roem op sy eie “impartiality” (324) terwyl hy hom heelhartig by die swartes geskaar en sy anti-blanke gesindheid daarna in Suid-Afrika voortgesit het. Die Rhodesiese onafhanklikheidsverkiesing was glo “free and fair” (324), maar lees gerus ‘n ooggetuieverslag oor hoe terroriste toegelaat is om vryelik en ten volle gewapen by die stemlokale rond te hang.** Renwick skryf oor Thatcher: “Though she was no friend of the liberation movements, it was thanks to her willingness to take the necessary risks that we had been able to end the Rhodesian war” (2523).
[* Thatcher wou nie hê dat die Suid-Afrikaanse regering sonder die goedkeuring van die Verenigde Nasies teen Swapo se verbreking van die wapenstilstand optree nie: “If the South Africans took unilateral action, ‘the whole world will be against you – led by me!'” (1318). Die bemoeisieke Renwick wou die Swapo-terroriste soveel moontlik beskerm: “I argued fiercely against air strikes … As I returned to Windhoek, I was told that the UN had accepted the need for action to deal with the incursions and Pik Botha told me the air strikes had been called off. Ground forces and police units were allowed to deploy instead” (1326).]
[** “With an estimated 35 000 insurgents flooding into the country to vote, and to cause trouble if the outcome was not to their liking, the security forces certainly had to be on their toes” (George Selby, From safari suit to camouflage, edited by Lillian van Velden, Partridge Publishing, 2016, 276p; Amazon Kindle $4,55, 4498). “It was amazing just how many blacks had already gathered for the next day’s voting, many of them carrying weapons: RPG-7s, machine guns, and rifles” (4557). “As more and more insurgents came out of the bush, so did intimidation and beatings of the locals, who had no choice but to vote for whom they were told” (4580). “The three days of polling were full of tension as many heavily armed insurgents loitered around the polling station” (4617). Vir meer inligting: “Verraad in Rhodesië/Zimbabwe en Suid-Afrika (Praag 3.04.2016).]
In die eerste paragraaf van sy boek verwys Renwick na apartheid/afsonderlike ontwikkeling as ‘n “fundamentally abhorrent system” (35); daardie Brits-geïnisieerde beleid van rasse-segregasie wat die land vir blankes leefbaar en Europese beskawing eeue lank in Suidelike Afrika moontlik gemaak het. Later verwys hy na die PW Botha-regering as “this highly autocratic system” (1053). Renwick roem daarop dat Brittanje, wat buitelandse regerings betref, die hoofrol in die myns insiens skandalige plaaslike politieke revolusie gespeel het (45). “Great admirer as I am of George Bush senior, he did not make anything like as strenuous an effort as Thatcher did to bombard [!] the South African government with demands for reform and the release of Mandela” (1461).
Ten spyte van al die bedenklikhede wat feitelik korrek aan Nelson Mandela toegeskryf kan word, verklaar Renwick: “My admiration for him was second to no one’s … the great man” (45; ook 2179). “He did indeed have some saintly characteristics … the authentic Mandela, generous in spirit, libertarian by instinct, and inspirational to everyone he met – including me” (62). Ná Mandela se vrylating Renwick “met him in the tiny match-box-style house he had returned to … The contrast was dramatic between these humble surroundings and the quality of the man inside” (1788). “His old-world courtesy and unfailing charm served to mask a steely determination not to compromise any of the principles for which he and others had sacrificed their liberty or lives” (1797).
Die (meeste) toegewings sou van FW de Klerk se kant kom. Desnieteenstaande skryf Renwick: Mandela “showed a much greater commitment than others to genuine political tolerance” (1797). Mandela was egter ‘n bakhandstanende “heilige”: “At the end of every meeting I had with him, he would never fail to ask for money for the ANC” (70). In Renwick se oë is Desmond Tutu ook wonderlik: “I was a wholehearted admirer” (706). Toe ses swartes vir die moord op die onderburgemeester van Sharpeville ter dood veroordeel is, het die bemoeisieke Renwick vir Tutu opgesteek om Thatcher oor te haal om by PW Botha om begenadiging te pleit (877). Oliver Thambo was volgens Renwick ook wonderlik: “I was very impressed by the scholarly and thoughtful Tambo” (1788).
Die kettingroker FW de Klerk word uiteraard positief deur Renwick voorgestel omdat De Klerk daarin geslaag het om blanke politieke mag mandaatloos aan swart mag oor te gee. “I found him to be open, friendly and impressively self-confident” (673). Ook: “FW de Klerk was friendly, approachable, personally impressive” (1064) en “I had been impressed by De Klerk’s strength of character” (1083). “I was able to establish a regular pattern of meetings with De Klerk” (1141). “I always found him focused on getting to the next stage and never losing sight of the goal, which was to agree [to] a new constitution that would give political rights to all South Africans” (97).
Daar is ‘n De Klerk-kenmerk wat myns insiens ‘n deurslaggewende rol in sy oorgawe aan swart mag gespeel het: “De Klerk said that he was not security-dominated in his thinking” (1113). “In his first decision as President, he had banned use by the police of the sjambok” (1490); eintlik knuppel. Na sy toespraak in die parlement op 2 Februarie 1990 “virtually all the troops had been withdrawn from the townships” (1711). In sy naïwiteit het De Klerk geen idee gehad van die boosheid van die vyand waarmee hy spoedig onvoorwaardelik onderhandel het nie. Onmiddellik na sy vrylating Mandela “reaffirmed his commitment to the armed struggle … ‘Now is the time to intensify the struggle on all fronts'” (1723). Maar Douglas Hurd, die Britse minister van buitelandse sake (1989-1995) het De Klerk beskryf as “an amazingly brave and wise man” (1893).
In sy boek wou Renwick ‘n lansie vir Thatcher breek: “I hope that this book will lay finally to rest the contention that Margaret Thatcher was ‘a friend of apartheid’ and called Nelson Mandela a ‘terrorist’ (which, as a matter of fact, she never did)” (114); wat nie impliseer dat Mandela nie ‘n terroris was nie. By geleentheid het die ANC probeer om Thatcher af te dreig met “British businesses in South Africa would become legitimate targets for attack” – “if she continued to oppose sanctions” (759). Die Britse sanksies het “arms, oil and nuclear embargoes” ingesluit (1760) maar nie algemene handelsanksies nie. “Understandably irritated, she replied that this showed what a typical terrorist organisation the ANC was” (759). “Thatcher had never been an admirer of the ANC, given that the ‘armed struggle’ had been extended to civilian targets and included the necklacing of ‘collaborators’, and that the organisation was committed to nationalisation of much of the economy. Moreover, she had not failed to notice that, despite the SACP’s lack of any mass support, two-thirds of the ANC’s politburo were members of the SACP” (759).
Waarop Thatcher deurgaans aangedring het, was “the release of Nelson Mandela, the repeal of all the apartheid laws and independence for Namibia” (123) en “the front-line states should be spared further attacks by the South African armed forces” (412). Renwick het aan Thatcher voorgestel hoe sy die PW Botha-regering kon afdreig: “any major cross-border raids … would make her position intolerable and result in the withdrawal of her support” (500). In 1983 het Thatcher geskryf “that the exclusion of blacks from the political process was ‘a powerful factor in compelling black politicians to seek by violence what is denied to them by the laws under which they live'” (392). Op hierdie manier word terrorisme goedgepraat.
Soms het Thatcher se deuntjie ietwat verander: “She was, she said, against all forms of terrorism, but the ANC was an important factor in South African politics. The question was how to get them to give up violence” (1013). Die ANC was so verknog aan geweld dat hy dit nooit afgesweer het nie. FW de Klerk se “oplossing” was om met hierdie gewelddenaars te onderhandel terwyl hulle terselfdertyd met hulle geweld voortgegaan het, met uiteindelik die katastrofiese resultaat van oorgawe aan swart mag. Ná haar eerste ontmoeting met Mandela het Thatcher gesê: “‘I warmed to him.’ She told Mandela that he would get support from the British government in the negotiations for a new constitution … She concluded that ‘South Africa was lucky to have a man of Mr Mandela’s stature at such a time'” (2142).
Toe Renwick sy geloofsbriewe as ambassadeur oorhandig het, het hy ‘n deel van sy toespraak in Afrikaans gelewer (529), want “I had resolved to concentrate my efforts on the Afrikaners and the black leadership” (520). Renwick noem die blanke politieke bewind ‘n “regime” (bv 373, 480; “that ironclad regime” – 2594) en daar was toe glo ‘n “siege mentality” (383) by Afrikaners. PW Botha wou hê dat die ANC se kantoor in Londen, van waar sy terreurbedrywighede bedryf is, gesluit moet word, maar Thatcher het beweer dat die ANC-kamerade hulle nie aan onwettige bedrywighede skuldig maak nie (403, 944). Ronnie Kasrils is egter toegelaat om Londen te besoek “even though MK had declared that it would be targeting ‘soft’, ie civilian, targets” (953). Wat volgens die Britse regering glo wel onwettig was, was die inbrake in die Londense kantore van die ANC en Swapo deur die “apartheidsregime” se Craig Williamson (412).
“Following the assassination of Dulcie September, the ANC representative in Paris, in March 1988, we became concerned about the possibility of an attack on ANC personnel in London. The Prime Minister [Thatcher] decreed that we must give the South African government the clearest possible warning that any such action would attract a strong reaction from us” (1123), wat duidelik toon dat die Britse regering kop in een mus met die terroristiese ANC was. In 1989 was daar ‘n interessante verwikkeling. “South African agents had supplied a rocket launcher and training to a Northern Ireland Protestant paramilitary splinter group” (1373). Thatcher het toe van PW Botha geëis: “The South African arms procurement agency, Armscor, must be told to cease their activities in the United Kingdom” (1384). Dus, die ANC mag Suid-Afrika vanuit Brittanje militêr ondermyn, maar Suid-Afrika mag nie militêr in Britse sake betrokke wees nie.
Renwick het Pik Botha, toe die minister van buitelandse sake, gewaarsku teen Suid-Afrika se ondersteuning van Renamo se bedrywighede teen die kommunistiese bewind in Mosambiek (520). Kontrasteer die volgende gemene beskrywing van Pik Botha met hoe Renwick Mandela, Tutu en De Klerk beskryf: “Built like a buffalo, he would sit in his shirtsleeves, a thick black lock of hair falling across his face, complaining about the world’s supposed injustice towards South Africa … an accomplished actor … his faults … were not small ones” (1229).
Volgens Renwick PW Botha “never forgot that his mother had been interned by the British during the Anglo-Boer War” (546). Waaraan het tweegesprekke met PW Botha vir Renwick herinner? “Conjuring up images of what it must have been like calling on the Führer in his bunker” (546). Renwick lug later weer sy smerige begeerte om PW Botha met Adolf Hitler se vergelyk: “The last-ditch atmosphere around PW Botha was like that which must have prevailed around Hitler in his bunker” (1042). Oor PW Botha se uittrede as president skryf Renwick: “I doubted that he would agree to go gracefully, but felt a sense of great relief and satisfaction at seeing the last of him. For this was a man who never should have been put in charge of the fortunes of his or any other country” (1413). Renwick sê nie iets soortgelyks van enige swarte nie; dus ook nie van bv Jacob Zuma of Robert Mugabe nie.
PW Botha “exercised a reign of terror over the cabinet. He believed in intimidation across the board” (750). Daar was ook “PW Botha’s chief henchman, the Minister of Defence, Magnus Malan, leader of the group of so-called securocrats … Malan was a great believer in ‘taking out’ enemies of the regime, internally through special force units, which had developed into assassination squads, and externally by whatever means were necessary” (657). “If the security police and military intelligence were allowed to continue their activities, including murder squads, unchecked, there was no way any of us were going to be able to help South Africa” (1104). Renwick verwys na “the lunatic fringes of the security establishment” (1384) maar die misdadige optrede van swart terreurbendes word nêrens deur Renwick veroordeel nie. Die naaste wat hy daaraan kom, is wanneer hy verwys na “the equally violent record of members of the security forces” (1874).
“The politics of the white community remained quite tribal” (582). Dit geld eerder vir die swartes, maar Renwick sê dit nie. Renwick wou graag by die UDF, “the future leadership of the country” (624), kruip, maar sy pogings is bemoeilik weens Thatcher se teenkanting teen algehele sanksies. Wat Renwick toe gedoen het, is om met Britse belastingbetalers se geld “over three hundred projects” (633) van ‘n filantropiese aard in swart gebiede van stapel te stuur. “We also had launched a US$20 million programme to provide scholarships for black South Africans. We also were giving direct help to a lot of church and community group projects in the townships” (725). Na dese kan niemand beweer dat die Britte nie weet hoe om op grond van ras swartes te bevoordeel en blankes uit te sluit nie. Ná Mandela se vrylating was die Britse gebaar “rescinding the voluntary embargoes on tourism and new investment. The other embargoes would continue, but it made no sense to discourage academic and scientific contacts with the liberal English-speaking universities, where we were supporting a number of black students” (1806).
“I also tried to establish friendships with a number of ex-Robben Islanders” (640) en ander swart politieke leiers. “A number of Robben Islanders became regular visitors to the embassy, as did a number of National Party MPs” (649), wat vir Renwick gehelp het om die Nasionale Party te rysmier: “Some at least among them could hardly fail to be impressed by the qualities of those the regime had condemned to years of imprisonment for their political acts and views” (657). Die (opportunistiese) politieke begeertes van swartes word “legitimate aspirations” genoem (824). Oor die “apartheidsregime” beweer Renwick “you [are] isolating yourselves” (915). Die ANC, PAC en Swapo se terreurbendes word nie terroriste genoem nie maar “guerrillas” (bv 1159).
Wat Renwick gedoen het, is om aktief gesprekke te voer met verskillende elemente ten einde die politieke magsoorgawe aan swartes te bevorder. Enersyds was daar die spreekwoordelike nuttige idiote in die Nasionale Party soos FW de Klerk, Pik Botha, Kobie Coetzee, Barend du Plessis en Dawie de Villiers, asook amptenare soos Gerhard de Kock, die goewerneur van die Reserwe Bank, en Neil van Heerden, die direkteur-generaal van buitelandse sake. Dan was daar linksgesinde Afrikaanssprekendes soos Jan Steyn, Willem de Klerk, Willie Esterhuyse, Pieter de Lange en Johan Heyns wat vatbaar vir Renwick se ondermyning was. In opposisiegeledere was daar bv Harry Oppenheimer, Helen Suzman en Van Zyl Slabbert. Suzman se siening van De Klerk word soos volg verwoord: “She saw him not as a starry-eyed liberal, but as a pragmatic, intelligent man who understood what needed to be done to secure the country’s future” (1403).
Afrikaanse joernaliste soos Ton Vosloo en Willem Wepener het gesorg dat Renwick se idees oor bv politieke regte vir swartes in Naspers se koerante gepubliseer word. Renwick “hand over sufficient funding for the paper [Weekly Mail] to survive for … three months” sodat Anton Harber sy kritiek op die “apartheidsregime” kon voortsit (794). Renwick se pro-swart inmenging in die Suid-Afrikaanse politiek het geen grense geken nie. In gesprek met De Klerk Renwick “raised also the issue of abolition of the death penalty” (1646). Op die vooraand van die Statebondskonferensie in Oktober 1989 Renwick “had used its proximity, unashamedly, to accelerate the release of Walter Sisulu and his companions” (1557).
