Leon Lemmer: Abraham Lincoln se gesindheid teenoor swart mense

Phillip W Magness is ‘n historikus wat ‘n boek gepubliseer het oor die linkse The New York Times se huidige poging tot die herskrywing van die Amerikaanse geskiedenis, naamlik The 1619 project: A critique (2020, Kindle $5,75). Dit is ‘n uiters belangrike onderwerp waarvan kennis geneem behoort te word. Ek sal daaroor skryf sodra ek Peter W Wood se boek, 1620: A critical response to the 1619 project (Kindle $22,41), wat op 17 November 2020 gepubliseer gaan word, gelees het. Van Magness, met Sebastian N Page as mede-outeur, het daar ook die volgende boek verskyn: Colonization after emancipation: Lincoln and the movement for black resettlement (Columbia: University of Missouri Press, 2011, 178p; Kindle $16,66). Dit is die onderwerp van hierdie rubriek.

Barack Obama het ‘n foto van Abraham Lincoln (1809-1865, president 1861-1865) teen die muur van sy ovale kantoor in die Withuis gehad. By sy inhuldiging as president het Obama gekies om op Lincoln se Bybel te sweer. Hierdie Bybel het voorheen aan Martin Luther King jr behoort (Time, 4.02.2013, p 4). Dat Obama en baie swart Amerikaners, asook linkse blankes, groot simpatie met sowel Lincoln as swart mag het, word algemeen aanvaar. Vorige presidente het gewoonlik die Bybel van een van die “Founding Fathers” (George Washington, John Adams, Thomas Jefferson, James Madison) gekies.

Weens die linkse ingesteldheid van die meeste massa-inligtingsmedia het die mening posgevat dat Lincoln, die bevryder van die Amerikaanse slawe, sy tyd vooruit was met ‘n (ongekwalifiseerde) pro-swart gesindheid. Dit is ver van die waarheid. Dit herinner aan die leuen wat deur die Slawemuseum in Kaapstad versprei word: dat die Hollanders aan die Kaap die slawe-eienaars en -mishandelaars was met die goeie Britte as hulle bevryders. Marthinus van Bart het hierdie valsheid in sy boek, Kaap van slawe (2012), uitgewys. Vir Dan Roodt se resensie: Praag 21.07.2013.

In die Collins World Encyclopedia (Glasgow: HarperCollins, 2003) is daar die volgende opsomming oor Lincoln: “During the American Civil War [1861-1865], his chief concern was the preservation of the Union from which the Confederate (southern) slave states had seceded on his election. Lincoln strove to reunite the nation, preserve the federal government, and end slavery” (p 541) en “Emancipation Proclamation: official order made by US president Abraham Lincoln on 22 September 1862 … that freed slaves in Confederate (southern) states. The order stated that from 1 January 1863 all slaves in states that were still rebelling against the Union would be forever free. Border states that remained loyal to the Union were excluded. Parts of the South that were then under Union control were also exempt” (311). Die rede waarom Lincoln nie-opstandige state aanvanklik van slawe-vrystelling vrygespreek het, was omdat hy nie ontevredenheid onder daardie slawe-eienaars wou veroorsaak nie.

Waaroor dit primêr vir Lincoln gegaan het, was om die politieke eenheid van Amerika te herstel. Die vrystelling van die slawe in die opstandige suidelike state sou hiertoe bydra deur hierdie state intern te verswak. Nadat die noordelike state die Burgeroorlog gewen het, is slawerny op aandrang van Lincoln in 1865 met die 13de wysiging van die Amerikaanse Grondwet beëindig. Waarop Magness en Page in hulle boek fokus, is Lincoln se pogings om, ná die vrystelling van die slawe in sommige suidelike state op 1 Januarie 1863, hierdie slawe buite Amerika te hervestig, in Afrika, Sentraal-Amerika of die Karibiese streek (Kindle 111). Dit dui uiteraard nie op ‘n groot liefde vir swartes by Lincoln nie. Naas politieke eenheid het hy mono-rassigheid en kulturele eenheid vir Amerika begeer.

“Writers from Thomas Jefferson [1743-1826] to Alexis de Tocqueville [1805-1859] openly expressed vexation over the multiracial future of the North American continent should emancipation ever come. Many leading political figures, Jefferson among them, turned to colonization as a corollary to emancipation” – ook James Madison (117). Lincoln het hierdie tradisie voortgesit. Onderliggend is daar die voorkeur vir rasseskeiding (123). “In 1857 Lincoln declared the ‘separation of the races’ to be the ‘only perfect preventative of amalgamation’, noting that ‘such separation, if ever effected at all, must be effected by colonization'” (153). “Even prior to the proclamation, Lincoln sincerely advanced colonization ‘as a device or ploy to make emanicipation more palatable to a racist northern electorate'” (265). Rassisme, rasseskeiding en ‘n pro-slawerny-gesindheid was sekerlik nie tot die suidelike state beperk nie. “The northern ‘Treasury of Virtue'” (213), waarop ná die Burgeroorlog geroem is, is ‘n mite.

In 1862 “Congress obliged Lincoln’s request, providing the $600 000 colonization fund” (168). “To add some perspective, the entire federal budget for the previous year had barely topped $60 million” (176). Lincoln “established an Emigration Office in the Department of the Interior to administer his colonization policies … and pled the scheme’s merits before a delegation of free black residents of the District of Columbia” (176). “Lincoln … believed that the white and black races ‘should be separated’ to the betterment of both, as he told a ‘deputation of Negroes’ at the White House in August 1862” (286). In die proklamasie van vrystelling van 22 September 1862 staan wat beoog word: “to colonize persons of African descent, with their consent, upon this continent, or elsewhere” (181). “Lincoln rebuffed the suggestion of Edward Bates, the attorney general, to make colonization a program of compulsory deportation. Instead, he endorsed a policy of ’emigration’ which ‘must be voluntary and without expense’ to the applicants” (427). James Mitchell is as die kommissaris van emigrasie aangestel (355).

“Just three weeks after signing the Emancipation Proclamation, Lincoln personally approached the British minister to the United States to discuss a joint venture between the two nations in the Caribbean. Lincoln knew that the agricultural colonies of the British West Indies were perpetually plagued by labor shortages” (300). Maar die Britte moes van hulle kant af rekening hou met die “antislavery campaigners in England” (453). In Amerika was daar ‘n ander probleem: “Politics precluded recruitment south of Philadelpia and kept the desirable labor supply of the plantation South out of reach, even in places the Union controlled” (584). Vir die noordelike state was dit immers belangrik dat boerdery so min moontlik ontwrig word in die suidelike state waaroor hulle reeds beheer verkry het.

In sy debatte met Stephen Douglas (1813-1861) in 1858 het Lincoln gesê: “I am not, nor ever have been in favor of bringing about in any way the social and political equality of the white and black races – that I am not nor ever have been in favor of making voters or jurors of negroes, nor of qualifying them to hold office, not to intermarry with white people; and I will say in addition to this there is a physical difference between white and black races which I believe will for ever forbid the two races living together on terms of social and political equality” (153). In hierdie opsigte was Lincoln sy tyd sekerlik nie vooruit nie.

Teen 1865 was Lincoln egter bereid om stemreg te gee aan die swart soldate wat aan die kant van die Unie teen die Suide geveg het (258). Ek moet byvoeg dat Lincoln swartes ook gebruik het om krygsgevangenes van die Suidelike magte op te pas, wat daardie blankes as vernederend ervaar het. Dit is soortgelyk aan die destydse Britse laai in die Oos-Kaap om pandoers teen opstandige Boere te gebruik. Iets wat die werwing van swart emigrante tydens die Burgeroorlog in die wiele gery het, is dat die Unie verkies het om swartes, bv vrygestelde slawe, eerder as soldate te gebruik. Daar is verwag dat dit ná die Burgeroorlog makliker sou wees om swart arbeiders as emigrante te werf (766, 813). ‘n Probleem wat toe opgeduik het, is dat die lone in ander lande laer was as wat die swartes in Amerika ontvang het (931). Verder was ander lande ongeneë om swart vlugtelinge uit die suidelike state as immigrante te aanvaar (945). Hulle is as onwettiges (“contrabands”) beskou (937).

Blanke slawe-eienaars het geld in hulle testamente bemaak vir die vrystelling van slawe, op voorwaarde dat hulle hulle buite Amerika hervestig (141); soms om van hulle buite-egtelike kinders ontslae te raak. Die meeste vrygestelde slawe het dit egter as hulle geboortereg beskou om in Amerika aan te bly (147). Vir die Amerikaanse regering was daar “the difficulty of increasing migration’s appeal among the free black population” (667). Dit dui enersyds daarop dat swartes daar nie so vreeslik sleg behandel is as wat sedert die 1960’s (die era van die burgerregtebeweging) beweer word nie. Andersyds impliseer dit dat swartes (wyslik) verkies om eerder deur blankes regeer te word, onder meer omdat die swart regimes in Liberië en Haïti skouspelagtig misluk het.

Reeds vóór Lincoln se presidentskap was die repatriasie van swartes op die Amerikaanse politieke agenda. Van 1822 tot 1892 het sowat 22 000 vrygestelde slawe, hoofsaaklik van Amerika, hulle in Liberië in Wes-Afrika hervestig. In 1861 het dié getal op 12 000 gestaan. Ek het reeds oor hierdie Amerikaanse “kolonie” geskryf (Praag 18.11.18). Sierra Leone was ook by hierdie immigrante betrokke (Praag 11.11.2018). Graham Greene (1904-1991) het albei lande in 1935 besoek (Praag 6.01.2019).

Gedurende Lincoln se ampstermyn was daar naas Liberië in Afrika verskeie plekke in die Amerikas waar gepoog is om vrygestelde Amerikaanse slawe te hervestig, naamlik Panama, Haïti, Brits-Honduras (Belize), en (Brits-)Guiana. Ecuador is ook as ‘n moontlikheid genoem (406). Tydens die Burgeroorlog was onderhandelinge met ander lande problematies omdat hulle nie kant wou kies in die Burgeroorlog nie. Hulle het immers toe nie geweet watter party die oorlog sou wen nie (460). “The [British] Foreign Office knew that [the slaves’] freedom came at great cost to the southern Confederacy by design and, thus, presented a source of ’embarrassing complications’ for a foreign power wishing to maintain its diplomatic distance from the raging Civil War” (447).

Vir die verskillende lande wat vir die hervestiging van Amerikaanse swartes oorweeg is, is op verskillende tye verskillende diensperiodes in die dienskontrakte voorgestel. Vir korter periodes moes die werkers self hulle vervoerkoste opdok. Die getal afhanklikes wat ‘n werker kon vergesel, het sake ook bemoeilik. Om emigrasie aantrekliker te maak, is soms ook ander opsies aangebied, bv “emigrants would either receive land to cultivate on their own account or wages for working for others” (1479).

Wat vasgestaan het, is dat “colonization remained the official policy of the Lincoln administration” (1608), onder meer vanweë Lincoln se “well-documented fear of racial violence after the war” (2256). Lincoln het gesê: “If these black soldiers of ours go back to the South I am afraid they will be but little better off with their masters than they were and yet they will be free men. I fear a race war and it will be at least a guerrilla war” (2265). “Gideon Welles [1802-1878] later remarked that the president feared ‘a war more terrible than that in which we were now engaged’, brought on by the oppression of the freedmen in a postwar South … It prompted Lincoln [in 1862] to include colonization as ‘an essential part of the emancipation policy'” (2284). “To mollify northern fears of emancipation the conjectured strategy required a clear and public overture toward colonization” (2376).

Met die oog op die hervestiging van Amerikaanse swartes is in 1862 gepoog om grond in die Chiriquí-streek in Panama van ‘n privaat belegger te koop (181). Hierdie skema het misluk weens die groeiende teenstand van die regerings van buurlande (420, 599), bv Colombië, wat toe ‘n Spaanse kolonie was (2548). Teen die einde van Lincoln se ampstermyn was daar die idee “to colonize the Isthmus of Darien [Panama] and employ the freedmen in the construction of a ship canal” (2208). 50 000 bevryde slawe sou daarheen vervoer word. Die sluipmoord op Lincoln was die einde aan hierdie projek (2241).

In Desember 1862 is ‘n poging aangewend om vrygestelde Amerikaanse slawe op Île á Vache, ‘n eiland suid van Haïti, te vestig. 500 immigrante het daar aangekom. Hulle was egter nie in staat om vir hulleself te sorg nie en het hongersnood gely. Sowat 450 is deur die Amerikaanse vloot gered. Vroeg in 1864 was hulle terug in Amerika (188).

Soos elders in die Britse Ryk is die slawe op Jamaika in 1834/38 vrygestel. In 1851 het die regering van hierdie eiland begin om pogings aan te wend om swart immigrante as werkers uit Noord-Amerika te trek (701). In daardie stadium is werkers uit Indië en China reeds in die Karibiese gebied gevestig, maar die afstand wat oorbrug moes word was groot en die koste van skeepsvervoer hoog (868).* Reeds in 1862 het die Amerikaanse en Britse regerings begin onderhandel oor “an agreement to resettle the slaves freed by the proclamation by encouraging and subsidizing their voluntary migration to the colony of Britsh Honduras” (306). “London responded … with deliberate caution, having received word from the legation in Washington that ‘it appears improbable that any negroes will be induced to emigrate from America'” (473).

[* In hierdie tyd (1860’s) het die Britte Indiërs as kontrakwerkers vir die suikerplantasies in Natal gewerf. Later is Chinese as arbeiders vir werk in die Randse goudmyne ingevoer. Anders as in die geval van die Chinese is die meeste Indiërs, ná die verstryking van hulle kontrakte, toegelaat om in die land aan te bly.]

In 1862 was die Britse regering se siening: “Many … might, and indeed the President himself, be inclined to the opinion that the most desirable thing for both the races was to separate them, and to reserve North America exclusively for the whites” (578). In Junie 1863 het ‘n Britse agent Lincoln ook gevra om die repatriasie van vrygestelde slawe na Brits-Honduras in Sentraal-Amerika te oorweeg (28). Dit het saamgeval met pogings om slawe wat deur Britse skepe op see onderskep is nie meer in Sierra Leone vry te laat nie maar in die Karibiese streek (486). In Desember 1863 het die Britse regering se houding jeens Amerikaanse swartes radikaal verander. Daar is besluit dat geen swart Amerikaners as immigrante in Brits-Honduras (en dus ook Jamaika) toegelaat sou word nie (1190). Daar is eerder voortgegaan met die invoer van Indiese en Chinese werkers (1204).

