Jean-Paul Sartre

Leon Lemmer: Oor ‘vryheidsvegters’ en eksistensialisme (Deel 2)

Claude Lanzmann

Claude Lanzmann (gebore in 1925) is die laaste oorlewende getuie van die binnewerking van die Franse eksistensialisme na die Tweede Wêreldoorlog. Hy was deel van die vriende- en werkkring van Sartre en Simone de Beauvoir (1908-1986), Sartre se lewenslange vennoot/metgesel. Lanzmann het ook vir Maurice Merleau-Ponty (1908-1961) en Albert Camus geken. Camus het op die buiterante van die eksistensialisme beweeg. Hy wou graag in Parys ‘n verligte intellektueel wees maar het dit bitter moeilik in die oorverligte geselskap van Sartre en Beauvoir gevind. Camus is in Algerië gebore en het daar opgegroei en was bekommerd oor die veiligheid van sy ma, wat in Algiers bly woon het. Sy novelle, Die pes/The plague (1947), kan as ‘n allegorie gelees word van die verpesting wat die FLN in Algerië en die ANC in Suid-Afrika was en is. “We all were up against the wall that plague had built around us, and in its lethal shadow we must work out our salvation” (The collected fiction of Albert Camus, London: Hamish Hamilton, 1962, p 200).

Lees ook: Oor ‘vryheidsvegters’ en eksistensialisme (Deel 1)

Claude Lanzmann, Simone de Beauvoir en Jeal-Paul Sartre in Egipte

Lanzmann het ook vir Gilles Deleuze (1925-1995), ‘n nie-eksistensialis, goed geken omdat hy, soos Sartre, met Lanzmann se suster, die aktrise Évelyne Rey (1930-1966), deurmekaar was. Lanzmann (outobiografie hier onder, Kindle 5216) en sy suster (2541) het Algerynse FLN-terroriste in hulle wonings gehuisves, insluitende Ahmed Taleb Ibrahimi (gebore in 1932), wat ‘n minister in die eerste Algerynse regering ná onafhanklikheid was (2586, 5216).

Lanzmann en Beauvoir het sewe jaar lank (1952-1959) soos man en vrou saamgewoon. “I am the only man with whom Simone de Beauvoir lived a quasi-marital existence” (3602). Terselfdertyd het Lanzmann deurlopend ‘n goeie verhouding met Sartre gehad. Lanzmann het later drie keer getrou, maar dit het hom nie van hierdie eksistensialistiese binnekring vervreem nie. Lanzmann het ‘n leidende aandeel in die begrafnisreëlings van sowel Sartre as Beauvoir gehad. Na Sartre se dood het hy die hoofredakteur geword van die tydskrif, Les Temps Modernes, wat in 1945 deur Sartre tot stand gebring is.

Lanzmann het in 2009 ‘n boek in Frans gepubliseer, wat in Engels vertaal is, The Patagonian hare: An autobiography (London: Atlantic Books, 2012, 545p; Amazon Kindle $13,67). Die boektitel verwys na ‘n haas wat Lanzmann as bejaarde mens in Patagonië teëgekom het en hom opnuut laat besef het dat hy hier en nou springlewendig is (2725); “Patagonia and I were true together” (7914). Hiermee bevestig Lanzmann sy eksistensialisme; dus die werklikheid van sy bestaan, sy syn, wat vir hom die voorwaarde vir die ervaring van die bestaan van alle dinge en gebeure is. “It has never occurred to me, in all the years I have amassed, to dissociate myself from the present, to say, for example, ‘In my time …’ My time is the time I am living right now and even if I like the world less and less – with good reason – it is mine, absolutely” (7898). “You must understand that I love life madly, love it all the more now that I am close to leaving it” (319). Die volgende sin laat my aan Afrikaners in die nuwe, opgedonderde Suid-Afrika dink: “We may be alive, but we no longer recognize the places of our lives; we are no longer contemporaries in our own present” (2389).

In die voorwerk van die boek word genoem: “This publication was granted a translation subsidy from the Centre National du Livre, French Ministry of Culture” (25). Die Franse regering is klaarblyklik bereid om geld te bewillig ten einde hulle kultuur in ander tale te bevorder. Daarom kan Afrikaanse vertalings van Franse boeke seker ook op sodanige subsidiëring aanspraak maak. Dan Roodt het bv vroeër vanjaar ‘n vertaling van een van Jean-Philippe Toussaint se boeke onder die titel, Die badkamer, gepubliseer waaroor ‘n resensent, Joan Hambidge, liries is (Netwerk24, 1 Mei).

Naas joernalis was Lanzmann ook rolprentregisseur. Sy bekendste rolprent is Shoah (1985), met ‘n tydsduur van 9½ uur, wat oor die Holocaust handel en waaraan hy twaalf jaar gewerk het. Ongelukkig word sy outobiografie met herinneringe hieraan oorlaai. Soos Sartre en Beauvoir het hy kommunistiese neigings. Hulle het (terugskouend in die geval van Lanzmann) die Republikeine tydens die Spaanse Burgeroorlog (1936-1939) teen Francisco Franco (1892-1975) ondersteun en daarna die FLN (Front de Libération Nationale) in Algerië. In 1964 het Sartre die Nobelprys vir Letterkunde geweier omdat hy nie met so ‘n Westerse instelling geassosieer wou wees nie. “He did not want to compromise his independence and … he deplored the [Nobel] committee’s tendency to offer the prize only to Western writers or to anti-Communist émigrés, rather than to revolutionary writers from the developing world” (Sarah Bakewell, bron hier onder, p 277). Na alles wat Sartre gedoen het om bv Algerië se bloedige dekolonisering te bevorder, het hy waaragtig gesê: “I might have accepted the Nobel Peace Prize for what I did to help the Algerian people” (4006); dieselfde prys wat FW de Klerk en Nelson Mandela in 1993 ontvang het; eintlik as beloning en bekroning vir alles wat hulle gedoen het om die ANC aan die bewind te kry.

Lanzmann se Joodsheid slaan oorweldigend oral in die boek deur. Wat van ander mense verwag word, geld nie noodwendig vir Jode nie. “Assimilation is another form of annihilation, a triumph of forgetting” (1428). Jode kan hulle kultuur en godsdiens behou, maar van die blanke Algeryne verwag Lanzmann dat hulle hulle kultuur versaak en met die Moslems assimileer. Soos in Suid-Afrika tydens ons stryd teen die terroriste was daar in Frankryk ‘n veldtog teen konskripsie vir diensplig in die kolonies, bv Algerië, met Lanzmann as een van die leidende figure. Hy het Algerië se onafhanklikheid entoesiasties gevier (5216), maar is spoedig uit sy naïwiteit geskok toe die nuwe regering besluit het om 100 000 troepe na die Midde-Ooste te stuur “to liberate Palestine. For me, it was over: I had thought it was possible to believe both in an independent Algeria and the state of Israel. I was wrong” (5221).

Lanzmann was ontevrede met die volgende reaksie van Sartre op die “massacre of the Israeli athletes in Munich” in 1972: “In this war, the only weapon the Palestinians have is terrorism. It is a terrible weapon, but the oppressed have no other … The principle of terrorism is that one must kill” (5954). Sowel Lanzmann as Sartre het die Moslems in Algerië as vryheidsvegters beskou. Noudat Israeli’s in München afgemaai word, word die geweldenaars terroriste genoem. Lanzmann skryf: “Sartre’s comments are hardly surprising: this was how the Algerian War had been triggered, by an attack on civilians, and though we deplored it, we did not express our indignation at Algerian terrorism, but considered it a response to secular colonial oppression, to institutionalized torture” (5954). Sartre “did support Palestinian terrorism, the taking hostage of the Israeli athletes and their assassination in Munich being but a forerunner to a long series of bloody actions” (5981).

Vir Lanzmann en sy politieke meelopers was Fanon wat die “vredesikoon” Nelson Mandela vir linkses in Suid-Afrika was en is. “The encounter that really shook me, unsettled me, captivated me and that was to have a profound effect on my own life was my meeting with Frantz Fanon” (5024). Nadat hy Sartre se opstel, Réflexions sur la question juive (1946, in Engels: “Anti-Semite and Jew”) gelees het, “Fanon became acutely conscious of being black” (5029). Die afleiding wat gemaak kan word, is dat die swartes, soos die Jode, na bewering slagoffers van diskriminasie en benadeling deur die blankes is. Lanzmann skryf: “Fanon is infinitely more violent and demanding: just as Jews are not the creation of the anti-Semite … so blacks will finally be free of the white masks glued to their skin only through struggle, by becoming the sole authors of their own freedom” (5034). Die titel van Fanon se eerste boek is Black skin, white masks (1952).

Hoe het Fanon sy kennis van psigiatrie misbruik om sy politiek te pas? “By linking mental illness to colonial alienation” (5040). Fanon is in 1956 uit Algerië verban. Lanzmann het Tunisië en Algerië besoek en met lede van die FLN-topstruktuur kennis gemaak. In Tunis het Lanzmann vir Fanon besoek. Oor al hierdie FLN-“vryheidsvegters” is Lanzmann in die wolke. “It was hardly surprising that we idealized these people, that we regarded them as our purity” (5179). Fanon “questioned me about Sartre, about Sartre’s health, and I could sense the affection, the admiration he felt for the man” (5050). Sartre se boek, Critique of dialectical reason (1960), het Fanon grondig beïnvloed. “He talked with … persuasive power … about African unity and brotherhood” (5061). “Fanon saw a generalized armed struggle as the only hope for the emancipation of the African continent groaning beneath the weight of the various colonial powers, and cited Algeria as a model, as the spearhead in a struggle that would have to be ruthless: ‘And in our struggle for liberty,’ he concluded, ‘we should plan actions that will strike at the heart of the imperialists – we will have to act with force and, truth be told, with violence'” (5066). Na die publikasie van Fanon se boek, The wretched of the earth (1961), waaruit ek in deel 1 aangehaal het, “the ANC … were lucidly to choose the path of violence” (5066).