“I went to Soweto to meet Walter Sisulu and the other released Robben Islanders … I told them that I had spoken to the government about the need not to interfere with the planned rally to welcome them back to Soweto … It was an emotional occasion to meet at last these legendary figures in the history of the ANC. None of the venerable gentlemen … looked very much like revolutionaries, though several were members of the SACP” (1574). “In his public statements following his release, Sisulu continued to emphasise the armed struggle. He also called for more sanctions” (1584).
Toe Kobus Meiring as die administrateur van die Kaapprovinsie aanstel is, “I asked him to promise at last to open the magnificent beaches to South Africans of all races. Kobus, whose own apartment at the Strand was on a still-segregated beach, needed no persuasion to do so” (1132). Weens verswelging deur swartes is daar deesdae op die gewildste vakansiedae in die somer in die Strand, soos in bv Durban, geen blankes op die strand nie. Dit is ‘n omgekeerde situasie. Blankes moes hulle tradisionele ontspanningsplekke aan swartes afstaan. Die nuwe omstandighede benadeel Suid-Afrikaanse blankes ingrypend maar nie vir Renwick wat knus in Engeland woon nie. Polities byderwets word dit geregtigheid genoem.
Renwick het Suidwes-Afrika besoek toe Suid-Afrikaanse troepe in Angola militêr teen Swapo en (ander) kommunistiese magte bedrywig was. Let op Renwick se bevooroordeelde invalshoek: “I was briefed by a half-mad South African colonel on the battle of the Lomba River … On the struggle against Swapo in Namibia, he took the view that victory was certain — but for the efforts of the enemy within. When I inquired who the enemy within were, he replied: ‘The churches, the trade unions and the teachers'” (1193). Renwick het nie daarvan gehou dat kommunistiese magte deur die Suid-Afrikaanse troepe opgehel word nie. “I asked the South Africans whether they did not think they were in danger of overreaching themselves. Johan Heyns inquired publicly whether it made sense to have men ‘defending South Africa’ two hundred miles inside Angola” (1211). Dus, voorspringaksies moet nie buite Suid-Afrikaanse grondgebied uitgevoer word nie; ons moes wag totdat terroriste ons land binnegedring en verwoesting plaaslik gesaai het. Die onafhanklikwording van Suidwes-Afrika word soos volg deur Renwick beskryf: “Namibia returned to legality” (1301).
Ná sy vrylating Mandela “needed some practical help from us. Not wanting to rely for his security only on the South African police, he asked us to provide training for his personal bodyguards, which we arranged for the SAS [British Special Air Service] to do. Later on, when he moved to his wife’s much larger house, he asked for our help in providing better privacy and security there” (1833). Die Britte kon nooit genoeg by Mandela kruip nie. Toe Mandela Brittanje en Amerika besoek het, het die goeie Britte vir hom gedoen wat hulle kon: “To give him some rest before going there [America], we planned to arrange for him to spend a quiet weekend in the English countryside with his great friend and colleague Oliver Tambo” (2076).
Die ander kant van die munt: Sou Renwick kritiek uitspreek op die grootskaalse diefstal van blankes se plase in Zimbabwe en sou hy die reeksmoorde op blanke boere in die nuwe Suid-Afrika veroordeel? Om so iets van hierdie eenogige Brit te verwag, sou myns insiens heeltemal te veel wees.
Ek dink Suid-Afrika sou beter daaraan toe gewees het as Renwick nooit toegelaat is om sy voete in Suid-Afrika te sit nie. Hy is egter vereer toe sy termyn as Britse ambassadeur in Suid-Afrika in 1991 verstryk het. “When I left, Wits University, on the proposal of Helen Suzman, was kind enough to award me an honorary degree ‘for services to the struggle against apartheid’. (The offer from the South African government of the Order of Good Hope I had to decline – on the same grounds Margaret Thatcher had declined the freedom of the city of Johannesburg)” (2585). Volgens Renwick was daar iets “that pleased me the most” tydens sy plaaslike ambassadeurskap: “It was possible to try to act as a genuinely honest broker … I left with an unaccustomed sense of humility” (2594).
Die Britte het die Anglo-Boere-oorlog deur verswelging gewen. Sedert 1994 gaan Afrikaners gebuk onder ‘n soortgelyke verskynsel. Renwick se gedrag in Suid-Afrika herinner aan dít wat die Romeine van die Britte gedink het: “Neither brave in battle, nor faithful in peace” (Nicholas Ostler, Empires of the word: A language history of the world, London: HarperCollins, 2005/2010, 640p; Amazon Kindle $6.83, 5127).
Terwyl hul gesinne tot niet gaan kry doodskis-oortreders oordrewe straf
Die twee Afrikaners wat ‘n swart misdadiger ‘n les wou leer deur hom in ‘n doodskis toe te maak, staar die ergste moontlike strawwe in die gesig.
Willem Oosthuizen en Theo Jackson is onderskeidelik 11 en 14 jaar tronkstraf gevonnis omdat hulle ‘n swartman in ‘n doodskis ingedwing het en gedreig het om dit aan die brand te steek. Tydens hul verhoor het die twee gesê hulle het Victor Mlotshwa met vermoedelik gesteelde koperkabel gevang.
Die doodskispetalje is viraal op sosiale media versprei, as manna vir die horde sosiale geregtigheidsstryders wat dié week ook redes gevind het vir hoekom wittes op plase doodgemaak word: Hulle behandel glo plaaswerkers “sleg”. Dat dit nie plaaswerkers is wat die moorde pleeg nie, is onbelangrik het een teenintelligensie-agent – kennelik op die betaalstaat van korporatiewe globaliste – aan 702 geselsradio vertel.
Die twee Afrikaners is skuldig bevind aan poging tot moord, ontvoering, intimidasie en twee aanklagte van aanranding met die doel om ernstig te beseer omdat hul ‘n koperkabeldief die skrik op die lyf wou jaag.
Nadat hul mans gearresteer is en skuldig bevind is, moes Chane Oosthuizen en Rianie Jackson self die mas probeer opkom. Hul jong kinders ly swaar steeds onder die histeriese dooieboommedia-aanslag.
Die Oosthuizens oorleef beswaarlik met groente smous, terwyl die Jacksons al hul besittings verkoop het om hul kinders te voed. Albei vroue het in die hof om genade gepleit, maar dit het op dowe ore geval.
Abdirazak Osman van die Somaliese Gemeenskapsraad van Suid-Afrika sê soveel as 100 Somaliërs word elke jaar in Suid-Afrika vermoor, veral in hul winkels, met geen gevolge vir die moordenaars nie. Moord is blykbaar ‘n versagtende kwessie vir ons swart regstelsel.
Karel Combrinck: Vryheid
Vryheid! Die eeue oue strewe van volke en indiwidue, in die aangesig van kragte met gevestigde belange wat vryheid nie kan gedoog nie.
Uiteindelik is vryheid nou weer aan die orde van die dag — selfs in die mode: Skotland, Katalonië, Lombardye, Venesië en nog meer. In Europa is daar talle lidlande wat begin kriewelrig raak onder die dwingelandy van die Europese Unie : Pole, Tsjeggië, Hongarye en so gaan dit aan en aan.
En dan ons eie volk: het ons nie deur die eeue steeds geswoeg en gestry vir daardie kosbare besitting, vryheid nie: Eers teen die Engelse koloniale bewind aan die Kaap, toe weer teen die Britse imperialisme en nou weer teen ‘n kommunisties geïnspireerde verdrukker in die vorm van die weersinswekkende ANC-bewind.
Ons slagspreuk en leuse as Afrikaanse volk moet steeds wees: Vryheid, Vryheid, Vryheid. Teen vryheid is geen argument in te bring nie en geen stategie kan kragtiger en meer gerespekteer wees nie. Met die slagspreuk vryheid kan ons wen as ons net wil.
Dan sal ons weer met selfrespek die Ou Transvaalse Volkslied kan sing :
| Kent gij dat volk vol heldenmoed | Ken jy die Volk vol heldemoed | |
| En toch zo lang geknecht? | En tog so lank verkneg, | |
| Het heeft geofferd goed en bloed | Hy het geoffer goed en bloed | |
| Voor vrijheid en voor recht | Vir Vryheid en vir reg | . |
| Komt burgers! laat de vlaggen wapp’ren | Kom burgers! laat die vlae wapper | |
| Ons lijden is voorbij | Ons lyding is verby | |
| Roemt in de zege onzer dapp’ren | Roem in die sege van onse dapp’res | |
| Dat vrije volk zijn wij! | ‘n Vrye volk is ons! | |
| Dat vrije volk, dat vrije volk | ‘n Vrye volk, ‘n Vrye volk | |
| Dat vrije, vrije volk zijn wij! | ‘n Vrye, Vrye volk is ons! |
Geldelike steun vir PRAAG se Europese toer
Die skarebefondsingsveldtog wat dr. Dan Roodt van PRAAG tans op die webblad GoFundMe loop, het binne slegs drie dae meer as R23 000 opgelewer. Die veldtog, wat in euro gereken word, staan tans op €1 444. Ná die aanvanklike teikenbedrag van €1 000 bereik is, is dit tot €2000 verhoog.
‘n Man in die suide van Denemarke het anoniem €500 geskenk, met die volgende boodskap wat in Engels daarby gelaat is:
You don’t have to thank me. As a matter of fact I want to thank you, you’re the one doing the actual work. So thank you.
‘n Mediese dokter in die Vrystaat het R5 000 na PRAAG se bankrekening oorbetaal. ‘n Akademikus van Bloemfontein wat einde verlede week die bal aan die rol gesit het met ‘n skenking van R1000, het laat weet dat hy Donderdag in Johannesburg gaan wees met ‘n verdere bedrag aan kontant waarmee hy sy aanvanklike skenking wil verhoog.
‘n Getroue leser van PRAAG-boeke in Kanada, mev. Lisda Strumpher, het €100 bygedra. Maar ook in Suid-Afrika het verskeie mense bedrae van €50 en €100 geskenk.
Dr. Dan Roodt is bemoedig deur die spontane reaksie op die GoFundMe-veldtog. “Ons weet dat die hoofstroommedia en veral Naspers jare lank reeds sensuur teen ons toepas, sodat ons geheel en al op die internet aangewese is om steun te werf, anders as die magtige Afrikaner-establishment-organisasies met hul miljoene aan maandelikse debietorders, asook miljarde in trusts en aandele. Waarskynlik het ons nou die keerpunt bereik waar mense besef dat inhoud belangriker as die vorm, en strategiese denke meer doeltreffend as polities korrekte slagspreuke is.”
Hy wou nie te veel uitwei oor die vergaderings en ontmoetings in Bonn, Amsterdam, Brussel en Parys nie, aangesien dit “taamlik delikate gesprekke vooruit kan loop”. Maar hy “voel sterk dat die gety nou oplaas gedraai het, en ons beslis gaan baat by die nuwe denke en besorgdheid oor die Afrikaner se situasie by ‘n hele klomp politieke partye in Europa. Daar is die moontlikheid van steun op allerlei maniere vir Afrikaners hier, maar ook in die diaspora elders ter wêreld.”
Dít wat die Afrikaner bedreig is “wesentlik dieselfde as die demografiese, ideologiese en kulturele faktore wat Europa bedreig,” het dr. Roodt gesê. “Ons stryd is presies dieselfde as die Europeërs s’n. Maar ons is nie net ‘broers in die stryd’ nie; ons is letterlik broers, familie van mekaar. En daar is vandag vele Europeërs wat die Afrikanergeskiedenis beter ken as 90% van Afrikaners, asook inspirasie daaruit put. Juis daarom wil hulle ons ondersteun en help.”
Roodt sal deurlopend verslag doen sodra hy in Europa aanland, via hierdie webblad en sosiale media soos Twitter, Facebook en YouTube.
As u self wil bydra tot die sukses van PRAAG se diplomatieke uitreik na Afrikanerstamlande, kan u ‘n debietordervormpie invul of ‘n e-pos stuur na inlig[by]praag.org vir inligting oor hoe u per internetbetaling of PayPal ‘n betaling kan maak. Andersins kan u ook per kredietkaart op GoFundMe ‘n bydrae maak.
2m misdade per jaar: ANC probeer statistiek masseer
Die jaarlikse ritueel waarvolgens Suid-Afrika se misdaadstatistiek deur die ANC-minister en -polisiehoofde aangekondig word, het hom weereens op 24 Oktober 2017 afgespeel. Soos gewoonlik het die ANC gepoog om die meer as 2 miljoen ernstige misdade wat die afgelope jaar in die land gepleeg is, weg te masseer.
Onder andere het motorkapings met 14,5% gestyg, vanaf 14 602 in 2015/2016 tot die huidige 16 717 in 2016/2017. Die aantal moorde het met 1,8% vanaf 18 673 tot 19 016 toegeneem.
Omtrent al die landbou-organisasies wat die statistiek onder oë gehad het, het gekla dat daar nêrens na die dramatiese stygings in plaasaanvalle en -moorde verwys word nie.
Volgens TLU SA se statistiek, steek 2017 sleg af in vergelyking met die situasie dieselfde tyd verlede jaar. In 2016 is 295 aanvalle en 52 moorde geregistreer terwyl die ooreenstemmende periode vanjaar ‘n styging van onderskeidelik 347 en 65 aantoon.
“Die situasie op Suid-Afrikaanse plase en landbouhoewes neem ernstige krisis-afmetings aan en dit is duidelik dat die SAPD se Landelike Veiligheidstrategie nie die verwagte resultate oplewer nie”, aldus Mnr Henry Geldenhuys, TLU SA se Adjunk-president en ook Voorsitter van die unie se Veiligheidskomitee. “Die vraag kan tereg gevra word of geweldsmisdade op plase en hoewes werklik in die praktyk prioriteitstatus geniet, of die nodige middele in landelike gebiede beskikbaar gestel word om die probleem te beveg en of Misdaadintelligensie enigsins benut word om aanvalle teen wetsgehoorsame plaasbewoners te verhoed?”
Fikile Mbalula, die minister van polisie wou slegs ure nadat mnr. Joubert Conradie, ‘n boer in die Wes-Kaap vermoor is, nie die plaasmoordstatistiek bekendmaak nie.
“Géén moord of aanval kan ooit geregverdig word nie,” het mnr. Carl Opperman, hoofuitvoerendebeampte van Agri-Wes-Kaap gesê. “Die vlaag plaasmoorde wat landwyd buite beheer is, laat ons met meer vrae as antwoorde oor die vlakke van geweldsmisdaad in die land en die regering se totale onvermoë om die land só te bestuur dat alle inwoners van landelike gebiede se veiligheid verseker is.”
Gewapende roof by beide woonhuise en sakepersele het insgelyks toegeneem, met onderskeidelik 7,3% en 5,0%. Daar word jaarliks 20 343 huisrowe in Suid-Afrika gepleeg. Verskeie opnames in die onlangse verlede het getoon dat vrees by die totale bevolking van Suid-Afrika oor die afgelope jaar toegeneem het en dat vertroue tussen rasse op ‘n historiese laagtepunt verkeer.