In 1864 het 131 immigrante uit Barbados in Brits-Honduras aangekom. Ander Barbadane het op die Britse eiland Antigua gaan werk (1311). Daar is ook pogings aangewend om werkers uit Meksiko te trek (1216). Teen die einde van die Amerikaanse Burgeroorlog het verskeie (“several”) blanke Suiderlinge hulle as boere in Brits-Honduras gevestig omdat hulle nie onder die Unie-regering in Amerika wou aanbly nie. “They formed an expatriate community in the colony’s northern agricultural region, appropriately dubbed ‘New Richmond'” (1223). Richmond, Virginia, was die hoofstad van die Konfederasie.

Tydens samesprekings oor Brits-Honduras “the colony of British Guiana soon joined the negotiations. Not long after, Lincoln directed the State Department [ie department of foreign affairs] to present a proposal with similar features to the Netherlands for their neighboring South American colony of Surinam [Dutch Guiana]” (312). Dit het deur bemiddeling van die Amerikaanse konsul in Demerara [Georgetown] geskied (526). In 1863 “Surinam had not yet even abolished slavery” (1561). Daar was “the lack of an abolitionist lobby in the Netherlands and … fears of the scale of compensation required for the 33 000 slaves in Dutch Guiana and several thousand others in the outlying Dutch Antilles” (1566). “There was indeed an undercurrent of tension in Surinam in the summer of 1863 caused by the prospect of decade-long apprenticeships and imminent compulsory contracts for the freedmen” (1573). Dit het vir sowel die Britse as die Amerikaanse regering onoorkomelike probleme geskep omdat albei teen slawerny gekant was.

In 1853 was Brits-Guiana die eerste Britse kolonie wat Chinese en Indiese werkers bekom het (1204). Die invoer van Amerikaanse swartes na Brits-Guiana was egter tot mislukking gedoem want “it offered less than one-fourth the wage rate to which they were accustomed” (1349). Let nog eens op hoe goed die swartes in Amerika behandel is. “‘Accounts from the United States [in 1864] appear to show that nothing short of compulsion will induce the coloured population to emigrate’; [but] compulsion was not going to be used” (1355). Die enigste resultate wat met die emigrasie van swart Amerikaners in Lincoln se tyd behaal is, is enersyds die 500 wat skaars ‘n jaar lank op ‘n eiland suid van Haïti deurgebring het en andersyds die beperkte getal wat hulle in Liberië gevestig het. Laasgenoemdes het in sommige gevalle ook na Amerika teruggekeer.

Toe daar nie die gewenste resultate met emigrasie na die buiteland behaal is nie, is voorgestel dat die swartes in Wes-Texas hervestig word (1864, 1902). Ná Lincoln, toe Ulysses Grant (1822-1885) die Amerikaanse president was (1869-1877), was daar ‘n poging “to annex Santo Domingo [the capital of the Dominican Republic], intended in part to serve as a home for ex-slaves” (2073). Toe die dood van Lincoln in 1889 herdenk is, het Samuel Pomeroy (1816-1891) gesê: “The only outlet for the African race, in Lincoln’s opinion, was to free them and colonize them in the tropics. Lincoln had no idea that the negroes were to live among us as freedmen with equal rights” (2194).

Magness en Page skryf in die laaste hoofstuk: “The upshot of the evidence is that colonization remained on the table well beyond the Emancipation Proclamation, and its persistence until the end of Lincoln’s presidency ought not to be readily dismissed” (2499). Met ander woorde, dit lyk asof “Lincoln died a colonizationist” (2505). “It is fact that Lincoln pursued colonization as policy” (2554). “It strikes at the heart of egalitarianism, holding that different races belong in different climates, theoretically self-governing but separate and apart from each other. This premise carries with it the inference that two races are incapable of cohabiting, save in circumstances where one oppresses the other” (2499). Byvoorbeeld, dit kan beweer word dat die Suid-Afrikaanse blankes die swartes onderdruk het en dat die swartes sedert 1994 die blankes onderdruk. “The prospect that the ‘Great Emancipator’ subscribed to colonizationist beliefs, seems to completely dispel his popular reputation as a racial egalitarian. From this uneasy query though comes the necessary task of distilling Lincoln the man from Lincoln the legend” (2505). Anders as by FW de Klerk was daar nie ‘n 180º rigtingverandering by Lincoln nie.

Lincoln het die vrystelling van die slawe bewerkstellig. Op grond hiervan is ‘n valse openbare beeld van hom as pro-swart geskep. Onder die leiding van Nelson Mandela het die swartes politieke beheer oor Suid-Afrika verkry. ‘n Valse openbare beeld van hom as ‘n vredesikoon en versoener is geskep. Dit ignoreer Mandela se rol, van 1961 af, as ‘n (gewetenlose) geweldenaar wat die dood van derduisende swartes weens ANC/UDF/SAKP-aktiwiteite veroorsaak het.

Dit is nodig om oorweging te skenk aan hoe Suiderlinge die Burgeroorlog eerstehands ervaar het, bv soos beskryf in Mary Boykin Chesnut (1823-1886) se hoogaangeskrewe Diary (Praag 17.12.2016). Sy was teen slawerny gekant en dit beskou as ‘n parasitiese stelsel ten koste van slawe-eienaars. “The negroes would be good riddance. A hired man would be a good deal cheaper than a man whose father and mother, wife and twelve children have to be fed, clothed, housed, and nursed, their taxes paid, and their doctor’s bills, all for his half-done, slovenly, lazy work” (Kindle 5431). Nadat Lincoln die Chesnuts se slawe vry verklaar het, het hulle almal op die plaas aangebly. Lincoln het die slawe in die Konfederasie enersyds tot opstand aangehits en hulle andersyds aangemoedig om na die noorde te dros sodat hulle onder meer as soldate teen die Konfederale magte gebruik kon word. Chesnut skryf: “If slavery is as disagreeable to negros as we think, why don’t they all march over the border?” (1391). “There seems to be not a single case of a negro who betrayed his master” (5398).

Die populêre beeld wat sedert die 1960’s in Amerika geskep is, is dat die Amerikaanse swartes vreeslik sleg deur die blankes behandel is. Die uiteensetting hier bo toon dat Amerikaanse swartes, insluitende die slawe, in werklikheid so goed daaraan toe was, veral in vergelyking met toestande in ander lande, dat hulle nie uit Amerika wou padgee nie. In Suid-Afrika word doelbewus soortgelyke misleiding gepleeg met oordrewe bewerings oor hoe sleg swartes tydens die blanke bewind, veral tydens apartheid, behandel is. Op hierdie manier word die aandag afgelei van die onverkwiklike ná-1994-werklikheid dat die land en sy inwoners slegter as ooit tevore daaraan toe is. Tydens apartheid moes die NP-regering die landsgrense deurentyd bewaak om onwettige immigrante, veral swartes uit Afrika, buite te hou. As Suid-Afrika toe hel op aarde vir swartes was, soos deesdae dikwels beweer word, sou geen swarte gepoog het om die land binne te kom nie.

Lincoln het die saambestaan in Amerika van ‘n meerderheid blankes met ‘n minderheid swartes as heeltemal onaanvaarbaar verwerp. Wat sou Lincoln van die nuwe Suid-Afrika gedink het waar FW de Klerk en sy groepie meelopers ‘n minderheid blankes mandaatloos en roemloos aan ‘n verswelgende meerderheid swartes uitverkoop het? Toe hy gelewe het, sou Lincoln De Klerk se “kwantumsprong” ongetwyfeld as onverdunde dwaarsheid beskou het. Ná sy dood sou die nuwe Suid-Afrika Lincoln kort-kort in sy graf laat omdraai het. Die magsoorname deur die ANC-regime in 1994 was nie die begin van ‘n era van hoë moraliteit soos valslik voorgegee word nie. Dit het geblyk toenemend ‘n fees vir ‘n leërskare immoreles te wees wat weens steelsug besig is om die land bankrot te plunder.

Leon Lemmer: Graham Greene se besoek aan Liberië in 1935

Graham Greene (1904-1991) is ‘n bekende Britse skrywer. Hy het ‘n graad in geskiedenis aan die Universiteit Oxford verwerf, waar hy volgens eie erkenning meer gedrink as studeer het. Hy was toe ook vir ‘n wyle ‘n kommunis. Mede-skrywer Evelyn Waugh (1903-1966) was een van sy mede-studente wat, soos Greene, bekend vir sy alkoholisme en Rooms-Katolisisme was. Volgens Greene is Rooms-Katolisisme nie met (politieke) konserwatisme verenigbaar nie. Greene was geestelik onstabiel en het aan depressie gely en veral in sy jeug verskeie kere selfdood probeer pleeg. Hy het ‘n onderskeid tussen sy romans/”novels” en “entertainments” (minder ernstige werke) getref. Sy skryfwerk is beskryf as “readable, lean, realistic prose.” ‘n Hele aantal van sy boeke is verfilm en het tot sy finansiële welgesteldheid bygedra. Veral in sy latere lewe het Greene na talle lande gereis en dan in koerantberigte daaroor verslag gedoen.

Greene se briewe

Die eerste boek van Greene wat ek gelees het, is Richard Greene se Graham Greene: A life in letters (London: Abacus, 2008. 446p). Richard skryf in die inleiding Graham “chronicled the suffering of the world’s most oppressed people” (p xiv) en “[he] wanted to be on the side of victims and that victims change” (xi), soos ons deesdae in Suid-Afrika besef. In 1970 het Graham tereg geskryf: “I have small respect for those who wished to protect themselves by a majority opinion” (308). In Suid-Amerika het Graham met die bevrydingsteoloë geïdentifiseer (xxii). In Mexiko kon hy egter nie die Mexikane verdra toe daar teen die Rooms-Katolieke gediskrimineer is nie (xxiv). Maar dit is die (blanke) Amerikaners wat hy bowenal verpes het (xxviii).

In hierdie boek blyk Graham se Suidelike Afrika-verband uit sy vrou, Vivien (1904-2003), wat in Rhodesië gebore is (10). Hulle is in 1927 getroud, het twee kinders gehad, maar sedert 1947 nie meer saam gewoon nie. Op 22 November 1934 skryf Graham: “On Jan 5 I leave on the most absurd trip. I’m going to Liberia; Heinemann [publishers] have contracted for a travel book” (65). The Times sou van sy artikels publiseer (68). Hy laat sy Nazi-teenkanting blyk deur na die Duitsers as “that nice, sentimental, abysmally stupid race” te verwys (66). Kommuniste meet hy nie met dieselfde maat as die Duitsers nie. “I liked [Salvador] Allende [Chile’s president, 1970-1973] very much and I liked the type of communists who were around him” (328). In Nicaragua het Graham in 1980 probeer bemiddel met die kommunistiese Sandinista-rebelle wat die Suid-Afrikaanse ambassadeur, Eddie Dunne, gyselaar gehou het, maar dit was tevergeefs (367-368, 378).

In sy skryfwerk het Graham politieke en morele kwessies aangespreek. “Making the work of the State a degree more difficult – and that is a genuine duty we owe society” (155). “Literature has nothing to do with edification. I am not arguing that literature is amoral, but that it presents a personal moral, and the personal morality of an individual is seldom identical with the morality of the group to which he belongs … As a novelist, I must be allowed to write from the point of view of the black square [of the chess board] as well as of the white” (151-152). Op 8 Desember 1949 skryf Graham in Dakar, Senegal, aan ‘n vriendin: “I have loved no part of the world like this [West Africa] & I love no woman as I love you. You’re my human Africa … I am happy talking nonsense about Africa” (168).

In 1954 skryf Graham: “I loved Haïti” (212), wat sedert 1804 polities onafhanklik onder ‘n swart bewind is en reeds eeue lank die agterlikste land in die Weste is. Oor Fidel Castro in Kuba skryf Graham: “I like him a lot … Raul Castro, Fidel’s brother, gave me a military plane to take me to the Isle of Pines” (286). In 1953 het Graham Kenia besoek: “Although Graham was always sympathetic to rebels, he was struck by the cruelty of the Mau Mau and by the courage of the white settlers” (213). In 1959, toe die volle invloed van Afrika se “bevryding” van kolonialisme al hoe meer aangevoel kon word, skryf Graham terwyl hy op besoek in die Kongo is: “One rather feels the end of European Africa is coming quickly” (242). Tydens die Viëtnam-oorlog (1954-1975) skryf Graham in 1968 aan ‘n Moskouse vriendin: “[I am] on your side if the world has to choose between America and Russia” (296). ‘n Jaar later verander hy sy mening nadat hy kennis van die Russiese strafkampe geneem het: “I am afraid my honeymoon with the Russians is over!” (301).

In Richard Greene se boek is daar ‘n brief wat Graham in 1972 aan die Afrikaanse skrywer, Etienne Leroux (1922-1989), geskryf het (318-319), “a nice South African writer and friend” (325). In 1973 het Graham vir Leroux op sy plaas by Koffiefontein besoek. Die teks van een van die briewe wat Graham op daardie plaas geskryf het, is in Richard se boek (326). Graham het hierna ‘n boek, The human factor (1978), geskryf waarin hy onder meer apartheid betrek. Dit is die verhaal van ‘n MI6-agent wat voorheen in Suid-Afrika was en weens ‘n verhouding wat hy toe aangeknoop het nou met sy swart vrou in Londen woon. ‘n Kommunis het gehelp dat hierdie vrou uit Suid-Afrika kon ontsnap, gevolglik ondersteun die MI6-agent hierna kommuniste wat swart mag in Suid-Afrika bevorder. Ek het nie hierdie roman gelees nie en wil ook nie, om redes wat ek in die volgende paragraaf verstrek.

Graham erken: “I am not a literary man” (369). Daarom skryf hy: Charles “Dickens always sooner or later fails” (243) en “I find myself unable to reread Virginia Woolf and [EM] Forster” (369). Hy verkies die skryfwerk van bv mede-Rooms-Katoliek, Muriel Spark (xiii, 206, 281). Oor Joseph Conrad skryf hy: “I would place him faraway above Virginia Woolf” (164). James Joyce se Ulysses word “one of the most overrated classics” genoem (288). Naas sy eiesoortige benadering tot die letterkunde is daar Graham se onvermoë om die natuur te waardeer. “Anyone like myself who doesn’t care for nature” (92) en “Nature doesn’t really interest me” (182). Ek dink Graham het by die kern van die saak gekom toe hy skryf: “He soon came to realise that I was not an intellectual” (338). Hierdie selferkende gebrek aan geestelike en seker ook ideologiese dieptegang moet myns insiens by die beoordeling van Graham se skryfwerk in ag geneem word.

