Suidpunt – Bladsy 3 – praag.co.za

Suidpunt: Om te skryf, of nie te skryf nie?

Ek sit met ‘n etiese probleem. Miskien kan die PRAAG-lesers my help.

Is dit geoorloof om aan kompetisies deel te neem van die hoofstroommedia of ander organisasies as jy die geld kan benut vir jou eie saak, agenda of ander belangegroepe s’n?
Is dit beter om eerder onafhanklik ‘n pad vir Afrikaans op die web oop te veg, ‘n Eenman-Kruisvaart te onderneem, of is jy dislojaal teenoor ander belangegroepe? Of moet jy albei doen en ondersteun?

Talent maak nie saak nie

Iedereen kan skryf. Ek bedoel dit, benadruk dit: enige brandsiek skaaphond kan deesdae skryf. En as jy nie kan skryf nie, dan dikteer jy.

Die vraag bly egter: WIL JY?

As mens kyk na die “suksesverhale” van skryfskole (die mense, nie die werke nie), begin ek telkemale wonder of mens nog skryftalent nodig het. Enige ou kan deesdae kyk na watter intrige in ander verhale gebruik word, die ontwikkelingsgang, die afloop, die einde. Enige persoon kan die woord- en sinlengtes tel. Let op die woordkeuses. Kyk hoe loperig en traag jou sinne is. Is daar karakterontwikkeling? Wat wil die verhaal vir my sê? Wat is kenmerkend nuut aan die verhaal? Hoeveel mites, volksverhale is in hierdie verhaal saamgepers? Soos mens meer boeke lees of flieks kyk of met mense omgaan, kan jy baie gou agterkom wat het na 20 jaar steeds trefkrag, en wat is “cliché”/”blasé”/”moet gly” na 20 minute. En wat word bloot opgehemel omrede dit tans byderwets is.

Waarom het ‘n mens ‘n skryfskool nodig om dit uit te vind? Is dit ‘n geldmaakstorie?

Te midde van al hierdie kunsgrepe, grille, intertekstualiteit, intratekstualiteit, postmodernisme, interseksualiteit gee “Rem tene, verba sequentur” steeds die toon aan: as jy jou storie ken, jou feite agter mekaar het, kom die woorde vanself.

Skryfkompetisies

Moeder toon 26 Januarie vir my ‘n advertensie in die dorpskoerant. Kortverhale en gedigte – vir ‘n boekefees van 2018. Kortverhale maksimum 2.000 woorde. Die prysgeld is ‘n geskatte R11.500,00. Pos na so by so adres. Klink heel billik. Onderwerpe bra voorspelbaar; “ryloper” en “standbeeld” trek my aandag. Die wenners word in die boek gepub. Trek my toetsbord nader en soek. Toe ek sien die ATKV-embleem skitter op die program, trek my wenkbroue ‘n loodregte lyn. Wat ‘n liniaal laat krom lyk. Frida Kahlo sou jaloers gewees het.

Net daar begin ek belangstelling verloor.

Maar selfs al sou ek ook wou deelneem, het ek ‘n baie vae vermoede hoe die wenverhale gaan lyk. Gegewe wie die borg is. As dit nie te stroperig is, vreeslik sentimenteel, kinderlik ooremosioneel, ‘spookasemvrolik’, ammunisie vir popsielkundige Dr. Phil, die viering van “Alternatiewe Afrikaans” of nog ‘n treurmare oor Apartheid, ‘n steekhou vir die ‘verkrampte’ Afrikanertradisies en blanke bevoorregting nie [soos mens deur die ATKV-“Taalgenoot” blaai…], kan ons ten minste hoop op ‘n bietjie mite, verhaal en ‘n wonderlike intrige. Op sy minste, ‘n bietjie afgewaterde, uittand kontreikuns. Verstaanbaar vir alleman. Té verstaanbaar.

Ek bedoel regtig, ‘n mens kan vir seker ‘n beter, veel deegliker nagevorste kortverhaal skryf as die (ver)draaiboek van “Krotoa”?!

Weer sit ‘n mens op die brug, tone in die water, en weet nie herwaarts of derwaarts nie. Moet mens juis inskryf en die ATKV probeer “melk” vir die bietjie kontant en erkenning wat hulle aanbied, of, arme onnosele mens, “melk” hulle juis jou talent? Daar staan immers op die inskryfvorm:

“Ek verstaan dat ek, deur deel te neem, aan die Bestuur van […] Boekefees toestemming gee om hierdie skrywes gratis te gebruik vir hulle Bundel. Ek verstaan dat ek kopiereg behou vir verdere publikasies.”

Dis nogal vaag gestel. Is dit prysgeld van R11,500 wat verdeel word onder die wenwerke, genoeg om ‘n bundel vol te maak? Hoeveel blaaie word daar geskat moet die bundel min of meer wees? Of is dit R11,500 per afdeling? Of per ouderdomsgroep?

Soos ek dit verstaan, ek mag dus verkeerd wees, kry jy jou prysgeld, ‘n deeltjie van die R11,500,00; maar verbeur jou tantième met die eerste oplaag. Hoeveel hierdie aantal boeke “per oplaag” is, weet ek nie. ‘n Oplaag kan enigiets tussen 2.000 tot 10.000 tot 100.000 boeke wees. En wat dan as geen verdere oplae beplan word nie? Sou jou prysgeld met die eerste oplaag nou meer werd wees as die tantième, of is dit andersom?

Hierdie is geen verdagmakery nie. Dis net ‘n voorbeeld, want dit geld eintlik vir alle soortgelyke skryfkompetisies waar boeke betrokke is. Ongeag wie die uitgewers, of die borg, is.

Dit verskil byvoorbeeld van radiodramakompetisies vir Radioteater. Want selfs die dramatekste wat byvoorbeeld by RSG nie gewen het nie, soos ek dit verstaan, maar tog meriete volgens hul standaarde vertoon, word uitgesaai. Daar staan byvoorbeeld by hulle Handleiding 2017: “RSG behou hom die reg voor om dramas wat van uitsaaigehalte is uit te saai. Die skrywers sal volgens RSG se bestaande fooiestruktuur vir die uitsending vergoed word.” Dit sal seker nie so baie soos die kroonprys van R35.000,00 (2017) wees nie, maar… ja. Jy weet wat gaan vir wat.

En nou dat ons oor tantième praat: In die dae van Apartheid, lees ek by Vaandel ( http://vaandel.co.za/afrikaanse-skrywers-in-die-laaste-loopgraaf/ ), was die lewe van die Sestigers nog beter daaraan toe:

Min mense is seker bewus daarvan, maar skrywers soos Barnard, Brink, Breytenbach, Abraham de Vries, Ettienne van Heerden, Elsa Joubert, Jan Rabie, ens., ens., het in die dae van die gehate apartheid, heerlik op die vette van die aarde geleef, want hulle pennevruggies is klokslag deur die Departement van Onderwys voorgeskryf en letterlik honderde duisende eksemplare is verkoop. Ons weet van sommige skrywers wie se tantième ‘n miloen rand of meer beloop het.

Daardie voorreg is natuurlik vandag nou weg… of wag, nie heeltemal nie. Skole en universiteite skryf stééds boeke voor. Maar Afrikaans is net nie meer ‘n pligvak om tot die staatsdiens toe te tree nie, en dus is die boeke op aanvraag minder. Oor die tantième, skryf die kinder- en jeugboekskrywer, Martie Preller, immers in haar boek, “Eendag was daar ‘n storie” (2003:69), die volgende:

“Hoekom wil jy skryf?

Tydskrifverhale betaal nie te sleg nie: ‘n paar honderd rand per storie.

Boeke: Jy kry ongeveer 15% van die prys waarteen die uitgewer die boek aan boekwinkels, ensovoorts verkoop, en jy ontvang jou outeursaandeel slegs op die boeke wat reeds verkoop is.

Die oplae wissel. Van kinder- en jeugboeke word daar omtrent 2 000 per oplaag gedruk. Dus, indien al die eksemplare uitverkoop, sê nou maar oor ‘n tydperk van twee jaar (as jy gelukkig is), kry jy sowat R6 000 tot R8 000 vir baie maande se baie harde werk.”*

[* Preller se boeke is meestal deur Tafelberg uitgegee, en sedert 2004 vernaamlik by die kinderboekhemel, LAPA. Soos ek verneem het word tot onder R2.000,00 per tydskrifkortverhaal deesdae aangebied. Ag, kom ek wees reguit: “Huisgenoot” het in November 2016 die bedrag R1.950,00 aangebied per skrywe. Hierso (https://www.netwerk24.com/huisgenoot/Vir-die-lekker/wil-jy-jou-kortverhaal-vir-huisgenoot-stuur-20170528 ). Preller se vervolgverhale het egter meestal in ‘Vrouekeur’ verskyn, getiteld “Jamie en Sebastian”. Ook neem digitale verspreiders soos Google Play en Amazon net ‘n gedeelte van die verkoopgeld; die res kry die uitgewer/skrywer/selfpubliseerder.]

Aan die ander kant: niemand kan jou werk so goed aan die publiek OPDRING soos die ‘regte’ uitgewers nie. Ons is ook bekend met aggressiewe bemarkingstegnieke wat nie meer by 2003 pas nie. Maar onthou tog: skryfkompetisies is soos inkleurkompetisies – daar kan net een (of ‘n paar…) wenner(s) wees. Of gaan jy nou jou ego laat knou juis as jou talent nie raakgesien word deur die gepeupelpers nie? Waarom nog die moeite doen?

Maar hoe groter die prysgeld wat aangebied word, hoe meer BEHOORT mens mos in te skryf? Dis tog vir Afrikaans… en jou CV… en die geld.

Voorraad

Toe ek nou die dag ‘n middagvervolgverhaal luister, veral teen die einde, voel ek krapperig. Die dialoog verloop soos twee lam vlieë om ‘n oopgebarste, oopbek vy met die rooigeel sug wat al by die mondhoek afloop, of twee bye smoordronk in ‘n bierblik. Heel passend seker by die warm, droë middag hier onder in die Wes-Kaap. Was die toon maar so opgewek en lewenslustig soos Februarie-miere! Kom ek stel dit so: woordoortolligheid wat gehiernatoe en gesoontoe word is gewoonlik wanneer die dramaturg nie weet hoe om ‘n tussenepisode te vul nie.

In my lewe blaf mense opdragte van vyf woorde. En dit word gedoen. Dit bespoedig die lewensintrige. Maar toe die karakter na ‘n gedraal soos ‘n tollende halfdood vlieg in die vensterbank sê die vrou “hoef nie [haar] virginity te verloor” om uit te vind waarmee die Sjinees by die hawe hom ophou nie, was ek net teë. Dit was oorbodig.

Kyk, my eerste smokkelverhaal wat ek as kind gelees het was “Pokkel wil smokkel” (Human & Rousseau), die vertaling van “Mudge the Smuggler”. En dit was snaaks. Jy het Ouma Raaswater, Pokkel wat wil smokkel, en die Gereg. Maar dan bots die Langarm van die Gereg met die smokkelaars, en… die familie word herenig! Ouma Raaswater en die Langarm van die Gereg (met die sewe vingers!) is toe heeltyd lang verlore familie. En ‘n moerse opskop en reünie word gehou. Min het ek as kind geweet hierdie “snaaks” sou later in die werklike lewe die norm word!