Aan die ander kant vind daar 1,03 miljoen huisrowe jaarliks in die VSA plaas, asook 3,7 miljoene inbrake, wat aantoon dat Suid-Afrika nie die enigste multikulturele samelewing met ‘n geweldige misdaadprobleem is nie.
Leon Lemmer: Deel 2: Anton van Niekerk oor lewe en dood
In September is die volgende boek van Anton A van Niekerk (gebore in 1953) gepubliseer: Die dood en die sin van die lewe (Kaapstad: Tafelberg, 2017, 287p, R270). Die uitgewer het glo voorgestel dat Van Niekerk ‘n boek oor hierdie onderwerp skryf (p 11). Op die voorkant beveel Chris Jones die teks aan as “ongetwyfeld die invloedrykste denke ooit in Afrikaans hieroor.” Van Niekerk is ‘n uitgelese (“distinguished”) professor in die wysbegeerte aan die Universiteit Stellenbosch (US). Willie Esterhuyse is een van sy leermeesters (11). Dit het minstens drie gevolge: Van Niekerk se linkse politiek, sy voorliefde vir uitroeptekens en die gebruik van die frase “stomme verbasing” (41, 44). Sowel Esterhuyse as Van Niekerk kom uit die tyd toe die US vereis het dat filosofiedosente, soos in die Middeleeue, teoloë moet wees. Van Niekerk se jongste boek is eintlik ‘n uitbreiding van hoofstuk 10 van sy vorige boek, Geloof sonder sekerhede: Besinning vir eietydse gelowiges (Wellington: Lux Verbi, 2005, 255p). ‘n Tweede uitgawe is in 2014 gepubliseer, maar ek het nie toegang daartoe nie. In sy 2005-boek bestempel Van Niekerk graag wat hy nie (afdoende) verstaan nie as ‘n misterie of geheimenis (ook die tema van hoofstuk 6 in sy jongste boek), bv God (62), lewe (13), dood (69), lyding (117) en kwaad (133).
Van ‘n uitgelesene kan ‘n mens verwag dat as hy oor ‘n onderwerp skryf, hy die literatuur ken. Wat opval, is dat Van Niekerk eerder sterk op ouer bronne, soos dié van Zygmunt Bauman (Mortality, immortality and other life strategies, 1992), as nuwer bronne steun. Bauman se benadering help Van Niekerk selfs om struktuur aan sy teks te gee, wat nie juis bevorderlik vir ‘n onmiskenbaar eie bydrae tot die onderwerp is nie. In die onderhawige konteks is daar die gewoonte om na die Iljitsj-novelle van Leo Tolstoy te verwys, wat Van Niekerk dan ook doen (19). Hy noem Tolstoy se novelle “een van die aangrypendste weergawes van hierdie verskynsel in die wêreldletterkunde” (30) en “een van die treffendste verhale wat ooit oor ‘n mens se sterwenservaring geskryf is” (80). Van Niekerk herhaal in besonderhede wat Tolstoy geskryf het, sonder dat die meeste hiervan direk met doodgaan te make het (80-89). Van Niekerk is salig onbewus van die gepubliseerde Afrikaanse vertaling van hierdie werk (80). Hy laat ook na om die aandag op die myns insiens veelseggende novelle van Karel van de Woestijne te vestig. Geen melding word van Johan Heyns se boek gemaak nie, terwyl dit seker min of meer die standpunt van die meeste lesers van Van Niekerk se boek is. Maar Van Niekerk skryf sy boek is “geen teologie nie” (27). Na Johan Degenaar se boek, wat ook sterk teologies beïnvloed is, word net terloops verwys (255).
Van Niekerk se oudkollega, HW (Hennie) Rossouw, het rasioneel-empiries een van die ontoereikendste boeke ooit oor hierdie onderwerp geskryf (Die sin van die lewe, Kaapstad: Tafelberg, 1981, 117p), maar daar is nogtans talle verwysings na Rossouw se uitsprake. Die kern van Rossouw se benadering is: “Met laaste vrae kom ‘n mens die beste klaar as jy kinderlik na jou Vader gaan” (p 57), wat op sigself kwalik verhelderend vir die leser kan wees. Ook: “Die sin van die menslike lewe is niks minder as die ewige lewe nie” (75); presies wat deur Heyns afgewys word. Ook: “Die doel van die lewe is Gods-diens, en dáárom naastediens” (108); dus ubuntu, waarmee Van Niekerk saamstem. Volgens Van Niekerk is die sin van die lewe om “diens te lewer aan ander” (279). Dit behoort vir ons glo te gaan om “lewensvervulling in diensbaarheid aan ander mense” (279).
Is dít nie dalk die hoofrede waarom die Weste en daarmee saam die blanke beskawing besig is om onder te gaan en daardie beskawing plaaslik reeds in groot mate vernietig is nie? Volgens die huidige dominante, politieke, openbare Westerse standpunt moet die belange van die mensdom bo die belange van die Weste/blankes gestel word. Namens die parasitiese bakhandstaners beskuldig die kritici die Weste van presies die teenoorgestelde ingesteldheid. Later beweer Van Niekerk heel realisties,”geen mens kan verantwoordelikheid vir alle ander aanvaar nie” (279). As wêreldburger sal hy myns insiens die streep nie by die blankes en sekerlik nie by die Afrikaners trek nie. ‘n Kenmerk van die tradisionele Europese (selfs Westerse, bv Amerikaanse) lewenswyse is dat heelwat ruimte vir individualiteit gelaat word terwyl die Afrikabenadering in die teenoorgestelde rigting beur met sy verknogtheid aan groepverwantskap (“broers en susters,” met selfs alle swartes wat as deel van hierdie uitgebreide familie geag word). In hierdie opsig is Rossouw en Van Niekerk eerder Afrikane as Europeërs of Westerlinge.
David Benatar se boek word in ‘n voetnoot afgewys, waarna Van Niekerk die leser na ‘n artikel verwys wat hy oor daardie boek geskryf het (215). Oor niks, soos aan die orde gestel in Ronald Green se boek, skryf Van Niekerk niks, dus glad nie, terwyl dit eintlik in ‘n boek soos hierdie onontbeerlik is om oor die moontlikheid van dood as niks, as die permanente uitwissing van die betrokke subjek, te besin. Die boek sou ook deurslaggewend kon baat by grondige kennisname van die kaleidoskoop van gepubliseerde standpunte oor hierdie onderwerp, soos vervat in John Messerly se boek en dié van ED Kemke, maar van hulle word geen melding gemaak nie.
Van Niekerk skryf: “Hierdie boek is die resultaat van byna 20 jaar se navorsing” (11). “Ek en my gesin is gelukkige mense, en so ook my hele familie” (38-39). Van Niekerk het hom “lewenslank verbind aan ‘n bepaalde mens [sy vrou, Amy] vir wie ek oor jare liewer word as vir myself” (249). Goed om te weet, maar hoort sulke opmerkings in hierdie boek? Behoort die onderwerp ‘n mens tot selftevredenheid aan te spoor of eerder tot die teenoorgestelde? Van Niekerk se naam kom in die opskrif van ‘n dosyn van my rubrieke voor. Ek gee toe dat dit op ‘n oorskatting van Van Niekerk se tersaaklikheid of belangrikheid kan neerkom. Maar die leidende rol wat hy in die afskaling van Afrikaans aan die US gespeel het, bly vir my onverskoonbaar.
Hy gaan ook voort om te swyg oor die etiese implikasies van die US se huidige vertrapping van sy stigtingsvoorwaarde, soos verwoord deur Jan Marais (1850-1915), sy weldoener. Is Van Niekerk se doelbewuste versuim ‘n toonbeeld van sy “etiek van verantwoordelikheid”? (2005-boek, p 214). Daar is veral vier redes waarom daardie skenkingsvoorwaarde goedsmoeds deur die US geïgnoreer word: Marais was ‘n man, ‘n blanke, ‘n Afrikaner en hy wou Afrikaans bevorder; ‘n taal wat tans deur die US geminag word. As bv Nelson Mandela geld aan die US vir swart studente geskenk het, sou sy voorwaarde ongetwyfeld nougeset deur die US nagekom word. Aan die Wim de Villiers-US beteken inklusiwiteit dat nie-wittes altyd ingesluit moet word by enige saak waarby blankes betrokke is. Geen studiebeurse uitsluitlik vir blankes mag bestaan nie, maar die omgekeerde geld nie. Vandaar De Villiers se Vlakte-beurse uitsluitlik vir bruin studente. Dit is wanpraktyke wat roep om etiese verantwoording.
By Van Niekerk is daar iets waarop ‘n mens kan reken: Dit maak nie saak oor watter onderwerp hy skryf nie, hy sal sy linkse politiek bysleep. Sy jongste boek is geen uitsondering nie. Hy onderskei tereg tussen ‘n kerkhof (19) en ‘n begraafplaas (20), maar tussendeur haal hy kerk-apartheid op (20). Soos dit in ‘n akademies-wetenskaplike werk hoort, word titels by name weggelaat. Maar soos Wannie Carstens by geleentheid gedoen het en Van Niekerk ook in sy 2005-boek (161) maak Van Niekerk in sy jongste boek weer ‘n uitsondering deur na “mnr Nelson Mandela” te verwys (35). Mandela was glo ‘n “heelbesonderse mens” wie se dood “my nogtans diep geraak” het “en het ek my heelhartig vereenselwig met die meelewing” (35). Mandela het glo “Suid-Afrika gedemokratiseer” (262). Mandela is glo een van “die helde van die geskiedenis” wat “onteenseglik sinvol gelewe het” en “die wêreld ‘n beter plek gemaak het” (276). Van Niekerk verwys na “die waansin van apartheid” (38). Is daar sedert 1990 nie dalk veel groter waarsin in die plaaslike politiek nie?
“Ek is op 14 Julie 2011 in my kantoor aangerand deur ‘n verregse agitator, Abel Malan … My lessenaar is in dié aanval omgegooi en my kantoor is erg bemors; ek was so oorbluf dat ek my hoegenaamd nie kon probeer verdedig nie” (61). Destyds is egter berig dat Van Niekerk probleme verwag het en vooraf gevra het dat ‘n veiligheidswag ‘n ogie oor die situasie moet hou. Voor sy dood op 29 Julie 2016 het Malan glo vir Van Niekerk telefonies om verskoning gevra. Van Niekerk “kon hom gelukkig verseker dat ek hom reeds kort ná die gebeure vergewe het … Tot en met sy dood het ek gereeld navrae gedoen oor hoe dit met hom gaan. Ek koester geen negatiewe gevoelens teenoor hom nie” (61). Dit is duidelik wie die held en wie die skurk in hierdie verhaal is. Maar is Van Niekerk net so lankmoedig en tegemoetkomend teenoor regses wat nog in die lewe is?
Hier volg ‘n Van Niekerk-blik op die geskiedenis: “Ná die bloedige konflik van die Amerikaanse burgeroorlog (1860-65) [eintlik 1861-65] het daardie nasie ‘n nuwe begin gemaak met die beëindiging van slawerny. Ná die verwoesting van die wêreldoorloë van die vorige eeu, het Europa twee keer nuut begin. Ná die verontmensliking van apartheid en die spanning van vrylatings en onderhandelings [en sabotasie en terrorisme] in die jare negentig van die vorige eeu, het ons hier aan die suidpunt van Afrika ook ons eie nuwe begin gemaak – wankelrig, onseker, kwesbaar, soos dit tans steeds blyk” (66). Maar seker darem, volgens Van Niekerk, steeds stukke beter as die blanke bewind? Die waarheid is dat rassediskriminasie teen swartes verruil is vir rassediskriminasie teen blankes, asof dit ‘n regverdiger bedeling daarstel. Van Niekerk erken dat “terroristiese moorde” in die buiteland gepleeg word (70), maar geen gewag word oor die voorkoms daarvan in Suid-Afrika gemaak nie. Hy noem darem “die wreedaardige moorde op boeregesinne en werkers op plase” (254) en dat “Suid-Afrika een van die gewelddadigste lande ter wêreld bly” (255).
Van Niekerk pas hierna ons politieke geskiedenis op die onderwerp van sy boek toe. “Die ondenkbare en onvoorstelbare sal gebeur” (67). Regtig? Enersyds was die verraderlike oorgawe aan swart mag deur ‘n groepie in die blanke regering sekerlik ondenkbaar maar die gevolge daarvan was in redelike mate voorstelbaar. Andersyds is sterwe/doodgaan nóg ondenkbaar nóg onvoorstelbaar. “Die dood sal ook vir my opskort” (67). Opskort of eerder uitwis/vernietig? Van Niekerk druk hom glad te dikwels onakkuraat uit. “Die dood is die einde van die lewe” (69; ook 76). Dood is egter ná lewe, dus nie-lewe, die “afwesigheid van lewe” (76). Sterwe/doodgaan is die einde van lewe. Dood is rasioneel-empiries ná en buite die subjek se lewe. “Om van ‘lewe ná die dood’ te praat, ‘n bietjie teenstrydig lyk” (99) – ‘n bietjie of eerder baie/hoogs teenstrydig?
Die Poolse sosioloog Zygmunt Bauman (1925-2017) word onkrities en op die voet deur Van Niekerk gevolg (soos ook die filosoof John Hick, 1922-2012). Vir Van Niekerk se navolging van Bauman is daar (onder meer) ‘n politieke rede. Hoe daar oor sterflikheid gedink word, het volgens Bauman glo “aanleiding gegee tot van die ergste gruweldade wat bekend is in ons kultuur. Hy ontwikkel ‘n uitvoerige argument, waarin hy aanvoer dat die moderne dekonstruksie van sterflikheid, wanneer dit deurgevoer word tot sy logiese konsekwensies, ten grondslag lê aan die eietydse rassisme in ons samelewings, en selfs van [aan] die Jode-volksmoord of Holocaust. Die argument is dat moderne mense grootliks oor die dood dink as die ‘dangerous other’. Dit word die fokuspunt van vrese vir almal wat ‘anders’ is; die dreigende lot van ‘n samelewing wat ‘andersoortiges’ assimileer” (133-134).
Dit lyk vir my na ‘n drogredenasie. Diegene wat alle mense gelyk en eenders verklaar, het in (minstens) een opsig reg: Ons is almal sterflik. In hierdie opsig is daar klaarblyklik geen “ander” nie. Maar Van Niekerk aanvaar Bauman se drogredenasie en skryf: “Vandaar die vrees vir immigrante” en “rassisme teenoor swartmense” (134). “‘n Mens maak daarom, as jy ‘n oortuigde rassis is, geen bemoeienis met ‘mense van kleur’ nie; jy skei jou tot elke prys van hulle af” (134-135); dus apartheid. Van Niekerk borduur voort oor “hoe pynlik ons kultuur as gevolg daarvan ook gely het” (136): “‘Die ander’ (swart, buitestander, en so meer) moet vermy, beveg en uitgeroei word omdat hulle voorafskaduwings van die dood self is” (135). Bauman beweer: “The audacious dream of killing death turns into the practice of killing people” (136). Dit is myns insiens louter twak as dit as leviete aan blankes voorgelees word. Wat wel waar is, is dat daar ‘n neiging (bv in Suid-Afrika en Amerika) kan wees om swartes met misdaad soos moord (bv plaasmoorde) te assosieer omdat swartes persentasiegewys in veel groter mate as blankes by misdaad en by uitstek geweldsmisdaad betrokke is.