Journey without maps

In 1935 het Graham as dertigjarige deur Sierra Leone, Guinee en Liberië gereis en ‘n boek oor sy wedervaringe geskryf. Hy is vergesel deur sy niggie/”cousin”, Barbara Greene (1903-1991). In Guinee en Liberië is sy in ‘n hangmat gedra terwyl Graham die reis te voet afgelê het. Soos Graham het Barbara ‘n boek oor hulle ondervindige gepubliseer: Land benighted (1938), hergepubliseer as: Too late to turn back (1981). Ek het ongelukkig nie toegang tot haar boek nie. ‘n Vergelyking van hierdie twee verslae oor dieselfde avontuur behoort interessante leesstof te wees. Twee mense wat albei boeke gelees het, het tot verskillende gevolgtrekkings gekom. Volgens die een vul die boeke mekaar aan, terwyl die ander een beweer dat die boeke mekaar teenspreek. In Graham se boek word daar bitter min na sy niggie verwys. In 2009 het Tim Butcher die twee Greene’s se roete herreis en ‘n boek daaroor gepubliseer: Chasing the devil (2010). Reeds in 2004 het Butcher dieselfde met Henry Morton Stanley (1841-1904) se Kongo-roete (1874-1877) gedoen en ‘n boek daaroor geskryf: Blood river (2007). Vir die Amerikaner Stanley het ek baie meer respek as vir sy mede-ontdekkingsreiser, die Skot, David Livingstone (1813-1873). Kindle-weergawes van laasgenoemde twee boeke is beskikbaar. Volgens Amazon woon Butcher in Kaapstad.

Gedurende die Tweede Wêreldoorlog het Graham Greene na Wes-Afrika teruggekeer toe hy in Freetown, Sierra Leone, vir die Britse Geheimediens, MI6, gewerk het (1941-1943). Die res van hierdie rubriek word gewy aan Graham Greene se boek oor sy 1935-besoek aan Sierra Leone, Guinee en veral Liberië: Journey without maps (London: Vintage, 1936/2010, 256p; Amazon Kindle $14,48). Tim Butcher het die voorwoord by hierdie uitgawe geskryf. Na Graham Greene word voortaan as Greene verwys omdat sy reisgenoot, Barbara Greene, feitlik nooit in hierdie reisboek ter sprake kom nie. Ek het reeds oor Sierra Leone (Praag 11.11.2018) en Liberië (Praag 18.11.2018) geskryf.

Butcher vestig die aandag op foute wat in Greene se weergawe voorkom en ook dat dit Greene se eerste besoek aan lande buite Europa was (Kindle 78). “I came to see Greene as a man not just of considerable physical toughness, but also of enormous mental strength” (85) – hoewel Greene teen die einde van sy staptog vertel hoe naby hy aan algehele liggaamlik en veral geestelike ineenstorting was. Naas die fisiese of geografiese reis was daar vir Greene ook ‘n “metaphysical trip” (91), wat sy delikate geestesgesteldheid tot die uiterste beproef het. Greene skryf in sy 1946-voorwoord by die 2de uitgawe: “I can look back now with a certain regret at the hard words I used about Freetown” (105). “I have begun to forget what the visitor noticed so clearly – the squalor and the unhappiness and the involuntary injustices of tired men” (112).

Voordat Greene per skip uit Liverpool, Engeland, vertrek, lees hy die amptelike inligting wat die Britse regering oor Liberië verstrek: die algemene voorkoms van koors weens malaria/tsetsevlieë, die peste weens rotte, die gebrekkige mediese dienste, die afbrand van hutte weens dispute en die moorddadigheid van die inwoners. In die hoofstad, Monrovië, is daar net twee geneeshere en in die res van die land enkele sendelingdokters (179). Greene verstrek die volgende agtergrondsinligting oor Liberië: “The Republic was founded as an example to all Africa of a Christian and self-governing state. An American philanthropic society at the beginning of the nineteenth century (many of its directors, it is said, were slave-owners who found it convenient thus to get rid of their illegitimate children) began to ship released slaves to the Grain Coast of Africa. Land was bought from the native rulers and a settlement established at Monrovia. ‘The love of liberty brought us here,’ but one can hardly blame these first half-caste settlers when they found that love of their own liberty was not consistent with the liberty of the native tribes” (186). Die Liberiese kus was bekend as die plek waar Europese skepe peperkorrels kon koop, vandaar die benaming “Grain Coast”; ook “Windward Coast” genoem..

Die interessante verskynsel wat ons hier het, is dat die Amerikaanse setlaars swart of basters is en hulle teenwoordigheid nie deur die inheemse Liberiese swartes geduld is nie. Ook, al het die setlaars die grond gekoop wat hulle beset het, hulle eiendomsreg nie deur die inheemses erken is nie. Vergelyk dit met Jan van Riebeeck en sy geselskap se aankoms aan die Kaap en wat daarop gevolg het. In Liberië was daar nie net weerstand by die inheemses teen die Amerikaanse beskawing wat die setlaars gebring het nie, maar ook teen die christelike godsdiens, wat deel van die setlaars se kultuur was. Naas inheemse godsdienste was daar reeds die uitgebreide aanwesigheid van Islam in Liberië. Die grootste bron van wrywing was egter dat die setlaars as oud-slawe sterk teen slawerny gekant was, terwyl die inheemse opperhoofde ten gunste van slawerny was as hulle bron van inkomste uit slawehandel en ook omdat slawe goedkoop arbeid voorsien het. Die huidige propaganda dat dit (uitsluitlik) die blankes was wat slawerny ten koste van swartes bedryf het, word hiermee teengespreek.

Greene verwys na die volgende voorval: “The black Quakers from Pennsylvania, teetotallers and pacifists, who when they were attacked by Spanish slavers, depended on prayer and were massacred. Only a hundred and twenty escaped and settled in Grand Bassa” (193) – tans bekend as Buchanan, die plek waar Greene se epiese staptog in 1935 geëindig het. Desnieteenstaande het hierdie idealistiese oud-slawe in 1847 hulle grondgebied onafhanklik verklaar (200). “There seemed to be a seediness about the place [Monrovia/Liberia] you couldn’t get to the same extent elsewhere” (206). Hierdie onguurheid het vir Greene ‘n eienaardige bekoring ingehou (of moet ek eerder skryf: Vir die eienaardige Greene …). Die outeur assosieer Liberië dikwels met die “heart of darkness” (206, 2508, 3663), verwysende na die titel van Joseph Conrad se 1899-novelle oor die Kongo. (Ek wil nog oor Chinua Achebe se kritiek op Conrad se boek skryf.) Greene haal Conrad aan en skryf dan: “Today our world seems peculiarly susceptible to brutality” (227), bv “the pleasure of cruelty” (481).

Behalwe twee hoogs onvolledige landkaarte, die een Brits en die ander een Amerikaans, kon Greene vooraf geen betroubare inligting opspoor om hom met die beplanning van sy staproete te help nie. Op die Amerikaanse kaart staan daar in die leë ruimte: “Cannibals” (625). Greene beskryf die heenreis via Madeira en die Kanariese Eilande. In Bathurst/Banjul, Gambië, is daar ‘n uitbraak van geelkoors en in Dakar, Senegal, is daar pes (283). “In Dakar the young negroes simply die, not of tuberculosis, plague, yellow fever, but of ananition, of hopelessness” (434). Daarna doen die skip aan by Conakry, Guinee, en uiteindelik by “the shabby town”, Freetown, Sierra Leone, waar Greene in “heat and damp” aan land gaan (489). Hy noem die “tin roofs and peeling posters and broken windows” en die baie roofvoëls (496). Die klein groepie blanke inwoners woon “at the hillside [in] smart bungalows” (502), dus apart. In 1935 was Sierra Leone ‘n Britse kolonie (sedert 1808). By die goewerneur-generaal se tuinparty “white and black keeping sedulously apart” (544).

Die volgende eienaardige beskrywings is deur ‘n outeur wat (aanvanklik) geneig was om hom by die inheemses/onderdruktes te skaar: “They [Europeans] had planted their seedy civilization and then escaped from it as far as they could. Everything ugly in Freetown was European: the stores, the churches, the Government offices, the two hotels; if there was anything beautiful in the place it was native” (502). Hierdie inheemses “had been educated to understand how they had been swindled, how they had been given the worst of two worlds, and they had enough power to express themselves in a soured officious way; they had died, in so far as they had once been men, inside their European clothes” (509). Die swartes “were funny … to the heartless prefect eye of the white man. If they had been slaves they would have had more dignity; there is no shame in being ruled by a stranger, but these men had been given their tin shacks, their cathedral, their votes and city councils, their shadow of self-government; they were expected to play the part like white men and the more they copied white men, the more funny it was to the prefects. They were withered by laughter; the more desperately they tried to regain their dignity the funnier they became” (516). “A few Creoles make money out of their prefects, by deliberately playing the inferior, the lower boy” (557).

“The … men in the City bar, prospectors, shipping agents, merchants, engineers, had to reproduce English conditions if they were to be happy at all. They weren’t the real rulers; they were simply out to make money; and there was no hypocrisy in their attitude towards ‘the bloody blacks’. The real rulers came out for a few years, had a long leave every eighteen months, gave garden parties, were supposed to be there for the good of the ruled” (585). “This was perhaps the meanest economy among the many mean economies … The economies were nearly all at the expense of the coloured man … there had been only one sanitary inspector for the whole colony and protectorate … he would apply in vain for assistants. Forced labour is illegal in a British Colony, but the sanitary inspector without a staff had to choose between breaking the law or leaving villages as dirty as he found them” (591).

Greene het per uiters stadige trein dwarsoor Sierra Leone gereis, van Freetown in die noordweste tot by Pendembu in die noordooste (652). In Freetown het hy drie kreole, bv ‘n kok, as reisgenote gewerf (672). Tydens sy treinreis kon hy die landelikheid waarneem van bv “babies rolling in the dust, the men lounging in torn hammocks hung under the thatch” (733). Spoedig was die aanskouing van naakte liggame nie meer vreemd nie: “It was curious how quickly one abandoned the white standard” (740). Kom die afrikanisering van die nuwe Suid-Afrika nie ook wesenlik neer op die versaking van tradisionele Europese lewensstandaarde nie? Die eerste dag se treinrit het in Bo geëindig, waar Greene in ‘n “rest-house” oornag het. “There was a cockroach larger than a black beetle in the bathroom” (760).

“The Englishmen here didn’t talk about the ‘bloody blacks’ nor did they patronize or laugh at them; they had to deal with the real natives and not the Creole, and the real native was someone to love and admire. One didn’t have to condescend; one knew more about some things, but they knew more about others. And on the whole the things they knew were more important. One couldn’t make lightning like they could, one’s gun was only an improvement on their poisoned spear, and unless one was a doctor, one had less chance of curing a snake-bite than they. The Englishmen here were of a finer, subtler type than on the Coast; they were patriots in the sense that they cared for something in their country other than its externals; they couldn’t build their English corner with a few tin roofs and peeling posters and drinks at the bar” (747).

Die volgende dag het Greene se treinreis, soos die spoorlyn, by Pendembu geëindig. Met ‘n vragmotor is hy na Kailahun, op die grens van Guinee, waar hy in “the Government rest-house” gebly het (794). Hier het Greene die draers vir sy safari gewerf. “Kailahun, in memory, has become a clean village, one of the cleanest we stayed in, but what impressed me at the time was the dirt and disease, the children with protuberant navels relieving themselves in the dust among the goats and chickens, the pock-marked women smeared about the face and legs and breasts with some white ointment they squeezed from a plant in the bush and used for beauty and for medicine. They used it for smallpox, for fever, for toothache, for indigestion; for every ailment under their bleak sun; when they were young it soothed their headaches; when they were older they smeared it on their big bellies to bring ease in their confinement; when they were dying it lay like a sediment of salt on their dried-up breasts and in their pitted thighs. Here you could measure what civilization was worth; looking back later to Kailahun from the villages of the Republic [Liberia], where civilization stopped within fifty miles of the Coast, I could see no great difference … why should we pretend to talk in terms of the world when we mean only Europe or the white races? … Civilization here remained exploitation; we had hardly, it seemed to me, improved the natives’ lot at all, they were as worn out with fever as before the white man came, we had introduced new diseases and weakened their resistance to the old” (847).

Gedurende sy staptog het Greene veral gevalle van geslagsiektes en melaatsheid teëgekom. Die inheemses was vir gesondheidsdienste op die beperkte getal sendingstasies aangewese. “One couldn’t help comparing the manner of these nuns living quite outside the limits of European protection with that of the English in Freetown who had electric light and refrigerators and frequent leave, who despised the natives and pitied themselves” (1163).

Greene het sowat twee dosyn draers afkomstig van Bolahun vir sy safari gewerf (632). Gedurende die staptog het die getal draers gewissel, maar Greene se geselskap het uit sowat dertig mense altesaam bestaan. “I could see the full extent of the luggage we had brought with us: the six boxes of food, the two beds and chairs and mosquito-nets, three suitcases, a tent we were never to use, two boxes of miscellaneous things, a bath, a bundle of blankets, a folding table, a money box, a hammock” (934). “I was able to average more than twelve miles a day over a period of four weeks” (961). Die totale afstand afgelê, was sowat 350 myl (3270). Dit was problematies om die grens tussen Sierra Leone en Liberië met so baie besittings oor steek. “It was impossible to bribe an official who probably took a lion’s share anyway of what he exacted” (1082). “I enjoyed the first day’s trek into the Republic [of Liberia] because everything was new … the smell of the carriers; it wasn’t an unpleasant smell, sweet or sour; it was bitter, and reminded me of a breakfast food I had as a child after pleurisy, something vigorous and body-building which I disliked” (1082).