Daarna het ek geweet wat kom van smokkel-, strooptog- en soortgelyke verhale. Avontuur, empatie, woede, vir die leek. Net nog ‘n doodgewone dag, vir die doodgewone polisieman. As mens met hierdie insig na die biblioteekrakke kyk, lyk dit eerder of die aanbod die aanvraag oorskry, of nie?

Maar nou die “virginity”-ding. Ek weet wat ‘n virgin is. My skoolmaat het trouens gespog dat hy ‘n virgin is. Hy het ‘n Virgin-geldkaart, ‘n Virgin-selfoonpakket, dalk selfs die boek van Richard Branson: “Losing my virginity” (2005). Of hy nou vlieg met Virgin Atlantic en gaan trap die pedale by Virgin Active en voorheen Virgin Interactive rekenaarspeletjies gespeel het, weet ek nou nie. Hy kook seker vandag met ‘Extra Virgin Oil’ (olie van die eerste persing).

Nou sien, dialoog soos: “Ek het sommer my Sony in die see gegooi… en hy’s waterbestand!” word nie gebruik in dramatekste nie. Nou waarom móét Richard Branson se koninkryk, die “virginity”, by jou huis ingedra word? Dis onnodig. Regtig waar. Veral nie voor sensitiewe kooplus kinderore nie.

Toe het ek gewonder. Moet mens nie radio’s toegooi met verhale nie? Verhale wat jý wil hoor nie? Skryf moet jy skryf. Sonder ophou. Hulle moet voorraad hê tot 2030. 2050. Die Afrikaanse radio moet jou ywer beloon met ‘n briefie van dank. Daarna volg: “Ons het u werk ontvang”. Drie maande later: “Dit spyt ons om u mee te deel: ons voorraad is vol. Ons trek al by 2114.” Vyf maande later: “As u nie nou ophou nie, laat u ons geen keuse om die tekste deur die snippermasjien te jaag nie.” Sewe maande later: prokureursbrief in die pos. Interdik: Pespos.

Gaaf, dan teiken ons die volgende radiostasie. Afrikaans vooruit!

PRAAG se potensiaal en teenkanting

PRAAG kon seker al ‘n onafhanklike privaatdrukkershuis op sy eie geword het wat op groot skaal boeke uitgee en druk. Hier in die Wes-Kaap is mens bekend met privaatuitgewers soos byvoorbeeld Hemel en See Uitgewers (Hermanus), Boekemakranka (Kleinmond, met hul skenk-‘n-manuskrip-vir-sopkombuis), Hartbees Uitgewers (Swellendam, deernisvolle grootdrukfiksie veral vir swaarsiende oumensies) en Ateljee Uitgewers (Oudtshoorn).

Die vraag is nou net waarin sou PRAAG kon spesialiseer? Antikommunistiese (nie)fiksie? Ek bedoel, as Taurus (Emmarentia/Johannesburg/Bramley) destyds om sy ‘alternatiewe denke’ kon oorleef en in die biblioteke beskikbaar was…

Twaalf mense sou byvoorbeeld gelyktydig aan “Le livre noir du communisme” (1997) kon saamwerk [nadat toestemming by Robert Laffont verkry is]. 846 bladsye word deur ‘n swerm bye toegetakel. Gratis, verniet, sonder betaling – die bietjie wat Frans ken (of nog aan die leer is). Dit gaan mos om die liefde van die saak in die vrye tyd – die bietjie geld wat PRAAG sou maak met “Die swartboek van die kommunisme” (2019 tot 2022?) sou nie te veel kon wees nie. Deesdae met linguee.nl en context.reverso.com is vertaling nie meer ‘n kuns nie en die gebrek aan goeie Afrikaans/Nederlands/Duits-Franse woordeboeke geen hinderpaal nie. Die projekleiers lees die vertalings deur, snuffel hier en daar ‘n vertaalfoutjie uit. En PRAAG lewer sy grootste (dikste) boek nog. Want heel toevallig is die projekleiers gesout in Frans en Kommunistiese dialektiek.

Wat kry die vertalers in ruil daarvoor? ‘n Boektitel wat op hul CV as medewerkers gelys kan word. Die beroemde veeltalige Ier, Benny Lewis, skryf juis: as jy ‘n goeie reputasie as vertaler wil opbou, moet jou eerste boeke so te sê kosteloos gedoen word. As stokperdjie. (Die teenvraag is weer of PRAAG nie juis die beste vertalers wil gebruik om hul aansien te verhoog nie). Solank daardie CV van jou net nooit die Nasperstakke en -kantore bereik nie.

A, dit bring my by die volgende onderwerp: die vendettas.

Want nou wonder ek klaar weer watter verskoning die Wes-Kaapse Provinsiale Biblioteekdiens gaan uitdink om NIE ‘n boek deur PRAAG aan te koop nie.

Glo my, ek het op menig sulke commendatii afgekom, soos [en let op die skryftrant]:

* “Een jaar”, deur Jean Echenoz: “4. Geen titels van die skrywer i/v nie. Engelse titel ONE YEAR is afgewys by MEA 021205. 5. Leesbaar. Klein publikasie. Ek dink ons kan maar los.”

* “Kontrei”, deur Kleinboer: “(Rapportresensie) Sien bostaande resensie. 5. Baie eksplisiet. Sal egter moet aankoop, aangesien daar ‘n aanvraag gaan wees.”

* “Kreeftegang” deur Günter Grass: “Baie leesbaar. 3. Vir lesers wat hou van ‘n storie met ‘n historiese inslag. Oorweeg ‘n paar kopiee.*” [*Net ‘n paar? Vir internasionale, bekroonde literatuur vertaal in Afrikaans?]

* “Negrologie” deur Stephen Smith: “(Resensie in Die Burger) 2). Sien bostaande resensie. 5). Ongunstige resensie. Los eerder.”

* “Ope brief aan Willem de Klerk”: “Klein, dun publikasie uitgegee deur Praag. Skrywer rig ‘n brief aan dr Willem de Klerk waarin hy sy misnoee teenoor hom as persoon uitspreek, maar bowenal sy misnoee oor die lot van die wit Afrikaner man. 5. Baie klein boekie. Ek dink ons kan iets meer breedvoerig oor hierdie onderwerp kry. Los.”

* The scourge of the ANC and Afrikaner survival under black rule: two essays. “(Resensie in Sunday Times volg): 1) The author has a PH.D from Wits University and a D.E.A. from Paris University 2) Comprises two essays THE SCOURGE OF THE ANC and AFRIKANER SURVIVAL UNDER BLACK RULE. He pumps out hatred of everything in the New South AFrica, referring throughout to the ANC as an ‘erstwhile terrorist group’ referring to Mbeki as an ‘uitlander’ an African terrorist and schemer, who sometimes acts like a subject of Britain. He envisages the future of South AFrica as being similar to that of Zimbabwe. 4) Two previous titles in stock: 183, 11 5) Polemical writings which pour out tirades of hatred against the ANC especially ANC ‘uitlanders’ who came back after 1994. Some of his other targets are F.W. de Klerk and Roelf Meyer for selling out to the ANC, Britain, Mugabe and black governments in neighbouring countries. There has been negative publicity about the book and the author. Consider/perhaps leave.”

Soos u kan sien is die pers dus die maatstaaf. Baie dankie, nou weet ons dit ook. En tog is sekere boeke van PRAAG aanbeveel, soos ‘Aweregs’, ‘Moltrein’, ‘Om die Waarheidskommissie te vergeet’ en die twee dramatekste van George Weideman en Nico Luwes.

So wat kan ons verwag vir “Die swartboek van die kommunisme”? Ek kan my dit klaar voorstel:

* “Die swartboek van die kommunisme” deur Stéphane Courtois, et al.: “(Ongunstige resensie deur politieke ontleder van Stalinbos, raai net wie?, in die bloedrooi Burger) 1. Kicking a dead horse. 2. Ou koeie uit die sloot haal. 3. Kommunisme is dood. 4. Te dik. 5. Te moeilik; te akademies*. 6. Los eerder.”

[*Ek lieg nie: voor die uitreik van die gelyknamige rolprent is die boek, ‘A Beautiful Mind’ deur Sylvia Nasar, deur die Wes-Kaapse Biblioteekdiens so gekeur: “Looks quite heavy going and interest would be fairly limited. In view of limited funds, leave unless there is clear indication of demand. “]

As Vlaandere daardie antikommunistiese boek op sy rakke het [in Hollands!], seer sekerlik moet Suid-Afrika dit ook hê. Ek kry soms die indruk PRAAG (Dainfern) en Vaandel (Mosselbaai) word êrens op ‘n rooilys bygehou. Word die uitgewer op die stelsel ingetik, loei die lugsirenes. Die Derde Wêreldoorlog het aangebreek.

Maar, kom ons laat hierdie Vendettagedagte gou opsy. Die beer is nog nie eens geskiet nie. Die broodjies nog nie gebak nie. Die kuikens nog nie uitgebroei nie. Ons ly aan hierdie kant van die spektrum mos nie aan paranoia nie. Om billikheidsredes vra ek my net af: waar is die Engelse weergawe, “The black book of communism”, op die dorps- en stadsbiblioteekrakke? Jy kry daardie boek eerder op ‘n paar universiteite se verlate biblioteekrakke, dik onder die stof toegepak. Dis asof die hele Europa se Marxistiese stof wat in die laat-1990’s oor hierdie boek opgewalm het ongesiens by Suid-Afrika verbygegaan het. Amper soos Tsjernobyl se materie van die laat-1980’s wat ons eenvoudig nie geraak het nie. En tog, kyk mens na Goodreads se leserskommentaar, wat hierdie boek hoog aanprys, skryf een kommentator in hierdie jaar, 2018, nog: die boek behoort in elke klaskamer en universiteit te wees.

Op soortgelyke wyse kan mens vra: om watter rede is Vaandel se onderhoud (1997) met Wit Wolf Barend Strydom nie eintlik op die provinsiale biblioteekrakke nie, maar “What if there were no Whites in South Africa?” (2015) deur Ferial Haffajee, ruim in elke “lae-inkomstebehuisingskema” (vir die ouer garde: “lokasie”) -biblioteek in die Wes-Kaap? Uit die 56 van laasgenoemde boeke is daar met die dag van my skrywe van hierdie brief, 1 Februarie 2018, nie ‘n enkele kopie uitgeneem nie. Tssk!

Ek probeer dus nou net kleinkry watter een van hierdie twee boeke dus die meeste historiese waarde het. Ek is seker selfs die kommunistiesste man of vrou sou skietgoed in Strydom se woorde wou soek (teen hom). Hoe doen ‘n mens ‘n skool- of universiteitstaak oor die Wit Wolwe sonder ‘n ordentlike onderhoud? Dink maar aan mondelingstukke, Apartheidstake, ens. ens. ens.? Hoe moet die arme kind nou goeie joernalistiek leer? En empiriese navorsing?