Fanon wou hê Sartre moet die manuskrip van hierdie boek lees en die voorwoord skryf (5098). Sartre “felt he too had to meet Fanon, something unusual for him” (5071). “It was easy for me to persuade Sartre to see Fanon, and it was I who organized their meeting in Rome in 1961 … Beauvoir and I went to meet Fanon at Rome airport; we had booked a room for him at our hotel and the three of us had dinner with Sartre on the first night. At this point something unthinkable, something unheard of happened: Sartre, who spent every morning, every afternoon writing, whatever the circumstances or the weather … who never compromised about his work schedule – he would never deviate from his schedule, nothing justified his not working – now Sartre stopped work for three days to listen to Fanon. Simone de Beauvoir did likewise” (5185). Dit is soos bv Max du Preez aan die blankes voorskryf: Moenie vir swartes die waarheid vertel nie; swyg en luister na wat hulle te sê het.

“Fanon’s words burned like flames. And he was also a gentle man whose delicacy and warmth were contagious … He was persuasive, convincing, it was impossible to raise objections, in the face of his words every objection seemed trivial. It is impossible to object to a prophet’s trance” (5190). Kortom, Fanon was vir hierdie drie Franse soos Nelson Mandela was/is vir baie misleide blankes. “I never saw Sartre as charmed, as captivated by a man” (5200). Oor Sartre se voorwoord by Fanon se boek (kyk deel 1) skryf Lanzmann: “Sartre was much critized for that preface … the call to violence and its glorification ring false, he clearly intended to please Fanon, using formulas such as ‘the patience of the knife’, or others that sound excessive or irresponsible when one reads them today, in the light of all the ‘nights of the long knives’ that still bathe independent Algeria in innocent blood” (5964). Ook in Suid-Afrika het ‘n swart regering nie ‘n einde aan bloedvergieting gebring nie.

Fanon “announced like a visionary that Africa, the Africa of his dreams, would not experience the Middle Ages as Europe had – one could not but be carried along by his words, could only subscribe to his glorious utopian ideal” (5072). “We now know that the real Africa is not the Africa of Fanon’s dreams, that it has not managed to bypass our Middle Ages. The real Africa is Rwanda, the genocide of the Tutsis, it is the Congo, Liberia, Sierra Leone, Darfur and others [Marikana, Coligny]. Horror seems to slowly pervade the whole continent, not sparing Algeria … Once the French had left, the Algerians found themselves hobbled on the inside. Hobbled and lame” (5195).

Sarah Bakewell

‘n Motor kom klaargemaak uit ‘n fabriek. ‘n Mens word egter nie klaargemaak gebore nie. Eksistensialiste leer dat ‘n mens word wat jy is ingevolge die manier waarop jy lewe. Jy is vry om te kies watter soort mens jy wil wees. Van eksistensialiste kan tereg verwag word om ooreenkomstig hulle filosofie te lewe. Maar dit is daarenteen eintlik voor die hand liggend dat mense met verskillende eienskappe, bv talente, gebore word en dat omstandighede ook ‘n groot rol kan speel in wat ‘n mens word, al kan jy ‘n mate van invloed op jou eienskappe (bv intelligensie) en omstandighede (bv die beroep wat jy kies) uitoefen.

Sarah Bakewell (gebore in 1963) het bekendheid verwerf met haar boek, How to live (2011, 400p; Amazon Kindle $12,14), wat oor die Franse skrywer, Michel Montaigne (1533-1592), handel. Onlangs is ‘n boek van haar gepubliseer wat op ‘n verfrissende manier oor die lewe en idees van die prominentste eksistensialiste handel, At the existentialist café:Freedom, being and apricot cocktails (London: Vintage, 2017, 440p, R211; Amazon Kindle $14,46). “I think philosophy becomes more interesting when it is cast into the form of a life” (p 32); “the rich confusion of that person’s real life” (314). Bakewell het voorheen in boekwinkels en biblioteke gewerk en het baie moeite gedoen om eksistensialisme en veral ses eksistensialiste te verstaan.

Naas die Franse wysgere wat ek reeds genoem het, Sartre, Beauvoir, Camus en Mereau-Ponty, skryf sy ook oor die twee bekendste Duitse eksistensialiste, Martin Heidegger (1889-1976) en Karl Jaspers (1883-1969). Dan is daar ook die Deen, Søren Kierkegaard (1813-1855), wat ‘n voorloper van die eksistensialisme was, en die Duitser, Edmund Husserl (1859-1938), wat met sy fenomenologie ‘n wysgerige grondslag of wegspringplank aan die eksistensialiste gebied het. Husserl het gesê dat ons moet dink en handel volgens hoe dinge en gebeure hulle in ons sintuiglike ervaring voordoen: “to see what stands before our eyes” (39). Gras lyk vir ons groen en die lug blou. Hierdie soort direkte ervaring is voldoende om ‘n sinvolle lewe te kan lei. Ons hoef ons nie te verknies oor of die grasspriete werklik (of in hulleself) groen en die lug werklik blou is nie.

Fenomenologie word eksistensialisme wanneer dit die vorm aanneem van “describing lived experience as it presents itself” (34). Geen wonder dat eksistensialiste, soos Sartre en Beauvoir en die semi-eksistensialis Camus, naas wysgerige werke ook fiksie geskryf het nie. Eksistensialiste verwag dat ons ons vrye wil moet gebruik om self sin aan ons lewens te gee. “This life is what we have, and we must make of it what we can” (323). Syn/bestaan en sin/betekenis is van deurslaggewende belang in eksistensialisme. Dit blyk uit die twee vakkundig invloedrykste werke oor die eksistensialisme, Heidegger se Sein und Zeit/Being and time (1927) en Sartre se L’être et le néant/Being and nothingness (1943). ‘n Mens bestaan in tyd wat voortdurend besig is om uit te loop. As jou tyd uitgeloop het, is daar niks, hou jou gewaarwordinge op, is jy vir altyd uitgewis. Die dood “takes away the ability to experience anything at all, ever” (300).

Tydens besoeke aan Amerika is Sartre, Beauvoir en Camus met die Amerikaanse rassevraagstuk, soos ongelykheid, rassediskriminasie en rassisme, gekonfronteer. Dit was voor die groot instroming van swartes in Frankryk. “Many blackAmericans who found themselves in Paris after the war [1939-1945] appreciated the experience of being treated with basic human respect. They were more than respected; they were often idolised, as French youngsters so loved black American music and culture” (171).

Aan die begin van hoofstuk 12, waarin na Sartre se ontmoeting met Fanon verwys word, is daar hierdie sin: “If something is not true in the eyes of the least favoured, says Sartre, then it is not true” (271). Dit is dalk een van die oorspronge van die verderflike standpunt dat wat swartes as die waarheid beskou, die waarheid is. Byvoorbeeld, as swartes dink daar is niks goeds in slawerny, kolonialisme, imperialisme, rassesegregasie en apartheid nie, dat al hierdie verskynsels net sleg is, dan is daardie standpunt glo objektiewe waarheid. Dus, subjektiewe waarheid word tot die status van objektiewe waarheid verhef ten einde diegene wat na bewering benadeel is, as’t ware te vergoed. Myns insiens behoort geen rasionele mens met selfrespek hieroor met Sartre saam te stem nie.

Bakewell het by my as leser die indruk van intelligentheid gewek totdat ek op haar kommentaar op Sartre se pasgenoemde stelling afgekom het: “As an idea, this is astoundingly simple and refreshing. At a stroke, it wipes out the weasely cant indulged in by the advantaged – all those convenient claims that the poor ‘deserve’ their fate, or that the rich are entitled to the disproportionate wealth that accumulates upon them, or that inequality and suffering should be accepted as inevitable parts of life” (271). Alle armes verdien nie noodwendig om arm te wees nie, maar sommige luies en niksdoeners verdien dit wel. Alle rykes verdien nie noodwendig hulle rykdom nie, want daar is baie ryk skelms (bv die Guptas?). Maar dit hoef rykes nie verplig te laat voel om hulle rykdom vrywillig met armes te deel nie. Met allerhande belastings verplig die staat rykes in elk geval om hulle rykdom met armes te deel. In sekere opsigte is ongelykheid en lyding noodwendig deel van die werklikheid en albei word by sowel rykes as armes aangetref.

“From now on … Sartre submits himself joyfully to the alienated, downtrodden, thwarted and excluded. He tries to adopt the gaze of the outsider, turned against the privileged caste” (271). Suksesvolle en ryk mense is nie noodwendig suksesvol en ryk omdat hulle (onbillik) bevoordeel is nie. Hulle kan die aanskyn van bevoordeeldes hê danksy bv hulle talente, toewyding, deursettingsvermoë en doodgewone harde werk. Sukses en rykdom impliseer nie noodwendig die benadeling van ander mense nie. Verder was Sartre graag en lank blind vir die lot van diegene wat deur kommunistiese stelsels benadeel is (272).

Bakewell herhaal wat Lanzmann oor Sartre se ontmoeting met Fanon geskryf het (273-274), maar voeg by dat toe Sartre om 2-uur vm ophou gesels en wou gaan slaap, “Fanon was offended: ‘I don’t like people who hoard their resources'” (274); dus, hy as swarte voel geregtig op wat Sartre as blanke het, selfs Sartre se gedagtes of idees. Die oorverligte Sartre en Beauvoir hou egter niks teen Fanon nie. “Beauvoir recalled Fanon saying in Rome, ‘We have claims on you’ – just the sort of thing they loved to hear” (274); ‘n klassieke geval van ubuntu: blankes gee, swartes ontvang.

“That burning intensity, and the willingness to make demands and to assign guilt if necessary, was what had attracted Beauvoir to Lanzmann. Now it thrilled Sartre too. Perhaps it took them back to their war years: a time when everything mattered. Sartre certainly embraced Fanon’s militant arguments, which in this book [The wretched of the earth] included the notion that anti-imperial revolution must inevitably be violent, not just because violence was effective (though that was one reason) but because it helped the colonised to shake off the paralysis of oppression and forge a new shared identity. Without glorifying violence [?], Fanon considered it essential to political change; he had little sympathy for Gandhi’s idea of non-violent resistance as a source of power” (274).