In die Liberiese binneland was Greene verplig om in hutte te oornag. Voor sy vertrek uit Freetown het iemand gevra: “Had we ever considered what a native hut meant? The rats, the lice, the bugs” (686). Daar was ook vlieë, muskiete, vlermuise (wat die muskiete jag), motte, miere, kewers, kakkerlakke en spinnekoppe. Op die werf was daar honde, katte, hoenders, bokke en koeie. Die swartes het hulle aan die blankes vergaap omdat hulle sulke mense selfde indien ooit gesien het. “This intent unamused stare got on the nerves. And they were so ugly, so diseased” (1860). “There was nothing you could do without their noticing it; to draw a handkerchief from the pocket caused a craning of necks. It worked a little on the nerves, this constant stare … We were as good as a circus” (2248). Toiletgeriewe het nie bestaan nie. In die riviere kon nie gebad word nie weens die gevaar van infeksie en siektes. Ten einde veral van die rotte te ontsnap, het Greene in ‘n hangmat geslaap. “When [the] lamp went out the rats came. They came all together, falling heavily down the wall like water” (1845). “I would chiefly remember as Africa: cockroaches eating our clothes, rats on the floor, dust in the throat, jiggers under the nails, ants fastening on the flesh” (2104).

Maar Greene beweer: “I never wearied of the villages in which I spent the night” (1103). “The timelessness, the irresponsibility, the freedom of Africa began to touch us at last” (1942). “I remember wandering round the village listening to the laughter and the music among the little glowing fires and thinking that, after all, the whole journey was worth while: it did reawaken a kind of hope in human nature. If one could get back to this bareness, simplicity, instinctive friendliness, feeling rather than thought, and start again …” (2791). Toe Greene uiteindelik die kus en ‘n mate van beskawing bereik, skryf hy: “Civilization might not have seemed quite so desirable in comparison with what I was leaving: the complete simplicity on the edge of subsistence … But civilization, for the moment, I was ready to swallow whole” (3270).

Hierdie gehuggies en dorpies “never varied, only their kindness to strangers, the extent of their poverty and the immediacy of their terrors. Their laughter and their happiness seemed the most courageous things in nature … One was aware the whole time of a standard of courtesy to which it was one’s responsibility to conform” (1109). “It was no good protesting later that one had not come across a single example of dishonesty from the boys, from the carriers, from the natives in the interior: only gentleness, kindness, an honesty which one would not have found, or at least dared to assume was there, in Europe. It astonished me that I was able to travel through an unpoliced country with twenty-five men who knew that my money-box contained what to them was a fortune in silver” (1116). Sy pistool was in die geldhouer. “There wasn’t an instance of even the most petty theft, though in every village the natives swarmed into the hut where all day my things were lying about” (1123). “It was as if suddenly one saw what Africa might be if she were left to herself to choose from Europe only what would beautify her” (1497).

By iedere plek wat hulle aangedoen of oornag het, moes Greene kennis met die hoofman maak. Hy het dikwels ‘n klein fooi aan die manhoof gegee en hulle het saam van Greene se whisky gedrink. Die samewerking van die hoof het dit vir Greene moontlik gemaak om kos aan sy werkers te voorsien.Die inheemses het graag musiek gemaak, gesing en gedans; “a music hard for a European to understand” (1243). Tatoeëring kom algemeen by hierdie swartes voor, maar dit is eerder ‘n geval van sny- of kerfmerke wat in die vel aangebring is (1256).

Greene verskaf ‘n interessante karakterisering van sy draers. “The character of a carrier is childlike. He enjoys the moment. He cannot connect cause and effect. He is used to one meal in the day at evening, he lives on the edge of subsistence and it would be a hard master who grudged him the unexpected pleasure of an extra meal … It was always the same throughout the four weeks of marching; whenever they had a breakfast they worked badly, grumbled and made palavers; when food became scarce they worked well and were happy” (1671). Die draers “could be distracted, too, as easily as children, and when a man presented me with a small grey monkey on a string they were temporarily happy again. They liked something to torment. They poked it with sticks. They turned it upside down. They dragged it head first in the dust … they left it in peace for a moment it sat with its head in its wrinkled hands as if it were weaping … they were like bullies at school with a new boy who couldn’t hit back”1677).

In die roete deur die woude en veld was daar skoenlappers, bloedsuiers en ander insekte, bv spinnekoppe, asook voëls, paddas, slange, ape, bobbejane, luiperds en olifante. “The man in front was in the greater danger from a snake, but the man behind from a leopard” (1784). Die oorsteek van riviere was gevaarlik. Die hangbrue het dikwels uit gevlegde klimop bestaan, is nie altyd goed in stand gehou nie en het heen en weer geswaai as daarop beloop word. ‘n Enkele keer is ‘n rivier met ‘n vlot oorgesteek (2208).

In die binneland van Liberië is daar feitlik geen winkels nie; net smouse. “The black Government distrusts them [whites] and no European firm has any trading posts in the Liberian hinterland” (1177). “No white man is allowed to own land in the Republic, the missions are at the mercy of the Government” (1183). Elke distrik het ‘n swart (of baster) regeringsaangestelde kommissaris gehad wat belasting moes invorder. Oor een van hulle skryf Greene: “I found plenty of evidence: stories of his house built by forced labour and paid for by the seizure of the natives’ produce; stories of how his messengers flogged the men working on the road” (1196). “I never came across a single native in the interior who had a good word for the politicians in Monrovia [the capital]. If they preferred one ruler to another it was simply because they were happier under one Commissioner than another. Everywhere in the north I found myself welcomed because I was a white, because they hoped all the time that a white nation would take the country over. This attitude is unreasonable, but their minds do not move on the level of reason. To accept a black overlord offended some deep communal instinct which was unaffected by the fact that under the worst black Commissioner they had not suffered what the natives in French West Africa had suffered under white Commissioners” (1530) – ‘n Brit wat beweer die Britse koloniale owerhede was beter/mensliker as dié van die Franse.

Greene het aanvanklik dieselfde roete gevolg as Alfred Sharpe in 1919, dus ooswaarts deur die noorde van Liberië en ‘n suidelike deel van Guinee (wat voorheen Liberiese grondgebied was) en dan terug in Liberië, sonder dat hulle daar doeaneposte teëgekom het. Daarna was die roete suidwaarts tot by die kus te Grand Bassa/Buchanan. Aan die kus en omliggende gebiede verander die ingesteldheid of gesindheid van die inheemse swartes: “the coastal civilization had corrupted the natives, in which I found nothing to admire” (1874). Oor die Bassa-stam wat in die kusstreek aangetref word, skryf Greene: “I developed a bitter dislike of the very appearance of Bassa men … The Coast had corrupted them, had made them liars, swindlers, lazy, weak, completely undependable” (3188). “The beach is the most dangerous road in all Liberia to travellers, because its people have been touched by civilization, have learnt to steal and lie and kill” (3290).

In die kusstreke is daar winkels (2416). Ook huise: “A few seedy houses appeared, definitely houses now and not huts, with a first floor and tin roofs but without glass in the windows, with the air of old-fashioned chicken coops magnified to take men” (3263). Verduidelik dit dalk waarom vandale ‘n voorliefde vir glasruite het? Die binneland van Liberië is hoogliggend en bedek met woude. Namate die kusstreek deur Greene se geselskap genader is, was die gebied al hoe meer moerasagtig en die temperatuur al hoe warmer. Greene het sy staptog in die middel van die winter begin en moes vinnig vorder, nie net om koste te bespaar nie maar ook omdat vroeë somerreëns die roete moeiliker begaanbaar sou maak, bv: “the first few miles of path were flooded waist-high” (3101).

“I was paying them three shillings a week and that sum paid, not only for an eight-hour day or more of heavy carrying, but for their loyalty” (1771). By geleentheid het die draers meer geld as vergoeding geëis, maar tog nie vir Greene in die steek gelaat nie. Hy erken: “After all, the carriers were disgracefully underpaid” (2167). “The Government wage for a carrier was a shilling a day” (2174), maar dit was as hulle op ‘n daaglikse basis gehuur is. “I said that the Government wage didn’t include food, and I was paying for their food. They could not tell that their food only came to about twopence a head … I was exploiting them like all their other masters” (2181). “A moment later they were laughing and joking as if there had been no disagreement; they were like children who had tried to get an extra holiday but bear no grudge because they never really believed they would succeed … they began to work together happily and smoothly” (2187). Dit laat my dink aan die ANC wat spog dat die swartes in 1990/94 in die grondwetlike onderhandelinge baie meer ontvang het as wat hulle regmatig kon verwag.

Teen die einde van die staptog was Greene se skoene flenters maar hy het die opsie om in die hangmat gedra te word, probeer weerstaan: “It was too close to using men as animals for me to be happy” (3135). Baie van die gehuggies wat hulle teëgekom het, kan op geen kaart gevind word nie. Die draers het Greene probeer mislei of ontmoedig deur dikwels te beweer dat die plek wat hy daardie dag wou bereik te ver sou wees. “I nursed the idea that a black always exaggerated, when the fact was they had so hazy an idea of time that they were just as likely to minimize” (1723). “All the white men I had met in Sierra Leone had told me how blacks must be driven, how they lied and humbugged, and it was not unnatural that I should believe they were lying now, ‘trying it on’, like schoolboys who are testing a new master’s discipline” (1757).

Teen die einde van die staptog het Greene gehoop hulle kon eerder van vervoer gebruik maak, maar: “There was only one car in Grand Bassa and that had broken down some months before, and they doubted whether it had been repaired” (3257). Maar die laaste skof het hulle wel per vragmotor afgelê; die enigste voertuig in die omgewing. In Grand Bassa het Greene aan die draers hulle vergoeding betaal en hulle moes self hulle weg terug na Bolahun vind en die ander drie, die kreole, na Freetown. ‘n Plaaslike ingesetene het die draers gewaarsku: “To be gone as quickly as possible from Grand Bassa, for the police would be after their money. I felt sorry for the end of something which was unlikely ever to happen again. One was never likely to live for long in a company so simple and uncorrupted; they had none of them before seen so many stores, the sea, a motor-lorry; their eyes were full of excitement and wonder at Grand Bassa, and they didn’t even know the way back” (3284). Maar sommige van hulle het eerder palmwyn gekoop en te veel gedrink en in Grand Bassa ten prooi van die polisie geval.

Greene is per boot na die hoofstad, Monrovië. Hy verneem toe daar is iemand daar wat ‘n kaart van Liberië van die ontdekkingsreisiger Anderson het. Daar is talle halfvoltooide geboue en nie eens ‘n telefoondiens nie. “No one can pretend they have made much of their country” (3402). “To me it seems remarkable that they have retained their independence at all: a kind of patriotism has emerged from the graft and the privation. England and France in the last century robbed them of territory; America has done worse, for she has lent them money” (3408). “Nor can you wonder at their hatred and suspicion of the white man. The last loan and the last concession to the Firestone Company of Ohio all but surrendered their sovereignty to a commercial company with no interests in Liberia but rubber and dividends” (3415). “Apart from the Firestone employees, who lived outside in European comfort on the plantation, there were not more than three dozen whites in Monrovia … There was not such a thing as a water-closet in Monrovia” (3442). “What the Whites suffered, they suffered with the whole population, from lack of drainage, medical services, communications and the desire to intervene was an expression of boredom rather than of imperialism” (3488). “At the end of several hours’ rough driving from the capital, live the Firestone men in houses containing shower baths and running water and electric light, with a wireless station, tennis courts and a bathing pool, and a new neat hospital … They, more than the English or the French, are the official Enemy” (3508). En die politici en plaaslike inwoners glo dit. “The Government owns both the newspapers” (3515).

In 1935 het Westerse beskawing ‘n onsekere houvas op Liberië gehad. “It was the democracy of men and women wrecked together on a deserted coast” (3449). “There was no ambition, for Liberia, whether to the diplomat or to the storekeeper, was about the deadest of all ends” (3462). “Even in the capital town of Liberia one was aware only of a settlement, a very chancy settlement that might be wiped out at any time by yellow fever” (2104). Die swart politieke bewind was nie gewild by die breë massa, die swartes in die binneland, nie. “There was not a carrier who would not have welcomed white intervention; patriotism in their minds had nothing to do with who ruled them, it was love of a certain territory” (2482). Blankes is deur die inheemses beskou as simbole van hoop vir ‘n beter toekoms. Greene verwys bv na ‘n swart man wat vir hom medisyne vir sy geslagsiekte gevra het: “The sight of a white man had made him hope; he just stood there waiting for the magic pill, the magic ointment” (3216).

Per skip op pad terug na Engeland “we drank ourselves free from Africa” (3669). “It isn’t that one wants to stay in Africa” (3683). “After the long push of the Atlantic sea, the lights of Dover … the only loot I had brought with me, was as far back as one needed to go, was Africa: the innocence, the virginity” (3689).

Leon Lemmer: Liberië, die eertydse Amerikaanse ‘kolonie’ vir vrygestelde slawe

Liberië is ‘n land aan die kus in Wes-Afrika, met Sierra Leone aan sy wesgrens, die Ivoorkus aan sy oosgrens en met Guinee in die noorde. Die hoofstad is Monrovië, vernoem na James Monroe (1758-1831), wat as Amerikaanse president (1817-1825) $100 000 bewillig het sodat vrygestelde Amerikaanse slawe hulle in veral Monrovië kon vestig. Die land se naam is ‘n vervorming van die woord “liberty”. Engels is die enigste amptelike taal en die land het ‘n bevolking van 4,7 miljoen. In die hoofstad is die christelike godsdiens dominant. Veral Amerikaners het ‘n diepgaande invloed op die land gehad. Anders as in Suid-Afrika is daar tot op hede groot waardering vir blankes omdat Amerikaanse blankes telkens tot die redding van Liberië gekom het, bv met die bou van ‘n diepsee-hawe vir Monrovië ná die Tweede Wêreldoorlog. Dit is gedoen in ruil vir die landings- en hervullingsgeriewe wat Amerikaanse vliegtuie gedurende die oorlog in daardie land gehad het (James Ciment, bron hier onder, Kindle 3224).

Handelaars van die Franse stad Dieppe het hulle tussen 1364 en 1413 aan die Liberiese kus by die hedendaagse kusdorpe Buchanan en Greenville gevestig. Portugese seevaarders het hierdie gebied in 1461 bereik en die latere Monrovië Cabo Mesurado genoem. Engelse en Hollandse seevaarders het spoedig gevolg. Handel is in veral peper, goud en slawe gedryf. Amerikaanse vrygestelde slawe het hulle van 1821 af in veral Monrovië gevestig, hulle land in 1847 onafhanklik verklaar en tot 1980 in Monrovië en ander kusstreke (eerder as die binneland) geheers. Hierna het die inheemse swartes politieke beheer oor die hele gebied oorgeneem en het die land in selfs groter chaos en agteruitgang as voorheen verval.