Maar soos die boekkeurders van die provinsiale biblioteke self hul vooroordele oor die Barend Strydomboek uitspreek: “1. Skrywer is ‘n berugte regse. 2. Boek waarin Strydom sy dade regverdig deur politieke gebeure en insidente uit sy oogpunt te bespreek. 5. Taamlik opruiende regse geskrif. Net vir aanvrae.”

Gelukkig is daar diegene wat hul boeke skenk aan die provinsiale biblioteke. Die biblioteke weier skenkersboeke selde, tensy rakruimte beperk is; die boeke word dus wel op ‘n manier opgeneem in die stelsel. Daar is dus altyd ‘n gaatjie in die burokrasie.

Ek het al gewonder of dit in PRAAG se guns sou tel as hy hom meer sou oopstel vir manuskripte. Miskien ‘n blad êrens oprig wat net uitlig wie, wat, waar en hoe gemaak moet word. Daar is hoeveel skrywers wat nou nie aan die “standaarde”, of “kader”,”kriteria”, “raamwerk” van die hoofstroomuitgewers voldoen nie. “Raamwerk” wat min of meer lyk soos ek nou weer van die Vaandelblad hierbo moet aanhaal:

“Miskien het die uitgewers in ’94 so deur die euforie en dronkenskap oor apartyheid se dood, ‘n angsdroom gehad dat hulle stem vir die ANC ook ‘n stem was vir die wurgtou om die strot van die eens florende Afrikaanse boek! En dat hulle hom in sy laaste loopgraaf moet gaan bewapen. Want nog skaars het Madiba die politieke mag oorgeneem, of ek en my vrou ontvang uit die bloute besoek van een van die land se bekende uitgewers, en ons verneem by hulle van die nuwe skrywersprojek wat beplan word.”

“In kort kom dit daarop neer dat hulle in die toekoms populêre romans wou publiseer met temas waarin die veragtelike kleurskeiding geen rol sal speel nie; m.a.w. die hooftema moes wees ‘n liefdesverhouding tussen swart en wit. Toe ons dit summier van die hand wys, is aan ons gesê dat hierdie mark braak lê en skrywers baie groot geld kan verdien. Ons het egter voet by stuk gehou, en dit was toe ook die einde van ‘n meer as 20 jaarlange verbintenis met hulle.”

“Met verloop tyd is daar in die media berig dat Afrikaanse uitgewers begin noustrop trek; sommige moes noodgedwonge saamgesmelt om te oorleef en ander het net eenvoudig in die niet verdwyn. Skrywers wat gedigte en kortverhale wil publiseer, moet nou self daarvoor betaal.”

“Later het ons ook verneem dat die glansende reënboog-“skrywersprojek” ‘n totale mislukking was – die gemiddelde blanke Afrikaanse leser wou eenvoudig net nie aan hierdie ‘gruwel’ byt nie. Dit het daartoe gelei dat uitgewers derduisende rande verloor met boeke wat op die rak bly staan het, of verpulp moes word.”

Oeps.

Nou terwyl Vaandel hom staal vir die religie, kerksake, volksvyande en die eindtyd, kan PRAAG hom mos beywer vir ‘n wêreld sonder Marxisme, monisme of enige polities-korrekte (nie)fiksie. Dus, meer filosofies ingesteld. Of juis ligte, hekelende satires. Die uitgewer weet mos wanneer om HALT! te roep. Of beleefd op die manuskrip te skryf: ”Oulik, maar jy beweeg op dun ys!”. So vul die een uitgewer die ander een net aan – ons het mos gemeenskaplike… doelwitte.

Teenoor die hoofstroom kan die ALTERNATIEWE MEDIA dus groei. Dalk is so iets in die verlede al gedoen, ek hoor met graagte die repliek aan.

Slotsom

Wie melk eintlik vir wie?

Wie grawe grafte vir wie?

Skryf mens vir die hoofstroom, probeer jy Afrikaans vir die menigte bevorder. En in die proses kan mens miskien ‘n paar sent melk [wat dan by veel nuttiger oorde ingepomp kan word?] uit die uitgewer-ysterkoei. Nee, Oom Breyten, die Ysterkoei moenie sweet nie, hy moet gemelk word. Leeggemelk word. En die uiers afgerim word. Die Ysterkoei moet bloei!

Gewoonlik gaan die groot gros wins egter na die uitgewer self. Dus, slegs ‘n paar druppels melk en ‘n brommer as meevaller in die skrywer se emmer. Maar melk bly melk. Nou ja, kompetisies is ‘n ander saak – geld kies nie wie sy baas is nie. Maar die nuwe baas kies seker wat hy met die prysgeld wil maak? Maar daardie geld moet tog êrens vandaan kom… jaargeld? Rentegeld? Van lede wat van vroeg tot laat hul hande deurwerk? Ag, nou ja. Soos my tannie een koue oggend in Gansbaai gesê het toe sy haar trui tuis vergeet het (en ek myne vir haar aangebied het): “Nee! Wie dom is moet k@k!”

Skryf mens vir die hoofstroom, poleer jy eintlik die beeld van organisasies wat die Afrikanerdom en sy tradisies waarskynlik, nee, ooglopend probeer vernietig. Hulle ry tog op jou goeie naam, idees en skeppingsgees. En in die proses voer jy die draak dik.
Skryf jy net mooi niks nie, word die status quo behou. Afrikaans bly waar hy is. Stagneer.
Skryf jy vir PRAAG en ander uitgewers, of selfpubliseer, het jy “die verkeerde kanale gevolg” om dit eufemisties te stel. Jy en jou werk word op ‘n spreekwoordelike swartlys geplaas – [1. weens die min geld vir bemarking; 2. “Jy’s nie een van ons nie”] – en jy kan vergeet dat die deursnit Afrikaanssprekende dit sal lees of van weet. Gewoonlik is sulke boeke juis vir ‘n nismark geskryf. Behalwe as die hoofstroom doelbewus jou naam wil krater maak. Maar, opbouende resensies of nie – dis die advertensies wat die geld en die tonge laat rol.

Laat ons egter nie vergeet wat met Libanon-Uitgewers gebeur het nie. Adriaan Snyman se huis is teen die aanvang van die millennium heel melodramaties deur swaargewapende polisielede met ‘n lasbrief deursoek – amper soos mens met ‘n voortvlugtende terroris sou maak. Snyman se boeke en ander materiaal sou glo as die bron vir die Boeremag se ideologie gedien het. Om dit alles te kroon het Libanon-uitgewers daardie jare, veral 1997, ook deurgeloop weens ‘n ander hofsaak teen die boek “Volksverraad: die geskiedenis agter die geskiedenis” deur advokaat Pretorius. Soos Vaandel-Uitgewers self stel: “Die hofuitspraak was ten gunste van Hartzenberg nadat slegs één kant van die saak aangehoor is en adv. Pretorius nie onder kruisverhoor geneem is óf getuies gelei het nie.”

Geen uitgewer, al is hy hoe versigtig, is teen sulke aanslae gewaarborg nie. Vir groot uitgewers is ‘n hofsaak soos hierdie ‘n nietigheidjie. Wat daarvan? Ons het derduisende ander boeke uitgegee; hierdie enetjie was maar ‘n ou “glipsie”. Vir privaatuitgewers beteken ‘n hofsaak soos hierdie ‘n gewisse dood. Dus, groot uitgewers kan vliegtuie neerskiet soos hulle wil, die kleintjies mag ONDER GEEN OMSTANDIGHEDE in juffrou se klas piepie nie.

Skryf jy vir PRAAG en ander uitgewers, of selfpubliseer, steun jy die uitgewers wat iets vir die volk wil doen. Hierdie skryfwerk gaan dan dikwels nie met winsbejag gepaard nie. Jy weet mos die oplaag is gewoonlik laer en daarom die prys per boek duurder. Jy weet waarvoor jy jou inlaat. E-boeke kan wel die verspreidingsprobleem en ‘drukkoste’ vergemaklik, want boeke bly lomp, ontoeganklike bundels papier.
Die ander opsie waaraan ek gedink het is om heeltemal weg te breek en jou eie ding te doen. Jou naam word nie aan die werk gekoppel nie, jy maak geen wins of kry geen geld nie, maar die noodsaaklike euwel, genaamd Google, werk tog onbewustelik ten goede mee wanneer die mense daarbuite in Afrikaans sekere soekwoorde intik. En toevallig op jou vertalings afkom. Ek bedoel nou plekke soos Wikisource waar mens horingou boeke uit 1740 kan vertaal in Afrikaans. En dan heeltemal gratis en vry kan plaas op die web om te lees. Dis gewoonlik boeke met min verkoopswaarde, maar tog hoë akademiese waarde. Dis ook onmiddellik en kostevry beskikbaar. Werke soos hierdie sou in elk geval nie deur die hoofstroom vertaal word nie – want wie gaan dit koop? Of dit nou geskryf is deur die siniese Voltaire of die dromerige Jean-Jacques Rousseau [elkeen op hul beurt het die Marxisme beïnvloed], die hoofstroom stel nie daarin belang nie. En daarom die mense ook nie. As hulle maar weet hoe Voltaire vir Rousseau uitmekaar geskeur het met sy giftige kommentaar… Daar is ook die briewe van Denis Diderot aan Koningin Katharina II wat die hele onderwysstelsel van Rusland van destyds hervorm het. Dis van sulke tekste waarvan ek praat. Sulke tekste is belangrik vir die kritiese leser.

Die nadeel hieraan weer is onlangse boeke in buitelandse tale wat dringender in Afrikaans vertaal moet word, met die taal en skrywers wat gelukkig wel “nader” aan ons tyd is. Ek praat nie soseer van “The Hobbit” (1937) wat jy binnekort in Afrikaans kan kry nie [eintlik dink ek ons het te veel droomwerk en te min dinkwerk in Afrikaans]. Ek praat van niefiksie. Daarvoor het mens ‘n gewillige uitgewer nodig wat die lisensies kan reël. Dit stuur jou terug na punt 4 en 5. ‘n Gewillige uitgewer het egter ook gewillige medewerkers nodig.

Nog ‘n opsie is “fanfiction”. Maar dit is werklik jou laaste opsie. Deesdae is daar heelwat webblaaie waar mens jou wildste fantasieë oor ‘n TV-reeks of rolprent kan plaas. In jou moedertaal. Veral as jy Trinity in haar swart skwiek-skwiek PVC-jas stomend in die telefoonhokkie witwarm wil vry. Voor die telefoonklingel. Of Oreo-koekies vir Simba wil voer [of ‘n rustige aand na die sterre saamkyk in kinderlike onskuld; sy donssagte dik leeupens as kopkussing]. Of in louwarm pasta rondswem saam met die eerbare Skoppensboer van PRAAG en politiek praat! Of jy kan ‘n ondeunde parodie van 7de Laan maak. Niemand sal ‘n traan daaroor stort nie – behalwe van die lag. Jy kry natuurlik geen geld daarvoor nie [anders is dit kopieregskending…], maar jy skryf in Afrikaans. Dis mos al wat tel? Toe nou, dis mos vir die grap? Heerlike wraak op ander se powere verbeelding, my skat.