Wanneer die Nazi-gebeure ter sprake kom (en dit is waaroor Bauman dit het), kan Van Niekerk homself nie daarvan weerhou om dit sonder meer op apartheid toe te pas nie. “In die Duitsland van die 1930’s of die wit gemeenskap in Suid-Afrika in die 1960’s en 1970’s was rassistiese oortuigings en beskouings baie stewig gevestig en wyd aanvaar” (238). “Die gevaarlikste kant van moderniteit” is glo omdat “dit daarop aandring om ander mense – die Ander, diegene wat anders dink en voel, en selfs anders lyk as ons – te vernietig in ons waansinnige stryd om die dood self van ons moderne lywe af te hou” (136-137). “Die Ander word niks anders nie as die een wat die dood self beliggaam en deur middel waarvan ons die dood moet bestry. As ons onsself dus van die dood wil vrywaar, moet ons onsself van die Ander vrywaar” (137). Al hierdie uitlatings ignoreer die onomstootlike feit dat ons almal sterflik is; dat ons in hierdie opsig eenders is en dit nie die grondslag kan wees vir die opstelling van die een mens teen die ander nie. Van Niekerk kom egter met die absurde bewering dat hierdie stryd, soos opgestel deur Bauman, deur “die drang tot eendersheid” gevoed word (137) terwyl daar in hierdie opsig nog altyd eendersheid was. Die gehalte van sy redenasie dra geensins by tot Van Niekerk se aansien as denker of filosoof nie.
Van Niekerk gaan verder: “Hierdie logika het ons sien uitspeel in die loopgrawe van Vlaandere, in die magsvergrype van Hitler, Mussolini en Stalin, in die uitwissingskampe van die Holocaust soos Treblinka, Theresienstadt en Auschwitz [en dan kom hy uit waarheen hy die hele tyd op pad was] in die hervestigingskampe (met die versagtende en misleidende naam ‘tuislande’) en op die Vlakplase in apartheid-Suid-Afrika … Hier sien ons dood tot walgens toe in mense se waansinnige geweld om hul waanbeelde van die dood, soos laasgenoemde sigself opdring in die vorm van die Ander, te vermy en te vernietig” (137). Let op die uiterste selektiwiteit in Van Niekerk se keuse van die woord “Vlakplase” (nogal meervoud) en die opsetlike assosiasie van die Nazi’s se “uitwissingskampe” met die “hervestigingskampe” van apartheid – tuislande wat nie aan blankes, bv Afrikaners, gegun word nie. Hiermee het Van Niekerk, wat “Afrikaner-volk” tussen aanhalingstekens plaas (165), se uitlatings en wanvoorstellings ‘n laagtepunt bereik wat selfs hy moeilik sal vind om te oortref.
Les bes, “onder apartheid” was Suid-Afrika glo “‘n polisiestaat … wat geen regdenkenkende mens herhaal sou wou sien nie” (241). Die chaoties en misdadige nuwe Suid-Afrika, met sy opvallende en toenemende gebrek aan wet en orde weens onder meer ‘n uiters disfunksionele polisiemag en regering, word klaarblyklik deur Van Niekerk bo die blanke politieke bewind verkies. Hoe versoen Van Niekerk sy entoesiasme vir ons “demokrasie” met sy stelling: “Lyding moet en mag nie verheerlik word nie”? (246). “‘n Outentieke en geloofwaardige Christelike geloof verheerlik nie lyding nie” (247).
Ek het nou genoeg oor Van Niekerk se linkse politiek geskryf. Vervolgens bepaal ek my by die hoofonderwerp van die boek. Die kernprobleem van die stelselmatige uitwissing van ons almal deur dood, dus die moontlikheid dat niks ons uiteindelike lot is, word glad nie afdoende deur Van Niekerk aangespreek nie. Die oorgang van lewe na dood word nie as ‘n drastiese breuk (lewe/nie-lewe, iets/niks) voorgestel nie, maar eerder as ‘n kontinuum. Dit verminder die radikaliteit van dood. Later opper Van Niekerk tereg beswaar teen versuikering van dood (70). Hier volg voorbeelde van Van Niekerk se (myns insiens foutiewe) lewe-dood-kontinuum: “Die dood as die mees sentrale kenmerk van die lewe” (9). “Die dood is immers die belangrikste kenmerk van die lewe” (22). “Die dood as die mees essensiële kenmerk van die lewe” (191). “Die dood is die mees eintlike kenmerk van die lewe” (22). “Die dood is vir [Martin] Heidegger [1889-1976] nie die ‘einde van die lewe’ nie, maar van meet af deel van die lewe” (264). Dít word selfs tot “die tese” van hierdie boek verhef (42). Daarmee misluk die kern van Van Niekerk se betoog. Dit is my hoofbeswaar teen Van Niekerk se boek.
Hy beweer voorts: “Die dood maak die lewe belangrik” (194-195; ook 197) “Dis omdat ons almal gaan sterf dat die lewe betekenis verwerf” (22). “Ek meen dat die dood … ‘n singewende en sinstigtende werklikheid is in die lewe wat ons almal gegun word om te lei” (89). ‘n Mens sou met dieselfde of meer stelligheid kon beweer, soos dikwels in die literatuur, dat die onvermydelikheid van dood die moontlike betekenis van lewe ernstig ondergrawe of beperk en selfs kan uitwis. “Die dood sny ons af van moontlikhede” (65). “Life in this world [waar anders?] has meaning just [?] because there is death” (Nicolas Berdyaev) (23). “Die lewe is, en kan slegs [!] belangrik wees, in die lig van die werklikheid van ons eindigheid” (197). Waarom kan ‘n (teoreties) nie-eindige lewe nie van meer belang as ‘n eindige lewe wees nie?
“Die dood is daarby dit wat aan elke lewe ‘n dringendheid en ‘n erns gee” (23; ook 108). Regtig? Is dit nie dalk veel eerder die geval dat die meeste mense die meeste van die tyd lewe asof dood geen inbreuk op hulle lewe gaan maak nie? “Die dood is relevant omdat dit elke oomblik van my teenswoordige lewe inwerk op wie ek is en hoe ek lewe … die dood as sodanig die aard en kwaliteit van my lewe struktureer” (272). “Die dood is die fundamentele verwysingspunt waaromheen elke aksie in my lewe in beginsel bepaal word. Dit spreek mee in elke oomblik en elke besluit as die moontlikheid wat perke stel aan alle moontlikhede en beslissings wat ek maak” (264-265). Elkeen van ons lewe inderdaad elke oomblik “in beginsel” in die spreekwoordelike skaduwee van die dood, maar wat Van Niekerk hier skryf, is uiters teoreties. In die praktyk is dit uitsonderlik as mense (deurgaans) doodsbewus lewe. Mense lewe veel eerder asof dood ” nie ‘n werklikheid is nie” (267).
“Die dood is ons oorheersende uitdaging om, terwyl ons nog kan, sin te probeer maak van die werklikheid van ons onvermydelike en onbegryplike eindigheid” (191). “Ons lewe … is die proses om sin te probeer maak van die feit dat ons lewe. Deur te wees wat ons is, ontwerp ons die toekoms in die hede op die grondslag van die verlede, wat ons gevorm het tot wat ons is en kan wees” (66). Dit klink vir my na studeerkamer-kraamwerk. Heel moontlik donder die meeste mense onnadenkend, dus sonder werklike besinning, gewoon aan met hulle lewens. Teen die einde van sy boek gee Van Niekerk erkenning hieraan: “As ek rondom my kyk, sien ek mense wat van dag tot dag lewe asof die dood nie struktureel deel van hul lewe is of paal en perk stel aan hul keuses nie” (267).
“Die wonder is eerder die lewe as die dood” (25). Ja, in die sin dat elkeen van ons eeue lank nie bestaan het nie en vorentoe ook eeue lank (moontlik) nie gaan bestaan nie. Nie-lewe/niks eerder as lewe, kan ‘n mens se verstek/normaal/gewoonlik – nie “toestand” nie – wees. In ons era van geboortebeperking en aborsie (en geweldsmisdaad, bv plaasmoorde) word iedere lewende mens ‘n des te groter wonder.
“Dit bring my by ‘n sentrale aanspraak wat ek in hierdie boek wil maak en motiveer. Dit is die idee dat een van die beste metafore vir die verstaan van die sin van ‘n mens se lewe is dat die lewe ‘n verhaal of narratief is wat ons almal besig is om te vertel” (198). “As daar sin in die lewe is, is dit die sin van ‘n storie” (277). Pleks van te beweer dat verhaal ‘n bruikbare metafoor vir ‘n lewe is, kan ‘n mens redeneer dat dit hoogs misleidend kan wees. ‘n Verhaal word dikwels met fiksie en verbeelding geassosieer terwyl die lewe die enigste werklikheid is wat ons ken en dalk ooit sal ervaar. Verhaal of narratief het die afgelope dekades ‘n gewilde kapstok by veral sommige akademici geword. In die sogenaamde identiteitstudies, veral in Amerika, word die studente en eintlik enigeen aangemoedig om hulle lewenservaring of -siening te ontboesem; dus hulle storie te vertel. Dieselfde het plaaslik tydens die sittings van die sogenaamde Waarheids- en Versoeningskommissie gebeur. Dit wil voorkom asof verbeelding en doelbewuste leuens om politieke redes dikwels die oorhand kry.
“Dis omdat ons almal gaan sterf dat dit sin maak om aan die lewe as ‘n verhaal te dink” (156). “Die vraag na die sin van die lewe” word deur Van Niekerk as ‘n “narratiewe soektog” beskou (156); ook die vraag na die (moontlike) sin van die dood (203). Die dood kan glo “die beste verstaan word as die finale tragiese raamwerk van die lewe” (204). “Raamwerk” terwyl dood eers ná lewe intree? “Die doodsbewussyn [kan] meebring dat ons na die lewe … kyk as ‘n tragedie (205); bv “die dood as immerteenwoordige (en altyd naderende) moontlikheid” (211). “Death is the end of all possible self-actualization” (Helmut Thielicke) (211). “Ons finale en vernaamste potensiaal” is glo “ons roeping [?] tot selfverwerkliking” (213); dalk eerder selfverwesenliking. Van Niekerk vergelyk die lewe ook met ‘n reis. Soos ‘n verhaal het ‘n reis “‘n begin, ‘n verloop, ‘n afloop en [tereg] ‘n einde” eerder as ‘n “bestemming” (272). Ek stem saam met die onderskeid (in ‘n sin) tussen verloop en afloop, dus tussen lewe en sterwe/doodgaan, met sterwe as deel van die lewe. Sterwe kom dus vóór en tot by die einde, wat die intreepunt van dood (dalk niks) is.
“Die lewe self is nie ‘n gegewe nie, dis ‘n opdrag, dis iets waarvan ons elke dag iets moet probeer máák” (226). Ek sou eerder met Heidegger saamstem dat ons ongevraag in die lewe gewerp is (226), dat dít inderdaad ‘n gegewe is. ‘n Opdrag veronderstel ‘n opdraggewer. Ek weet nie wat die sin of doel of roeping van my lewe is nie, selfs nie of daar so iets is nie. Soos die eksistensialiste dink ek dat ek eerder self my eenmalige lewe so sinvol moontlik moet probeer lei.
“Normaalweg, moet ons sê, is die lewe goed” (226). Wat my die hele tyd in Van Niekerk se betoog hinder, is dat hy nie duidelik tussen “die lewe” (hoedanig mense die werklikheid ervaar) en “my lewe” (‘n subjek se lewe) onderskei nie. Die lewe is goed in die sin dat dit moontlikhede bied en in daardie opsig met dood/niks gekontrasteer moet word. Maar kan ‘n mens tereg beweer dat om te lewe die meeste van die tyd vir die meeste mense goed is?
Daar word beweer dat “die [eintlik: ‘n] menslike lewe ‘n eenheid is” (199). Maar daardie eenheid word veeleer ná die tyd deur ander mense gekonstrueer, bv ‘n biograaf. Die subjek kan dit ook onvolledig (en moontlik minder objektief) in ‘n outobiografie doen. Die stadia in iedere mens se lewe kan aansienlik, selfs radikaal, verskil. My lewensloop as “ek” is ‘n brose eenheid wat in die bewussyn van die subjek beslag kry en deur die herinnerings van bv kennisse onderskraag word. Van Niekerk verwys in hierdie konteks na “historiese bewussyn” (199). Maar die voorstelling van ‘n lewe as ‘n eenheid kan hoogs misleidend wees omdat dit afgerondheid impliseer, terwyl dood enige lewe op enige (dikwels/meesal ongeleë) tydstip kan afsluit. Soos Van Niekerk dit later tereg stel: “Ons ganse werklikheidsbelewing ook nie dié van voltooidheid [is] nie, maar van wording” (266).
‘n Mens is wel ‘n eenheid van liggaam en gees. “Die dualisme van liggaam en siel [gees] is … ‘n gans onbybelse Platoniese (later Cartesiaanse)* idee. Die mens is nie ‘n tweeheid van liggaam en siel nie, maar ‘n eenheid, en daardie eenheid setel in die menslike liggaam” (257). Dit volg dat dood van die liggaam (waarskynlik) ook dood van die gees tot gevolg het. Teoloë soos Herman Bavinck wys daarop “dat die idee van die onsterflikheid van die siel nie ‘n Bybelse idee is nie. In die ou Testament is weinig sprake van enige lewe ná die dood. Die Ou-Testamentiese toekomsvisie is eerder gemik op die herstel van die paradyslike menslike bestaan op aarde en van herstelde harmonie in die skepping” (256). [* Plato (428-348 vC), René Descartes (1596-1650).]
“In die Nuwe Testament is wel heelwat tekste wat ‘n lewe ná die dood in die vooruitsig stel – ‘n bestaan in heerlikheid of in verdoemenis. Wat egter betwisbaar is, is die vraag in watter gestalte mense volgens die Bybel sal deel in ‘n lewe ná die dood” (256-257). Van Niekerk druk hom weer onakkuraat uit. Dit is nie hierdie vraag wat betwisbaar is nie, maar hoedanig moontlike lewe ná dood is. Volgens die apostel Paulus (1 Korintiërs 15) is “die identiteit wat uit die dood opstaan en wat uiteindelik in die heerlikheid van God deel, nie die mens se ‘siel’ … nie, maar juis sy liggaam. Daardie liggaam sal, volgens Paulus, wel ‘n ‘verheerlikte’ liggaam wees volgens die model van Christus se eie liggaam ná Sy opstanding uit die dood” (257).
“Wat die dood veral aan ons tuisbring, is hoe radikaal liggaamlik ons bestaan as mense is” (255; ook 260). Van Niekerk gaan myns insiens dan verkeerdelik voort: “Wat sterf, ook volgens die Nuwe Testament, is die liggaam, en wat opstaan en voortbestaan, is die (verheerlikte) liggaam … Ons is mense vir sover ons liggame is. Wat gebore word, is die liggaam, en wat sterf, is die liggaam. Die dood verskyn primêr in ons liggaamlike bestaan en beëindig daardie bestaan” (257). Van Niekerk oorbeklemtoon die liggaamlikheid van die mens en onderbeklemtoon die belangrikheid van die geestelike dimensie, bv “Vir sover ons is wat ons is, is ons liggaam” (260). Nee, ons is terselfdertyd ook gees. Van Niekerk se stellings herinner aan Friedrich Nietzsche (1844-1900) wat in Thus spoke Zarathustra (1883) skryf: “The soul is only a word for something about the body.”