Die 1980-oorgang in Liberië vertoon ooreenkomste met die 1994-oorgang in Suid-Afrika. In Suid-Afrika was blankes die politieke heersers terwyl dit swartes van Amerikaanse slawe-oorsprong (“Americo-Liberians”) in Liberië was. In albei gevalle is hierdie setlaars deur die inheemse swart meerderheid verswelg en daarna as tweedeklasburgers geminag en aan diskriminasie onderwerp. In Liberië behoort dit veel makliker te gewees het om die swart setlaars met die inheemse swartes te integreer as die blanke setlaars in Suid-Afrika omdat die ras- en kultuurverskille daar baie kleiner as in Suid-Afrika is. By die Amerikaanse Liberiërs was/is daar egter ‘n sterk elitistiese gesindheid, veral by die mulatto’s/basters, wat hulle as die leiers van die setlaars bewys het (131).

Ek skryf hierdie rubriek na aanleiding van veral James Ciment se boek, Another America: The story of Liberia and the former slaves who ruled it (New York: Hill & Wang, 2013, 319p; Amazon Kindle $11,49). Liberië is die eerste land in Afrika wat homself onafhanklik verklaar het, naamlik in 1847. Haïti is die land in die Weste wat reeds die langste deur swartes beheer word; sedert 1804. In albei gevalle heers daar steeds die uiterste agterlikheid. Na beraming leef 85% van die Liberiërs steeds onder die broodlyn. Na aanleiding van 13 mense wat uit die vorige politieke bewind na ‘n staatsgreep in 1980 in Monrovië tereggestel is, skryf Ciment: “I began to think of Liberia as a noble experiment that had ended awfully. Freed slaves, given to govern themselves, had turned out to be no better than the white imperialists who had descended upon Africa around the same time. If there was any lesson to be taken from Liberian history, it was a general one about human nature: an oppressed people could readily become oppressors” (56); ‘n gevolgtrekking wat ook op Suid-Afrika toegepas kan word.

Mettertyd het die volgende in Monrovië en ander setlaargebiede in Liberië gebeur: “Every colonist keeps native slaves (or as they term them servants) about him, varying in number from one to fifteen, according to the circumstances of the master. These poor souls they beat unmercifully, and more than half starve them, and all the labor that is done at all, is done by these poor wretches” (1256). Dit was dus eertydse Amerikaanse slawe wat in Afrika mede-swartes ná 1821 verslaaf het, terwyl slawehandel in 1807 deur Brittanje verbied is.

“Events after 1980, especially the [Liberian] civil war [1989-1997, 1999-2003] … would prove to be one of the most brutal in postcolonial Africa’s bloodstained history, shocking the world with images of drugged child soldiers, costumed as if for Halloween, AK-47s hanging loosely from their skinny brown shoulders … What role did that century and a half of Americo-Liberian rule play in the terror than followed? … what had happened to the descendants of the former American slaves who founded the nation? When a temporary peace came in the late 1990s, I traveled to Liberia to find out” (56). [Suid-Afrika het ‘n soortgelyke geskiedenis. Die land is onder die leiding van blankes ontwikkel maar “bevry” weens geweld gepleeg deur terroriste met onder meer AK-47-gewere. In ons geval is daar egter minder besorgdheid oor die lot van die blankes as wat daar oor die nageslag van die eertydse Amerikaanse slawe is. ‘n Ander verskil is dat FW de Klerk en sy geesgenote beweer dat hulle mandaatlose oorgawe aan swart mag ‘n burgeroorlog in Suid-Afrika voorkom het.]

Dit was vir Ciment moeilik om Monrovië te bereik omdat daar geen gereelde vlugte was nie. “The country’s international airport had been destroyed … Liberia began where the roads ended … Liberia appeared unchanged from Graham Greene’s description of the country sixty years earlier” (64). Greene het Liberië in 1935 besoek. Ek hoop om in ‘n volgende rubriek hieroor te skryf. Ciment skryf: “Monrovia was in ruins, having been the objective, in 1996, of the last great offensive of the civil war … in 1980 Monrovia was home to 100 000 residents. Now it had a million, mostly refugees from the war-torn countryside” (71). “I tried to examine the nation’s archives, but they had been destroyed in the fighting. Fortunately, I found when I returned home [America] that substantial records had been preserved in this country” (86).

“Liberia was born of a white idea: that the burgeoning and unwanted population of free blacks and emancipated slaves in post-Revolutionary America [War of American Independence, 1775-1783] could be sent to Africa … America could rid itself of its most ‘useless and pernicious’ class of people while simultaneously establishing a beachhead from which Africa could be civilized and Christianized” (115). Die vrygestelde slawe wat hulle in Liberië gevestig het, was nie in staat om die land volgens hulle eie idees te transformeer nie. Hulle het die voorbeeld van blanke Amerikaners slaafs nagevolg.

“The early settlers of Liberia brought the mores of their homeland with them. They arrived in West Africa full of entrepreneurial energy but also with a propensity to settle disputes with violence [similar to blacks in South Africa]. Their benevolence was inseparable from their firm conviction that theirs was a superior civilization. In Africa, they endeavored to recreate the only social and political order they knew, that of the antebellum South – with themselves as the master class in the style of plantation mansions and dressed in formal nineteenth-century clothes, despite the equatorial climate … They established familiar institutions … A few of the more well-to-do settlers carved plantations out of the jungle and, from columned porches, sent orders to the natives tilling their cotton, tobacco, and coffee crops. The Americoes by and large equated liberty with the pursuit of money … Most telling, they established a republic but kept it for themselves … The Liberian constitution largely ignored the natives, except as objects of paternalist protection” (93).

Eers in 1904 sou ‘n mate van burgerskap en stemreg aan inheemse swartes gegun word. As hierdie vrygestelde Amerikaanse slawe hulle van vroeg in die 19de eeu af kultureel hoër of meer ontwikkeld as die inheemses geag het, kan dit nie moontlik in selfs groter mate vir die blankes in die 17de eeu en daarna in Suid-Afrika geld nie?

“As in America, the elite had a dynastic quality: politicians begat politicians, and the right last name could mean everything” (108); ook in Suid-Afrika – dink aan die Mandelas en Sisulus. Anders as die blanke bewind in Suid-Afrika, “the Americo-Liberian ruling class had been corrupt, callow and callous, at one time even being accused by an international tribunal of running a slave ring” (93). Dít “leads one to see tragedy, not justice, in their violent demise at the hands of a people they by and large oppressed. Hidebound by their Americanness and surrounded and outnumbered by natives, they could never reconcile their idealism with their pursuit of power and wealth, and with their very survival” (108).

“To the natives, the settlers, though they looked uncannily like themselves, were just another group of outsiders with hostile intentions. They called the newcomers the ‘black white men’ and attacked their settlements. As one early settler explained in a letter to his former master in America, you can try to help the natives but ‘they still will be your enemy'” (123), dus stank vir dank, waarmee blankes goed bekend is. “The very people the Americoes had done so much to co-opt or keep down had had enough and rose up against them. For the Americoes, being in Africa but not of it proved an impossible proposition in the end” (153); ook vir die blanke Suid-Afrikaners, veral Afrikaners?

Die geskiedenis van Liberië as Amerikaanse “kolonie” het in 1816 met die stigting van die American Colonization Society (ACS) begin. Sommige blanke Amerikaners wou van vrygestelde en basterslawe ontslae raak en hulle in Afrika hervestig, maar terselfdertyd verseker dat hulle die christelike geloof aanhang. Daar was ook behoefte aan ‘n heenkome vir slawe wat van slawehandelaars bevry is deur die tussenkoms van Amerikaanse skepe. “Between June 1860 and June 1861, nearly 4 500 recaptives were brought to Liberia” (2116). Onder die Amerikaanse swartes was daar min wat na Afrika wou gaan, wat bevestig dat hulle, selfs as slawe, glad nie so sleg deur die blankes behandel is as wat deesdae voorgegee word nie. Aanvanklik was daar net 88 (of 82) vrywillige emigrante (289) wat na Liberië onder die leiding van drie blanke agente sou gaan (305). Hulle het in 1820 op Sherbro-eiland aangekom maar hulle spoedig by Freetown, Sierra Leone, hervestig en nie in Liberië nie.

In 1821 het ‘n verdere 34 setlaars onder die leiding van twee blankes gevolg, wat hulle op eilande by Cabo Mesurado, gevestig het en later op naby geleë land aan die Mesurado-rivier en hierdie gebied Monrovië genoem. Die nedersetting in Liberië het dus aanvanklik onder die beheer van blanke amptenare van die ACS gestaan. Daarna het die leiding na mulatto’s oorgegaan. Die Amerikaanse swartes het met Monrovië as sentrum gepoog om beheer oor die inheemse swartes in die res van Liberië uit te oefen, maar met beperkte sukses. In 1884/5 het die Europese moondhede ‘n ooreenkoms oor kolonisering bereik, waarvolgens effektiewe beheer oor alle koloniale gebiede uitgeoefen moet word waarop aanspraak gemaak word (2163). Die setlaars in Monrovië het hulle gevolglik verplig gevoel om hulle voortaan vir die “occupation and pacification” van die binneland te beywer as hulle Liberië in sy geheel wou inpalm en behou (2171).

Indirekte regering is ingestel (2325) deur politieke gesag (bv regspleging en die invordering van belasting) aan die binnelandse konings en opperhoofde, bygestaan of oorheers deur regeringskommissarisse, toe te ken (2332). “In the 1920s and 1930s, the government representatives in the hinterland became laws unto themselves, using the troops under their command to humiliate chiefs, seize native property and women, and brutally enforce labor corvées [unpaid labour] and the hut tax” (2340). “Visitors to Liberia, particularly white ones, had long accused the Americoes of mistreating the natives” (2567), bv “It was not the custom in Liberia for any gentleman to carry parcels” (2559). In 1980 het hierdie soort kolonisering geëindig toe die inheemse swartes politieke beheer oor die hele land verkry het.

Daar was aanvanklik groot idealisme oor wat hierdie oudslawe in vryheid op eie inisiatief tot stand sou bring. In 1855 berig ‘n reisiger egter: “No man there has now or ever had, five acres of land cleared and in cultivation” (555). “A large proportion of the emigrants entitled to land, had not drawn it ” (1096). (In die nuwe Suid-Afrika neul die swartes voortdurend oor grond, maar die oorgrote meerderheid verkies geld bo grond.) Aanvanklik “no natives would work for the settlers” (738). “The lack of draft animals and tools didn’t help” (1130). Hoewel die setlaars dieselfde kleur as die inheemses gehad het, is hulle as indringers beskou, ten spyte van ‘n vroeë ooreenkoms met die plaaslike opperhoof oor die besetting van grond. “They paid for the island and took the cape” (800). “Their very presence led to violence” (1181). Soos een van die setlaars geskryf het: “In my present thinking if we have any ancestors they could not have been like these hostile tribes in this part of Africa for you may try and distill that principle and belief in them and do all you can for them and they still will be your enemy” (1264).

Een van die groot oorsake van wrywing was dat die setlaars, dus vrygestelde slawe, teen slawerny gekant was terwyl die inheemse swartes, veral die stamhoofde, ten gunste van die lonende slawehandel was (763, 800). “Their efforts to combat the slave trade provoked chiefs into attacking outlying colonial settlements” (1181). Die eerste ernstige skermutseling het in 1822 plaasgevind (782), waarin vier setlaars gedood is (791), gevolg deur nog ‘n aanval in dieselfde jaar (831). Die swart setlaars het vroeg reeds in opstand teen die blanke ACS-hoof gekom en die voorraadskuur geplunder, waarna die tekort aan kos ernstiger afmetings aangeneem het (873). Hierdie blanke het aan die swartes gesê: “Instead of labouring as you ought to raise food, you would obtain it by plunder” (880). In ‘n latere verslag aan die ACS oor “settler indolence and stupidity” staan: “They have never when in the U States voluntarily laboured for their own support, and now, when the stimulus of the overseer’s lash is removed, cannot be induced to exert themselves sufficiently to procure even a scanty subsistence … most of the people that comes out here by the time they get over the fever they becomes some thing like the native and wont work if they find that they can get along by stealing” (1087).

In 1824 het ‘n verdere 105 Amerikaanse setlaars aangekom (877) en in 1833 nog twee dosyn en ‘n aantal blanke sendelinge (978). “Of the 3 160 colonists who set sail for Africa between 1820 and 1833, more than 1 700 were already free; just over 1 100 had been manumitted for the purposes of emigration. The remaining few hundred were Africans seized by federal authorities in their crackdown on international slave trafficking. Over the next fourteen years, from 1833 through Liberia’s independence from the ACS in 1847, 200 free blacks and 1 500 manumitted slaves, again mostly from the Upper South, left for Liberia. The shift was a product of the dying-off of liberal planters who freed their slaves in their wills for the specific purpose of emigration, and of free blacks being swayed by the news of disease and death in Liberia as well as by abolitionist attacks on emigration as the humbuggery of the age” (978).

“Whereas fewer than 2 000 emigrants arrived in Liberia between the mid-1830s and the late 1840s, nearly 6 000 came in the dozen years leading up to the American Civil War [1861-1865]” (2109). “By 1861 … the Civil War effectively put an end to emigration from the United States” (1776; ook 2109). Daarna “Liberia began to benefit from the arrival of small numbers of highly educated and skilled West Indians” (2109). Die historikus, Eric Burin, “calculates that of the 2 887 African Americans who went to Liberia between 1831 and 1843, fully 42 percent died of disease, war with the natives, accidents, and ‘the sundry dangers of settler life'” (1035). “More than five hundred colonists … left Liberia for other destinations between 1821 and the first colony-wide census in 1843. Most went to the West Indies or joined the ranks of African American seamen … Some even returned to the United States … These failed emigrants drew the ire of those who remained in Africa because they appeared to undermine Liberia’s very reason for existence, as a refuge for the persecuted free man of color” (1333).