“In his contribution [preface], Sartre endorsed Fanon’s view so enthusiastically that he outdid the original, shifting the emphasis so as to praise violence for its own sake. Sartre seemed to see the violence of the oppressed as a Nietzschean act of self-creation. Like Fanon, he also contrasted it with the hidden brutality of colonialism. And, as in ‘Black Orpheus’ [an essay by Sartre, 1948], he invited his readers (presumed white) to imagine the gaze of the oppressed turned against them stripping away their bourgeois hypocrisy and revealing them as monsters of greed and self-interest” (274).

“Sartre’s foreword to The wretched of the earth provides a snapshot of what was at once most odious and most admirable about him in these miltant years. His fetishising of violence is shocking, yet there is still something to be admired in his willingness to engage with the predicament of the marginalised and the oppressed in such a radical way. Indeed, Sartre had by now become so used to taking radical stances that he hardly knew any longer how to be moderate” (274-275). “In the case of anti-colonial violence, or violence against whites, Sartre’s own people were implicitly on the receiving end, but this only made him applaud it more. There was satisfaction to be had in reversing viewpoints and picturing himself standing in the gale of someone else’s righteous rage. Beauvoir similarly celebrated news of uprisings against France’s colonising forces around the world, feeling elated about anti-colonial attacks in Indochina in the 1950s” (275).

Die ouderdom bring soms wysheid. Selfs Sartre was aan die einde van sy lewe blykbaar nie meer volstoom onredbaar links nie. Toe hy blind was en nie meer kon skryf nie is ‘n reeks onderhoude met hom in die laaste weke van sy lewe gevoer. Sartre was “unusually apologetic – about his earlier pro-Soviet and Maoist views, about his 1946 book on anti-Semitism … and about his earlier fascination with violence … He admits to being a daydreamer in matters of politics” (309-310).

Leon Lemmer: Oor ‘vryheidsvegters’ en eksistensialisme (Deel 1)

In hierdie rubriek skryf ek in deel 1 oor Frantz Fanon se radikale anti-kolonialisme, eintlik anti-blanke rassisme, en Jean-Paul Sartre se ondersteuning van geweld teen blanke koloniste. In deel 2 is daar Claude Lanzmann se verduideliking van die konteks waarin Sartre se uitlatings plaasgevind het en die perspektief wat Sarah Blakewell hieroor in haar onlangse boek oor eksistentialisme verskaf. Hou in gedagte dat Algerië en Suid-Afrika dié twee lande in Afrika was waar bv die stede, dorpe en plase die aanskyn van Europese beskawing gehad het, danksy die aanwesigheid van ‘n substansiële blanke bevolking.

Frantz Fanon

Frantz Fanon (1925-1961) is in Martinique, ‘n Franse Windward-eiland in die Karibiese See, gebore. Hy is in Frankryk as mediese dokter opgelei en het later in psigiatrie gespesialiseer. Die bevolking van Martinique is oorwegend swart; slegs sowat 5% is blank. Die eiland geniet ‘n groot mate van politieke selfbeskikking. Die relatiewe voorspoed van die inwoners is te danke aan die finansiële ondersteuning wat Frankryk steeds verleen. ‘n Mens kon verwag dat Fanon en die swart bevolking van Martinique hulle parasitiese bevoordeling, danksy blanke welwillendheid, sou waardeer. Die teenoorgestelde is die geval. Ontevredenheid en agitasie is aan die orde van die dag.

Fanon het sy radikale marxistiese politiek nie in Martinique uitgeleef nie, maar eerder onrus in veral Algerië tydens die stryd om onafhanklikheid (1954-1962) aangeblaas. Sy idees het Steve Biko (1946-1977) beïnvloed, asook sogenaamde swart eksistensialiste soos die Amerikaners Richard Wright (1908-1960), wat hom in 1946 in Frankryk gevestig het, en Lewis Gordon (gebore in 1962), wat die besoekende Nelson Mandela-professor aan Rhodes University in Grahamstad is. ‘n Blanke Brit, Nigel Gibson, skryf deesdae graag in Amerika oor diesulkes. Vir hulle almal gaan dit om die interseksionaliteit van swartheid en eksistensialisme. Opvallend is dat nie een van hulle hulle idees onafhanklik van blanke rolmodelle, soos Karl Marx (1818-1883) se kommunisme en Jean-Paul Sartre (1905-1980) se eksistensialisme, kon ontwikkel nie.

Die bekendste boek van Fanon is The wretched of the earth (London: Penguin Books, 2001, 255p) wat in 1961 in Frans en in 1965 in ‘n Engelse vertaling gepubliseer is. Soos die latere vredesikoon, Nelson Mandela (1918-2013), is Fanon behep met die voortreflikheid van geweld; dat dit glo die enigste doeltreffende manier is waarmee koloniale of blanke politieke beheer omvergewerp kan word. Fanon se idees het as inspirasie gedien vir omtrent almal wat in die vorige eeu Suid-Afrikaanse vryheidsvegters/terroriste was. Vir Fanon is ‘n inheemse/”native” swart en ‘n slaaf terwyl ‘n setlaar blank is. ‘n Blanke word ‘n setlaar/uitheemse/vreemdeling genoem al het blankes hulle sedert 1830 oor geslagte op groot skaal in Algerië gevestig.

Let op hoe ondubbelsinnig en radikaal Fanon geweld in die aanhalings hier onder ophemel. In sy jongste boek, As by fire: The end of the South African university (Cape Town: Tafelberg, 2017), noem Jonathan Jansen dat hy inspirasie uit Fanon se woorde geput het (p 79). Ook dat hy as rektor van die Universiteit Vrystaat (UV) hierdie boek van Fanon, asook ‘n anti-koloniale boek van Albert Menni en ‘n soortgelyke een van Aimé Césaire, aan ‘n (swart) studenteleier geleen het (154). Jansen verwys na ‘n artikel van Ritchard Pithouse waarin Pithouse die verregaande bewering maak dat Fanon verkeerd gelees word as beweer word dat Fanon geweld voorgestaan het (79): “It is his [Fanon’s] commitment to reason … and not violence that lies at the heart of his thought” (Mail & Guardian 7.04.2016).

Fanon val met die deur in die huis. Sy hele eerste hoofstuk is tot lof van geweld. “Decolonization is always a violent phenomenon … the proof of success lies in a whole social structure being changed from the bottom up … Decolonization … is … a programme of complete disorder” (p 27). “A murderous and decisive struggle … can only triumph if we use all means to turn the scale, including, of course, that of violence” (28). “The native … at the moment he realizes his humanity … he begins to sharpen the weapons with which he will secure its victory … when the native hears a speech about Western culture he pulls out his knife” (33). “The native’s muscular tension finds outlet regularly in bloodthirsty explosions” (42). “The peasants … are revolutionary, for they have nothing to lose and everything to gain … only violence pays” (47). “Colonialism only loosens its hold when the knife is at its throat … colonialism … is violence in its natural state, and it will only yield when confronted with greater violence” (48).

“This impatient violence of the masses is the most efficient means of defending their own interests” (49). “Between oppressors and oppressed everything can be solved by force” (56). “It is the intuition of the colonized masses that their liberation must, and can only, be achieved by force” (57). “The existence of an armed struggle shows that the people are decided to trust to violent methods only” (66). “For the native, this violence represents the absolute line of action. The militant is also a man who works … To work means to work for the death of the settler” (67). “The native’s work is to imagine all possible methods for destroying the settler … For the native, life can only spring up again out of the rotting corpse of the settler … each individual forms a violent link in the great chain, a part of the great organism of violence … the building-up of the nation, is helped on by the existence of this cement which has been mixed with blood and anger” (73-74).

“Violence is a cleansing force. It frees the native from his inferiority complex and from his despair and inaction; it makes him fearless and restores his self-respect … Illuminated by violence, the consciousness of the people rebels against any pacification” (74). “The mass of the country people have never ceased to think of the problem of their liberation except in terms of violence, in terms of taking back the land from the foreigners” (101). “The settler owes the fact of his very existence, that is to say his property, to the colonial system” (28). “For a colonized people the most essential value, because the most concrete, is first and foremost the land” (34). “The native … is most acutely aware of all the things he does not possess. The masses by a sort of (if we may say so) childlike process of reasoning convince themselves that they have been robbed of all these things” (58).

“All resources should be pooled” (38). “Nationalization quite simply means the transfer into native hands of those unfair advantages which are a legacy of the colonial period” (122). Na bewering plunder die setlaar die land: “the history of colonization [is] the history of pillage” (40). “What they [the natives] demand is not the settler’s position or status, but the settler’s place. The immense majority of natives want the settler’s farm. For them, there is no question of entering into competition with the settler. They want to take his place” (47). “The farmers isolated on their land, are the first to become alarmed” (56) – soos in Suid-Afrika.

“European opulance is literally scandalous, for it has been founded on slavery, it has been nourished with the blood of slaves and it comes directly from the soil and from the subsoil of that under-developed world. The well-being and the progress of Europe have been built up with the sweat and the dead bodies of Negroes, Arabs, Indians and the yellow races” (76). “What counts today … is the need for a redistribution of wealth” (78). “Deportations, massacres, forced labour and slavery have been the main methods used by capitalism to increase its wealth … and to establish its power” (80). “The wealth of the imperial countries is our wealth too … Europe is literally the creation of the Third World. The wealth which smothers her is that which was stolen from the under-developed peoples” (81). “The settler was singularly forgetful of the fact that he was growing rich through the death-throes of the slave” (156). ‘n Mens vra jou af: As die Derde Wêreld, die onderontwikkelde lande, werklik Europa geskep het, waarom slaag die meeste sulke lande, bv in Afrika sedert onafhanklikheid ‘n halfeeu en meer gelede, nie daarin om dieselfde welvaart as Europa te ervaar nie?