En daarmee sluit ek my vraagstukke af waarmee ek die brief begin het:

Is dit geoorloof om aan kompetisies deel te neem van die hoofstroommedia of ander organisasies as jy die geld kan benut vir jou eie saak, agenda of ander belangegroepe s’n? Geld vra immers nie hoe dit uitgegee moet word nie.
Is dit beter om eerder onafhanklik ‘n pad vir Afrikaans op die web oop te veg, ‘n Eenman-Kruisvaart te onderneem, of is jy dislojaal teenoor ander belangegroepe? Of moet jy albei doen en ondersteun?

Suidpunt: Waarom is Hollands weggegooi vir Afrikaans?

Een van PRAAG se getroue lesers, op Disqus bekend as Sussie se Vissie, wou weet waarom die Afrikaner/Boer so maklik die Hollandse kultuurtaal, waarop hy tog so heilig was, so maklik kon prysgee vir Afrikaans. Wat sou die rede hiervoor wees?

Dit volg na aanleiding van Leon Lemmer se resensie – Wannie Carstens se ‘Storie van Afrikaans’ op 26 November 2017.

Die presiese bewoording lui:

Mnr Lemmer,

Met die koloniale besetting van onder meer Amerika/Australië het Engels in sy geheel, redelik ( indien nie absoluut nie ) – as landstaal behoue gebly.

Benewens aksente wat opmerklik verskil en jou blindelings in staat stel om tussen dié twee nasionaliteite te kan onderskei, hoe’t dit gebeur dat Afrikaans in taal, woord en spelling so radikaal weggeswaai het van SY aanvanklike Nederlandse/Hollandse volkstong en/of besetter?

Ek kry nie my blondine-intellek om dié een nie.

Het ons voorsate as ongeletterde plebs/uitskot doodeenvoudig gesukkel om uiting te kon gee aan Hoog Nederlands – en toe die weg van n tipe ‘fanagalo’-Nederlands gevolg waarmee hul hulself gemaklik kon vind?

Argentinië met sy besetters-geskiedenis dieselfde. Ofskoon jy afgeraai word om NIE Spaans in Argentinië te leer praat nie, is die gemene deler as taal, nie so radikaal vervreem soos die van Afr en sy Nederlandse grootouer nie.

Insgelyks sekere Afrika lande. Het enige van hul in n soort van ‘fanagalo’-Frans metamorfeer?

Die beweegrede(s) tot n soeke na n EIE eertydse ‘nuwe taal’ ( gegewe die status quo van bg vermelde lande ) – slaan my dronk.

Op Leon Lemmer se reaksie, herhaal sy haar standpunt.

Dkie vir u repliek.

My skrywe opgesluit in u sin ‘…dis primer die blanke Hollandsprekendes wat hul tradisionele taal aangepas het’.

My vraag dus:- Waarom so radikaal? Wat was hierdeur bereik?

Die oogmerk te wees wat?

Andersyds gee ek u met als gelyk, en kan u aanvaar net sotte ( behalwe blondines ) sal hul verwerdig om iemand met u statuur…te probeer vasvra.

Aanvanklik was my brief teen 29 November reeds 17 bladsye lank, maar ek moes toe ongelukkig van voor af begin.

Hier volg die redes.

REDE 1. SIMPATIE TEENOOR DIE SPREKERS VAN AFRIKAANS, DIE TAAL VAN DIE ONGELETTERDE.

Die Hollander Arnoldus Pannevis was alleen maar bekommerd oor “het geestelijk heil van de gekleurde bevolking van dit land” en wou daarom ‘n Bybel vertaal kry in eenvoudige “Afrikaansch-Hollandsch”, net soos daar vir die bewoners van sekere Deense Wes-Indiese eilande ‘n Nuwe Testament in “Neger-Hollands” vertaal is (Scholtz, 1939:226). ‘n Ander Hollander van geboorte, Casper Peter Hoogenhout, het dié uitsig verbreed (Scholtz, 1939:229):

“Jij sal miskien seh, […] die Engelse het oweral skole en kerke ver die bruin mense opgerig. Maar nou vra ek weer, as hulle dan nie eens die Hollanse taal reg kan verstaan nie, hoe sal hulle dan die Engelse verstaan? Nee! daar mot meer gedaan wort, daar mot in hulle eige taal geskrijwe en ver hulle gepreek wort, 1 Cor. 14, en nie alleen ver die bruin mense nie, maar ook ver banja blanke, want daar is ook regte banja blanke wat die Hollanse taal nie half verstaan nie. Ja die Hollanse taal sal naderhand heeltemaal in Afirka gedaan raak, en die Afirkaanse sal daarvoor in die plek kom, en das ook reg. […] Nou mot een eenvoudig Afirkaner jaare lang leer om die Hollans en Engels te verstaan, ik seh “verstaan”; en dat kom omdat et nie hulle taal is nie, maar omdat die Hollanse taal “half” vreemd is en die Engelse glad vreemd. Was daar een Bijbel en andere boeke in de Afirkaanse taal, dan sal een arm Afirkaaner in ses maande meer kan leer as nou in ses jaar. Maar wag maar die tijt sal kom.”

Maar hulle albei het tog iets in gemeen: om vir ‘n ongeletterde groep ‘n teks verstaanbaar te maak. Vir die halfgeletterde én ongeletterdes.

Steyn (1980:192-193) wys onder meer na Dr. W.J. Viljoen wat sy roeping ernstig opgeneem het – Nederlands sou gehandhaaf word in sy Vrystaatse Onderwysdepartement, waarvan hy die hoof was. Hy het altyd met sy amptenare Hooghollands gepraat, en geëis dat alle dokumente en notules in Nederlands moes wees:

“Een keer was C.R. Swart, latere Staatspresident, by hom op kantoor. Dr. Viljoen het die swart kantoorbode laat kom en in Afrikaans vir hom gesê: ‘Ou Jan, gaan haal gou vir ons twee koppies tee.’ Daarna sit hy sy gesprek met mnr. Swart in Nederlands voort.”

Wat is so vreemd hieraan? Kyk eens. Hierdie aanhaling bevestig net weer: Nederlands is duidelik die taal van die Beskaafde Blanke, Afrikaans die taal van die swarte, bruine en ongeletterde blanke Afrikaner. As die meerderheid Afrikaners ongeletterd of halfgeletterd was (soos ons later sal sien), het Afrikaans nie selfs méér tot die volk gespreek as Nederlands, die taal van die kulturele elite nie? As groepstaal, die taal van die verontregte? Die taal van die onderdrukte?

REDE 2: WANBEGRIP WAT DIE BEGRIP “NEDERLANDS” WERKLIK BEHELS.

Daar is geen duidelike omskrywing wat die begrip NEDERLANDS werklik behels nie – handel dit oor iets wat soos verstaanbare Nederlands LYK (korrekte vervoegings en verbuigings, maar idiomeskat wat afwyk toelaat, tot so ‘n mate dat ‘ou bokke het stywe horings [oude bokken hebben stijve horens]’ mens laat giggel soos ‘n jong non in ‘n komkommerbedding)? Of lyk hierdie Nederlands soos deur die Staatsamptenary en wetenskaplikes in Nederland geskryf en gepraat? Of, is Nederlands ook hierdie afgewaterde spreektaal sonder vervoeginge, wat ook al sy ander subdialekte insluit?

Vir baie mense lyk dit my is dit moeilik om taaldinamiek te verstaan. Dat ‘n taal nooit staties bly nie. En tog soms wel. Waarom anders kon Yslands sy drie woordgeslagte (manlik, vroulik, onsydig) behou, terwyl sy stamtaal, Oudnoors, afgewater het tot twee geslagte en die meeste van sy vervoeginge van ontslae geraak het tot ons by Moderne Noors uitkom? Is Noors te veel deur Deens, wat op sy beurt deur Platduits en Sweeds beïnvloed is, beïnvloed? Skynbaar ja (Steyn 1980:117). Maar hoe het Yslands sy identiteit en struktuur behou onder Deense heerskappy? Yslands het ‘n stewige, gevestigde letterkunde – en sy sprekers se geletterdheid word plek-plek selfs tot bibliomanie oordryf in Jules Verne se “Voyage au centre de la terre” (1864), waar daar geen boeke in die Yslandse biblioteke te vinde is nie, omrede hulle almal uitgeneem is. En daar was nie te veel inmenging deur ander lande op hierdie eiland in die middel van nêrens nie. Maar niks het deur die eeue heen verander nie, so waarom sou die woordeskat en grammatika hoef te verander?

Tog, mens kry Litaus in Oos-Europa, en ook hierdie taal het deur al die oorloë, onkunde en wie weet wat als ook nie veel van sy oorspronklike struktuur ingeboet nie (die Russe was ook nie dáár in die streek veel doenig nie). Of was hy maar net ‘n vervelige Baltiese saadjie wat vir jare oor die hoof gesien is en toe, skielik, op ‘n dag, onder die stof ontkiem en gebloei het tot ‘n landstaal toe die lentegeur van onafhanklikheid in die lug hang?

Eerstens moet ons goed begryp daar was nie eintlik ‘n Standaardnederlands (kunstaal) voor die verskyning van die Statenvertaling in Nederlands nie. Elkeen het die Bybel en hul proefskrifte voorheen maar in sy eie dialek of stadstaal oorgeskryf. Literêre stukke soos ”Lanseloet van Denemerken”, ”Van den Vos Reynaerde” en ander Abele Spele is almal in dialekte geskryf in die Middeleeue. Dit is waarom sekere ou Nederlandse boeke selfs later uit die 1600‘s vir my moeilik leesbaar is (ver van Amsterdams), terwyl ander verbasend maklik is (naby aan Amsterdams). Selfs Luther se Duitse Bybel van 1522 het die Standaardiseringsproses begin, maar die vertaling self is deurspek met regionalismes soos hy in die omtrek die mense vir uitdrukkings gaan rondvra het om sy vertaling mee te voltooi.

Tweedens moet ons die totstandkoming van die Standaardtaal verstaan.

1. Enige dialek in ‘n kontinuum kan tot Taal verhef word indien die volk (stam, kultuur) en intelligentsia (soos taalkundiges) of maghebbers van ‘n land (en baie keer internasionaal) dit so aanvaar. Fries in Nederland is ‘n voorbeeld hiervan en so ook Katalaans in Spanje. Soms is geld die vernaamste faktor – soos tydens die Hansetyd toe Platduits of Nederduits hoë prestige gehad het, maar mettertyd oorskadu is deur Hoogduits van die magtiger konings. Die Standaardtaal weet ons is daar om mense binne ‘n land met verskillende dialekte te help om mekaar te verstaan en die volk (of landgenote) te verenig = dit is kunsmatig. In Nederland het die twee provinsies Holland die kitaar op ekonomiese gebied geslaan, die koningshuis is daar gesetel, die Staten-Generaal (parlement) is daar gesetel – so die dialek van die provinsies Holland, d.w.s. Noord- en Suid-Holland, sou die swaarste stempel op hierdie kunsmatige Standaardtaal afdruk.

2. Soos vele streke in Nederland self en sy kolonies het niemand ‘n eenvormige onderwys gehad nie en die meeste burgers was ongeskoold. Drastiese verbetering het eers vanaf die 19de en veral in die 20ste eeu verwesenlik.