Dit is maklik voorstelbaar dat twee mense geestelik in groter mate as liggaamlik kan verskil. Ons is mense nie net in soverre ons liggaam is nie, maar sekerlik ook omdat ons terselfdertyd gees is. Ons word nie net as liggaam gebore nie en ons sterf (suiwer rasioneel-empiries beskou) ook nie net as liggaam nie. ‘n Mens as eenheid van sowel liggaam as gees sterf. As daar ‘n opstanding en voortbestaan is, het dit noodwendig op die hele mens (liggaam en gees) betrekking. Volgens Van Niekerk is dit “opvallend hoe die liggaam erken word as die setel van ons totale menslikheid” (257-258). Ja, in die sin dat gees, sover ons weet, altyd in ‘n liggaam gesetel is. Die frase “totale menslikheid” omvat dus die eenheid liggaam én gees.
Myns insiens het Chris Jones hierdie boek hoogs misleidend beskryf as “ongetwyfeld die invloedrykste denke ooit in Afrikaans hieroor.” Daar is glad te veel gebrekkige formulerings en aanvegbare stellings. Dit lyk asof Van Niekerk nooit egte skoling in die linguistiese wysbegeerte ondergaan het nie. Hy moes eerder vir Bert Meyer as vir Willie Esterhuyse as leermeester gehad het. Hier volg nog ‘n losse stelling: “Namate ‘n mens ouer word en die dood stadig maar seker nader kom, verloor dit sy verskrikking” (274). Die teenoorgestelde kan waar vir baie, selfs die meeste, mense wees. Ná al Van Niekerk se bontpratery probeer ek kortliks saamvat.
Suiwer rasioneel-empiries is dood, dus (moontlik) niks, ons lot. Ons skrale troos kom dan van Epikurus (341-270 vC): “Solank as wat ons bewus is van dinge is die dood nog afwesig; en wanneer die dood wel kom, is ons van niks meer bewus nie” (77). Dus, terwyl ons is, is dood nie en wanneer dood, is ons nie. Dood is dan nie slaap, rus, vrede, stilte, duisternis, ens, nie, want niks het geen eienskappe of kenmerke nie. Al wat sinvol van niks gesê kan word, is wat dit nie is nie. Vir iedere mens is lewe skynbaar opsioneel. Geeneen is te jonk om dood te gaan nie. Vir lewende mense is dood egter nie opsioneel nie. Dit is onontwykbaar. Ons het beperkte ervaring en insig. Ons groteske nietigheid of onbeduidendheid in kosmiese perspektief moet deurgaans in gedagte gehou word. Dit is moontlik dat daar ‘n ander (soort) werklikheid kan wees as die wêreld waarmee ons vertroud is. Maar daarvoor kan ons nie op ons empiriese ervaring, rede en kennis staatmaak nie maar eerder/slegs op geloof. Geloof bied troosryker moontlikhede as wat rasioneel-empiries aan ons te kenne gegee word.
Brief: Selfs privaat mediese dienste is swak!
Ek is so bittermoeg oor die swak diens in SA! Ons ouer garde is beter gewoond en sluk maar swaar aan dié bitter pil. Ons betaal ons ore af vir medies ens. net om telkens geskok te word deur swak diens.
My ma is 84 jaar oud. Sy is swak. Haar toestand is van so ‘n aard dat sy nie kan bekostig om die geringste stampie te kry sonder om pimpel en pers anderkant uit te kom nie.
Ek bel Vrydag noodgedwonge die ambulansdiens wat deur my ma se medies voorkeur geniet, net om later ‘n oproep te ontvang (weet nie eers van waar af nie) dat dié diens nie beskikbaar is nie, maar dat ‘n ander ambulansdiens op pad is.
1/ Ek het onraad gemerk toe die persoon my in die eerste plek in Zulu aanspreek. Direk daarna toe gryp ‘n vrou die foon by hom en praat toe genadiglik in Engels met my.
2/ Skakel dieselfde ambulansdiens weereens om te vra waar ons straat is. Binne my kon ek kook, maar ons mag mos niks sê nie. Ek het hom net kalm gevra of hulle dan nie Garmins (navigators) het nie. Ek moes steeds verduidelik hoe hulle hier moet uitkom. Van die tydbespek praat ek nie eers nie.
3/ Dit het nie gelyk of die ambulansbemanning enige opleiding het nie. Hulle het glad nie bloeddruk, suiker of enigiets getoets nie. Hulle het geen noodhulptoerusting by hulle gehad nie. Geen vrae gevra nie en net eenvoudig gesê my ma moet hospitaal toe. Die ambulansdiens het boonop daarop aangedring om my ma se ID-dokument en mediese kaart saam te neem. Ek het volstrek geweier en gesê ek sal dit self hospitaal toe neem. (Ek het baie stories van vorige kere oor hospitaal- en ambulansdienste wat enige mens se hare sal laat regop staan).
4/ Die metaaldraagbaar se een knip was buite werking. Sit hulle die draagbaar, met my ma op, net so op die sementvlak buite neer om die knip los te kry sodat hulle my ma op die ambulansbed kon kry. Gelukkig het ek aangedring daarop om eers een van my eie lakens op die draagbaar onder my ma te sit voor hulle haar op die draagbaar gesit het (waarmee ek natuurlik moes help).
5/ Die ambulansbed se laken wat blou is was -of- erg verbleik -of- vuil.
6/ In die ambulans is ‘n duvet oor my ma gegooi wat ek glo nie eenkeer gebruik was nie.
7/ My ma lê al van gister af in ‘n ‘privaat’ hospitaal en steeds was die spesialis wat haar moet sien nog nie by haar nie. Wat de hel! Dit is mos die norm, dis normaal, ons moet maar net aanvaar! @&$#@&
—B. Joubert
Leon Lemmer: Deel 1: Oor lewe en dood
Ek bespreek Anton A van Niekerk se boek, Die dood en die sin van die lewe (Kaapstad: Tafelberg, 2017, 287p, R270), in deel 2 van hierdie rubriek. Ek ag dit nodig om vooraf ‘n grondslag vir my kommentaar daar te stel en doen dit in deel 1. Sommige ingeligte lesers sal moontlik my kommentaar op Van Niekerk se boek kan volg sonder om noodwendig deel 1 vooraf te lees, of kan dit waar nodig raadpleeg. Ek verwys vervolgens na ses tersaaklike bronne.
Karel van de Woestijne
Die Vlaamse skrywer, Karel van de Woestijne (1878-1929), het ‘n novelle, De vijf zinnen: De boer die sterft, geskryf. Die volledige e-teks is in deel 3 van sy Versamelde Werk gratis van Amazon verkrygbaar. ‘n Verkorte, onvolmaakte vertaling is ook gepubliseer: The peasant, dying (Amsterdam: Delta, 1966, 23p.). Die boer, Nand, lê alleen in sy bed en hy weet dat hy sterwend is. Sy vrou, Wanne, is reeds lank dood en sy kinders, Domien en Bertha, is al uit die huis. Nand het reeds kleinkinders. Die oudste se naam is Nandie. Nand dink almal het hom verlaat. Dit is donker en hy is moeg. Hy dink hy het nooit gekry wat hy wou hê nie. Agtereenvolgens verskyn sy vyf sintuie as personifikasies aan hom en herinner hom aan wat hy danksy sy sig, gehoor, reuk, smaak en gevoel beleef het. Die laaste personifikasie, gevoel, is sy ma wat hom warm toemaak, soos toe hy ‘n kind was.
“Maar hij wist toch wat het was, dat hij nog wist. ‘t Was gelijk een klein lichtje, dat brandde in hem; en hij mocht niet blazen, hij mocht niet ademen, of het zou uitgaan, het zou dood gaan, het zou weg zijn, en hij zou het nooit meer zien. Het was dat laaste in hem, dat hij zou willen hebben blijven bezitten; het was het laaste van hem; het was het laaste van zijn leven … En nu lag Nand daar ineens vol triestigen angst, omdat hij vreesde dat het ging uit gaan, dat het ging weg zijn, die laaste herinnering, en dat hij ging sterven met al de droefheid van dat verlies” (Kindle 4784). Nand dink hy sien sy vrou en dat hulle nou altyd bymekaar sal wees. Hy het sy laaste gedagte probeer sê, maar hy uiter geen woord nie, want hy is dood.
Aansluitend hierby het Philip Larkin (1922-1985) gedig: “This is what we fear – no sight, no sound, no touch or taste or smell, nothing to think with, nothing to love or link with, the anesthetic from which none come round” (Messerly, bron hier onder, Kindle 3999).
Van de Woestijne bied myns in sekere opsigte ‘n treffender blik op sterwe as die 1884-novelle van Leo Tolstoi (1828-1910), waarna dikwels in hierdie konteks verwys word: Die dood van Iwan Iljitsj, vertaal deur Alewyn Lee (Kaapstad: Nasionale Boekhandel, 1960, 110p). Van de Woestijne toon by implikasie aan dat ons vir inligting van ons sintuie afhanklik is, dat ons daardie inligting in ons brein tot kennis verwerk en in ons geheue bewaar; dat ons geheue die grondslag van ons identiteit, die ek, is en ons bewussyn met dood ophou en dat elkeen van ons op sy eie doodgaan; dus dat ek nie my dood op iemand anders kan afskuif nie. Wat Van de Woestijne skryf, is ook in ooreenstemming met wat Edmund Hussel (1859-1938) beweer: dat ‘n mens nie bloot bewus kan wees of kan dink of onthou of weet nie; dat jy noodwendig altyd van iets bewus is of iets dink, onthou of weet. Uit Van de Woestijne se vertelling kan dalk ook afgelei word dat sodra die liggaam ophou om te funksioneer, daar blykbaar geen gees (“mind”) meer is nie. Ons ken net beliggaamde gees; dus nie gees wat sonder of onafhanklik van ‘n liggaam bestaan of funksioneer nie.
Johan Heyns
Van die teoloog, Johan Heyns (1928-1994), is die volgende boek gepubliseer: Die onsterflikheid van die siel (Kaapstad: NG Kerk-Uitgewers, 1959, 102p). As onsterflikheid ewige lewe beteken (letterlik: lewe vir altyd; daar is geen begin of einde nie) en die siel (of gees) van die liggaam losgemaak word, word daar veronderstel dat die siel voor sy vereniging met ‘n liggaam bestaan het (p 5) en kan ‘n siel van een liggaam na ‘n ander verhuis. Dit is die grondslag van reïnkarnasie (2), wat as onbybels verwerp word.
Die tradisionele teologiese standpunt is dat die mens deur God as ‘n eenheid geskape is en uit ‘n sterflike liggaam en ‘n onsterflike siel bestaan (7). Die skeiding van liggaam en siel deur die dood is onnatuurlik en is die mens se straf weens sonde. Daar sou geen dood gewees het as daar geen sonde was nie. Nadat ‘n mens gesterf het, word sy siel onmiddellik in die doderyk opgeneem; die gelowige in ‘n plek van bewuste geluksaligheid (die paradys) en die ongelowige in ‘n plek van smart. “Reeds by die oomblik van sterwe vind die oordeel dus plaas” (8). Na jou dood kan daar niks aan jou saligheid of onsaligheid verander word nie. Nadoodse loutering of reiniging in ‘n vaevuur in die hiernamaals word as ‘n (Rooms-Katolieke) dwaling afgewys. Gebede deur gelowiges op aarde kan dus nie ‘n dooie se lot verander nie (99).
Die onnatuurlike tussentoestand waarin dooies verkeer, sal glo met Christus se wederkoms tot ‘n einde kom. Iedere dooie se liggaam sal (danksy God se skeppingsvermoë) in verheerlikte vorm met sy siel verenig word. Diegene wat met die wederkoms lewend op die aarde is, sal insgelyks (maar sonder dat hulle eers dood hoef te gaan) verheerlikte, onverganklike liggame ontvang, soortgelyk aan die verheerlikte liggaam van Christus na sy opstanding. Na wat lyk as die voltrekking van ‘n tweede en laaste oordeel, sal die gelowiges vir altyd die geluksaligheid (selfs beter as in die paradys) van die hemel (of koninkryk) binnegaan, waar hulle saam met God en sy engele sal verkeer. Die ongelowiges sal vir altyd rampsaligheid (baie erger as in die doderyk) in die hel saam met die duiwel en sy engele ervaar (8-9).
Hiervolgens is daar drie stadia in ‘n mens se lewe: die voor-, tussen- en eindtoestand (102). Dit is “dan meer reg om te spreek van die onsterflikheid van die mens as oor die van die siel” (48). “Die dood is … nie ‘n beëindiging van die menslike bestaan nie, maar ‘n verandering daarvan … ‘n deurgang tot ‘n nuwe bestaan” (88). “Die dood is nie ‘n nie-bestaan nie, ewemin as wat die lewe ‘n bestaan sonder meer is” (95). Heyns beklemtoon dat die Bybel min en daarby vae inligting oor hierdie onderwerp verskaf (99, 100). Dit is “tog ‘n merkwaardige verskynsel dat die Gereformeerde belydenisskrifte nie breedvoerig oor hierdie sake handel nie. Moontlik kan dit toegeskryf word aan die feit dat die Skrif self – vergelykenderwyse – weinig hieroor bied” (61). Heyns erken dat aspekte van hierdie onderwerp ‘n geheim (52), geheimenis (95), misterie (89) of geheimenisvol (99) is. Wesenlik is daar empiries niks wat daarop dui dat die mens onsterflik is terwyl (ander) diere sterflik is nie (74, 87, 88). Heyns benadruk egter die uitsonderlikheid van die mens: “Aan die grondslag van die belydenis van die onsterflikheid van die siel, het gelê die pleidooi van die hoë waardigheid van die mens” (47).
Wat Heyns skryf, is op geloof gebaseer. Ernst Moody stel dit soos volg: “No theological doctrine, such as those of God’s existence or of the immortality of the soul, are evident or demonstrable philosophically, so that religious doctrine rests solely on faith, without metaphysical or scientific support” (Dictionary of philosophy, edited by Dagobert D Runes, New York: Philosophical Library, 1942, p 218-219).
Johan Degenaar
Van die filosoof, Johan Degenaar (1926-2015), is die volgende boek gepubliseer: Die sterflikheid van die siel (Johannesburg: Simondium Uitgewers, 1963, 96p). Degenaar se uitgangspunt is fenomenologies. Hy wil hom bepaal by hoe verskynsels hulle in die wêreld (die sintuiglike werklikheid) voordoen, want hy wil nie in metafisiese spekulasie verval nie (al maak hy hom wel daaraan skuldig). Liggaam/vlees en siel/gees is begrippe eie aan ons ervaringswêreld en moet nie daar buite toegepas word nie. Die onsterflikheid van die siel is volgens Degenaar nie ‘n christelike waarheid nie “ten spyte van die pogings van die teologie om dit binne die Christendom in te bring” (p 20). Hy meen “dat die sogenaamde onsterflikheid van die siel eintlik ‘n poging is om die erns van die dood te ontloop” (21). Daarmee word “die mens sy menslikheid ontneem” (21). Die sterflikheid van die liggaam impliseer die sterflikheid van die siel/gees omdat die mens ‘n eenheid is.