Die blanke bewind in Suid-Afrika is na 1910 deur “progressiewe” aktiviste as die voortsetting van kolonialisme beskou. Soos oor apartheid beweer is, verkondig Fanon dat kolonialisme swartes verontmenslik; van hulle diere maak. “Decolonization is the veritable creation of new men” (28). “The oppressor … dehumanizes the native … turns him into an animal” (32). “Decolonization unifies … people by the radical decision to remove from it its heterogeneity, and by unifying it on a national, sometimes a racial basis” (35) – soos in Suid-Afrika. “Individualism is the first to disappear;” iedere swarte word ‘n “brother, sister” (36). “In Africa, the movement of men and culture is a movement towards the Negro-African culture or the Arab-Moslem culture. It is not specifically towards a national culture” (175). Dit is waarom die ANC-regering geneig is om voorkeur aan Afrika bo Suid-Afrika se belange te gee. “No one can truly wish for the spread of African culture if he does not give practical support to the creation of the conditions necessary to the existence of that culture; in other words, to the liberation of the whole continent” (189).

“The good [for natives] is quite simply that which is evil for ‘them’ … the settler never ceases to be the enemy, the opponent, the foe that must be overthrown” (39). “Centuries will be needed to humanize this world which has been forced down to animal level by imperial powers” (79). Soos daar deesdae in Suid-Afrika die neiging is om apartheid, dus die blankes, die skuld te gee vir alles wat verkeerd is, doen Fanon dit met verwysing na kolonialisme: “The Algerian’s criminality … [is] the direct product of the colonial situation” (250).

Fanon raak soms dinge kwyt wat die waarheid kan wees. Oor die “setlaar”/blanke skryf hy: “The streets of his town are clean and even, with no holes or stones. The settler’s town … is always full of good things” (30). “The native … is the corrosive element, destroying all that comes near him” (32). “The masses may destroy everything” (48). “The settler, from the moment that the colonial context disappears, has no longer any interest in remaining or in coexisting” (35). “In under-developed countries a small dose of dictatorship is needed” (94). “A dictatorship of civil servants … quickly showed themselves incapable of thinking in terms of the nation as a whole. These civil servants very soon began to sabotage the national economy and throw its structure out of joint” (145); bekend as bv rommelstatus.

“After a few years, the break-up of the party [for instance the ANC] becomes obvious” (137). “The party is becoming a means of private advancement. There exists inside the new regime, however, an inequality in the acquisition of wealth and in monopolization. Some have a double source of income and demonstrate that they are specialized in opportunism. Privileges multiply and corruption triumphs, while morality declines … scandals are numerous, ministers grow rich, their wives doll themselves up, the members of parliament feather their nests and there is not a soul down to the simple policeman or the customs officer who does not join in the great procession of corruption” (138).

“In under-derveloped countries … no true bourgeoisie exists; there is only a sort of little greedy caste … This get-rich-quick middle class shows itself incapable of great ideas or of inventiveness” (141). “The whole of the ruling class swarms into the towns built by colonialism” (143). “The youth of Africa ought not to be sent to sports stadiums but into the fields and into the schools … The African politician should not be preoccupied with turning out sportsmen, but with turning out fully conscious men, who play games as well … We ought to uplift the people; we must develop their brains, fill them with ideas, change them and make them into human beings” (158-159).

“The native’s laziness is the conscious sabotage of the colonial machine … the nigger is a great worker … Under the colonial regime … they should not lift their little finger nor in the slightest degree help the oppressor to sink his claws deeper into his prey … the slightest gesture has to be torn out of him. This is a very concrete manifestation of non-cooperation, or at least of minimum cooperation. These observations … could equally be applied to the respect the native has for the oppressor’s laws, to the regular payment of rates and taxes and to the relations which the native has with the colonial system” (237-238). Dit is blykbaar A Porot wat in 1918 en 1939 tot ‘n ander gevolgtrekking gekom het: “The hesitation of the colonist in giving responsibility to the native is not racism nor paternalism, but quite simply a scientific appreciation of the biologically limited possibilities of the native” (244).

“Independence is … an indispensable condition for the existence of men and women who are truly liberated” (250). Dit geld egter net vir die swartes in die nuwe Suid-Afrika; nie vir die blankes nie. “If we want to turn Africa into a new Europe, and America into a new Europe, then let us leave the destiny of our countries to Europeans. They will know how to do it better than the most gifted among us” (254). Dit is die absolute waarheid, maar dit is nie wat Fanon wil hê nie. Hy soek ‘n nie-Europese Afrika-oplossing vir Afrika; ‘n “Africa for the Africans” (62). “We today can do everything, so long as we do not imitate Europe, so long as we are not obsessed by the desire to catch up with Europe” (251-252). “Let us decide not to imitate Europe; let us combine our muscles and our brains in a new direction … the sickness and the inhumanity of Europe have grown to appalling dimensions” (252).

Afrikanisering veroorsaak die ontheemding van blankes in die nuwe Suid-Afrika. Soos Charles de Gaulle (1890-1970) die blanke Algeryne in 1962 vir die wolwe gegooi het, het FW de Klerk in 1994 dieselfde met die blankes in Suid-Afrika gedoen; met dié groot verskil dat veral die Afrikaners geen koloniale moederland het waarheen hulle kon vlug nie.

Jean-Paul Sartre, wie se idees seker in groter mate as enige ander eksistensialis by die publiek bekend is, het die voorwoord by Fanon se boek geskryf. ‘n Mens kon verwag dat hy as blanke Fransman ‘n mate van sensiwiteit vir die belange van mede-blankes en Frankryk sou openbaar; bv dat hy Fanon se buitensporige voorliefde vir geweld ten minste met ‘n beskaafde Westerse aanslag sou bevraagteken. Daar is egter geen sprake hiervan nie. As marxis en selfs Stalinis skaar Sartre hom vierkantig agter die opstandige Moslems (Arabiere en Berbers) in Algerië. Anders as Albert Camus (1913-1960), ‘n gebore Algeryn, gee Sartre nie ‘n flenter om vir die blankes wat sedert 1830 Algerië voortreflik ontwikkel en hulle daar ingeburger het en alles onder ‘n Moslemregering kon verloor nie. Ten spyte daarvan dat Sartre met oorgawe by die Algerynse terroriste gekruip het, het Fanon se weduwee, Josie, sy voorwoord uit die tweede Franse uitgawe gelaat, “because he had … signed a petition supporting Israel” (Lanzmann, bron hier onder, Kindle 5237). In die Engelse vertaling is Sartre se voorwoord egter behou.

Die wysheid om swartes te probeer verwesters kan bevraagteken word, maar kyk hoe formuleer Sartre dit: “The European élite undertook to manufacture a native élite ... they branded them, as with a red-hot iron, with the principles of Western culture … After a short stay in the mother country they were sent home, white-washed. These walking lies had nothing left to say to their brothers” (7). “Everything will be done to wipe out their traditions, to substitute our language for theirs and to destroy their culture without giving them ours” (13). In die kolonies is Sartre ten gunste van “no less than a complete demolishing of all existing structures” (10). “In order to triumph, the national revolution must be socialist … we must achieve revolutionary socialism all together everywhere” (10). Sartre is gekant teen “Western culture, and what is equally to be feared, the withdrawal into the twilight of past African culture” (11), blykbaar omdat Afrikakultuur tradisioneel te gedwee en onderdanig was. “For the only true culture is that of the Revolution; that is to say, it is constantly in the making” (11), wat neerkom op ‘n pleidooi vir Trotskiïstiese permanente revolusie. “The native has only one choice, between servitude or supremacy” (11).

Na watter instinkte by die inboorling verwys die Europeër? “The instincts that urge slaves on to massacre their master? Can he not here recognize his own cruelty turned against himself? In the savagery of these oppressed peasants, does he not find his own settler’s savagery, which they have absorbed through every pore and for which there is no cure?” (14). “You said they understand nothing but violence? Of course; first, the only violence is the settler’s; but soon they will make it their own; that is to say, the same violence is thrown back upon us … they have become men: men because of the settler, who wants to make beasts of burden of them … Hatred, blind hatred which is as yet an abstraction, is their only wealth” (15).

Soos Fanon beskou Sartre die inboorlinge se luiheid as ‘n soort sabotasie. “Others make men of themselves by murdering Europeans” (15). “It is not their violence, it is ours” (16). Geweld is inboorlinge se “last refuge of their humanity … their impulse to murder is the expression of the natives’ collective unconsciousness” (16). Dit is darem ‘n gerieflike posisie om in te wees; dat die inboorlinge so gewelddadig kan wees soos hulle wil, want dit is bloot ‘n spieëlbeeld van die koloniste se gewelddadigheid. Die blankes is daarvolgens die oorsaak van nie-wittes se gewelddadigheid. Gekoloniseerdes gee glo uitdrukking aan hulle menslikheid wanneer hulle gewelddadig is. ‘n Mens kan kwalik ‘n meer absurde standpunt bedink. Maar dieselfde soort redenasie word in Suid-Afrika aangetref: dat apartheid so sleg was dat geen optrede daarteen immoreel kon wees nie.

“There is one duty to be done, one end to achieve: to thrust out colonialism by every means in their power” (18). Fanon “shows clearly that this irrepressible violence is neither sound and fury, nor the resurrection of savage instincts, not even the effect of resentment: it is man re-creating himself … no gentleness can efface the marks of violence; only violence itself can destroy them” (18). “The rebel’s weapon [violence] is the proof of his humanity. For in the first days of the revolt you must kill: to shoot down a European is to kill two birds with one stone, to destroy an oppressor and the man he oppresses at the same time: there remain a dead man, and a free man; the survivor, for the first time, feels a nationalsoil under his foot” (19). “Once the last settler is killed, shipped home or assimilated, the minority breed disappears, to be replaced by socialism” (20). Die blankes wat nie uitgemoor is nie het feitlik almal uit Algerië padgegee en sosialisme, asook ‘n Moslem-teokrasie, is ingevoer, met katastrofiese gevolge. Maar Sartre skryf: “The child of violence, at every moment he draws from it his humanity. We were men at his expense, he makes himself man at ours: a different man; of higher quality” (20).