3. Hierdie ongeskooldheid of halfgeskooldheid plaas heelwat nadruk op die betrokke dorpstaal, streekstaal of dialektaal, wat afwyk van die Standaardtaal wat reeds in die stamland of hoofsentra aan die vorm is of gebruik word. Dialekte het soms die neiging om na mekaar of weg van mekaar te groei soos die tyd aanstap. Sekere dialekte is ook traag om te verander (hoë stabiliteit), ander verander weer blitsvinnig (wat ‘n eeu gelede geskryf is, is vandag onleesbaar). Dit hang alles af van mobiliteit, verlatenheid of hoeveel die mense in ‘n land of streek geneig is om rond te trek; en of ‘n ander taal besig is om in te meng. Hoe meer beweeglik die plaaslike bevolking geraak het (via spoorweë) binne die land self (dit is nou Nederland), hoe meer is ander onverstaanbare landsdialekte (EEUE OUER as die Suid-Afrikaanse dialekte en dus ook meer afwykend van Standaardnederlands van die Randstad) teengekom, en dus is die belang van die Standaardtaal al hoe meer hoog op prys gestel om met sprekers van ander onverstaanbare dialekte te kommunikeer. In Suid-Afrika het die subdialekte (streekstale) destyds nog nie so ver afgewyk nie (want dit was nie so oud nie), behalwe deur Engels wat met die verloop van baie jare al hoe meer sy invloed op hierdie verskeie dialekte afgedruk het. Verder het elke tweede Suid-Afrikaanse boer beslis nie in sy lewe ‘n pelgrimsreis na Amsterdam onderneem nie.

Volgens die Featurefrekwensiemetode staan die Afrikaans, wat erken word as ‘n afsonderlike (dogter)taal van Nederlands, veel nader aan die Nederlandse Standaardtaal (23ste op die lys) as die ander dialekte op Vlaamse, Nederlandse en Franse bodem (Duinkerken). Suid-Limburgs in Kerkrade wyk die meeste af (Van Eeden, 1995:6-9).

4. Die dialek waarin kommunikeer word begin al hoe meer afwyk van die beskoude Standaardvorm, of elitetaal, of koningstaal in die stamland.

5. Sodra die Standaardtaal (Nederlands, ‘n kunstaal) uiteindelik gefinaliseer en landwyd of internasionaal aan skole onderrig word, is dit vir party makliker, ander moeiliker, om by die Standaard aan te pas. Dikwels is daar ook ander hindernisse, soos in Vlaandere en Suid-Afrika, waar volksbewustheid en gebrek aan media (biblioteke en beskikbaarheid van leesstof), ook verdere weerstand teweegbring om die Standaardtaal (destyds genoem Algemeen Beschaafde Nederlands) te aanvaar. Limburgs in Nederland sal weer nie maklik besluit om eerder “Duits” te wees as Nederlands nie. Hier gaan dit weer om nasionale eenheid en pragmatiek: Limburgs binne die Nederlandse landsgrens groei al hoe meer na die Standaardnederlands as kultuurtaal toe, in Duitsland na Standaardduits.

Teen daardie tyd (die finalisering van Standaardnederlands) is Afrikaans deur wat ek “verwildering” en ander “evolusie”/”vereenvoudiging”/”veranalitisering” noem reeds gevorm. Ek dink mens sou tereg kon noem Afrikaans was teen 1900 die produk van 250 jaar se onkunde en swak skoolopleiding van (Randstad)nederlands weens omstandighede. As, ás almal in die Kaap de Goeie Hoop, onder die Nederlandse regering

1) verplig sou wees om geskool te word in Staatsnederlands [Ryksnederlands? Randstadnederlands?] tot op gevorderde vlak (tot net voor universiteit?),

2) daar geen invloede van buite was nie [alle ander voormalige Nederlandse kolonies wat deur Engeland oorgeneem is, het heeltemal verengels],

3) daar genoeg Hollanders gekom en gegaan het om die nuwe wendings in die taalgebruik oor te dra,

4) daar genoeg opvoedkundige leesstof beskikbaar was om die “geletterde Boere” besig te hou,

sou dit die afwyking beslis gestrem het [afhangend hoe goed opgelei die skoolmeesters was].

Ongelukkig weet ons ook die V.O.C. en die Staat Nederland self het aanvanklik absoluut die minimum, feitlik bôggerôl gedoen om die kolonies te ontwikkel (Kaapstad sou in hierdie opsig waarskynlik nie groter as Suurbraak geword het nie). Maar Engeland kon wel, want hy was nie so baie in duur Europese oorloë betrokke soos die ander koninkryke op die Europese Vasteland nie en verder was hy nie soos Denemarke, Nederland en sekere dele van Frankryk afhanklik van slegs die Engelse kanaal nie. Op daardie gebied was hy onaantasbaar.

‘n Mens sou nou kon spekuleer of die lewe onder die Nederlandse vlag beter sou verloop het. Nederland het eers werklik teen die laat-1800‘s tot laat-1930‘s belangstelling in sy kolonies begin toon [ook maar net omdat Frankryk en Engeland dit met hul eie gedoen het; dis nou as die ontdekking van goud in die Hoëveld nie reeds ‘n stormloop veroorsaak het deur geleidelike gebiedsuitbreiding noordwaarts nie, as dit ooit sou gebeur het…]. Soos Indonesië (voorheen Nederlands-Indië) egter toon, het die Hollanders steeds nie veel beleggings daarin gepomp nie – dit was steeds ‘n kolonie wat op die primêre sektor ingesteld was: landbou, bosbou, mynbou, vissery, jag. Daarteenoor het die Britte in Indië (die een besuide die Himalajagebergte) begin fokus op vervaardiging (om selfs nog groter wins te maak met die goedkoop vervaardigde produkte met goedkoop arbeid).

Bos (1941) werp vir ons lig op die onderwerp. Eers in 1817 word die eerste Europese skooltjie oopgemaak in Weltevreden, Nederlands-Indië. In 1860 kom daar die Gymnasium Koning Willem III tot stand, wat die moontlikheid bied om aan Nederlandse universiteite te studeer.

Tot met die volgende eeuwending lyk sake ook maar beroerd met al die omliggende skooltjies. “Dit bleek o.a. uit een in 1900 door het Nederlansch Indisch Onderwijzers Genootschap ingestelde enquête: van 1476 toegelaten ‘Europeesche‘ leerlingen verstond 621 of 41,5% in het geheel geen Nederlandsch; 433 of 29,3% kenden slechts een weinig Nederlandsch en slechts 422 of 29,2% begrepen en spraken de voertaal bij het onderwijs behoorlijk” (p. 16). Teen 1937 was daar 10 middelbare skole soortgelyk aan Gymnasium Koning Willem III. Lycea (middelbare skole wat slegs Latyn aanbied en nie Oudgrieks nie) was daar vier – twee bestuur deur die regering en twee privaat (p. 23).

“De vraag, of Indië eigen instellingen van Hooger Onderwijs noodig had, werd tot ongeveer 1910 vrijwel eenstemmig ontkennend beantwoord.” Die Eerste Wêreldoorlog het egter studiereise na Nederlandse universiteite bemoeilik en die behoefte na ingenieurs het in Indonesië intussen groter geword. En juis daarom het die eerste tegnikon eers in 1920 oopgemaak (p. 26).

Die Anton de Kom Universiteit van Suriname is eers op 8 Mei 1966 in die lewe geroep. Volgens hul webwerf: “De Universiteit begon op 1 november 1968 met slechts een faculteit, namelijk de Surinaamse Rechtsschool die in de Faculteit der Rechtswetenschappen was opgegaan. Hoewel de Geneeskundige School ouder is dan de Rechtsschool maakt de juridische faculteit langer deel uitvan de universiteitsgemeenschap dan de medische faculteit. De Geneeskundige School, Suriname ‘s oudste instelling voor hoger beroepsonderwijs, ging pas op 26 september 1969 in de universiteit op.”

Op 25 November 1975 word Suriname onafhanklik – en die Nederlandse koninklikes het ‘n jolige fees op die boot daaroor gehou.

Vergelyk nou hiermee: “In 1817 het ‘n toekomstige predikant van die Nederduitse Gereformeerde Kerk, Abraham Faure, wat toe in Nederland student was, voorstelle gedoen vir die ontwikkeling van hoër onderwys in sy vaderland*. Tien jaar later sou hy saam met ander vooraanstaande Kaaplanders, onder wie James Adamson van die Skotse Kerk, die voortou neem in die stigting van ‘n Atheneum in Kaapstad – die Suid-Afrikaanse Kollege.” [*Hy was waarskynlik gatvol vir die liberale teologie / vrysinnige Protestantisme aan Nederlandse universiteite]

Dié kollege in Kaapstad is in 1829 geopen, maar dit was eintlik niks meer as ‘n middelbare skool nie (Boucher, 1973:3); so het SACS High ontstaan. Paarl Gimnasium het op 12 Januarie 1858 en Paul Roos Gimnasium is in 1866 in Suid-Afrika oopgemaak. Die teologiese seminarie, die Victoria-kollege, wat later die Universiteit van Stellenbosch sou word, is in 1866 gestig (Boucher, 1973:19).

Dit is dus moeilik om met sekerheid te sê of Suid-Afrika onder Hollandse bewind ‘n universiteit sou gekry het in die 1800’s indien genoeg mense daarvoor sou gevra het. Vergeleke met Indonesië wil dit tog so voorkom.

In Holland het dinge in die laat-19de eeu ook nie veel beter as Suid-Afrika en Indonesië onder die V.O.C. of Nederlandse vlag gelyk nie, veral nie vir die vrou nie. My oupa aan Hollandse vaderskant, se skoonsuster, se moeder, kon nie eens haar handtekening maak op die huweliksregister om die troue van haar dogter en skoonseun te bevestig nie (daar was destyds ‘n wet in Nederland waar die ouers hul kinders onder dertigjarige ouderdom skriftelik moet toestemming gee om te trou). Sy kon nie lees of skryf nie [dit staan uitdruklik so geskryf op die huweliksregister]. En dit was op 3 Junie 1936! Sy was buitendien toe al ‘n vrou van amper 64 jaar oud. Nou moet jy ook weet – die eerste leerplig word eers in 1900 in Nederland aangeneem en tree op 1 Januarie 1901 in werking. As die stamland so lyk, hoe lyk die kolonies dan nie?

6. Indien daar geen eerstehandse kontak is met die persone wat die Standaardvorm SPREEK nie (ook d.m.v. radio, televisie, telefoon, rolprente, plate, videokonferensie) bly die afstand tussen Standaardtaal en dialek of “afwyking” groot. In ‘n land met weinige invloed deur Hollanders tydens die koloniale Britse ryk, is die afwykingsproses van Afrikaans van Standaardnederlands hoegenaamd nie stopgesit nie.

7. Die spreektaal van die blankes (Plathollands/Afrikaans) is gebruik as onderrigmedium van Hooghollands en ander vakke in Transvaal. In die Kaap was dit Engels. Albei het teenproduktief gewerk om Hollands aan die leerlinge oor te dra en baie maal was selfs die ingevoerde onderwysers uit Holland (of diegene wat daar gaan studeer het) in die Boererepublieke ook nie goed genoeg gekwalifiseerd nie. Verder is die leerlinge in die Kaap nie aangemoedig om Nederlands op skool te praat nie.