‘n Mens is nie ‘n tydlose, onsterflike essensie (dus ‘n siel) in ‘n tydelike, verganklike omhulsel (naamlik ‘n liggaam) nie. Hy is ‘n “tydswese met as belangrike kenmerk die bestaan tot die dood” (10). Degenaar verwerp dualisme, dus dat die mens uit twee dele of substansies bestaan. “Die begrippe ‘liggaam’ en ‘siel’ het ‘n relatiewe geldigheid binne die gewone spraak-gebruik. Hulle moet egter nie tot in sigself bestaande substansies verhef word nie” (57). Liggaam en siel is bloot twee perspektiewe op (of abstraksies van, of tekens vir) dieselfde voorwerp, naamlik die mens. ‘n Mens is gelyktydig objek en subjek; dus, ek is my liggaam en ek het ‘n liggaam. Die ek word deur selfbewussyn as ‘n deurleefde, funksionerende liggaam ervaar. ‘n Ek word nie sonder ‘n liggaam geken nie. “Die liggaamlikheid van die mens dui daarop dat hy in die wêreld is en dat dit ‘n voorwaarde is vir alle ervaring en kennis” (69). “‘n Ontliggaamde siel is nie ‘n mens nie” (47). Die liggaam is dus nie “‘n inkerkering of ‘n gevangenis” nie (35) maar die grondslag van individualiteit. As geredeneer word dat die siel of gees die eintlike mens is, word die waarde of onontbeerlikheid van die liggaam misken.
Sodra iemand die bestaan van ‘n siel in elke mens aanvaar en dan onsterflikheid daaraan toeskryf, word daar naas die aarde dikwels die werklikheid van ‘n hemel veronderstel. Die belangrikheid van die teenswoordige tyd en die radikaliteit van die dood word hiermee verwater. “Dit lei tot die negering van die erns van die dood … In plaas van die onsterflikheidsgeloof pleit ek dus vir doodsaanvaarding” (22). Omdat die mens ‘n eenheid van liggaam en siel is, is ‘n liggaam sonder gees nie ‘n mens nie maar ‘n lyk, dus die oorskot van wat ‘n mens was. ‘n Lewende mens het magtigheid, wat handeling (wat noodwendig liggaamlikheid veronderstel) met gerigtheid moontlik maak.
Degenaar vra: “Bewys die onsterflikheidsidee wat so veel voorkom, ‘n werklike onsterflikheid of vertel dit ons eerder iets van die mens met sy (diepste) behoeftes” (65). Aan die einde van sy boek verskaf Degenaar die volgende samevatting: “‘n Besef van liggaamlikheid kan die denke sinvol bind aan die aarde en dit vrywaar van buite-aardse vlugte. Liggaamlikheid verwys die mens na die wêreld en die daaglikse ervaring in die wêreld as die ruimte waarbinne die sin van die mens se lewe ontsluit en gedemonstreer moet word” (93).
Met God en die Bybel as grondslag hou Degenaar blykbaar die agterdeur vir ‘n misterieuse ewige lewe oop. “Die miskenning van die radikale karakter van die dood lei … op sy beurt daartoe dat die begrip ‘opstanding’ nie tot sy reg kom ten opsigte van die bestaan van die mens nie” (22). Vir die mens is daar volgens Degenaar nie onsterflikheid nie, maar (myns insiens in ‘n teologiese sin) ewige lewe. (Ewige lewe vir die mens word deur Heyns afgewys, maar nie in dieselfde betekenis as by Degenaar nie.)
Degenaar skryf: “Die ewige lewe moet nie iewers in die verre toekoms geprojekteer word nie, maar moet geïnterpreteer word met betrekking tot die Ewige, naamlik God, hier en nou … Die ewige lewe is ‘n lewe wat geleef word vanuit God se ‘ewigheid’, dit is, God se gerigtheid op mens en wêreld waardeur Hy in Sy onafhanklikheid die afhanklikheid, die tydskarakter, van die mens stel. Ewige lewe is ‘n relasie waarin die mens se liggaam staan. Ewige lewe is die kernverhouding waarin God as Ewige in die tyd en ruimte geken word (Johannes 17:3).* Indien ons ewigheid sou tipeer as die eksistensiële tyd van God in Sy onafhanklikheid én gerigtheid op mens en wêreld, kan ons die ewige lewe sien as die eksistensiële tyd van die mens waarin hy kronologies tyd oorwin in sy gerigtheid op God” (86-87). God is vir Degenaar ook Christus: “Om in Christus te leef, beteken dan om nie uit jouself te leef nie, maar om deel te hê aan Christus se dood en opstanding as totale liggaamlike mens” (90). Net so moeilik om rasioneel-empiries te verstaan, is “die waarheid of uitgesprokenheid dat liggaam God se teenwoordigheid is in Christus” (91). [* Johannes 17:3: “En dit is the ewige lewe: dat hulle U ken, die enigste ware God, en Jesus Christus, wat deur U gestuur is” (1983-vertaling).]
David Benatar
In die konteks van dood moet daar oor die begrip niks besin word omdat dit in ons ervaringswêreld lyk asof gestorwenes moontlik tot niks gereduseer kan wees. Om sinvol oor niks te skryf, is moeilik omdat dit nie iets is nie. Niks (“nothing”) beteken letterlik nie-iets (“not a thing”). Dit is waarom Henri Bergson (1859-1941) niks ‘n skynbegrip genoem het. Die naaste wat ons aan ‘n verstaan van niks kan kom, is blykbaar om te weet wat dit nie is nie; maar by niks bestaan/is selfs daardie “dit” en “is” nie. Niks is (dalk) in geen opsig nie, buiten dat dit ‘n (skyn)begrip vir lewende mense is. Niks is dan ‘n inhoudlose of nie-begrip. Sonder verwysing na ander dinge kan daar nie sin van niks gemaak word nie. Ons is hier op (of oor) die grens van wat sinvol gedink (veral verstaan/begryp) en gesê kan word.
Die debat hieroor het plaaslik aktief begin met veral die publikasie van David Benatar, ‘n filosoof aan die Universiteit Kaapstad, se boek, Better never to have been: The harm of coming into existence (Oxford University Press, 2006, 256p; Amazon Kindle $30,51). Benatar redeneer dat dit beter is om nie gebore te word nie, nooit te bestaan nie. Dit kan uitgebrei word na alles: alle lewende dinge (diere, plante) én alle nie-lewende dinge. Alles in die heelal (en daarmee dus die heelal as sodanig) moet liewer nie bestaan nie. Nie-wees word as beter as wees/syn geag. Niks word as verkieslik bo iets aanbeveel. Ek gebruik die woorde “geag” en “aanbeveel.” Ek kan nie sê “beskou” of “voorgestel” nie, want dit is ‘n onbegonne taak om nie-wees of niks te visualiseer of selfs (werklik/afdoende) te bedink of verstaan.
Benatar vind aansluiting by Arthur Schopenhauer (1788-1860) wat skryf: “Life interrupts the ‘blessed calm’ of non-existence” (Messerly, bron hier onder, Kindle 1826). “Schopenhauer argues that we should not impose the burden of existence on children” (1826). “The finitude of existence, the ephemeral nature of the present, the contingency of life, the non-existence of the past, the constancy of need, the experience of boredom, and, most importantly the inevitability of death, all lead to the conclusion that life is pointless” (1926).
Een van die grondvrae in die wysbegeerte is: Waarom is daar iets pleks van niks? ‘n Rasionele benadering hiertoe is om te noem dat ons iets verklaar/verstaan met verwysing na iets anders, bv daar is ‘n tafel omdat daar ‘n boom was en ‘n skrynwerker met die hout van die boom ‘n tafel gemaak het. In die geval van ‘n allesomvattende niks kan ‘n verklaring met verwysing na iets anders nie gedoen word nie. Daar is dan nie eens iemand om die allesomvattende niks te verklaar nie.
Dalk dui dit op ‘n manier om Benatar se redenasie af te wys. Hy verkies nie-wees bo wees, niks bo iets, omdat die synde (dit wat is/bestaan) onvolmaak is en ons dus die slegte (smart, lyding, pyn, swaarkry) ervaar. Hy plaas die klem eerder op die slegte as die goeie. Uit die mens se perspektief is die heelal (en dalk veral mense) onvolmaak. Gestel ons aanvaar dat net God volmaak is en hy die heelal geskep het. Dan is die heelal noodwendig onvolmaak tensy God homself as die heelal gereproduseer het, wat hom nie-enig (of nie-uniek) sou maak. Hierdie dilemma kan selfs as inbreukmaking op God se almag vertolk word.
Anton van Niekerk noem egter : “Die begrip ‘almag’ kom … nie in die Bybel voor nie” (Geloof sonder sekerhede, Wellington: Lux Verbi, 2005, p 136). Hy verwys na “die aanvanklik volmaakte skepping” (123). “Kwaad en lyding is die gevolg van die risiko wat God geloop het om mense te skep” (130-131). “Die Skepping van die mens was God se dobbelspel met vryheid” (131). “God … kry soms spyt oor sy skepping … Hy is die beïnvloedbare God … Hy bly die menslike God … die Een wat tog soms van plan kan verander … God het skynbaar self ook nie altyd raad met die kwaad nie” (135). Hierdie stellings is wyd oop vir kritiek. Dit lyk asof Van Niekerk hier ‘n eierdans uitvoer.
Al ons begrippe is vir empiriese toepassing in die sintuiglik waarneembare werklikheid gevorm. In daardie konteks het ons begrippe sin/betekenis. In ons onvolmaakte empiriese werklikheid is daar sowel slegte as goeie dinge. Die slegte het nie noodwendig ‘n oorwig oor die goeie nie. Eintlik hang dit van die mens af of die werklikheid as oorwegend goed of sleg ervaar word. As dít as ons vertrekpunt aanvaar word, kan bestaan beter as nie-bestaan wees of gemaak word. Die mens het noodwendig met goed en sleg, reg en verkeerd, vreugde en smart, mooi en lelik, welvaart en ellende, ens, te make.
Die keuses wat ons uitoefen, die manier waarop ons lewe, bepaal of die oorwig goed of sleg is en dus of lewe of nie-lewe en iets of niks verkieslik is. Die punt is dat ons tans in die werklikheid lewe, wat vir ons die enigste konteks van moontlikhede is. Met sy voorkeur vir niks bo iets kies Benatar om ons alle moontlikhede, ook die goeie, bv ‘n lewe wat (skynbaar) die moeite werd is, te ontsê. Myns insiens is dit moontlik om sinvol te lewe, selfs al sou niks ons nadoodse voorland wees. “Death is bad because it deprives us of, and puts an end to, all the good things in life” (Messerly 3667).
Benatar se jongste boek is in Mei gepubliseer: The human predicament: A candid guide to life’s biggest questions (Oxford University Press, 2017, 288p; Amazon Kindle $11,39). Soos uit die boektitel afgelei kan word, is die inhoud tersaaklik vir die onderwerp van hierdie rubriek. Ek hoop om hierdie werk by ‘n latere geleentheid te bespreek. Twee maande ná Benatar se boek is ‘n soortgelyke werk by dieselfde uitgewery gepubliseer: Iddo Landau, Finding meaning in an imperfect world (Oxford University Press, 2017, 309p; Amazon Kindle $11,39).
Ronald Green
Van Ronald Green is die volgende boek gepubliseer: Nothing matters (Winchester: Iff Books, 2011, 279p; Amazon Kindle $11,39). Die newetitel op die omslag is: “A book about nothing.” Niks is onverstaanbaarder as ‘n moeilike begrip soos oneindigheid (“infinity”, p 225-228) in tyd (dus ewigheid) en ruimte. Niks is nie noodwendig (selfs beslis nie) ‘n begrip nie, want sodra jy niks ‘n begrip noem, word dit iets, terwyl dit wesenlik nie-iets, naamlik niks, is. Daardie “wesenlik” is ook misplaas, want niks het nie ‘n kern of enige ander eienskap nie. Niks is die afwesigheid van eienskappe of kenmerke.
Green skryf nie uitsluitlik oor niks in die absolute sin (dus bokkerol) nie, maar meesal oor niks in ‘n beperkte sin, naamlik as ‘n afwesigheid of gemis, bv waar die oorledene was, is daar niks, wat ‘n bepaalde konteks het. Die outeur maak ‘n deurslaggewende onderskeid: “There is a big difference betwee nothing that is the absense of something, and nothing that is the absence of everything” (32; ook 58, 132). Oor niks in ‘n beperkte sin kan ons sinvol besin, bv oor iemand wat dood is. In die werklikheid, dus in ‘n bepaalde konteks, dink ons aan die dooie. Maar in die absolute sin van niks, bv uit die vermeende perspektief van die dooie, kan ons nie eens met besinning begin nie, want die dooie is/bestaan nie en daar is geen perspektief, konteks of enigiets anders nie.
Die teks is vindingryk in vier verdeel. Die eerste deel handel oor “Nothing as zero.” Wiskundig is nul ‘n baie nodige syfer, wat as ‘n alleenstaande 0 die getal niks (eintlik “none,” ‘n afwesigheid, bv geen appels) aandui, maar saam met die syfer 1 die getal tien (10) beteken. In hierdie Hindoe-Arabiese notasie is die plek van ‘n syfer in ‘n getal van deurslaggewende belang. Maar die Christelike Kerk was eeue lank teen nul gekant omdat gemeen is dat daar nooit niks was nie. “Nothing would mean a situation where there is no God” (53). “The very concept of nothing was heresy … zero was born in sin. It was the origin of the word, the Arabic ‘sifr’ … because it meant ‘a void'” (12).
Deel twee van die teks handel oor “Nothing in the arts.” Dit is makliker terrein omdat die bespreking in die konteks van die werklikheid is. “What makes nothing graspable – literally and figuratively – is having it wedged between somethings: comparing it to before and after. By giving nothing borders, it becomes something” (74). Green verwys bv na die Mona Lisa, die beroemde skildery van Leonardo da Vinci, wat in 1911 uit die museum Louvre in Parys gesteel is. Skielik het meer mense kom kyk na die leë ruimte waar die skildery was as toe die skildery nog op sy plek was. Hierdie kykers het gesien dat daar niks (geen skildery) was omdat hulle die skildery se afwesigheid in daardie konteks kon waarneem.
Afdeling drie handel oor “Believing in nothing.” Die skepping of oerknal kon nie met niks begin het nie. Niks in die absolute sin kan nie voortbestaan as, of ontwikkel in, iets anders nie. Volgens Parmenides (504-456 vC): “Something … can only come from something, not from nothing” (165). Die ontstaan van die heelal word dikwels aan God as skepper toegeskryf. Daarmee word die ontstaan van alles egter nie verklaar nie, want hoe het God ontstaan? Dan word daar gewoonlik volstaan met die veronderstelling dat God altyd bestaan het.
Wat nodig is, is om tussen ‘n geheel en dele te onderskei. Wat van die dele van ‘n geheel gesê kan word, geld nie noodwendig vir die geheel nie. Ek kan sê die onderdele van ‘n motor is klein of goedkoop, maar die hele motor is nie noodwendig klein of goedkoop nie. In ‘n sin bestaan ‘n granaat uit pitte, maar die geheel is nie ‘n pit nie. Insgelyks, alles in die heelal kan ‘n oorsaak hê, bv die oerknal kan ‘n sikliese verskynsel wees, maar die heelal as sodanig hoef nie ‘n oorsaak of begin te hê nie. Daar kon altyd iets soos die kosmos gewees het. Fundamenteel is daar twee problematiese moontlike oorgange: kosmologies van niks na iets en biologies-evolusionêr van nie-lewe na lewe.