Soos blankes in die nuwe Suid-Afrika oor bv apartheid moet aanhoor, skryf Sartre: “All of us without exception have profited by colonial exploitation” (22). Die blankes verteenwoordig glo “a racist humanism since the European has only been able to become a man through creating slaves and monsters” (22). Oor die “new men, freed men,” dus die inboorlinge, sê Sartre: “Each of them has every right, and the right to everything” (22-23). Die vraag is: Sou Sartre dit gesê het as sy eie lewe en eiendom op die spel was? “The only chance of our being saved from shipwreck is the very Christian sentiment of guilt” (23).

Dalk is die volgende ‘n toekomsblik van blankes in Frankryk/Europa en Suid-Afrika: “It’s our turn to tread the path, step by step, which leads down to native level. But to become natives, altogether, our soil must be occupied by a formerly colonized people and we must starve of hunger” (25). Dit lyk tans asof dit presies is wat kan gebeur, al beweer/wens Sartre “this won’t happen” (25). Nadat blankes Fanon se boek gelees het “you will be convinced that it would be better for you to be a native at the uttermost depths of his misery than to be a former settler” (25).

Leon Lemmer: Selfmisleiding weens valse bewustheid en slegte geloof

Ek het onlangs in ‘n Bolandse dorp oornag. Dit het die hele nag deurdringend gereën. Kort na dagbreek het die wolke gewyk en het die son helder geskyn. Die voëls het die hele nag deurnatheid en yskoue verduur maar het teen sonsopkoms pragtig gesing. Dit het my laat dink aan die Bybelvers: “Nogtans sal ek jubel” (Habakuk 3:18). Klaarblyklik het die voëls nie benadeel gevoel of dat hulle waardigheid aangetas is nie. Hulle het nie gedink iemand moet skuiling teen wind en weer aan hulle voorsien nie. Daar was geen sprake van gegriefdheid nie. Hulle was nie hardegat of oproerig nie en het nie gepoog om iemand anders skuldig oor hulle lot te laat voel nie. Hulle sou griefloos voortgaan met sang en hulle neste op hulle manier bou. ‘n Mens kan sê dit is ‘n geval van: “Gaan kyk na die mier [oftewel die natuur], luiaard, kyk hoe hy werk en leer by hom” (Spreuke 6:6).

In die wysgerige literatuur is daar twee frases wat dikwels gebruik word: “false consciousness” en “bad faith”. Eersgenoemde frase word met Karl Marx (1818-1883) en kommunisme geassosieer en die ander een met Jean-Paul Sartre (1905-1980) en eksistensialisme. Die betekenisse van hierdie frases is nie juis voor die hand liggend nie en hulle oorvleuel in ‘n mate. Albei frases kan in uitnemende mate op die politiek en Suid-Afrika toegepas word.

“False consciousness: (1) lack of clear awareness of the source and significance of one’s beliefs and attitudes concerning society, religion, or values; (2) objectionable forms of ignorance and false belief; (3) dishonest forms of self-deception” (The Cambridge Dictionary of Philosophy, 2nd ed, 1999, p 304). Sonder omhaal van woorde kan ‘n mens sê dat in ‘n land met algemene stemreg die meeste kiesers nie ‘n duidelike begrip het waarvoor hulle stem nie; des te meer as baie van die kiesers onderontwikkeld, funksioneel ongeletterd, swak ingelig en maklik misleibaar is, soos in die nuwe Suid-Afrika. Wanneer ‘n politieke party in sulke omstandighede daarop aanspraak maak dat hy die steun van die meerderheid kiesers geniet, maak hy hom skuldig aan (doelbewuste) selfmisleiding, oftewel valse bewustheid.

“Marxists (if not Marx) use the expression to explain and condemn illusions generated by unfair economic relationships. Thus, workers who are unaware of their alienation, and ‘happy homemakers’ who only dimly sense their dependency and quiet desperation, are molded in their attitudes by economic power relationships that make the status quo seem natural, thereby eclipsing their long-term best interests” (ibid). Vir marxiste gaan dit by uitstek om ekonomiese en politieke oorwegings, wie die deurslaggewende mag het en die omverwerping van daardie mag as dit nie in die werkersklas of gepeupel gesetel is nie. “Homemakers”/tuisteskeppers is die feministiese neologisme vir huisvroue. Hier word ook onderdrukking en marginalisering gepredik terwyl óf die man óf die vrou in werklikheid die baasspeler in ‘n huwelik kan wees. In die getransformeerde hede hoef daar selfs nie twee verskillende geslagte in ‘n huwelik te wees nie. Elsabé Brits, wie se biografie oor Emily Hobhouse onlangs gepubliseer is, verwys graag na “haar vrou, Carol” (Die Burger, By, 13 Augustus, p 4).

“Religion is construed as an economically driven ideology that functions as an ‘opiate’ blocking clear awareness of human needs” (ibid). Volgens Marx funksioneer religie soos opium, ‘n dwelm, as dit mense dermate sus dat hulle nie teen haglike aardse omstandighede in opstand kom nie omdat hulle hulle troos met die gedagte aan ‘n beter hiernamaals. Maar religie is nie noodwendig ‘n ontkenning van mense se behoeftes nie. Baie mense het behoefte aan wat hulle glo bonatuurlike leiding is en aan die troos wat geloof in hulle eie en hulle dierbares se onsterflikheid kan bied.

R(obin) G(eorge) Collingwood (1889-1943) “interprets false consciousness as self-corrupting untruthfulness in disowning one’s emotions and ideas ( The principles of art, 1938)” (ibid). ‘n Sprekende voorbeeld hiervan is politieke korrektheid wat dikwels vals en opportunisties is; ‘n manier waarop iemand soms materieel winste kan toon maar dit word ten koste van sy siel, sy diepste wese, gedoen. Hoeveel Afrikaanssprekende blankes het in die nuwe Suid-Afrika die moed van hulle oortuiging om openlik en onomwonde te sê: Ek is ‘n Afrikaner, dus wit en Afrikaanssprekend, en in vergelyking met ander etnisiteite trots op wat die meeste van my mense was en die nie-verlooptes steeds is?

Ek kom nou by die tweede frase, slegte geloof. “Bad faith: (1) dishonest and blameworthy instances of self-deception; (2) inauthentic and self-deceptive refusal to admit to ourselves and others our full freedom, thereby avoiding anxiety in making decisions and evading responsibility for actions and attitudes (Sartre, Being and nothingness, 1943); (3) hypocrisy or dishonesty in speech and conduct, as in making a promise without intending to keep it” (op cit, p 70). (1) is soos die (3) van valse bewustheid hier bo. ‘n Sprekende voorbeeld van die nie-aanvaarding van verantwoordelikheid by (2) is die slegte gewoonte om blankes of die blanke bewind en by name apartheid die skuld te gee vir alles wat in die nuwe Suid-Afrika verkeerd loop. Seker die destruktiefste plaaslike voorbeeld van ‘n verbreekte belofte by (3) is FW de Klerk se versuim om ‘n opvolgreferendum te hou oor sy span se inwilliging tot politieke magsoorgawe aan die swartes pleks van instemming tot ‘n mate van magsdeling.

“One self-deceiving strategy identified by Sartre is to embrace other people’s views in order to avoid having to form one’s own; another is to disregard options so that one’s life appears predetermined to move in a fixed direction” (ibid). Dit is makliker om idees van ander mense oor te neem as om self te dink en eie menings te verwerf. Die oorgrote meerderheid mense verkies om in die mode te wees, om eerder saam met die stroom te dryf as om ferm ‘n minderheidstandpunt in te neem. Byvoorbeeld, vergelyk wat in die hoofstroominligtingsmedia staan met wat op Praag gepubliseer word. In die nuwe Suid-Afrika is Praag noodsaaklik vir geestelike higiëne, dus vir meer ewewigtige ingeligtheid.

Sartre word gewoonlik as die toonaangewende eksistensialis beskou. Een van die uitgangspunte van sy denke is dat ‘n nie-lewende ding, bv ‘n klip, is en dat ‘n lewende ding, bv ‘n mens, word. ‘n Klip bly wesenlik dieselfde terwyl ‘n mens tydens sy lewensloop gevorm word en dus deurlopend verander. As ek ‘n voorwerp, bv ‘n mes, wil maak, besluit ek vooraf hoe dit moet wees en dan maak ek dit. Dus, die voorwerp se wese (of essensie) word bepaal voor sy bestaan (oftewel eksistensie) werklikheid word (dit is ‘n “being-in-itself”). By die mens is dit andersom: eers eksistensie en dan essensie. ‘n Mens word gebore en daarna is sy lewe ‘n aanhoudende proses van wording. Hy verwerf deurlopend die eienskappe wat hom maak wat hy op elke oomblik is (hy is ‘n “being-for-itself”). Sartre beklemtoon die mate van vryheid wat mense het om hulleself te vorm. Hy het sterk linkse politieke oortuigings gehad. Hy het kommunisme selfs in sy uiterste Stalinistiese vorm aangehang. Die nadruk wat Sartre op individuele vryheid geplaas het, sou hom egter kwalik simpatiek kon stem teenoor diegene wat alewig slagofferskap as rede vir hulle gebrek aan prestasie voorhou.

“Occasionally Sartre used a narrower, fourth sense: self-deceptive beliefs held on the basis of insincere and unreasonable interpretations of evidence, as contrasted with the dishonesty of ‘sincerely’ acknowledging one truth (‘I am disposed to be a thief’) in order to deny a deeper truth (‘I am free to change’)” (ibid). Sartre verwerp calvinistiese voorbeskikking en omarm vrye wil. Deur inisiatief, inspanning, toewyding, harde werk, ens, kan ‘n mens bv armlastigheid afskud en suksesvol word.