8. Alleen die tyd sal leer of die dialekkontinuum in Nederland vandag heeltemal deur skoolonderrig en mediablootstelling sal verdwyn – sodat slegs een eenvormige Standaardtaal sal oorbly. Die vraag is ook of, indien Afrikaans by Nederlands gebly het, die Suid-Afrikaanse dialek hierdeur beïnvloed sou word en ook heeltemal sou verdwyn het.

9. Punt nommer 1 tot 8 kan ‘n streep deur getrek word word na aanleiding van die volgende voorbeeld: Die Duitsers het van die beste skole in Amerika gehad (en het beslis meer literêre en wetenskaplike skatte as Afrikaans!), en tog is die taal daar aansienlik verswak. Onder andere deur iets so simpel soos stigma tydens die Eerste Wêreldoorlog, omstreeks 1917 en daarna. Dit was ‘n skande om ‘n Duitser te wees op heilige Amerikaanse grond, en ons is almal bewus hoe Duitsland by die Verdrag van Versailles verneder is (hoewel die Amerikaanse Kongres tog later hierdie verdrag sou verwerp het). Baie Amerikaanse state het die gebruik van Duits in skole, op straat, oor die telefoon en op vergaderings verbied. In party state is Duitssprekendes geteer en veer, ander is geslaan, verneder, uit hul werk verdryf; predikante wat in Duits gepreek het se huise is snags geel geverf, sonder dat die daders vervolg is. Waar 9 miljoen Amerikaners in 1910 nog Duits gepraat het, was daar teen 1966 maar sowat 50 000 sprekers onder agttienjarige ouderdom oor (Steyn, 1980:15-17; 53).

10. Watter kant van die spoorlyn jy bly, gaan dalk bepaal watter dialek jy verkies.

Petrus van Eeden se gratis beskikbare boek op die internet, “Afrikaans hoort by Nederlands”, beskou die opkomende Nasionalisme, Outonomie en Eie Identiteit (as samebindende middel in die strewe na onafhanklikheid), geen stedelike bevolking en klein elite (vox populi = Vox Dei?), lae skoling (soos om Matriekwiskunde af te water) en die Romantiek (Engels en Nederlands is die bose gekunstelde maghebber, Afrikaans is die wonderschöne, ongekunstelde, gemarginaliseerde natuurkind in die donker hoekie van vergetelheid) as die vernaamste redes waarom Afrikaans later tot standaardtaal verrys het.

Van Eeden behandel slegs vier bladsye oor ”lae skoling” (p. 146 tot 149). Ek lig slegs drie punte uit.

1. Turkye het in 1922 sy eie identiteit gesoek. Die Persiese en Arabiese woorde is uit die taal gewerp en Europese leenwoorde is in gebruik geneem; die Arabiese skrif is verwerp en met die Latynse alfabet vervang. Boonop is die skryftaal en taalreëls vereenvoudig (of, gemoderniseer). Nou haal ek Van Eeden aan wat sê (p. 146): “hierdie radikale verandering [is] vergemaklik, deur die feit dat in 1927 maar sowat 10% van die bevolking geletterd was. Hierdie drastiese taalhervorming sou onmoontlik gewees het, indien die Turke destyds goed geskoold en welgesteld was.”

2. Van Eeden haal dan Nederlandse navorsing aan wat dui mense wat hoër geskoold is, sal die spelling behou soos dit is [NEEM KENNIS, TAALKOMMISSIE!]. ‘n Moeiliker of ingewikkelde spelwyse sal hulle nie afskrik nie; ‘n oorvereenvoudigde spelwyse sal hulle egter juis teen die bors stuit – want dit kan mos lei tot vervlakking van die taal. Of die Nederlandse spelwyse behoue sou gebly het of in ‘n snaakse Duitse lopende skrif, Fraktur, runeskrif, Gotiese alfabet, Cyrillies of selfs Sjinese piktogramme of spykerskrif geskryf sou word maak nie saak nie – ‘n mens leer wat hy leer op skool. En basta.

3. Boonop was die gehalte onderwyser in Suid-Afrika destyds (*en vandag?) nie juis universeel wat wonders nie (p. 147) – daar was onderwysers wat skaars hul name kon skryf, selfs soms hul name as Potchefstroom, Pretoria en Witfontein aangee, met die maandname twee of meer spelfoute begaan, eenvoudige somme misreken, die getalle met ses tot sewe syfers nie sonder foute kon opskryf of uitspreek nie, nie ‘n werkwoord van ‘n selfstandige naamwoord kon onderskei nie.

Hiermee vergelyk Van Eeden (1995:149):

“Uit die werk van Bortoni-Ricardo (1985) is dit ook duidelik dat persone uit die lae sosio-ekonomiese vlakke van die Brasiliaanse samelewing, probleme ervaar met die vervoeging van die werkwoord. Hoe armer en laer geskoold die Brasiliaan, hoe meer afgewater die vervoeging van die werkwoord asook ander grammatikale vereenvoudiginge. Die opvoedingsproses hou dan in dat die ergste afwykings eers deur middel van addisionele skoling bygebring word. Kyk ‘n mens na die uitlatinge van Mansvelt teen die einde van die vorige eeu, dan blyk dit duidelik dat die Afrikaners wat die laagste geskoold was, ook die fleksievorme van veral die werkwoord die meeste verwaarloos het. Diegene met minder as een jaar skoolopleiding en volgens Mansvelt, suiwer Hollands gepraat het, se taal was “volstrekt niet van buigingsvormen ontbloot” (De Villiers 1936:128). Kombuis-Hollandstaliges, mense dus wat minder as ‘n paar maande skoolopleiding geniet het, het volgens Mansvelt ook nog ‘n suiwer Hollands gepraat, maar hul taal het “bijna alle buigingsvormen, vooral bij de werkwoorden verwaarloost.”

Gegewe al bogenoemde feite, laat dit my eerlikwaar wonder of die onderwysers ooit geweet het wat ”Nederlands” beteken.

Niemand is eintlik nou nog seker wat die losse begrip “Nederlands” behels nie. Wat ek, Suidpunt, onder Standaardnederlands verstaan is om in die stemtoon, die idiomeskat, die woordeskat, uitdrukkings, die sinsbou, die “gees”, die bybetekenisse van Nederlandse woorde geheel en al met die Nederlanders s’n te laat ooreenstem soos hulle vandag oor die radio praat, en veral soos by sobere hofstukke gebruik word. Net omdat ek werkwoorde korrek vervoeg en selfstandige naamwoorde die regte verbuiging gee, beteken dit nie ek praat suiwer Nederlands nie. Dan kry jy geen Nederlands-Nederlands nie, maar Suid-Afrikaanse Nederlands.

Dit hang weereens af hoe inklusief die akademie wil wees.

Nou sal Sussie natuurlik wys na die Engels en Frans en vra waarom daar nie so baie kreooltale in die Afrikalande is nie en waarom die Amerikaanse Engels nie so erg verskil van Britse Engels nie.

Ons moenie vir een oomblik dink die meerderheid Afrikane van voormalige Franse kolonies praat Frans AS MOEDERTAAL nie. Wat jy daar oor die TV of Youtubevideo hoor is die aangeleerde taal. Wat jy op die skoolbanke kry. Wat moedertaal betref, is mens mos mee houtgerus – jy glo dit is outomaties korrek. Jy gaan nie elke vyf minute hol na ‘n woordeboek uit vrees vir die verkeerde woordkeuse nie. Maar dit gaan ook afhang van jou taalprioriteit. As mens uit ‘n Afrikastam van nederige herkoms spruit, wat ‘n goeie en blywende indruk wil skep en sosiale opgang wil maak deur jou fleurige, gekunstelde, dog hoflike (en ‘n skeutjie vleiende) taal in ‘n derdewêreldland om die boonste sport te bereik, dan moet jou taalgebruik (wat by skoolbank-Frans begin het) keuriger as jou mededingers s‘n wees. As jy ‘n landbouer is wat heel toevallig ”Nederlands” as moedertaal praat, is bloutong onder die skape ‘n veel groter probleem.

Ek stel ook voor die lesers gaan kyk by http://langscape.umd.edu/map.php . Regoor die hele Afrika, met die uitsondering van die suide, sien ek geen Frans of Engels op die kaarte nie. As jy inzoem na die Suid-Afrikaanse stede, daar floreer Engels, maar nie Frans of Portguees in plekke soos Brazzaville en Luanda nie. Die kaarte is egter hoogs veralgemenend – daar is plekke soos Fairview wat ooglopend Afrikaans is – of is dit die huispersoneel wat daar permanent ingetrek het? Sover ek onthou was plekke soos Parow, Bellville, Durbanville (Pampoenkraal) nog altyd Afrikaans. En, in my wildste drome kan Kayelitsha en Kenilworth nie Afrikaans wees nie. Maar tog, volgens die 2011-sensus was Hermanus 76,1% Afrikaanssprekend [nou nie juis die indruk waaronder ek verkeer het nie]. Ook in my eerstejaarsvoorgeskrewe Aardrykskundehandboek deur Bergman en Renwick (2008:275), slaan Afrikaans soos varkmasels op die Afrikavasteland uit. Op die vreemdste plekke. Daar is egter geen beduidenis van Engels of Frans of Portugees op Renwick en Bergman se Afrikakaart nie – wel Arabies.

Ons moet onthou die volkere in die Afrikalande is baie stamgebonde, en die Engels en Frans wat nou deel van die destydse évolués (ontwikkeldes, beskaafdes) uitmaak is ‘n skepping van die vroeë 1900’s. Lees mens deur David van Reybrouck se “Congo: een geschiedenis” (2010:231-242), was daar enkele swartes in hierdie Belgiese kolonie wat wel deel van dié évolués wou word. Dan moes hul hele lewenswyse, kultuur en uitkyk ooreenstem met die Westerse heersers s‘n – wat met sekere voorregte gepaardgaan. Dan kon hulle wyn drink, verdere geleerdheid ontvang, in dieselfde swembaddens plons as die Belge (maar soos Van Reybrouck skryf (2010:233): ”Als het zwarte in het zwembad sprong, gingen de blanken eruit. Lijfstraffen met de chicotte golden nog steeds voor alle Afrikanen, zelfs voor hen die Latijnse naamvallen kenden en de speeches van De Gaulle lazen”), later selfs meer blankevoorregte verkry… maar vir die meeste volke van die Belgiese Kongo was dit suiwer gatkruip en ontkenning van jou eie stam, vir weelde. Dis vernederend om boetie-boetie met die heersers te probeer speel. Nietemin was die belangstelling groot om sosiale opgang te maak. Die keuringsproses was egter streng (Van Reybrouck, 2010: 236): ”In 1958 waren slechts 1557 ‘burgerlijke verdiensten‘ uitgereikt en slechts 217 ‘immatriculaties‘, op een bevolking van veertien miljoen inwoners.” Tog was daar in 1947 op Kongolese dorpies 110 intellektuele klubs, met altesaam 5 609 lede. Hierdie syfer sou toeneem vanaf 1952 tot 1956 vanaf 131 na 317 klubs. Die inskrywingstal het gestyg vanaf 7 661 tot 15 345 lede.