Twee benaderings word gekontrasteer: “The Eastern approach: a diminising from something towards eventual emptiness and nothingness, versus the Western approach: adding from nothing towards eventual fullness and something” (190). Maar Green skryf ook: “Religions … have one thing in common: they do not accept that at the end of life there is nothing” (197). “All religions and beliefs treat death as a continuation of life … It is a complete inability to accept the existence of nothing” (205). Volgens Diogenes (4de eeu vC): “The ultimate mystery is not why we are here but what it means to not be here” (216).
Die tema van die laaste afdeling is “Thinking about nothing.” Niks in die absolute sin kan gekontrasteer word met alles en eintlik met enigiets: “Anything makes nothing something” (219). Iets het moontlikhede, terwyl daar in die geval van niks net “non-possibilities” (223) en “non-charateristics” (231) is. Niks is nie en kan dus nie beskryf, verstaan of begryp en ook nie verbeel word nie. “The one thing that makes nothing something is us” (229). “Deducting ourselves would create an imponderable” (227). “We cannot solve anything about nothing, because it can exist only when we aren’t around” (235). “Nothing is what everything is’nt” (xii). Sommige van hierdie aanhalings is oop vir kritiek omdat dit so bitter moeilik is om sinvol oor niks te skryf.
Wetenskaplikes beweer dat mense uit chemiese elemente saamgestel is en dat materie en energie nie vernietig kan word nie. Ons ervaring dui daarop dat die ek (die self of individu) net ‘n beperkte tyd lewe, dus die werklikheid eenmalig as ‘n bewuste en as (in ‘n mate) intelligente wese ervaar. Die ek as ek was voorheen nie, was (blykbaar) niks, het tydens sy lewe eksistensieel iets geword, maar sal sterf en die ek is dan (moontlik) weer niks. “My” verstek of “ek” is daarvolgens eerder niks as iets. In die absolute sin is dit uiteraard onmoontlik om niks te verstaan, maar niks kan ons almal se voorland wees.
John G Messerly
Oor dekades het ek baie boeke oor lewe (veral oor die moontlike sin van die lewe) en dood gelees. Wat lewe betref is ‘n drievoudige onderskeid nodig: lewe (‘n biologiese begrip; ‘n nie-klip-toestand), die lewe (‘n sambreelterm vir hoe mense die werklikheid ervaar) en my lewe (wat my dood voorafgaan) (Messerly 1605). Ek vind dit ook nodig om van dood (“death”) te praat en nie van die dood nie omdat die lidwoord “die” aan dood substansie verleen wat dit vir die subjek (dalk) nie het nie omdat dood vir hom niks kan wees. Om dieselfde rede praat ek van niks en nie van die niks of niksheid (“nothingness”) nie. Nog ‘n belangrike onderskeid is tussen doodgaan/sterf, ‘n proses wat tyd neem en in die werklikheid ervaar- en waarneembaar is, en dood wat vir die subjek (dalk) nie ‘n proses of toestand is nie omdat daar (moontlik) nie meer ‘n subjek is nie. Anders as doodgaan neem dood nie tyd nie. Die een oomblik lewe die subjek en die volgende oomblik is hy dood. Bewuste, lewende mense kan uiteraard dooie liggame waarneem, maar dood en niks in die absolute sin is buite ons ervaringswêreld en (grootliks) selfs buite ons begripsveld.
John G Messerly, ‘n navorsingsgenoot van die Universiteit Johannesburg, het die volgende boek gepubliseer: The meaning of life: Religious, philosophical, transhumanist, and scientific perspectives (Dawin & Hume Publishers, 2013, 348p; Amazon Kindle $11,39). In hierdie omvattende boek word al die belangrikste gepubliseerde menings (in die konteks van hierdie rubriek) oor lewe en dood aan die orde gestel. ED Kemke se boek, The meaning of life (Oxford University Press, 1981 en latere uitgawes), is ‘n belangrike voorloper van Messerly se werk (Kindle 3183). Dit is myns insiens eintlik onverskoonbaar as iemand ná 2013 oor hierdie onderwerp publiseer sonder om deeglik kennis van Messerly se boek te dra. Dit is ‘n onbegonne taak en ook onprakties om die inhoud van hierdie werk hier te probeer opsom. Ek volstaan met veral aanhalings.
“Answers to the meaning of life question depend on our choosing a world view” (420). “The thought of oblivion or annihilation arouses even the non-philosophical among us” (517). Oor Leo Tolstoy: “Everything leads to the truth: ‘And the truth is death.’ The recognition of death and the meaninglessness of life ruin the joy of life” (740). Tolstoy se boere (“peasants”) “knew how to live like babies know how to cry” (1489); dus intuïtief. Uiteindelik besluit Tolstoy: “Meaning is found in a simple life and religious faith” (759). Volgens Antony Flew “it is our mortality that gives life its meaning” (768). David Swenson skryf: “Happiness requires that life be infused with ‘a sense of meaning, reason, and worth'” (797). Thomas Nagel is van mening “from an objective point of view our lives have little significance” (898). John Cottingham stel voor dat ons handel “as if life has meaning” (933) en, volgens ander, dat ons lewe asof religie die waarheid is (1131).
Volgens Thomas V Morris is die probleem “that we have little or no control over those things most significant to meaning like our birth, life, suffering or death” (987). “Meaning must be endowed. But we cannot endow our lives with meaning because we do not have control over our lives and deaths. Meaning must therefore be endowed by an external purposive agent like a god” (995). Ek dink ons het wel in ‘n mate beheer oor ons lewe. Ons weet egter nie of God bv ‘n spesifieke doel met ons lewe het of wat daardie doel is nie. “The meaning of life is meaningless or … the answer, if one exists, is unknowable” (1261). Daar is ook hierdie oorweging: “Merely playing a role of fulfilling a purpose in someone’s else’s plan does not [necessarily] give your life meaning” (1570). Daarom is dit nodig dat elkeen van ons na die beste van sy vermoë self doel of betekenis aan sy lewe probeer gee. “The world is unsympathetic to us; it is neither meaningful nor meaningless – it just is” (1605). Uiteraard kan daar gelyktydig of agtereenvolgens verskillende mikpunte of doelwitte in ‘n mens se lewe wees (1463).
AJ Ayer redeneer “many search for the best end or purpose to pursue, hence the question of meaning is closely related to, or even collapses into, the question: how should we live? … In the end each individual must choose for themselves what to value; they must choose what purposes or ends to serve; they must create meaning for themselves” (1357). “If we value things, they are worthwhile to us” (1410). Waardevolle dinge maak saak en maak die lewe waardevol; dermate dat die lewe of my lewe die moeite werd kan wees. Die kortstondigheid en eindigheid van ‘n mens se lewe vernietig nie die moontlike (beperkte) sin/betekenis daarvan nie. Ons standaarde vir betekenis moet egter nie te hoog wees nie (2543). Soos Maurice Merleau-Ponty dit gestel het: “Life makes no sense, but it is ours to make sense of” (2588).
“It does not matter that nothing matters from the objective view” (2067). “‘An activity may be valuable even though not fully meaningful’ [WD Joske]. Although life may be futile … we can still value them and give them our own meaning” (1650). “The meanings of life are determined by our interest in valuable things like beauty and friendship” (3470). Volgens RW Hepburn: “There is no obvious connection between finitude and disvalue or between infinity and value. Flowers that die have value while an eternity of meaninglessness is a plausible notion” (1471). “Better to enjoy a life and its small accomplishments” (1508). Walter Stace dink dat ‘n mens se lewe nie volkome gelukkig sal wees nie, maar “it can be lived in quiet content, accepting resignedly what cannot be helped, not expecting the impossible, and being thankful for small mercies” (2129).
WB Yeats het gesê: “My own life seems to me a preparation for something that never happens” (1499). Juis daarom is dit belangrik om die lewe hier en nou ten volle maar verantwoordelik te leef en dit nie te beskou as (uitsluitlik) ‘n kleedrepetisie of voorbereiding vir ‘n moontlike nadoodse lewe nie. Ons kan aan die lewe subjektiewe, aardse betekenis gee sonder dat dit kosmiese betekenis het (2506, 2516). Ons kan “meaning in life” vind “even if there is no meaning of life” (3268). “While life as a whole may have no meaning, individuals’ lives still can” (Joseph Ellin) (3419).
Migrante verkoop en verhuur Duitse tydelike verblyf en gesondheidsorgkaarte
Duitse ondersoekende joernaliste het geheime Facebook-groepe ontbloot waar immigrante hul verblyf- en gesondheidskaarte verkoop en verhuur, sodat hele gesinne onwettig in Europa kan kom woon.
JoernalistenWatch ontbloot die geheimsinnige groepe waar Moslem-gebruikers bestellings vir sekere items plaas, en private verkopers kontak hulle met die goedere.
Een gebruiker het ‘n versoek geplaas waarin verklaar word dat: “Ek benodig ‘n Duitse paspoort vir vlugtelinge, waar ek in 1998 gebore is, verkieslik van Soedan gestempel.” ‘n Gebruiker het geantwoord dat hy “‘n Duitse paspoort met geboortejaar 1997 insluitend hoofbedekking” het en dat hy gaan die koper daaroor vertel.
Die verslaggewers het ontdek dat vroue aangemoedig word om Islamitiese kopdoeke te dra, want dit sal so makliker wees om hulself te laat lyk soos Moslems vir op die beskikbare dokumente gefotografeer is.
Een gebruiker wou weet: “As ek ‘n pas [Duitse identiteitskaart] in Athene koop, hoe kom ek na Duitsland op die vinnigste manier? Direk met die vliegtuig? Of moet ek eers Italië binnekom en dan die grens oorsteek? Enige voorstel?”
Volgens die joernalis: “Hele gesinne kom nou onwettig na Duitsland, omdat hulle regte dokumente kan gebruik en selfs direk na die dokter kan gaan. Aangesien hulle werklike kaarte het, word geen toegang of behandeling geweier nie.”
Die dokumente blyk almal te wees van immigrante wat tans as asielsoekers in Duitsland geregistreer is. Sommige van die verkopers gaan terug na hul eie land en verkoop die dokumente, ander gaan op vakansie en bied hul verblyfpermit, insluitende gesondheidsversekering te huur aan.
Dit is nie bekend hoeveel van hierdie dokumente tans in omloop is nie, maar die misdadigers op die Facebook-bladsy beweer dat dit maklik genoeg was om dokumente te “verloor” en sonder versuim weer deur die Duitse owerhede sulke kaarte uitgereik te kry. “Ek sê eenvoudig dat ek die kaart verloor het en kry dan dadelik ‘n nuwe een,” het een verduidelik.
Die stygende koste van die verskaffing van “gratis” gesondheidsorg aan migrante in Duitsland, is duidelik gekoppel aan die misbruik van die stelsel wat belastingbetalers befonds.
Werklose asielsoekers in Duitsland kos die land se statutêre gesondheidsversekeraars €20 miljoen per maand, volgens nuwe data wat deur die Federale Agentskap vir Indiensneming gepubliseer is. Dit is verpligtend vir almal om gesondheidsversekering te hê, hetsy deur statutêre gesondheidsversekeringsfondse of ‘n privaat gesondheidsorgplan.
Statutêre gesondheidsversekering wat betaal word deur werknemers en hul werkgewers, ontvang ‘n subsidie van die staat.
Volgens die syfers, berig deur Bild, was daar 564 000 asielsoekers in Maart vanjaar wat in aanmerking gekom het vir werkloosheidsvoordele, in vergelyking met slegs 283 000 in dieselfde maand verlede jaar.
Walgwors Weinstein se lieflike Britse vroutjie. Of nie
Soos dit ‘n regte Britse opportunis betaam het Georgina Chapman – nog steeds getroud met haar reeksverkragter van ‘n man, die magtige rolprentvervaardiger Harvey Weinstein – gou-gou ‘n egskeiding aangekondig om haar inhaligheid te verder te bevestig.
Terwyl almal op die oortreder fokus, het niemand nog tyd ingeruim om die bekende Britse psige van sy vrou te bepeins nie.
Die mede-stigter van die modehuis Marchesa het Weinstein se vorige huwelik laat verbrokkel, want ‘n Empaaieronderdaan staan nooit terug vir ‘n geleentheid om hom- of haarself te verryk nie. Ook nie deur ‘n winsgewende egskeiding nie. Sy sal moet gou speel want die ander eise teen haar man hoop tans op, maar dit het Chapman blitsvinnig self besef. Skaars was die nuus rugbaar of madame het haar onvergenoegdheid aangekondig.
Om die onaansienlike ou reeksverkragter met invloed te vang, was een ding, maar dit bly ‘n vreemde toeval dat sy haar handelsmerk in dieselfde jaar begin het as wat hy sy vrou verlaat het. Georgina, die ywerige gierigaard het gedoen wat sy moes doen: Harvey het alle rolprentmakers gedwing om haar mode-skeppings te dra.
Terloops, was daar al ‘n beter voorbeeld van “afstootlik” nog voor die rolprentmagnaat sy masker laat val het?
Politieke dinastieë begin by die ou Empaaierskooldassie wat sosiale mobiliteit gegrond op kundigheid, versmoor. Vergeet Etonse telge in die kabinet, want die alumni van Marlborough College in Wiltshire se invloed word gou duidelik by nadere ondersoek. Die dames het algar Manvang met onderskeiding geslaag. En hulle deins vir niks terug nie, veral nie vir onwelriekende reeksverkragters as geld betrokke is nie.
Die bekendstes, natuurlik, is die Hertogin van Cambridge, vrou van die Moddereilandjie se toekomstige koning. Maar ook, Samantha Cameron, vrou van die vorige Eerste Minister. Frances Osborne, vrou van die finansiesminister. Sally Bercow, vrou van die Speaker, asook die vrou van die goewerneur van die Bank van Engeland.
Walgwors Weinstein en sy inhalige eggenoot het sulke projekte ondersteun soos die Siriese “rebelle” deur Zaatari, ‘n vlugtelingkamp van meer as 120 000 Siriërs in Jordanië, te besoek, en saam met demokraties-verkose president Assad se vyande rondgesit.
Die twee duifies, voëls van eenderse vere blyk dit nou, het die Cannes-première van een van Harvey se rolprente oorgeslaan om hul meegevoel met kinders, ens, te gaan uitdruk. Ag hoe sielig!
“Ek het na Zaatari en Jordanië gekom om saam met die skrywer Neil Gaiman en my vrou, Georgina Chapman, te werk deur die Verenigde Nasies se Hoë Kommissaris vir Vlugtelinge (UNHCR) wat ons genooi het om ‘n verhaalprojek oor die lot van die Siriese vlugtelinge te skep.” Jaaa Harvey, ons is seker julle was vreeslik aangedaan. Of nie.
Volgens die Jordaniese regeringsamptenare self het ISIS verskeie sulke nedersettings beheer. Brig. Genl. Sami Kafawin, hoof van Jordanië se grensmagte, het tydens die besoek aan The Associated Press van die bedreiging gepraat.