Wat slegte geloof beteken, behoort nou duidelik te wees: “Bad faith in the existentialist philosophy of Jean-Paul Sartre, a type of moral self-deception, involving our behaving as a mere thing rather than choosing authentically. In bad faith, we evade responsibility and anxiety by not noticing possibilities of choice, or by behaving in a role others expect of us” (The Hutchinson Dictionary of Ideas, 1995, p 45). Ingevolge Sartre se filosofie kan ‘n mens sê iemand wat in sy slagofferskap berus, handel nie soos ‘n mens nie maar eerder soos ‘n nie-lewende ding omdat hy nie sy geleenthede tot wording, verandering of ontwikkeling aangryp nie.

As ons die betekenisse van valse bewustheid en slegte geloof reduseer tot (doelbewuste) selfmisleiding is daar talle voorbeelde hiervan in die populêre, polities korrekte, openbare diskoers in die nuwe Suid-Afrika en tans ook in Westerse lande. Ek gebruik vervolgens die jongste skrywe van Jannie Gagiano in die rubriek “Onder die eik” (Eikestadnuus, 18 Augustus, p 5) as ‘n klassieke voorbeeld van doelbewuste selfmisleiding. Die oorverligte Gagiano, ‘n Dakar-ganger in 1988, was voor sy aftrede ‘n dosent in politieke wetenskap aan die Universiteit Stellenbosch. Ek haal Gagiano se teks in sy geheel aan.

“Die onderliggende probleem wat aanleiding gee tot die soort relletjie wat nou alweer oor die seksualiteit van Caster Semenya in Rio ontvlam het, is dat ons, as ‘n samelewing, daarmee volhard om oudmodiese onderskeidings tussen geslagte teen wil en dank te handhaaf.

“Hoekom kan ons nie vir eens en vir altyd aanvaar dat die geslagstereotipes waaraan ons vaskleef, ‘n produk is van testosteroon-geteisterde koorsdrome wat mans laat hyg na hegemonie nie? Dié perspektief is per slot van sake onderliggend aan die wydverspreide wanopvatting dat mans deur die natuur beter toegerus is om bv vinniger te kan hardloop as vrouens, hoër te kan spring, ‘n spies of ‘n diskus verder te kan slinger, stewiger in ‘n skrum te kan staan of om die wêreld se swaargewigbokstitel te verower. Daar is nou wel oppervlakkige stawende getuienis vir so ‘n bygeloof, maar omdat ‘n dame tot dusver nog nie vir die Springbokspan gehaak het nie, beteken tog nie dat dit vir altyd so gaan bly nie.

“Net vyftig jaar gelede het professore aan vooraanstaande universiteite nog geglo dat die vroulike geslag nie gebore in staat is om bv wiskunde of fisika of selfs so ‘n eenvoudige [!] dissipline soos filosofie op die verhewe peil van mans te bedryf nie.
Hulle kon hoogstens daarna streef om dinge soos kombuischemie of vroedvrou-ginekologie onder die knie te kry. Min mense weet dat vrouepresteerders soos madame Marie Curie ook destyds deur die patriagale priesters daarvan verdink was dat daar heelwat meer Jacks as Queens in die geslagtelike kaartehand was wat moeder natuur aan haar uitgedeel het.

“Maar vereis ons vandag ‘n seksbevestigingstoets voor ons haar bydraes tot die wetenskap na waarde skat? Wat skeel dit ons of ‘n paar skugter wegkruipertjiekliere haar heimlik bly voed het met die stof wat aan die wortels van haar muse gelê het? Newton se inspirasie het uit ‘n appelboom geval, nie uit sy broek nie. Laat mens tog wonder waarmee Archimedes eintlik besig was toe hy met ‘n eureka-kreet uit sy bad gesping het.

“Die oplossing vir dié soort verknorsing waarin Semenya verstrik sit, is dus duidelik. Verwyder die oudmodiese praktyk om mense in geslagsbepaalde kategorieë met mekaar te laat meeding in atletiek of in enige ander mededingende sport. Dan maak dit mos nie meer saak met watter soort fisieke toerusting jy by die wegspringplek opdaag nie. Of jy nou met ‘n tweeslag- of ‘n drieslag-engin voortgedryf word, of jy nou beide die ma of die pa van die kinders kan wees, of jou nou van Venus of van Mars af kom, is neither here nor there.

“Versplinter die glasplafon! Verpletter die testosteroondrumpel! Laat sak net jou kop en wen ‘n medalje vir die reënboognasie.”

Met rubrieke word dikwels gepoog om lesers eerder te vermaak as in te lig. Byvoorbeeld, met sy verwysings na kombuischemie, vroedvrou-ginekologie, Newton en Archimedes poog Gagiano om guitig te wees. Dit word egter deesdae algemeen aanvaar dat vroue geestelik, bv akademies of wetenskaplik, in dieselfde mate as mans kan presteer. Maar dit verwys na geestelike of intellektuele vermoëns. Wat Gagiano doen, is om die geestelike mededingendheid van vroue te gebruik om ‘n saak vir hulle liggaamlike gelykheid of eendersheid uit te maak. Die beduidende fisieke verskille tussen mans en vroue word as “oppervlakkige stawende getuienis” afgemaak. Dat vroue geboorte kan skenk en mans nie, is eerder ‘n fundamentele as oppervlakkige verskil.

Daarom is die liggaamsbou van mans en vroue verskillend. Daarom is mans en vroue se vermoëns om in fisieke sportsoorte te presteer, nie eenders nie. Mans is inderdaad beter as vroue vir prestasie in sommige sportsoorte toegerus. Ten spyte van al die verligtheid en ontkenning van verskille wat in die hedendaagse wêreld bestaan, ding mans en vroue plaaslik en internasionaal (meesal) apart in sport mee. Apartheid in sport is nie saam met apartheidspolitiek afgeskaf nie. Geslagsdiskriminasie word geduld wanneer dit vroue bevoordeel. Daarteenoor is rassediskriminasie net toelaatbaar as dit blankes benadeel.

Gagiano tree as kampvegter op vir Semenya, wat volgens die hedendaagse mode-ideologie in drie opsigte ‘n benadeelde en gevolglik ‘n simpatiespons is: sy is swart, geklassifiseer as vrou en daarby skynbaar seksueel anders, bv moontlik transseksueel. Transseksueel beteken:”Met die liggaamlike eienskappe van een seks maar die ingesteldheid van die ander” (HAT). Iemand wat as vrou, maar gerugsteun deur manlike eienskappe, aan sport deelneem, het ‘n onbillike voordeel bo vroulike vroue. Insgelyks word verwyfde mans benadeel as hulle in sport met manlike mans meeding. Bewustheid van bv liggaamlike verskille by mans en vroue moet nie as oudmodies, as moedswillige stereotipering, of as ‘n wanopvatting of bygeloof afgemaak word nie, want daardie verskille is werklik. Hulle is geanker in realisme. Daarom maak dit sekerlik deurslaggewend saak “met watter soort fisieke toerusting jy by die wegspringplek opdaag.”

Omdat Gagiano polities korrek daarop ingestel is om met gelykverklaring en eenderswensing verskille by mense te ontken, beveel hy aan dat mans en vroue saam aan sport moet deelneem en direk met mekaar moet meeding. Op hierdie manier sou die Semenya’s kritiekloos en naatloos geakkommodeer kon word. Daarteenoor erken ek ruiterlik dat mense verskil. Pleks van net twee geslagskategorieë te erken, kon dit dalk beter wees om ‘n derde kategorie in fisieke sportsoorte te skep vir diegene wat nóg vis (mans) nóg vlees (vroue) is. Ek vermoed dat daar min eksemplare van so ‘n tussengeslag is, dus dat hulle uitsonderings is, want daar moet onderskei word tussen mense se aangebore seksualiteit (soos seker in Semenya se geval) en aangeleerde seksualiteit. As tussengeslagtelikes inderdaad ‘n klein groepie is, kan dit onprakties wees om vir hulle ‘n aparte derde kategorie in fisieke sport te skep en moet hulle dan eerder in die mans- as die vroue-afdeling meeding.

In die plaaslike hoofstroommedia is Semenya die afgelope dae sonder meer beskryf as die goue meisie wat pure goud is. Die onbillike voordeel wat sy in vrouesport geniet, is polities korrek en patrioties geïgnoreer of geminimaliseer. Maar dit is ‘n feit dat sy, soos Elsabé Brits, met ‘n vrou getroud is. Semenya se goue medalje laat heeltemal tereg ‘n wrang smaak in die mond van vroulike vroue-atlete. Vir blankes en veral vir Afrikaners is dit deesdae ook bitter moeilik om enigsins so patrioties soos voorheen te wees. Soos Andy Nowicki dit stel, die Afrikaner se “country, in essence, no longer exists” (Praag 19 Augustus). Omtrent niks is meer dieselfde nie. Wat onmiskenbaar skeef was, word deesdae reguit genoem. Dit herinner aan Isaiah Berlin (1909-1997) se boek, The crooked timber of humanity (Princeton University Press, 2013, 372p; Amazon Kindle $16,78). Die boektitel is ontleen aan Immanuel Kant (1724-1804) se stelling: “Out of the crooked timber of humanity, no straight thing was ever made.”

Dit staan Gagiano vry om homself te mislei. Lesers moet egter daarop bedag wees om nie deur sy oorverligte koorsdrome bedot of bedonner te word nie.

Die ondergang van die kultuurmens

Deur Joseph Secrève

Een van die interessante eienskappe om in Europa te woon is dat ‘n mens die kans gegun word om te sien hoe samelewings gevorder het van die kultuurfase na die beskawingsfase. Sommige volkere het al die beskawingsfase bereik en ander sit nog in die kultuurfase.