Verder is dit onbillik om aannames rondom Frans te maak as jy self nie Frans magtig is nie. Frans is ‘n taal wat alles behalwe foneties ooreenstem met die spelvorm. Dieselfde regionalismes stem ook duidelik nie ooreen met die Académie se Frans nie. Maar, as jy wil glo jou Frans is Frans, dan is dit Frans. Dieselfde met die Suid-Afrikaanse Nederlandse dialek van destyds en die halfduitse Limburgs van vandag – as jy vas glo jou Nederlands wat jy praat is Nederlands, dan is dit Nederlands. Geen haan sal daarna kraai nie.

Dit is wat Van Eeden eintlik wil sê: Sulke afwykings IN NEDERLAND EN BELGIË word eenvoudig “dialekte”, “stadstale” en “dorpstale” van Nederlands genoem wat in die verlede deur bykans homogene Nederlanders en Vlaminge gepraat is. By ons in Suid-Afrika word dit sommer ‘n nuwe taal. Onthou, daar was nie radio’s en televisies in elke liewe huishouding in Europa wat Algemene Beschaafde Nederlands die huis indra nie! Sommige dialekte, stadstale en dorpstale wyk véél meer as Afrikaans van die Standaardnederlands af.

Dit is dus nie verbasend nie (1995:52):

“Ten spyte van die hoë tempo waarteen die Vlaminge die Nederlandse standaardtaal nagepraat het, het die aantal Vlaminge wat die standaardtaal, gedurende die sestigerjare as spreektaal gebruik het, nog nie 3% van die Vlaamse bevolking gehaal nie (Willemyns 1971:7). Volgens Botha (1976:6) gebruik minder as 1% van die Vlaminge die Nederlandse standaardtaal, en het hy waarskynlik slegs na die gesproke taal verwys.”

Maar al sou die hele hutspot-idee van Afrikaans as die uitvloeisel van hoogs flekterende tale wat gelyke speelveld soek (Nederlandse, Duitse, Franse, Deense, Sweedse, Noorse selfs Khoi-dialekte?) , net soos by die onlangs ontdekte mynerstaal, Cité-Duits, in België, waarvan die proses haarskerp ooreenstem met die vorming van Afrikaans (Van Maris, 2017), voorgehou word, hou dit ook nie stand teenoor Amerikaans nie. Amerika is immers veel ouer, daar was ook vlae immigrante uit verskeie dele van Europa wat toegeskryf kan word aan oorloë, hongersnood, ekonomiese ineenstorting, beter werksgeleenthede, familie wat reeds gevestig is. Nou hoekom lyk hierdie Engels nie veel anders as dié van Brittanje nie? Of is ons so gewoond aan Amerikaans en Brits dat ons geen verskil meer kan raaksien nie?

Steyn (1980:51) voer aan hierdie miljoene immigrante wat aangekom het en hul ou tale verleer het, kan toegeskryf word aan “waarskynlik die onderwys”. Tog was daar vir baie lank Duitse skole in Amerika. Maar “algaande het die verskillende state op aandrang van die federale regering begin vereis dat net Engels die onderrigtaal in private en openbare skole moet wees”. Verder was daar tot met die 1960’s ‘n baie sterk assimilasiebeleid, en hiervan was Engels die voertaal. Die rolprentbedryf baie later het ook sy werk deeglik gedoen.

Laat ons dus kyk hoe het die onderwys in Suid-Afrika gelyk.

REDE 3: TE MIN LESURE IN NEDERLANDS

Om meer uit te brei omtrent punt 6: was die Nederlands wat op skool geleer is, werklik Nederlands? En van hoeveel tyd praat ons?

Volgens M.E.R., skryf Steyn (1980:191), was “alle skoolboeke [in Transvaal voor die Tweede Vryheidsoorlog] in Nederlands”, “maar die Afrikaanse onderwyseres en kinders het Afrikaans gepraat.” Dit was in alle vakke so. Die onderrigmedium was in Afrikaans, die boeke geskrewe in Hollands.

En tog sê Mansvelt op 1 Mei 1890 eintlik: slegs 12 maande is nodig om “Nederlands” (nou nie goeie Nederlands-Nederlands nie, maar wel ‘verstaanbare’, skaflike Nederlands vir Suid-Afrika) werklik te leer skryf en praat met die korrekte vervoegings (Van Eeden, 1995:148):

“[…] de taal die men bijv. te Stellenbosch niet alleen op openbare vergaderingen, maar ook in den omgang nog hoort van mannen, die mij zelf verzekerd hebben, dat zij in hun jeugd niet meer dan twaalf maanden onderwijs genoten hebben van den een of anderen weggelopen matroos of soldaat. Deze taal nu, hoezeer ook in vele opzichten van de Nederlandsche schrijftaal afwijkende, is in haren zinsbouw, zoowel als woordenschat, zuiver Hollandsch en volstrekt niet van buigingsvormen ontbloot […]”

Maar oor Kombuis-Hollands: “Dit is de taal die bijna alle buigingsvormen, vooral bij de werkwoorden verwaarloost.” Hierdie taal word volgens Mansvelt gebruik deur persone wat slegs enkele maande gebrekkige onderwys geniet het. Nogtans beskou Mansvelt dit as ‘n verrassing dat Kombuis-Hollandstaliges, ondanks die feit dat die Kaap toe al vir byna ‘n eeu onder Engels bestuur was en skoolopleiding vir die Afrikaner pateties was, dié mense “nog zulk een betrekkelijk zuiver Hollandsch spreken” (Van Eeden, 1995:148).

Hoewel Van Eeden in ‘n optimistiese trant skryf ”Verder is dit belangrik om daarop te let dat Mansvelt hierdie twee soorte Afrikaans, wat bloot gebrekkige Nederlands was, steeds as suiwer Nederlands beskou het” [skietgoed om taalamalgamasie te steun] loop my beker allermins van vreugde oor.

Mansvelt se “zuiver Hollandsch” en “12-maande-Nederlands” is duidelik nie die drawende Standaardtaal wat in die Nederlandse Eerste en Tweede Kamer (parlement of ‘Staten-Generaal’) weergalm word terwyl ander verveeld aan pepermentjies suig nie. Daarvan het Afrikaans (of Suid-Afrikaanse Nederlands) reeds te ver van hierdie nuwe kunstaal (Standaardnederlands) afgewyk.

Maar let nou mooi op:

Om ‘n lewende taal aan te leer, soos hierbo genoem, is geen sprake van die grammatikadrilwerk eintlik nodig nie. Die leermeester is ‘n Hollandse matroos of soldaat wat gedros het – iemand wat waarskynlik die taal (as moedertaal) magtig is. Soos in die Pruisiese skool van desjare (as ek Waquet se “Latin or the empire of the a sign” (2001:32) korrek verstaan) is Latyn geleer uit die vuis praat nog voordat die grammatika behandel is. Soos ons “Hallo!”, “Lekker naweek!”, “Lekker slaap” leer praat en later al hoe meer ingewikkelde sinne gebruik. Jy moet konstant op jou voete dink; dis die beste leermeester. ‘n Lewende taal leer jy deur kontak, voortdurende praatwerk.

Daardie jare (19de tot in die middel van die 20ste eeu) was drilwerk met grammatika en verbuigings- en vervoegingstabelletjies die obsessie (veral in die Duitse klasse in Suid-Afrika sou hierdie drilwerk nog lank voortgesit word), nie soos vanaf die 1980’s toe iemand skielik agterkom “maar ons leer mos deur te praat” en “opstelle skryf” nie. Op die huidige oomblik is ek bewus van Marianne Dircksen (2016) aan die NWU wat skryf oor Latynonderrig in Amerika wat so, soos ‘n lewende taal, aangeleer moet word.

In die 1980’s het die resensent, ene J. Hilton (1982:152-156) destyds verbonde aan die Universiteit van Fort Hare, W.G.J. Lubbe se ”Latyn vir Regte” (1981) en D.M. Kriel se ”Latyn vir die regstudent” (1977) gekritiseer: Lubbe en Kriel benadruk glo die skryf- en uitspraakoefeninge te veel – dit is glo te tradisioneel. Latyn hoef immers vandag in die 1980‘s slegs GELEES te word:

”Both books would appear to be adaptations of the traditional approach to the teaching of Latin to a specialized vocabulary. Given the lack of goal definition of these books it is still strange that the underlying assumption – that the courses will equip the students to READ Latin better – is ignored. The goals of the traditional courses are to produce students who can write and even speak Latin. The goals of Latin teaching have now generally changed (and this is implicit in the books under review) and one would expect a change in content to facilitate the attainment of these goals.”

Hoe het tye nie verander nie! Moet ek nou sê hierdie twee Afrikaners was hul tyd vooruit?! Of word die siklus voltooi? Die sirkel word rond? Déjà-vu? Dit lyk darem baie naby aan die Pruisiese skool van ouds! Die geskiedenis herhaal eenvoudig homself. Ongelukkig het hierdie uit-die-vuis-leer-metode een nadeel (wat Waquet ook op dieselfde blad noem): by die Franse skole is eeue gelede wel bevind met hul naslaan-drilwerk-en-woordeboek-naslaan-metode kan die leerlinge skaars in Latyn praat, en hul woordeskat maar gering, maar op skrif is hul werk veel meer afgerond.

Sonder daardie skryflesse kon jou Nederlands (of, die kunstaal, Standaardnederlands, so goed soos ‘n dooie taal) op soortgelyke wyse allermins gekunsteld afgerond word. Jy moes as’t ware die volle Matriek loop (of, soos Hertzog, selfs verder) om die fynere nuanses te verstaan. Die belangrikste faktor by taalaanleer soos hierdie, by dooie tale, bevind die Franse sosioloog, Philippe Cibois (2015), is TYD. Jy kan byvoorbeeld nie verwag iemand in die jaar 2012 wat 400 uur per skooljaar aan Latyn moet afstaan, sal sy voorgangers, wat 900 uur per skooljaar moes deurworstel, kan klop of ewenaar nie.

Dieselfde geld met Nederlands.

Ongelukkig kon ek nie Langenhoven se outobiografie “U dienswillige dienaar” uitneem by die biblioteek nie (dit is reeds uitgeneem) en ek moes my verlaat op my bydrae op die Afrikaanse Wikipedia-artikel wat ek in die verlede daar geplaas het. Hy skryf:

“Ons kinders is gemaak Engels praat, selfs buitekant die skool, maar nooit was daar van Meester se kant die minste poging om ons te maak Hooghollands praat nie, selfs nie met hom nie, en selfs nie in die Hollandse klasse nie. Daar by ons, soos orals elders, was dit maar ‘n vanselfsprekende saak dat jy ‘n Afrikaner enige vreemde taal kan leer praat maar nie Nederlands nie. […] Meester Bloemkolk had van teoretiese grammatika geen grondige logiese begrip nie. (Ek het daar ‘n Hollandse spraakkuns op skool gebruik – die liewe ou Stucki s’n. Maar dáár was ook geen stucki logika in nie.) Maar Meester het my, vir meer as die betrokke standaard van onderwys en ouderdom, deeglik Nederlands geleer. Toe ek uit sy skool weggegaan het, het ek dit seker min swakker geskryf as wat ek dit vandag kan skryf. Verder het hy my, by die skoolwerk verby, ‘n menige Nederlandse boeke geleen om te lees en ek het hulle verslind. En daar is geen twyfel aan nie dat my woordeskat (wat ek vandag nog altyd te armoedig vind vir die uitdrukkings van my gedagtes) deur Nederlandse lees en studie verbeter is.”