Die American Colonization Society het beheer oor sy eie sake, soos sy voorrade, behou maar ander besluite spoedig aan verteenwoordigers van die setlaars oorgelaat (904). Hierdie setlaarsraad is sedert 1825 toegelaat om die hoofagent van die ACS in Liberië te adviseer (1370). Diefstal en opstandigheid het egter voortgeduur (bv 946). Die filantrope in Amerika het hoopvol gebly dat die “moral desert [Africa] should rejoice and blossom as the rose” (954). “White men still ran Liberia” (1341). In 1838 het Liberië ‘n “semi-autonomous commonwealth” geword, maar al hoe meer setlaars het onafhanklikheid van die ACS begeer (1350). In 1847 is onafhanklikheid verklaar met onder meer “dignity” en “honorable ambition” as haalbare ideale. Daar was ook die aanspraak dat die setlaars “susceptible of equal refinement and capable to equal advancement in all that adorns and dignifies man” is (1358).

Die eerste Liberiese president, Joseph Jenkins Roberts (1809-1876, president 1848-1856 en 1872-1876), was “more white than black” (1427). Hy was glo slegs ‘n agste swart, al lyk dit nie so nie. Monrovië was toe ‘n gemeenskap “dominated by the light-skinned, freeborn sons and daughters” van eertydse Amerikaanse slawe (1474). “Mulattoes dominated the higher reaches of political and economic life in early Liberia” (1745). “Mulattoes typically had more money, better skills, and a higher level of education” (1791). In 1846 het die kiesers (10% van die bevolking – 1696) met ‘n klein meerderheid ten gunste van onafhanklikheid gestem, “though it excluded natives, women, and any settler with less than $25 in real property” (1629). “Race outweighed all other considerations in the thinking behind and the writing of the Liberian constitution” (1671), bv “None but persons of color shall be admitted to citizenship in this Republic” (1671) en “only citizens could own land … ‘we the people’ explicitly meant black men and women only” (1679). “In the 1860s, JJ Roberts’s ruling party feared an influx of darker-skinned people from the West Indies” (2621). “By the 1920s, the Americo elite … had become far more selective about whom they let in” (2638). Hulle wou ten alle koste die politieke mag behou. Wie het gesê swartes is nie tot rassediskriminasie/rassisme in staat nie?

Die aandrang op swart mag het ook ‘n oorheersende rol in die formulering van die huidige Suid-Afrikaanse grondwet gespeel, bv geen groepsregte vir minderheidsgroepe (soos in bv Amerika) nie terwyl die swart meerderheid as rasgroep sy wil op alle nie-swartes kan afdwing. Wanneer in die nuwe Suid-Afrika beweer word “the people” begeer die verdeling van rykdom, die oneiening van blankes se plase sonder vergoeding, ens, word uitdrukking aan die wense van swartes gegee. Ciment skryf: “The natives, who outnumbered the settlers by 25 or 50 to 1, depending on how far Liberian jurisdiction actually extended, were strangers in their own land, subject to Liberian law but excluded from citizenship … The country was divided into coastal counties, where Americo residents were citizens, and inland territories with virtually no voice in the government” (1703).

“Disease was part of a cycle of poverty and poor health that crippled initiative among new emigrants. Rather than finding their feet during the six months they were housed and fed by the ACS, recently arrived colonists spent much of the time in bed or wandering the streets in a fever-induced daze. By the end of the half-year, they had often failed to become self-sufficient. Many remained too ill to work, and unable to buy food, they starved, which triggered relapses of malaria … ‘Everybody wants doctors but none can pay them'” (1053). “Monrovia bred ‘drones (loafers) in the community and obstacles to the prosperity of Liberia'” (1139). Die skuld vir swart onvermoë word, soos tans in Suid-Afrika, op die blanke Amerikaners gepak. Soos ‘n swart setlaar dit gestel het: “It is our duty to prove that the mental and other disabilities under which the Negro labors as a result of his service antecedents are not inherent … but that they are solely the result of circumstances, to be altogether removed when those circumstances are altered” (1940).

“In the middle years of the nineteenth century, thanks in part to the settlers themselves, the Liberian hinterland was riven by fighting. The colonists’ expansion into the interior displaced villages and even whole tribes, setting off internecine warfare among the natives” (1181). “As for the wars between natives and settlers, far from having ‘ceased’, they would continue well into the twentieth century, and over much the same things that had always sparked them – trade, land, and settler arrogance” (1299). “Natives displaced by war or famine often had no alternative but to work in the colony. And there is little question that native labor was cheap and readily available” (1256). “When put to work, they had to be watched or they would slack off. They had no respect for property” (1273). “The natives do not like to be governed by a colored man and they do just as they please almost” (1281).

Van ‘n land wat met die uitsondering van ‘n klein groepie Amerikaanse basters steeds oorheersend swart is, word gesê: “The matter of color resonates in every corner of Liberian life” (1745). Dit toon dat rasbewustheid by alle mense voorkom, hetsy wit of swart. In Liberië was daar die ideaal, ten minste by die setlaars, van “a convergence of Africa and the West, a place where the best of each world would foster black self-rule” (1736). Maar nadat die swart inheemses van 1980 af politieke beheer oorgeneem het, is die land ontwesters en al hoe meer verafrika. In Suid-Afrika het die blankes eeue lank in merkwaardige mate daarin geslaag om groot dele van die land die aanskyn van Europa in Afrika te gee. Die mandaatlose oorgawe aan swart mag in 1994 het egter meegebring dat die land toenemend ontwesters en verafrika word. Die groot wenners is die (swart) politici en amptenare en nie die ander inwoners nie; nie die swart massa nie en veral nie die blankes nie.

Een van die geykte besware teen Suid-Afrikaanse blankes is dat hulle hulleself as beter as die nie-blankes beskou (het). Dieselfde kan van die bastersetlaars in Liberië en hulle eweknieë in Amerika gesê word: “After visiting a Methodist church in Charleston, a colonization agent noted that the mulatto congregants ‘utterly refused to sit promiscuously with the blacks; and that, in all relations in life, they maintain the same dignified reserve; that the two classes are as totally distinct as it is possible for them to be’ … One group of mulattoes went so far as to tell the ACS … that they would only go [to Africa] ‘provided they could have a colony to themselves'” (1799). ‘n Swart setlaar het gesê: “The mulattoes discourage all earnest patriotism and enterprise which look to the interior because of their fear of being absorbed by a people [ie Africans] they strangely persist in regarding as a foreign element … They will never succeed here or suffer us [black settlers] to succeed. And they can never be welded into the life of this African nation” (1898).

“Many blacks in turn resented and distrusted mulattoes … as mulattoes they faced not only the ‘prejudice of the white man’ but ‘the deeper hate of our more sable brethren.’ [Alexis] De Tocqueville [1805-1859] picked up on the tension and put it [in] another context, noting that ‘when quarrels originating in differences of color take place, they [mulattoes] generally side with whites'” (1807). “Thus in Liberia, where there were few whites and, after 1847, none in power, the prejudices mulattoes and blacks brought with them became magnified” (1816). Na hulle aanvanklike algemene ondersteuning van die ANC vóór en kort ná 1994 het die bruin inwoners van Suid-Afrika, veral die nie-elite, hulle mettertyd, soos die Amerikaanse basters, polities al hoe meer by die blankes geskaar.

In 1924 het Liberië se ekonomie sy grootste hupstoot gekry; nie vanweë die setlaars nie, maar danksy blanke Amerikaners. Firestone het ‘n ooreenkoms met die Liberiese regering gesluit: “a ninety-nine-year lease for a million acres at the extremely low rent of six cents an acre, per year. (Outright purchase of land by foreigners was prohibited under the Liberian constitution.) There would be no taxes either, other than a 1 percent levy on exports, and that wouldn’t start for six years. Firestone would also be granted a monopoly; no other foreigner could grow rubber in the country … Local natives would be given preferential treatment in hiring and white staff would be limited to 1 500” (2859). Let op die oorheersende rol wat swart rasbewustheid en -bevoordeling in hierdie ooreenkoms speel. Firestone “worried about Liberia reneging, by cutting a better deal with European competitors, for instance. Firestone did not like leaving anything to chance; Liberia would have to take out a $5 million loan if it wanted him [Firestone] to invest in the country as well as grant [Firestone] oversight of the nation’s finances” (2866).

Hierdie voorwaardes is in 1926 deur die Liberiese regering aanvaar sodat die land sy groot skuldlas kon afbetaal (2884). Kritici het die Firestone-ooreenkoms as die “American occupation of Liberia” beskryf (2874). “Three-quarters of a century after a band of free blacks and freed slaves had proudly declared their independence from one American institution, the American Colonization Society, their impoverished and indebted descendants had, out of necessity, capitulated to another. Liberia would remain a virtually wholly owned subsidiary of Harvey Firestone until its economic expansion after World War II” (2892). Firestone “simply paid chiefs for labor recruits” (2980), ens. Ek hoop om by ‘n ander geleentheid vollediger oor die Firestone-sage te skryf.

Oor die Amerikaanse setlaars se amptelike afkeer van slawerny is daar heelwat meer te sê. “Natives were never legally recognized as slaves, as that would have been a violation of every constitution by and for the colony” (1264). Omstreeks die voorlaaste eeuwending was daar ‘n groot oplewing in die kakaobedryf. In die Golf van Guinee, 2000 kilometer oos van Liberië, is daar ‘n eiland wat toe onder Spaanse beheer was en bekend gestaan het as Fernando Pó; tans Bioko genoem as deel van Ekwatoriaal-Guinee. Liberië se “chief export by the end of the nineteenth century was Liberian natives leased out by private Americo labor contractors, sometimes in collusion with local chiefs. Some served in King Leopold’s army of conquest in the Congo, others on plantations in the Gold Coast [Ghana] or Nigeria; a few helped dig France’s ill-fated canal in Panama. But the vast majority, tens of thousands over subsequent decades, were shipped off to plant and harvest cocao on Fernando Pó” (2933).

“By all accounts, conditions on the island were appalling – twelve-hour workdays, nights spent locked in crowded barracks, a few yams and dried fish for sustenance, and for those who stole, shirked, or protested, brutal punishment. There were even reports of overseers flogging men to death. Many others died of disease, malnutrition or exhaustion before their contracts were up” (2941). “And those who survived and returned to Liberia often went unpaid; some planters supposedly held their money in trust for them, while others outright refused to pay them” (2948).

Hierdie stelsel het die beskikbare arbeiders in Liberië verminder en die staat kon ook geen belasting hierop in nie. “To remedy both issues, the legislature issued a series of rules and laws to govern the traffic. In 1903, it required recruiters to pay a $250 licensing fee and a $5 tax on each laborer shipped, along with a $150 bond against their safe return, all of which, of course, gave Monrovia a direct interest in promoting recruitment and, with the bond, a motivation for turning a blind eye to working and living conditions on the island” (2948). In 1913 het die Liberiese president erken dat die stelsel amper soos slawerny is. Hy het ondersoek laat instel; ook na soortgelyke werksomstandighede op die Portugese eiland Sao Tomé (2956). Werktermyne is hierna tot hoogstens twee jaar beperk. Die Amerikaanse regering wou nie toelaat dat hy by hierdie arbeidsgeskil betrek word nie (2965).

“Domestic slavery was woven into the fabric of West African life, where people did not define themselves so much as autonomous individuals but through the sum of the relationships that sustained them – family, village, clan, tribe. Children and adults were regularly ‘pawned’, to use the Western term, to pay debts between families or cement alliances between clans … in the early 1930s … ‘most of the existing domestic pawns [in West Africa] do not wish to be freed, for if they were emancipated their bond to the Chief would be destroyed, and they would lose the protection of tribe. This would make them friendless outcasts and homeless individuals'” (2974).

Daar was die berugte hutbelasting. “Because natives often lacked the hard currency to pay this fee and others, governments imposed corvées. The chiefs would then select men to go off and labor for no pay and sometimes for long periods of time on public works, typically road-building or porterage” (2981). In 1930 Liberië “banned both labor exports and domestic pawning” (3152), hoewel laasgenoemde nog lank in die binneland voortgeduur het. Die Volkebond het dit selfs oorweeg om blanke administrateurs in Liberië te vestig om aanneemliker arbeidspraktyke te bevorder (3208).

In die Suid-Afrikaanse grondwet staan: “No one may be subjected to slavery, servitude or forced labour.” In ‘n land waarin daar op groot skaal nie vir bv munisipale, onderwys- en gesondheidsdienste betaal word nie en daar boonop groot werkloosheid heers, kan ‘n sterk saak, ten minste ekonomies, vir gedwonge arbeid uitgemaak word, bv om paaie te bou en in stand te hou. Die uitsonderlik groot tronkbevolking kan ook hiervoor ingespan word, des te meer omdat hulle, ten spyte van hulle onsosiale gedrag, hulle stemreg behou. ‘n Opsig waarin so ‘n innovasie as onregverdig beskryf sou kon word, is dat daar heel moontlik meer misdadigers buite as in die tronke is.

William Tubman (1895-1971, president 1944-1971) “would do more to bring his country and its political class [Americanoes] into the modern world than all his predecessors combined. Liberia’s days of forced labor and Frontier Force abuses were in the past; a new era of business opportunity – and police repression – would soon begin” (3223). “‘Uncle Shad’ had ushered in an era of unprecedented prosperity and progress, but one that included the repression of labor unions and of political dissenters” (3874). Tubman “presided over the country’s greatest economic boom” (3273). Hy het bv ‘n ooreenkoms, soortgelyk aan dié met Firestone, met die Amerikaner, Landsdell Christie, gesluit “to mine Liberia’s iron ore and pay only 15 to 20 cents per ton to Tubman’s government” (3405). “Tubman did not sell Christie land but the eighty-year lease he agreed to was a sale in all but name, as distasteful to contemporary Monrovia nationalists as the Firestone deal had been to their fathers” (3413).

“The government’s annual budget grew from a million dollars when Tubman took office in 1944 to more than $50 million in the late 1960s. Some of this new money served useful ends: paved roads fanned out from the capital … and hundreds of primary and secondary schools were built” (3430); ook klinieke (3498). Een van die groot bouprojekte herinner aan Nkandla: ‘n $20 000 “seaside Executive Mansion … [It] featured ‘an atomic bomb shelter, an underground swimming pool, a private chapel, a trophy room, a cinema and … because of the uncertainty of the city’s public utilities … its own emergency power plant, water supply and sewerage system'” (3438). Nog iets wat bekend klink: “Tubman himself was known for fathering children with at least a half dozen women, though most were of settler lineage” (3531). Daar is gesê nie Tubman nie maar “the Masons ran the country” (3369); soos eens die Guptas in Suid-Afrika?