Ek handhaaf hierdie terme soos die geskiedkundige Oswald Spengler dit genoem het, en om ons huidige dilemma te verstaan kan ons baie leer van sy beskouing. Selfs al het sy befaamde werk Untergang des Abendlandes sowat ‘n honderd jaar gelede verskyn is die akkuraatheid van sy analises vlymskerp en tot op hede seker meer aktueel as toe dit eers verskyn het.

Spengler sien beskawings as iets wat uit verskillende fases bestaan. Elke beskawing het ontkiem, groter geword, ouer en wyser geword en val uiteindelik weer uitmekaar, net soos enige ander lewende wese. Daar is dus eindelose sikli van opkoms en ondergang.

Die interessante gedeelte is dat Spengler se werke nie meer gedoseer word nie. Iemand waarmee ek gesels het met ‘n beperkte kennis van Spengler het my gevra of sy skrywes “nie rassisties is nie”. In alle eerlikheid kon ek geen teken van enige superioriteit of minderwaardigheid in sy teorie bespeur nie, bloot opgang en afgang van beskawings, met al die nodige verwikkelinge daaromheen.

Dit was egter in die sestiger jare noodsaaklik gewees om sy werke weg te steek, en watter beter manier as om die etiket “rassisme” op te plak.

In daardie tyd het ons die kulturele Marxiste in volle opbloei gesien. Die akademiese bedrog van Margaret Mead en Franz Boas het Spengler se standpunte verdring en die Frankurt Skool het dit probeer herskryf om by hul sienswyses in te pas. Die mens het geen inherente kultuur nie, maar is ‘n skoon lei wat eindeloos maakbaar is deur invloede vanuit die samelewing. Jean-Paul Sartre se argument dat die mens eers bestaan en dan agterna sy wese bepaal, het nog verder krag gesit by hierdie standpunt. Die tydsgees het bepaal dat mense op soek gaan na ‘n vorm van sosiologie of antropologie met ‘n toepassingswaarde.

In die tyd waarin ons nou leef is die bogenoemde “maakbaarheid van die mens” uitgedien en sien ons Spengler se idees weer terugkom, en veral die penarie waarin die Afrikaner verkeer kan ons hieruit leer.

Die kultuurfase in Spengler se analise is wanneer die beskawingsfase nog nie aangebreek het nie. Mense is dikwels gelowig, die tydsgees word gekenmerk deur ‘n hoogbloei van kuns, literatuur, wetenskap en die uitbreiding van die kulturele siel van die betreffende volk. Dink maar aan Nederland in die Gouden Eeuw met meesters soos Rembrandt, Vermeer, Van Gogh en baie ander of die Duitsers met Goethe en Schiller.

Sodra hierdie fase ‘n sekere wasdom bereik het begin die beskawingsfase in te tree. Die beskawingsfase is die begin van die einde. Die kern binne-in begin atrofeer en die skors moet nou die kwynende lewe dra. Alle kragte wat ooit opgeleef het, is uitgekristaliseer oor die land, al die paaie bewandel, die gewoontes begin verstyf in bestaande praktyke. Geloof begin te taan en die mense verloor hul spirituele dryfkrag. In die plek van die kultuur begin geld, sekularisasie en ateïsme oor te neem, en word nou die belangrikste kenmerke van ‘n beskawing. Daar is konstante krisisse, oorloë, massa-emigrasie, die stede loop oor, die platteland ontvolk, en hierdie megaverstedeliking vernietig die krag, siel en intellek van die betreffende volk.

In hierdie verstedelikte gebiede sien ons die opkoms van die identiteitlose massa: Naamloos, sielloos, goddeloos en materialisties, slegs uit om te geniet van oppervlakkige brood en spele. Dit is die mense waarna Oom Jaap Marais verwys het as die “lopende lyke” en NP van Wyk Louw na die “mensebredie”. Hierdie fase word verder gekenmerk deur geld en mag, en hul wapens is massa media en demokrasie. Geld heers oor die chaos en slegs geld profiteer hiervan.
Die kultuurmens vorm die grootste bedreiging vir die geldmag. Hulle belange staan direk teenoor mekaar. Die mense wat nog in hul kultuur en hul siel glo word tot verstotenes gereduseer en die geldmag is ter wille van sy eie oorlewing genoodsaak om die kultuurmens te vernietig. Vandaar dat die geldmag sy identiteitlose massa (oftewel “fellaheen” soos Spengler na hulle verwys) inspan om die kultuurmens te bespot en verketter.

Soos wat hierdie fase voltrek, die chaos wat opstapel, begin die fellaheen ook steeds meer rigtingloos te word. Die graad van vulgariteit wat die geldmag veroorsaak het begin hulle ook nou aan te tas, en dan begin mense massaal op soek te gaan na ‘n leier wat hulle kan verlos uit hierdie ellende. In hierdie laat beskawingsfase sien ons ‘n herintrede van die Keiserryk, bestaande uit ‘n charismatiese leier wat orde in die chaos belowe. Demokrasie het tot niet gegaan en nou begin die keisers onder mekaar te baklei vir oorheersing. Dit lei vervolgens tot ‘n ontvolking van die stede en ‘n herbevolking van die platteland. Mense word weer gelowig en probeer soos vanouds die draad van hul vergane kulture weer op te vat. En so is hierdie sirkel voltooi.

Ek dink nie dat dit enige verklaring behoef oor watter fase die Afrikaners (en Westerse volke oor die algemeen) onsself in bevind nie.

Die narigheid is egter dat, streng gesproke, bevind Afrikaners hulself nog steeds in die kultuurfase. Dit kan ons ook sien aan die hand van hoe dit gons by uitgewers van Afrikaanse literatuur en dat sosiale media in Afrikaans verre van dood is. Hierdie vuigheid wat tans oor die land heers is doelbewus veroorsaak deur die geldmagte juis om die Afrikaners te breek en Suid-Afrika te reduseer tot ‘n put van sieklikheid. Dit is daarom ook verstaanbaar dat hulle so fel teen apartheid geskop en geslaan het, aangesien aparte ontwikkeling ‘n tipiese hoogstand is van ‘n volk in sy kultuurfase.

Die kultuurmense wil nie in hul ontwikkeling versteur word nie en ook nie ander versteur nie. Integrasie sou aldus Spengler ook lei tot pseudomorfose, oftewel ‘n haat tussen kulture omdat hulle unieke uitdrukkingsvorme belemmer word deur die invloede van ander kulture.

Weereens sien ons hoedat hierdie ophemeling van vermenging van volkere geen inherente waarde vir die volkere self het nie. Uiteraard is dit belangrik dat mense kennis neem van mekaar, maar nie tot soverre mate dat hulle geen eie tuiste meer het nie. Die enigste mense wat uiteindelik baat vind by grootskalige amalgamasie van volkere is diegene wat die grootgeld beheer. Hierdie figure, waaronder die Nuwe Wêreldordeprofeet Henry Kissinger is grootliks beïnvloed deur Spengler se werk en gebruik dit as ‘n bron om die wêreld klaar te maak vir ‘n globale keiserryk. En vanuit die Sowjet Unie – daardie proeftuin van globale oorheersing – het hulle geleer hoe om hierdie verlamde staat van nihilisme in hul guns om te buig. Na alle waarskynlikheid het hulle al lankal geloofskrifte en derglike iewers in argiewe weggebêre vir die dag dat hulle hierdie spirituele leemte gaan vul met hul eie lekkergelofie wat die mensdom net verder gaan wegstuur van sy hoër indiwiduele bewussyn.

Soos gewoonlik is daar helaas baie Afrikaners wat hulle siel verkoop het aan hierdie geldmagte. Dat selfs Kallie Kriel nou hulle taal begin praat en vir selfs meer verdeeldheid begin sorg is ‘n kommerwekkende gebeurtenis. Dit is nogal verbasend om te sien hoe maklik intimideerbaar hulle geword het.

Dit is hoog tyd om die alternatiewe media aan die publiek te bring. Slegs dan – en met ‘n bietjie genade van bo – kan ons weer begin insien dat bo-op Majuba die lig nog brand.

Toe Afrikaanse skrywers leuenaars geword het

Een van die mees fassinerende maniere waarop Europese volkere oor die afgelope paar eeue tot stand gekom het, is deur die skepping van nasionale letterkundes. Frankryk in die sestiende eeu was blykbaar van die res van Europa afgesonder. In daardie tyd het die Franse letterkunde en identiteit sy beslag gekry, sonder enige hulp of invloed van buite.

Van die oomblik dat die G.R.A. gestig is, het die gedagte van ‘n nasionale letterkunde sy beslag gekry wat die identiteit van die nuwe groep moes uitdruk wat hom anders as koloniale Nederlanders of Engelse gevoel het. In dié opsig het Afrikaners die Europese model van nasiewording feitlik tot op die letter nagevolg.

Teen die middel van die twintigste eeu het sowel N.P. van Wyk Louw as C.M. van den Heever, onder andere, aanhoudend oor die Afrikaanse letterkunde geskryf en gefilosofeer. In een van sy opstelle in Mens en woord, skryf Van den Heever: “Die mens is en word soos die beskouings wat hy aanhang en die volk bly net so belangrik as die kultuurwaardes wat dit eerbiedig. Die kultuurlose het geen strewe na iets hoërs nie; die aap in die oerwoud bou niks op nie, maar verniel en breek net af.”

Elders in dieselfde bundel opstelle (bl. 91) haal Van den Heever vir Spengler aan wat verklaar het: “Die staat is as vorm, as moontlikheid wat die geskiedenis van ‘n volk as werklikheid is. Geskiedenis is egter oorlogsgeskiedenis, toé net soos nou. Politiek is slegs die verbygaande vervanging van die oorlog deur die stryd met meer geestelike wapens.”

Ek dink ons kan met vrymoedigheid sê dat die Afrikaner daardie “stryd met meer geestelike wapens” oor die afgelope paar dekades liederlik verloor het. Iewers in die sestigerjare het daar ‘n wending in Afrikaans ingetree waar die intellektuele en skrywers wat veronderstel was om die Afrikaanse tradisie te vernuwe, ‘n ander lojaliteit ontwikkel het.