Hulpamptenare het beweer dat “stamleiers” die voedselverspreiding help organiseer, ten spyte van kommer deur hulpagentskappe dat dit tot radikalisering sal lei, met afpersing en swartmarkte, het Business Insider berig.
Gewapende militantes in die streek het reeds probeer om dit te beheer en selle in die [Rukban] kamp geskep,” het Kafawin, die grenskommandant, gesê. “Ons is seker hulle het ‘n hele wapensisteem.”
“Ons verstaan dat meer as 90 persent (van kampbewoners) asielsoekers is, maar die ander is ekstremiste of Daesh-mense,” het hy gesê, met verwysing na ISIS. Maar dit was ‘n effense onderskatting.
Jordanië was die derde grootste bydraer van vegters na ISIS, ná Tunisië en Saoedi-Arabië, en verlede jaar was die Islamitiese staat steeds gewild daar. Harvey en sy dierbare Britse vroutjie het ‘n talent om die verkeerde vriende te maak, blyk dit. Dat ‘n mens so verblind kan word deur rykdom dat ‘n kopafsnyer komkommertoebroodjies mag eet! O ja, vra maar die slagoffers van die Vryheidsoorloë se konsentrasiekampe oor daardie soort blindheid…
Die Britte se eie kinderslagoffers van Moslembendes kry geen vergoeding nie omdat hulle “ingestem” het tot molestering. Dis die soort gehalte mensmateriaal wat die Empaaier kweek, dus heelwat van Georgina se soort. Een slagoffer wat seksueel mishandel is as ‘n kind deur ‘n Moslem-groepsbende-leier, is deur ‘n Britse owerheid vertel dat sy “ingestem het” om aangerand te word.
Sammy Woodhouse is vergoeding geweier deur die CICA, omdat CICA beweer Woodhouse is nie deur die bende gemanipuleer is nie.
Maar Woodhouse se prokureur het aangevoer dat ‘n kind se toestemming “net nie wetlik moontlik is nie”. Hy het opgemerk: “Ek is heeltemal geskok oor die idee dat besluitnemers in ‘n regeringsorganisasie kan oorweeg dat 14 of 15-jarige meisies kan toestem tot seks met volwassenes.”
Die BBC het berig dat ‘n vryheid van inligtingsversoek aan die lig gebring het dat sy een van sowat 700 slagoffers van seksuele mishandeling was deur Moslems, wat vergoeding geweier is. Lieflike mense, die Britte! Regtig navolgenswaardig! Of nie.
Verskeie liefdadigheidsorganisasies het onlangs bevestig dat sedert die CICA-skema in November 2012 van stapel gestuur is, is byna al 700 slagoffers van seksuele mishandeling vergoeding geweier.
Die Britse polisie is besig met ‘n nog ondersoek na beweerde seksuele mishandeling van tieners in Glasgow, ook deur hulle troetel-Moslems gepleeg.
Meisies so jonk as 14 word ontvoer, het ‘n maatskaplike werker gesê in die area wat “oorweldig” is met dié soort kinderuitbuiting. Volgens ‘n familielid: “Dit is eintlik net ons ergste nagmerrie, dit is hierdie soort Rochdale en Rotherham-tipe, maar dit gebeur hier in Glasgow op ‘n groot manier. Niemand blyk iets te doen om dit te stop nie, al die meisies is gemaak om te glo dat hierdie mans hul kêrels is. Dit is wit meisies tussen die ouderdomme van 14 tot 19.”
Soms is daar een met ‘n gewete op die Eilandjie van Verdriet. Sarah Champion, ‘n voormalige Arbeider-LP, het gesê die Britte hou hulle blind vir Moslem-seksuele bendes omdat hulle bang is om “rassisties” te wees.
Sy is gedwing om te bedank nadat sy in ‘n artikel geskryf het: “Brittanje het ‘n probleem met Britse Pakistanse mans wat wit meisies verkrag en uitbuit.” Sy het dalk net haar landgenote se geestelike innerlike ontdek.
Die komende Tsjeggiese verkiesing kan hoofstroom se wêreldjie skud
ANO, die Tsjeggiese party wat deur ‘n miljardêr gelei word, is die duidelike gunsteling in ‘n algemene verkiesing wat die naweek plaasvind waar tradisionele partye waarskynlik ‘n opdraande stryd sal ondervind.
Die Tsjeggiese Republiek, deesdae Tsjeggië, wat in 2004 by die EU aangesluit het en ‘n bevolking van 10,6 miljoen het, stem op 20 en 21 Oktober.
Andrej Babis se ANO-beweging lyk sterk. Die 63-jarige, Slowaaks-gebore magnaat en Agrofert-konglomeraat-baas, is deur Forbes as die tweede rykste burger van Tsjeggië aangewys.
ANO beteken “ja” in Tsjeggies, maar dit is ook ‘n akroniem vir Aksie van Ontevrede Burgers, met ‘n effektiewe slagspreuk: “Dinge sal regkom”.
“Tsjeggiese politieke partye word deur korrupsieskandale geteister,” het Josef Mlejnek, ‘n ontleder, gesê. Om Mlejnek se opmerking te illustreer, het ‘n onlangse peiling deur die Tsjeggiese Akademie vir Wetenskappe getoon dat ANO hoër in die huidige stempeilings staan as die twee tradisionele swaargewigte in die Tsjeggiese politiek – die Sosiaal-demokratiese CSSD en die sentrum ODS – gekombineer.
“Hy bied die kiesers ‘n populistiese alternatief deur hom as iemand voor te hou wat die staat kan bestuur omdat hy sy konglomeraat reeds suksesvol bestuur het,” het Mlejnek verduidelik.
Babis het voorgestel om die Tsjeggiese Senaat af te skaf en die laerhuis van die Parlement se ledetal te beperk, wat die uitvoerende gesag sal versterk. Hy is ook teen sanksies teen Rusland gekant en is hewig gekant teen die aanvaarding van Moslem-migrante.
Babis se beweging, wat in 2012 gestig is, het sedert sy stigting verras deur kort daarna in die parlementêre verkiesing uit te blink. As gevolg van sy sterk steun, het Babis as minister van finansies in die koalisie-regering met die sentrum-links-sosiaal-demokratiese party en die Christen-Demokratiese Unie gedien.
Tomio Okamura se Vryheid- en Direkte demokrasie party is ook gekant teen immigrasie en noem Islam ‘n ideologie eerder as ‘n godsdiens. Die party het met 6,9% in die vorige verkiesing geëindig en sal ook hierdie keer goed doen. Selfs binne pro-Europese partye soos die Sosiaal-Demokrate, deel plaaslike politici Okamura se voorgestelde beleid oor immigrasie.
“Ek sê ons moet die Tsjeggiese Republiek beter maak,” het Okamura aan The New York Times gesê, met verwysing na Donald Trump se verkiesingslagspreuk wat Babis gebruik het, maar hy het bygevoeg: “Nie groots nie. Ek wou ‘n woord kies wat Trump nie gekies het nie. Maar natuurlik sal dit ook goed wees.”
Babis is sedertdien ondersoek oor beweerde belastingmisdade. Sy parlementêre immuniteit is herroep en hy is as minister van finansies afgedank. Hierdie maand is hy aangekla van misbruik van subsidies van die Europese Unie – beskuldigings wat hy as polities gemotiveerd afgemaak het.
“Die ander partye probeer Babis uit die politiek uitstoot, maar dit het nie gewerk nie,” het Pavel Fischer gesê. Fischer is die direkteur van Stem, ‘n verkiesingsnavorsingsgroep in Praag.
President Milos Zeman het gesê dat as ANO wen, sal hy Babis as eerste minister benoem, selfs al is Babis in die tronk. Maar Babis besit of beheer die twee gewildste koerante, sowel as ‘n gewilde radiostasie en ‘n televisienetwerk.
Tot dusver het sy gewildheid net weens die skandale toegeneem.
Anti-establishment partye wat vir setels in die parlement van 200 lede meeding, sluit in die Kommuniste, wat 11,1% in die Akademie-peiling behaal het, asook die Pirate Party. Die Pirate-leier met sy “dreadlocks” is ‘n IT-kenner, Ivan Bartos, en het 6.4% gekry, hoër as die Christen-Demokrate met 6,2%.
Die Tsjeggiese ekonomie het die afgelope jaar goed gevaar. Werkloosheid is slegs 3,8 persent en ekonomiese groei sal na verwagting vanjaar tot 3,1 persent styg ná 2,6 persent in 2016, volgens die ministerie van finansies.
Drie maande na die algemene verkiesing, sal Tsjegge stem vir ‘n nuwe president in die tweede enigste direkte presidensiële verkiesing. Uitgesproke huidige president Milos Zeman het gesê dat Europeërs moet “die moed hê om in ons eie wapens te belê” as beskerming teen internasionale terrorisme.
Die veteraan van die Praagse Lente sowel as die Fluweel Rewolusie het met die Parlementêre Vergadering van die Raad van Europa gepraat. “Die vlak van internasionale misdaad groei as gevolg van Islamitiese terrorisme,” het hy gesê.
“Ek is oop en eerlik, en ek gebruik nie die frase ‘Islamitiese terrorisme’ liggies nie, maar in die oorgrote meerderheid van die gevalle het dit ‘n Islamitiese oorsprong. Dit is verbind met volksmoord in Armenië,” het President Zeman bygevoeg.
“Wat kan ons doen teen internasionale misdadigheid? Belê in die polisie, belê in die weermag, en moed om in ons eie wapens te belê.
“My vrou het ‘n pistool. Natuurlik het sy al die nodige toetse geslaag, maar nou word ek deur my vrou bewaak, en nie net deur lyfwagte nie,” het hy geskerts.
Tsjeggiese burgers het van die mees liberale wapenregte in Europa, amper op dieselfde skaal as Switserland, en beide lande geniet ‘n baie laer moordsyfer as die Verenigde Koninkryk waar dit verbied word.
Zuma skop Blade uit in kabinetskommeling
Terwyl die Suid-Afrikaanse Kommunisteparty sedert die laat veertigerjare ‘n invloedryke of selfs oorheersende rol in die ANC gespeel het, het president Jacob Zuma vandag verras deur die SAKP-leier, Blade Nzimande, heeltemal uit sy kabinet te laat. In ‘n onverwagse kabinetskommeling is Nzimanda as minister van hoër onderwys deur Hlengiwe Mkhize vervang.
In weerwil van die spekulasie rondom Zuma se voormalige vrou, Nkosazana Dlamini-Zuma, wat moontlik die nuwe leier van die ANC kan word, is sy nie in die kabinet aangestel nie.
Die minister van staatsveiligheid, David Mahlobo, is na die energieportefeulje verskuif. Mmamaloko Kubayi is as minister van kommunikasie aangestel. Mahlobo se vorige pus is deur Bongani Thomas Bongo gevul.
Dit verteenwoordig die tweede kabinetskommeling vanjaar. Ayanda Dlodlo wat tydens die vorige skommeling as kommunikasieminister aangestel is, is na binnelandse sake toe verskuif.
Buti Manamela, wat ‘n adjunkminister in die presidensie was, is nou adjunkminister van hoër onderwys gemaak. Die vorige adjunkminister, Mduduzi Manana, het bedank na ‘n skandaal toe hy ‘n vrou in ‘n nagklub te Fourways, Johannesburg, aangerand het.
Oostenryk swaai na regs in gister se verkiesing
Die bloedjong politikus van die sentrumregse Oostenrykse Volksparty (OVP), Sebastian Kurz, 31, gaan op grond van sy vertoning in gister se algemene verkiesing binnekort Europa, asook die wêreld se jongste staatshoof word. Volgens beskikbare syfers gister het sy party 31,4 persent van die stemme ingepalm, die beste uitslag vir die party in byna twee dekades, volgens die staatsuitsaaier ORF. As koalisievennoot gaan die OVP waarskynlik die meer nasionalistiese Oostenrykse Vryheidsparty (OVP) betrek, wat die land tesame met Pole en Hongarye een van die mees regse regerings in Europa gaan besorg.
Die Vryheidsparty het volgens die jongste beskikbare syfers in die tweede plek geëindig met 27,4 persent van die uitgebragte stemme. Die linkse Sosiaal-Demokrate, wat reeds sedert die tweede wêreld oorlog as lid van verskeie koalisies regeer, het sy swakste uitslag ooit behaal en het derde geëindig met 26,7 persent van die stemme. Die uitgaande kanselier, Christian Kern, is van die Sosiaal-Demokrate.
Die vertoning deur die Oostenrykse Vryheidsparty was die sterkste sedert die 26,9 persent wat dit in 1999 onder die leierskap van die charismatiese mnr. Jörg Haider behaal het. Haider is twee weke nadat hy ‘n goeie vertoning in die 2008-verkiesing gelewer het in ‘n motorongeluk dood.
Sy motor het die pad byster geraak naby die suidelike stad Klagenfurt terwyl hy besig was om ‘n ander voertuig verby te steek, volgens polisiebeamptes. Vele het egter gemene spel vermoed.
Die byna 27 persent stemme wat Haider in 1999 as leier van die Vryheidsparty ontvang het, het verseker dat hy lid van die regering geword het. Sy party se insluiting in die regering het tot maande van EU-sanksies teen Oostenryk gelei.
Kanselier Christian Kern se Sosiaal-Demokrate staar ‘n verwoestende neerlaag in die gesig, noudat hulle na die derde plek teruggesak het.
Die Europese opstand teen die establishment wat ten gunste van verdere derde-wêreld-immigrasie is, is dood verklaar ná die Franse verkiesings toe Marine Le Pen minder goed as wat verwag is, gevaar het. Maar ná Duitsland se verkiesing verlede maand, is dit weer opgekikker, om tans in Oostenryk te gedy. Die meeste hoofstroomkoerante in Europa, asook establishment-politici, het die uitslag met skok en afgryse begroet.
Kurz, wie se bynaam “wunderwuzzi” of “wonderkind” is, sal na verwagting ‘n koalisieregering met die Vryheidsparty (OVP) van Heinz-Christian Strache saamstel. In Desember het die OVP te midde van die Europese migrantekrisis byna die simboliese presidentskap van die land verower toe dit naelskraap teen die Sosiaal-Demokratiese kandidaat verloor het.
Dié keer sal die Europese Unie egter magteloos wees om sanksies teen Oostenryk in te stel, aangesien die “regse golf” nou al so sterk geword het dat hulle benewens Oostenryk ook strafmaatreëls teen Pole, Tsjeggië en Hongarye sal moet instel, wat die hele Europese bouwerk mag laat wankel. Behalwe om hul ongemak met die “regse” OVP uit te spraak, sal die EU-base niks kan doen nie.
In Duitsland het die AfD, die Alternatief vir Duitsland, verlede maand die derdegrootste party in die Bundestag geword, terwyl Frankryk se Nasionale Front setels in die Nasionale Vergadering van dié land verower het.
Hoewel Sebastian Kurz slegs 31 jaar oud is, het hy reeds op die ouderdom van 27 minister van buitelandse sake geword. Die OVP het hom met dié posisie beloon omdat hy reeds as student in tradisioneel linkse gebiede in Wene, die hoofstad, ingevaar het en met verbeeldingryke veldtogte die kiesers oorgehaal het om regs te begin stem.