In 1953 is Tubman se verjaardag tot ‘n openbare vakansiedag verklaar. “By the end of the decade, the birthday festivities had become an expensive traveling circus, as each county sought to outdo the others. Government workers – down to the lowliest elementary schoolteacher – had half a month’s salary withheld to pay for the increasingly lavish gifts. In 1960, Bassa [County] presented Tubman with a Chrysler, Maryland County, Tubman’s home, followed up a year later with a yacht, and in 1962, Sinoe [County] bought him an airplane” (3246). “The yacht was not intended for his personal pleasure, Tubman reasoned, but as a sign of Liberia’s dignity” (3446). “The problem soon became: what to give a president-for-life who had everything. A monument, a cultural center, and a military academy – all with Tubman’s name engraved on them – were erected in his honor” (3254). (Vergelyk dit met wat in die naam van die Nelson Mandela-manie plaaslik gedoen word.)

“Tubman called his efforts to bring twentieth-century civilization to the hinterland and to incorporate natives into Liberia’s body politic his ‘Unification Policy’. It culminated in the 1964 Unification Act, which finally put an end to the second-class citizenship of 98 persent of Liberia’s population: the act reconfigured the hinterland territories as counties and granted their propertied residents suffrage” (3498). “Though largely ignored, the old financial restrictions on voting still applied to the original coastal counties well into the 1970s” (5593). “Tubman understood the demographics of Liberia as well as any member of the settler community, and knew that making possible the full equality of the natives would quickly bring an end to Americo privilege and rule. Despite his strong early record on native matters, Tubman did little in the end to challenge the Americoes’ stranglehold on government” (3582). “He closed his ears to [native] pleas for a reconsideration of official Liberian history” (3590).

“Upon Tubman’s death, William Tolbert, Jr (1913-1980, president 1971-1980) … assumed the office” (3881). “Tolbert immediately moved to distance Monrovia from Washington, voting with the nonaligned bloc at the United Nations, allowing the Soviet Union to set up an embassy in the country, and transferring diplomatic relations from Taiwan to Beijing. He set up a commission to strip triumphant Americo-Liberianism from the nation’s symbols of sovereignty (though it ended up recommending few changes)” (3889). “He eased the political repression of the Tubman years …[and] also relaxed press restrictions” (3896). In 1973 is die Movement for Justice in Africa (MOJA) in Monrovië gestig (3905) met “African solidarity” as oogmerk (3913). ‘n Nagskool is in die hoofstad begin “which offered classes on reading, writing, and politics” (3922), soortgelyk aan die “geletterdheidsklasse” wat die swart bevrydingsbewegings met die ondersteuning van sommige linkse blankes in die vroeë jare negentig in Suid-Afrika aangebied het. Samuel Doe (1951-1990, staatshoof 1980-1986, president 1986-1990), ‘n soldaat in die Liberiese leër, was een van die leerlinge (3922). Amos Sawyer (gebore 1945, tussentydse president 1990-1994) was een van die onderwysers (4108). In 1975 is die Progressive Alliance of Liberia (PAL) deur Liberiese studente in Amerika as teenhanger vir MOJA gestig. “PAL from the beginning espoused ‘black power'” (3922), maar albei “remained elitist operations” (3946).

Dit is egter nie hierdie twee bewegings wat Tolbert tot ‘n val sou bring nie maar die verhoging van die prys van rys, die stapelvoedsel in Liberië (3953). ‘n Kwart van die rys is ingevoer en die prys is vasgestel op $22 per sak van 100 pond (3968). Te midde van inflasie het die minister van landbou voorgestel dat die prys tot $30 verhoog word. “Liberia’s largest importers of rice were companies controlled by the Tolbert family” (3976). MOJA, PAL en ander groepe het geweier om die prysverhoging te aanvaar en in opstand in Monrovië gekom. “It took three days and seven hundred troops from neighboring Guinea … to suppress the rioting. Hundreds of businesses were looted, and by official count, forty-one persons killed, though most suspected the actual total was several times that … The offenders were imprisoned, brutalized, and humiliated, until they offered up apologies, like errant children, and were released” (4026). Tolbert “lowered the price of rice, set up a commission to study the root causes of the riot – the recommendations of which he duly ignored – and eventually pardoned most of the men” (4035), hoewel party van hulle voor die geskeduleerde verkiesings van 1980 en 1981 weer opgesluit is (4083).

Die Armed Forces of Liberia (AFL) is nooit deur die Tolbert-regering as ‘n (ernstige) bedreiging beskou nie. Die soldate was egter inheemses (4092). Een van hulle was sersant Samuel Doe. Op 11 April 1980 het hy en 15 of 16 ander soldate Tolbert se ampswoning bestorm en Tolbert vermoor. Ná die staatsgreep het Doe die voorsitter en hoof van die nuwe regering, die People’s Redemption Council (PRC), geword (4115). Op hierdie manier is die politieke bewind van die Amerikaanse setlaars na 133 jaar beëindig. Dronk soldate het Monrovië op horings geneem. “Anybody with light skin or a settler pedigree was taunted by crowds and then beaten by men in uniform” (4164). Tien dae na die staatsgreep is 13 lede van die vorige bewind op 22 April 1980 op die strand van Monrovië gefusilleer (4179). Baie van diegene met ‘n ligte vel of historiese Amerikaanse verbintenis het uit die land gevlug en hulle in veral Amerika hervestig (4204). Sommige het in Liberië aangebly.

“Americoes have been overrepresented in every government since Doe’s 1980 coup, including the current one.They still own an outsize portion of the country’s lands and businesses, especially now that old property claims have been restored” (4348). Dit lyk asof die inheemse swartes in Liberië groter waarde aan hulle setlaars heg as wat die swartes in Suid-Afrika in die geval van die plaaslike blankes doen. Eers in 2008 is getuienis by ‘n Waarheids- en Versoeningskommissie gelewer, soortgelyk aan wat ons in Suid-Afrika beleef het (4186). “However corrupt, unjust, incompetent, and occasionally brutal the Americo regime had been across its 133-year reign, its crimes paled in comparison with the dictatorships, invasions, assassinations, civil wars, and anarchy that followed” (4193). Is dit ‘n spieëlbeeld van die soort gebeure wat vir ons in Suid-Afrika voorlê?

By ‘n latere geleentheid sal ek oor die geskiedenis van Liberië sedert 1980 skryf.

Michelle Obama se laaste Afrika-vakansie

Die gade van die Amerikaanse president, Michelle Obama, het die week op ’n besoek aan Afrika vertrek.

Sy word van haar dogters, Sasha en Malia, en haar ma vergesel as deel van haar pogings om onderwys vir meisies te bevorder.

Sy besoek Morokko en Liberië en beoog om die kollig te laat val op die “laat meisies leer”-inisiatief van die Amerikaanse regering wat in 2015 deur pres. Barack Obama en die eerste dame van stapel gestuur is.

Die projek vorm deel van Amerika se poging om die struikelblokke uit die weg te ruim wat meer as 62 miljoen meisies wêreldwyd, in die besonder tienerjariges, in die gesig staar om toegang tot onderwys te kry, het ’n woordvoerder van haar kantoor gesê.

Michelle Obama word deur die wit aktrise Meryl Streep na Marokko ver­gesel (foto hierbo), waar hulle met jong meisies oor “uitdagings” sal praat.

In Liberië sal sy ’n opleiding­sentrum vir lede van die Amerikaanse vredeskorps besoek asook by ‘n skool aandoen saam met Liberië se pres. Ellen Johnson Sirleaf,­ Afrika se eerste verkose vroulike staatshoof en Nobelprys vir vrede-wenner.

Liberië vra vir kalmte na Ebola weer kop uitsteek

Owerhede in Liberië het ’n oproep tot kalmte gedoen, ná die ontdekking van nog ’n geval van die dodelike Ebola-virus meer as twee maande nadat die epidemie in die land hok geslaan is.

Die jongste slagoffer is ’n 30-jarige vrou wat dood is nadat sy na ’n hospitaal in die hoofstad Monrovië oorgeplaas is, het AFP berig.

Die land se minister van gesondheid het in ’n verklaring ’n beroep op inwoners gedoen “om nie paniekerig te raak nie”.

Geen nuus is bekend oor die oorsprong van die jongste geval nie, twee maande nadat Liberië in Januarie vir ’n tweede keer Ebola-vry verklaar is.

“Ons gaan voort om die oorsprong van oordrag te ondersoek,” het die adjunkminister van gesondheid, mnr. Tolbert Nyensuah, gesê.

Miljoene in skenkings na Liberië daag nie op

Internasionale skenkers het nie sowat US$1 miljard in beloofde skenkings oorhandig nie.

Die fondse het ten doel gehad om Wes-­Afrika lande te help om van die Ebola-epidemie te herstel.

Die epidemie het die lewens van meer as 11 000 mense geëis en gesondheidstelsels wat reeds gewankel het, nog verder verswak.

Volgens die liefdadigheidsorganisasie Oxfam is die oorblywende US$3,9 miljard moeilik om op te spoor weens ’n gebrek aan inligting en deursigtigheid.

“Dis moeilik om te verstaan watter skenkers het geld gegee, aan wie en vir watter doel,” het mnr. Aboubacry Tall, Oxfam se streekdirekteur vir Wes-Afrika gesê.

Ebola is terug in Sierra Leone

Gesondheidsamptenare in Sierra Leone het ‘n sterfgeval weens Ebola bevestig, pas nadat die Wêreldgesondheidsorganisasie aangekondig het dat die dodelike virus in Wes-Afrika uitgeroei is.

Geen gevalle van Ebola moet vir 42 dae voorkom voordat die WGO ‘n land Ebola-vry verklaar.

Liberia is vroeër vanjaar en Guinee laat verlede keer, vry verklaar.

Die sterfgeval in Sierra Leone is vroeër hierdie week aangeteken.

Die Ebola-toetssentrum se woordvoerder Sidi Yahya Tunis het aan die BBC vertel dat die pasiënt gesterf het in die Tonkolilidistrik. Hy het daarheen gereis het vanaf Kambia, naby die grens met Guinee.

Die toetse is uitgevoer deur Britse gesondheidspesialiste. Die BBC se Umaru Fofana het in die hoofstad Freetown gesê gesondheidbeamptes is nou dringend op soek na diegene wat in kontak met die slagoffer was.

Nagenoeg 4000 mense het gesterf van Ebola in Sierra Leone, en 11.000 mense in die hele streek, sedert Desember 2013.

Liberië het al twee keer vantevore aangekondig dat Ebola oorwin is, maar dit kon nie die infeksie keer nie.

Ebola woed voort in Afrika

Afrika se Ebola-probleem is nog steeds nie opgelos nie met rondom 30 mense wat weekliks besmet word, het die Verenigde Nasies se spesiale gesant vir die dodelike siekte, David Nabarro, Maandag gesê.

Onder normale omstandighede, sou so ‘n infeksietempo beskou word as “‘n groot, groot uitbraak,” het hy gesê.

“Waarskynlik ongeveer een derde van die mense kom nie van die kontaklys nie, wat beteken dat hulle onverwagse gevalle is, en dit is ‘n groot bekommernis,” het Nabarro gesê by ‘n konferensie gereël deur die Wêreldgesondheidsorganisasie in Kaapstad.

Die ergste aangetekende uitbreking van Ebola het reeds meer as 11 200 mense regoor Wes-Afrika se lewens geëis.

Infeksiekoerse is af van die hoogtepunt van die krisis. Maar Liberië berig dat ‘n 17-jaar-oue seun positief getoets het vir die virus op 30 Junie, byna twee maande na die land vry van Ebola verklaar is.

Liberië, die land wat die ergste onder die virus deurloop, is beskou as ‘n voorbeeld vir die naburige Guinee en Sierra Leone, wat ook sukkel om die verspreiding te stop.

Britse soldaat nuutste Ebola-geval in Sierra Leone

‘n Britse militêre gesondheidswerker is met Ebola in Sierra Leone gediagnoseer, het owerhede in Londen Woensdag gesê en ‘n militêre vliegtuig is gestuur om haar terug te bring indien nodig.

“Ons kan bevestig dat ‘n Britse militêre gesondheidswerker in Sierra Leone positief vir Ebola getoets het,” het ‘n woordvoerder vir Openbare Gesondheid Engeland (PHE), ‘n regeringsagentskap, verklaar.

Die vroulike gesondheidswerker word in ‘n spesialis-Ebolasentrum in Kerry Town in die westelike deel van Sierra Leone behandel.

A Royal Air Force-vliegtuig is gestuur na die land en is gereed om die pasiënt te ontruim indien nodig.

“Mediese kenners is tans besig om die situasie te peil om te verseker dat die nodige sorg gegee word,” het die PHE-woordvoerder gesê.

“‘n Mediese besluit of die individu ontruim sal word na die Verenigde Koninkryk vir behandeling sal mettertyd geneem word.”

‘n Geskatte 700 Britse soldate, mans en vroue, is ontplooi om Sierra Leone te help in hul reaksie teen Ebola wat Wes-Afrika verlede jaar getref het.

Hulle het gehelp bou aan mediese sentrums, saam met ‘n aantal vrywilligers van Brittanje se staatsbeheerde National Health Service.

Twee Britse verpleegsters, Pauline Cafferkey en William Pooley, het Ebola opgedoen maar herstel na behandeling in Brittanje.

PHE het gesê ‘n ondersoek is aan die gang oor hoe die naamlose militêre dienspligtige die virus opgedoen het, en enigiemand wat in onlangse kontak met die pasiënt was, word gesoek.

“Enige individue geïdentifiseer deur die feit dat hy in noue kontak [met die slagoffer] was, sal geassesseer word en ‘n kliniese besluit rakende hulle afvoer na die Verenigde Koninkryk sal geneem word,” het die woordvoerder bygevoeg.

Byna 24000 mense is met Ebola besmet sedert Desember 2013, byna almal in Guinee, Liberië en Sierra Leone, en meer as 9 800 is reeds dood daaraan, volgens die Wêreldgesondheidsorganisasie.

Liberië het verlede week sy laaste bevestigde Ebola pasiënt uit die hospitaal ontslaan. Geen nuwe geval is aangemeld in die land sedert 19 Februarie nie.

Ebola eis nog ‘n slagoffer in Mali

Ebola het nog ‘n slagoffer in Mali geëis.

‘n Gesondheidswerker wat ‘n ebola-pasënt van Guinee behandel het, het die tweede persoon geword om in die land aan die virus te sterf.