Fransi Phillips verwys in haar mees onlangse roman, Net ‘n lewe, na die hebbelikheid van “oulik” te wees deur kritiek op jou eie mense te lewer. Nie dat selfkritiek onnodig is nie, maar iewers in die veelbewoë sestigerjare het ‘n vorm van nihilisme hom by Afrikaanse skrywers tuisgemaak, wat op ‘n versugting na verraad uitgeloop het.

In my roman Moltrein is daar allerlei toespelings op die groteske stereotipe, selfs mite, wat daar rondom apartheid ontstaan het. Apartheid as Nazisme, apartheid as unieke vorm van wit skuld wat aan die Afrikaner kleef. Onlangs het daar in Nederland heelwat kritiek op die denke van die sestigjare in die Weste gekom, want dit is in daardie dekade wat die saad van die huidige afgang gesaai is.

Die mees vertaalde Franse romansier van ons tyd, Michel Houellebecq, het in sy blitsverkoperroman Elementêre deeltjies (Les particules élémentaires) ‘n sombere prentjie geskilder van die nagevolge van die sorgelose sestigerjare met sy hippiekultuur, asook identifikasie met die derde wêreld en die Oosterse mistieke.

In Afrikaans het Breyten Breytenbach ons insgelyks voorgestel aan die Zen-Boeddhisme en teen die laat sestigerjare in een digbundel na die ander ‘n soort aanklag teen die blankedom gelewer. Ek onthou dat ons as studente in Afrikaans en Nederlands moes leer dat hy die Westerse ikonografie in sy poësie omkeer waardeur swart die positiewe kleur word en wit die negatiewe kleur, die kleur van die dood en alles wat sleg is.

Onlangs het ek ‘n byna vergete roman van Elsa Joubert uit die vroeë sestigerjare gelees: Ons wag op die kaptein. Joubert sou heelwat later as liberale skryfster opgang maak toe haar roman met ‘n swart heldin, Die swerfjare van Poppie Nongena, met ‘n hele paar pryse bekroon sou word.

Feit is egter dat Ons wag op die kaptein allermins polities korrek is. Dit is gebaseer op ‘n ware verhaal wat sy in ‘n berig in Die Transvaler raakgelees het, van ‘n groepie Portugese wat deur gewapende swartes tydens die bosoorlog in Angola aangehou word. Die roman kan selfs Afropessimisties genoem word. Dit beeld beskawingskonflik uit en kyk veral ook na die rasseproblematiek van Angola en die dilemma van diegene wat die skryfster “mulatte” noem.

Hoe het dit gebeur dat heelwat Afrikaanse skrywers met hul geworteldheid in, en kennis van, Afrika, skielik so verskriklik polities korrek geraak het? Tydens die veelbesproke ontmoeting met die ANC-leiers in Dakar, het Afrikaanse skrywers eintlik heeltemal die “bruikbare idiote” van die ANC-revolusie geword.

Dan praat ‘n mens nie eens van iemand soos André P. Brink wat onlangs tydens ‘n TV-program verklaar het dat “Afrikaners verdien om te verdwyn” nie. Dis seker ‘n kort tree van daardie standpunt af om letterlik volksmoord oor Afrikaners af te roep, soos wat Malema en ander reeds gedoen het.

Ook die huidige konflik tussen Afrikaanse skrywers rondom die Pretoria-PEN-skrywersvereniging staan in die teken van hierdie “stryd met geestelike wapens” waarna Spengler en C.M. van den Heever verwys. Aan die een kant is daar ‘n groep skrywers – in vandag se Rapport noem hulle ons ‘n “klein Gautengse groepie” – wat nie meer die soort “estetiek van verraad” wat hom kennelik in dele van die Wes-Kaap tuisgemaak het, wil beoefen nie. Ons ervaring van die Suid-Afrikaanse werklikheid met sy sadistiese geweld, rasseoorheersing deur die swart nomenklatoera, asook die naderende “tweede fase van die revolusie” is van so ‘n aard dat ons nie meer daardie “sestigermodel” kan navolg nie.

Skrywers is natuurlik by uitstek in staat tot oneerlikheid en kwade wil. Skeppende letterkunde is nie gegrond op die waarheid of werklikheid nie, maar op ‘n bepaalde fiksionele voorstelling daarvan. Toevallig lees ek nou die dag iets raak oor kwade wil, die mala fides. Die hele absurde magstryd rondom die Pretoria-PEN-vereniging is natuurlik omgewe van mala fides. Maar die Franse filosoof Jean-Paul Sartre, wat insgelyks op sy dag ‘n erge bydraer tot sestigerradikalisme was, het in sy beroemde Syn en die niet ‘n hele hoofstuk aan kwade wil en die leuen gewy.

‘n Klomp Afrikaners – en ander mense in hierdie land – lieg elke dag vir hulleself. Soos Sartre dit stel: “Ons sê sonder enige onderskeid oor iemand dat hy tekens van kwade wil toon of dat hy vir homself lieg. Ons sal gewillig wees om toe te gee dat kwade wil ‘n leuen teenoor ‘n mens self is, op voorwaarde dat ons die leuen aan jouself van leuens in die algemeen onderskei… Die wese van die leuen impliseer trouens dat die leuenaar geheel en al oor die waarheid beskik wat hy besig is om te verberg. ‘n Mens lieg nie oor iets waaroor jy onkundig is nie…”

Suid-Afrika is seker een van die lande ter wêreld waar ons hele geopenbaarde werklikheid op een groot leuen neerkom. Ons verlede is op ‘n verwronge wyse herskryf om Afrikaners in die rol van boosdoeners voor te stel en swartes as engelagtige heiliges soos Mandela. Tussen geskiedenis en fiksie is daar bloedweinig verskil; albei weergawes is deurtrek van kwade wil.

Aanvanklik toe Pretoria-PEN gestig is, het Nadine Gordimer, nog ‘n sestiger-virago, daarteen beswaar gemaak dat Afrikaanse skrywers “op hul eie” aan ‘n vereniging mag behoort. In elk geval behoort ons slegs op grond van ons etniese en taalverwantskap van internasionale lidmaatskap van PEN uitgesluit te word, het sy in 2005 gemeen. Ironies het die dieselfde Nadine Gordimer vandeesweek insgelyks uitgevaar teen die onderwysdepartement van Limpopo wat nie skoolboeke aan swart leerlinge verskaf nie. Onder andere het sy oor die radio gesê: “Ons het so hard teen apartheid geveg, dat ons nie gedink het wat agterna sou kom nie.”

Hierdie verbasende erkenning en kritiek deur Gordimer op haar geliefde ANC, verteenwoordig egter ook iets van ‘n Freudiaanse verspreking. Dit verraai iets van haar eertydse kwade wil waarop haar hele oeuvre, soos dié van Brink en vele ander, gegrond is. Want “apartheid” was mos die boosheid self, al het kinders van alle rasse darem op skool geleer lees en skryf. Die grootste leuen van almal rondom apartheid was natuurlik dat Afrikaners net soos Duitsers ‘n volksmoord op Suid-Afrikaanse swartes gepleeg het. Eenkeer het Albie Sachs skalks teenoor my erken dat “apartheid en Nazisme nie eintlik vergelykbaar is” nie, maar ek twyfel of hy ooit so ‘n erkenning in die openbaar sou maak.

In een van haar destydse essays of onderhoude praat Gordimer van die “Manicheaanse gif” wat nodig is om haar revolusionêre doelwit, die omverwerping van die ou regering, te bewerkstellig. Die Manicheaanse voorstelling van Suid-Afrika in soveel sogenaamde literêre werke in die verlede het ‘n Groot Leuen geskep, gekonstrueer met behulp van die kwade wil van diegene wat geweet het wat die werklike situasie was.

Tot onlangs het ‘n mens in die Kaap nog hippies in ou Volkswagen kombi’s teëgekom wat steeds anachronisties die lewenstyl van die sestigerjare naboots, dagga en al. Daar is iets provinsialisties en argaïes aan die Kaap, wat egter geensins afbreuk doen aan die verbasende selfversekerdheid van sommige Kapenaars nie. Miskien is dit die geloof dat hulle op dieselfde golflengte as Londen, die metropool, verkeer; ek weet nie.

Die ander skreiende ironie is dat die Nasionale Pers, wat ‘n eeu gelede rondom Die Burger onder redaksie van D.F. Malan ontstaan het, vandag ‘n meer Britse perspektief op Suid-Afrika en die wêreld handhaaf as die Britse koerante self. Omdat Naspers, benewens sy monopolie op Afrikaanse media, ook oor die grootste uitgewerye beskik, het die Afrikaanse letterkunde in sy Kaapse gedaante ‘n soort afdruk van Britse letterkunde geword. Maar ook deelagtig in die kwade wil wat Brittanje nog altyd teenoor Suid-Afrika en veral teenoor Afrikaners geopenbaar het.

Van Wyk Louw het gepraat van “die skipbreuk van alle sekerhede”. Met Nadine Gordimer wat nie meer mooi weet wat ná apartheid “moes gekom het nie” en eens verwaande Kaapse kritikasters wat deesdae verkies om oor kos en wyn eerder as letterkunde of politiek te praat, kry ‘n mens die indruk dat ‘n klomp mense se sekerhede meedoënloos deur die NSA weggekalwe is. Behalwe dat hulle nie oor die moed beskik om dit te erken nie. Netnou word hulle van “regsheid” verdink.

Maar soos daardie bejaarde Kaapse hippies met lang hare in kombi’s, beleef die sestigerjare nog ‘n laaste stuiptrekking onder ‘n paar Afrikaanse skrywers wat terug verlang na die dae van “apartheid” toe dinge soveel eenvoudiger was.

Toe ‘n mens nog die Leuen op die markplein kon verkwansel. En, soos Van Wyk Louw dit gestel het, “‘n nuttige dollar” kon verdien.

topcargo