Die kliniek in Bamako waar die gesondheidswerker gewerk het, is intussen deur die polisie afgekordon.

Die gesondheidswerker het ‘n man wat van Guinee gekom het by die Pasteur Clinic behandel.

Bykans 5000 mense is reeds in die Wes-Afrikalande, Guinee, Siera Leone en Liberië aan die siekte dood.

Die jongste geval hou nie verband met die eerste nie toe ‘n twee-jarige meisie dood is aan die siekte aan die einde van Oktober.

Dinsdag is dit voorts bevestig dat Marokko nie meer die gasheer vir die 2015 Afrika-beker van Nasies sal wees nie, as gevolg van sy vrese oor ebola.

Sierra Leone bied intussen $5000 in vergoeding aan die families van gesondheidswerkers wat gesterf het as gevolg van die behandeling van pasiënte met ebola.

Elders het plaaslike leiers van ‘n dorp in Guinee ‘n eetstaking gehou in protes teen die weermag se teenwoordigheid daar sedert September.

Die laaste bekende persoon in die VSA met ebola, spandokter, Craig Spencer, het herstel en is uit die hospitaal ontslaan.

Intussen versprei die virus steeds in Sierra Leone, met byna 300 nuwe infeksies net in die laaste drie dae.

WGO-liggaam wil ebola-entstowwe vir SA bespoedig

Die organisasie African Vaccine Regulatory Forum (AVAREF) het in Pretoria vergader in ‘n poging om wyses te bespreek waarop entstowwe asook die behandeling vir die ebolavirus so gou moontlik deur Suid-Afrikaanse owerhede goedgekeur kan word.

Die eerste twee dae van die vergadering sal gewy word aan die nood wat die ebola-virussiekte (EVD) veroorsaak en die potensiële behandeling rakende entstowwe, medisyne en bloedprodukte.

Die forum sal veral op GlaxoSmithKline se GSK ChAd3 en Newlink/NIH VSV fokus as voorkeurkandidaat-ebola-entstowwe.

AVAREF is ‘n onderdeel van die Wêreldgesondheidsorganisasie. Dit is die negenede vergadering in die land.

Verlede week het die organisasie bevestig dat daar 13 567 gevalle van ebola in ses lande is.

Die WGO se verteenwoordiger in Afrika, Dicky Akanmori, sê navorsing word binne en buite Afrika gedoen.

Dit sluit Guinee, Liberië, Mali, Sierra Leone, Spanje en Amerika in.

Die pandemie het uitgebreek nadat Amerikaanse navorsingsinstellings met ‘n BSL-4-klaring (Bio Safety Lab Level-4) klaarblyklik entstowwe teen die siekte getoets het.

Daar is drie Amerikaanse laboratoriums wat spesialiseer in biologiese wapennavorsing in Wes-Afrika.

Twee van die lande waar die aanvanklike gevalle van ebola aangeteken is, naamlik Guinee en Liberië het nie die Internasionale Konvensie teen Biologiese Wapens onderteken nie.

Die derde, Sierra Leone, is ‘n voormalige Britse kolonie wat dit wel onderteken het.

Die vergadering sal openbare gesondheidsamptenare en regulatoriese en industriële kundiges bymekaar bring in ‘n poging om die lewering van nuwe entstowwe te bespoedig asook regulatoriese hersiening ander behandelings teen “EVD” te hersien.

Engels laat Ebola vinniger in Liberië versprei

Terwyl hy sukkel om die radio by sy oor te hoor, wys Wesley Wudea vir sy kleinkinders dat hulle moet stilbly soos wat hy sonderlinge wenke oor Ebolavoorkoming in sy eie taal opdoen.

In Liberië, wat die sentrum van die Wes-Afrikaanse uitbraak is, is die luggolwe gewoonlik die beste manier om inligting oor die epidemie te versprei; nietemin verstaan groot dele van die etnies diverse land geen Engels nie, ‘n taal wat gewoonlik as lingua franca of omgangstaal voorgehou word.

'n Gemeenskapsradiostasie in Liberië
‘n Gemeenskapsradiostasie in Liberië

“Dis nie dat hulle breedweg nie die woorde (oor die radiostasies) wat in Engels gebesig word, verstaan nie. Sommige mense verstaan geen woord Engels nie,” sê die 61-jarige, in sy eie gebrekkige poging om sy land se enigste amptelike taal te praat.

Wudea is ‘n sonderlinge figuur tussen sy landgenote, want slegs ‘n beraamde 20 persent van die bevolking van vier miljoen verstaan Engels, terwyl die res almal in een van 30 minderheidstale kommunikeer.

“Sonder die spreektaalprogram, sou hulle nie die voorkomende maatreëls verstaan het wat hulle teen Ebola moet tref nie,” sê die afgetrede onderwyser vanaf Saint John, ‘n statjie naby die suidelike hawe Buchanan.

Wudea hou ‘n radio byderhand en loop nooit die nuusprogramme in sy Bassa-moedertaal mis nie, wat deur die plaaslike stasie Radio Gbezohn uitgesaai word.

Hy sê dit was die Bassa-programme wat hom in die gewoonte gekry het om sy kinders en kleinkinders te vra om dikwels hul hande te was as ‘n maatreël teen Ebola-besmetting.

En sy mede-inwoners is nou almal bewus van die voorkomende maatreëls teen die siekte, asook die behoefte om fisieke kontak met die siekes of dooies te vermy, sê hy.

Sleutelwapen

Die openbaregesondheidsboodskap is so ingegrif, sê hy, dat die sosiale gewoontes wat oor eeue heen ontwikkel het, soos om hande te skud of om die dooies by begrafnisse aan te raak, gestaak is.

“Om hande te skukd, is deel van ons tradisie. Ons kan dit nie tans doen nie, vanweë Ebola. Dis moeilik om te aanvaar, maar ons móét,” sê Wudea.

Radio Gbehzohn het sy programme in Bassa verdubbel, ‘n taal wat deur ‘n paar honderdduisend lede van die Kru-stam gepraat word, sedert die epidemie begin het, vertel Isaac Siegal, die programdirekteur by die stasie.

Besoekers aan sy kantoor in Buchanan, wat met plakkate beplak is wat teen die gevare van Ebola waarsku, moet hul hande met chloorbehandelde water was onder die wakende oog van sy veiligheidswag alvorens hulle binnegelaat word.

“Die plaaslike taal speel ‘n baie belangrike rol in ons programme want die meerderheid van die bevolking woon in die plattelandse gebiede,” sê Siegal.

“Voorheen het hulle net 15 minute drie maal per dag gehad. Vandag ontvang hulle 30 minute drie maal per dag. Ons ontvang boodskappe van mense wat ons bedank dat ons hulle in ‘n taal wat hulle verstaan, inlig.”

Die adjunkminister van inligting, Patrick Worzie, erken dat uitsaai in plaaslike tale ‘n “kardinale rol” gespeel het tydens sy onlangse besoek om higiëniese toerusting aan gemeenskapsradiostasies in die nabygeleë Margibi-distrik te versprei.

Wes-Afrika bestaan uit lande waar die amptelike taal Frans, Engels of Portugees is.

Maar in Liberië, Sierra Leone en Guinee – die drie lande wat die ergste deur die epidemie getref word wat reeds 5 000 mense gedood het – asook in nabygeleë lande, het die fokus op stamtale ‘n sleutelwapen in die stryd teen die verpreiding van Ebole geword.

Dodelike taak

Advertensies, inbelprogramme en nuusbulletins word oor die radio en op televisie in die plaaslike taal uitgesaai, met die luggolwe wat vir godsdiensleiers, stamkapteins en vertroude meningsvormers oopgegooi word.

Human Rights Watch (HRW) het die “sleutelrol” verwelkom wat die Liberiese mediagroepe in opvoeding oor openbare gesondheid speel, wat inligting oor Ebola in inheemse taal op 44 gemeenskapsradiostasies uitsaai.

HRW het ook die rol beklemtoon wat deur Radio MOA in Kailahun, ‘n dorp in die episentrum van die uitbraak in Sierra Leone, gespeel word.

Die stasie het ‘n veldtog geloods om gerugte te onderdruk wat die stryd teen die virus ondermyn, waarmee tienduisende luisteraars in die grensgebied tussen Sierra Leone, Liberië en Guinee bereik is.

‘Blanke komplot teen swartmense’

Tog kan die taak om bewustheid oor Ebola in afgeleë gebiede te verhoog, ‘n ondankbare en selfs dodelike wees.

In suidelike Guinee is agt lede van die Ebola-veldtogspan, waaronder drie radiojoernaliste, deur statbewoners vermoor wat ontken het dat die epidemie werklik is en dink dat dit ‘n blanke komplot teen swartmense is.

Die stryd oor die radio is nie tot lande in die Ebolagebied beperk nie.

Canal France International, ‘n staatsgesubsidieerde Franse agentskap wat die ontwikkeling van uitsaaimedia in Afrika bevorder, het verlede week ‘n projek geloods om mense by 48 Wes-Afrikaanse radiostasies in Ebolavoorkoming op te lei.

Die hoofdoelwit is om die aanvaarding van sulke inligting te bevorder onder mense wat dikwels wenke oor siektevoorkoming wantrou, en om by te dra om sodanige gedrag te verander, sê die agentskap.

Die “Radio teen Ebola”-veldtog teiken die Ivoorkus, Burkina Faso, Togo en Benin – lande wat tot dusver nog geen Ebolageval gehad het nie – asook Senegal, wat as Ebolavry verklaar is, en Mali, die mees onlangse land wat deur die virus geraak is.

 

Geleentheidsvenster om ebola te stuit krimp

Met die oog op bekamping van die wêreldwye dodelike ebola-virussiekte, het Nasionale Hawe-owerheid van Suid-Afrika verklaar dat hulle veiligheidsmaatreëls verskerp het.

Dié stap is geneem om personeellede by agt hawens te beskerm teen die virus wat deur inkomende vaartuie en hulle bemanning die land mag binnekom.

Die Hoof Hawemeester, Rufus Lekala, sê hulle werk saam met ander wetstoepassingsagentskappe.

Lekala sê hulle is nie bewus van enige vaartuie wat uit die besmette gebiede soos Liberië of Guinee gekom het nie, maar hulle hanteer hulle elke geval met omsigtigheid.

Die Veiligheidsraad het in September ‘n resolusie aanvaar wat verklaar dat ebola ‘n bedreiging vir internasionale vrede en veiligheid inhou.

Die geleentheidsvenster voor die uitbreking tot vlakke uitbrei waar dit nie meer beheer kan word nie, is stadig maar seker besig om te sluit.

Die Wêreldgesondheidsorganisasie sê bykans 4500 mens het reeds weens die ebolavirus omgekom.

Volgens die WGO sal die aantal mense wat na verwagting met die siekte besmet is, die week tot meer as negeduisend styg.

Die organisasie se assistent direkteur-generaal, Bruce Ailwood, sê hy is bekommerd dat die siekte na nuwe gebiede naby die grense van Liberië en Guinee met die Ivoorkus kan versprei.

Die prys van sjokelade kan negatief geraak word omdat een van die hoofprodusente, die Ivoorkus, op werkers uit besmette lande staatmaak om die bone te pluk.

Skole is intussen gesluit, verkiesings uitgestel, mynboumaatskappye het onttrek, en bestaansboere het hul lappies grond versaak.

Die virus teister Wes-Afrika met ‘n hernude risiko van politieke onstabiliteit in ‘n streek skaars herstel het van burgeroorlog.

Die WGO berig dat 10.000 nuwe gevalle per week teen Desember waarskynlik is, 10 keer die huidige koers.

Die Nasionale verpleegstersunie in die VSA het Dinsdag tydens ‘n perskonferensie verklaar dat verpleegpersoneel wat ebola-pasiënte behandel die deur hospitale beskerm word nie.

Roseann DeMoro, direkteur van die unie sê in hospitale se reaksie op die ebola-krisis word aanbevole veiligheidsprotokolle nie gevolg nie.

Die Dallas hospitaal waar Thomas Eric Duncan, die eerste persoon gediagnoseer met Ebola in die Verenigde State van Amerika, verlede week dood is, het geen van dié protokolle nagekom nie.

DeMoro het gesê as verpleegsters nie beskerm word nie, is hulle nie bereid om ebola of enige ander pandemie te hanteer nie.

“Die protokolle wat in die plek in Dallas moes gewees het, was nie in plek nie en is nie in plek op enige plek in die Verenigde State van Amerika nie,” het sy gesê.

Potchefstroom-geval is nie ebola nie, sê departement

Die Nasionale Departement van Gesondheid het berigte ontken dat ‘n ebola-geval in Suid-Afrika aangemeld is.

Die woordvoerder van die departement, Joe Maila sê ‘n 72-jarige man met ‘n hoë koors is in die hospitaal opgeneem.

Volgens mediaberigte is die pasiënt in die Potchefstroom hospitaal in Noordwes opgeneem in isolasie.

Hy is glo slegs as voorkomingsmaatreël in afsondering geplaas.

Maila sê dit is algemene praktyk om ‘n pasiënt in isolasie te plaas as ‘n hoë koors voorkom en is nié ‘n aanduiding van ebola nie.

Volgens Maila het die pasiënt nie ‘n buitelandse besoek onderneem nie.

Intussen het die Spaanse verpleegster wat met die ebolavirus besmet is, aan ‘n koerant gesê sy het die korrekte prosedures gevolg terwyl sy pasiënte met die siekte behandel het.

Sy sê sy het geen benul hoe sy kon aangesteek het nie. Nog vier mense is in die hospitaal opgeneem vir waarneming nadat hulle met die verpleegster in aanraking was.

Kritici sê Spanje se ebola-protokol laat veel te wense oor. Die Spaanse eerste minister, Mariano Rajoy, het egter die land tot kalmte gemaan.

Die Amerikaanse owerheid sê mense wat in die land opdaag van dele van Afrika wat die ergste geraak word deur ebola, sal nie sondermeer die land mag binnekom nie.

Passasiers van Liberië, Sierra Leone en Guinee se temperatuur sal geneem word en hulle sal by vyf van die besigste internasionale lughawens eers ondervra word.

Die Liberiese man wat die eerste ebolapasiënt was wat in Amerika gediagnoseer is, is dood.

Die Amerikaanse minister van buitelandse sake, John Kerry, het gevra vir ongeëwenaarde internasionale ingryping.