Duidelik sit ons hier met Waquet se “Franse Latynskool”.

Ek beskik ongelukkig oor te min tyd om deur die proefskrif “Onderwys aan die Kaap onder die Kompanje 1652 – 1795: ‘n kultuurhistoriese studie” (1936) te lees en beroep my dus op ander bronne. Ek sou wel aanraai dat die leser hierna gaan kyk by http://scholar.sun.ac.za/handle/10019.1/63726 .

Ons weet ten minste 50% van die heel eerste Hollandse nedersetters in Suid-Afrika was analfabete (Van Eeden, 1995:147). Ons is ewe deeglik bewus van die uiters lae skoolbywoningsyfers, veral in die platteland gedurende hierdie tydperk waar selde slegs meer as een jaar skoolgegaan is (Scholtz, 1939:208). Hetsy die geriewe was eenvoudig nie daar nie, of die vraag daarna was afwesig by die eenvoudige maar uitmergelende leefwêreld van die selfonderhoudende boer en sy gesin, of daar was eenvoudig net nie die geld of die tyd vir die kind of ouer wat daarna begeer het nie.

Die feit bly staan: Jy kan onmoontlik nie binne 1 jaar al die grammatika van Nederlands baasraak nie. Nie as jy al die nuanses wil lees, vasvang en self skryf nie.

Rol meer as 250 jaar vorentoe en Van Eeden skryf (1995:147):

Uit onderwysstatistiek blyk dat slegs 11,24% van die leerlinge in staatsondersteunde skole gedurende 1908 in standerds hoër as standerd vier was (Zietsman 1992:83). Die volgende tabel gee ‘n duidelike beeld van die onderwyssituasie, uitgedruk in persentasie:

Jaar	Graad	Standerd 3	Standerd 4	Standerd 5	Standerd 6	Standerd 7
1901	47,32	9,98	6,89	3,46	1,74	0,64
1908	44,19	10,25	7,63	4,56	2,84	1,12

Dan gaan hy voort (1995:147):

Volgens Zietsman (1992:83) is daar volgens die inspeksieverslae, gedurende dié tyd, soms eers in standerd 4 met formele onderrig in Nederlands begin, en het die oorgrote meerderheid Afrikaners dus nooit werklike onderwys in die taal ontvang nie, aangesien slegs ‘n fraksie Afrikanerkinders by skoolhoër en matriek uitgekom het. Selfs prominente Afrikanerleiers, tydens die eeuwenteling, het dikwels bitter weinig, indien enige formele skoling geniet (vergelyk De Villiers 1936:220).

My eie oupa (gebore 1904, oorlede 1981) van moederskant is ook ‘n produk van die Engelse Kaapse regering- en onderwysstelsel – hy kon slegs Standerd 3 klaarmaak, daarna moes hy teen sy sin (al wenend) gaan skape oppas. Voorheen moes hy donkie-ore dra as hy nie Engels in die klas wou of kon praat nie. Sy vrou (gebore 1914, oorlede 1954) haal darem Standerd 6. Die briewe wat my Oupa wel latere jare geskryf het aan sy kinders was in Afrikaans, sonder spelfoute, wel met die kenmerkende ÿ en nie y of die argaïese ij nie. Sy spelkennis het hy uit Afrikaanse Christelike boeke opgedoen wat hy in sy vrye tyd gelees het.

Ek beskik wel hier oor ‘n boekie deur ene Willem S. Logeman (“Professor in de Moderne Talen aan het Zuid-Afrik. College te Kaapstad”), geskryf te Zeepunt, Juli 1901, getiteld: “Leesboek en Grammatika met oefeningen, Voor den Vierden Standaard”. Wat onmiddellik opval is dat die boek geskryf is soos vir iemand wat in Engels onderrig word. Die Hollandse tekste wat vir oefeninge gebruik word, het Engelse opsommings vanaf bl. 195 tot 219. Daar is ook ‘n woordelys in die boekie wat tweetalig is (bl. 155 tot 194) – dis baie snaaks vir ‘n Nederlandse handboek. Nog iets: die vervoeginge van „ik bak, gij bakt, hij bakt, wij bakken, u bakt, zij bakken, jelui bakt of jullie bakken, u bakt, de heeren bakken, zullie / zij bakken“ word eers hier in Standerd 4 (Graad 6!) werklik behandel.

Wil jy nou wragtig vir my sê Hollands is eers vanaf die vierde standerd werklik geleer?! Waar is die verskeie passiewe vorme, die verledetydsvorm, die toekoms, die onbepaalde wyse (infinitief)? Waar is die onderskeid tussen die onvoltooide en voltooide onbepaalde wyse? Die gebiedende wyse (BAK!!)? Die voorwaardelike “zou bakken”? O, hier is ‘n paar van hulle. Maar min. Daar word net in hierdie palmgrootte boekie ( 17 x 12 x 1 cm ) van 223 bladsytjies (steekproef: hoogstens 33 reëltjies per blad van 8 woorde elk, merendeels met grafika wat die woordaantal drasties inkort) heel terloops genoem die subjunktief of aanvoegende wyse is vreemd in die alledaagse taal. En waar leer jy mense die uitspraak? Afrikaanse uitspraak is duidelik nie Nederlandse uitspraak nie – jy verwar net die kind.

Die boekie alleen sal mens kan help om baie, BAIE eenvoudige kinder-Nederlands miskien te lees – maar dit hou as die enigste, ALLERLAASTE taalhandboek op skool vir die kind alleen absoluut niks belowends in nie. Volgens Gerda Odendaal (2016:262): “Dat die bron in ’n bepaalde behoefte voorsien het, blyk daaruit dat dit tot 1907 verskeie uitgawes beleef het”. Odendaal spesifiseer nie die latere verdeling in Standerds nie, so ek is salig onbewus of jy later ‘n matriekhandboek vir Nederlands gekry het. Wag, ek kyk gou by Worldcat – Net Standerds 2 en 3 word hier gelys. Die oorspronklike boek van 1898 (vir alle standerds) was ook net 288 bladsye lank. Maar wat ons wel weet uit die syfers van 1901 en 1908 (sien bo): daardie “bepaalde behoefte” was maar MIN! Want daar was MIN leerlinge.

Van den Heever maak in sy biografie oor Hertzog doodseker ons verneem slegs tot 3 ure per week (1944: 185, 199, 224) is aan Nederlands afgestaan voor en net na afloop van die Tweede Vryheidsoorlog onder Engelse bewind. Indien daar ooit streng by hierdie ure gehou is.

Met al hierdie wind van voor – wie sou dan ooit in Holland kon gaan studeer, laat staan nog sy doktorsgraad daar kon verwerf het? Wie sou nou ‘n kat se kans kon hê? Wel, ons liewe Genl. Dr. Barry Hertzog kon.

By die Victoria-kollege waar Hertzog sy B.A.-graad verwerf het, was slegs 1 uur per week aan Nederlands afgestaan, later sou dit 2 ure per week word (Van den Heever, 1944:36). Ten spyte van al hierdie hindernisse, kon hy wel na Amsterdam gaan in Augustus 1889, die aanvang van die nuwe akademiese jaar in Europa. Duidelik staan daar wel in Van den Heever se boek: ”Hy het Nederlands hier deeglik leer skrywe en praat, en veel later, soos die geval was met baie van sy geslag, sou hy met moeite ‘n suiwer Afrikaans skrywe, want die ingekerfde Nederlandse vorm sou steeds weer, deur die Afrikaanse heen, opduik” (Van den Heever, 1944:42). Om Nederlands te leer skryf en praat het nie van nature gekom nie – nie ná ongeveer 250 jaar van ‘ongeletterdheid‘ [of, afskeiding van die Hollands] wat sy eie loop in Suid-Afrika geneem het nie. Maar, Hertzog het deurgedruk. Let ook op die aantal jare wat hy in Nederland deurbring – dit noem ons ‘n taalbad.

Uiteindelik is sy proefskrif in 1892 afgehandel en aanvaar; in Nederlands. En Hertzog het gepromoveer. Blykbaar was hierdie prestasie nie ‘n alledaagse verskynsel nie, want die ”Stadsnieuws” maak ‘n moerse ophef oor hierdie “jonge man” (soos oorgetik deur Van den Heever, 1944:43):

[…]

“De jonge man, die tot doctor in de rechtswetenschap werd bevorderd, is genaamd James Barry Munnik Hertzog en geboren te Wellington, in de Kaapkolonie. Toen hij drie jaren geleden uit Zuid-Afrika hierheen kwam, had hij reeds aan de universiteit der Kaap de Goede Hoop den graad van “Bachelor of Arts” behaald. Daar de graden aldaar verleend hier te lande worden erkend, is het aan de Kaapsche studenten gemakkelijk gemaakt hier verder te studeren.

De heer Hertzog nu is de eerste Zuid-Afrikaander, die aan de Amsterdamsche Universiteit den doctorstitel heeft verworven, en het doet ons veel genoegen te kunnen melden, dat reeds een vrij aanzienlijk aantal zijner landgenoten, evenals hij, aan de Amsterdamsche Universiteit de voorkeur heeft gegeven. Onze Universiteit heeft blijkbaar in Zuid-Afrika geen slechten naam.”

[…]

Dit was dus wel moontlik om Nederland te besoek met jou karige Nederlandse opleiding (hoewel Hertzog se ouers ook welgestelde mense was).

En tog, net voor Hertzog se terugkeer was hy steeds geen swaaier van die Prinsenvlag in Suid-Afrika nie. Getrou aan sy dialek [Afrikaans was teen die helfte van die 20ste eeu in die Webster nog so beskryf – Dutch dialect], skryf hy in die jaar 1891 aan die Amsterdamse Studenteweekblad waarvan stukke op 29 April, 6 Mei en 13 Mei geplaas is (vertaal deur Van den Heever, p. 44-47) die volgende:

Dit pas by die Afrikaner-karakter en landsaard. Dit is ‘n hoogs analitiese taal net soos Engels.

[…]

Dit behoort mense te oortuig van die volslae astrantheid om te probeer om in Suid-Afrika ‘n taal in te voer wat so hoog sinteties is soos Nederlands met al die ingewikkeldheid en fraiings van verbuiging. Dié poging is gedaan en sommige, wat nog nie die volledige mag van taal oor die denkwyse van ‘n volk deurgrond nie, hou daarmee aan. Hulle gees moet nog ontsluit word vir die groot feit in die wetenskap en in die taal dat ons in die vooruitgang van gemeenskap en mens eers die sintetiese en dan die analitiese het, eers die samegestelde en dan die eenvoudige. Hulle kan sekerlik nie onder die indruk verkeer van die waarheid dat van die analitiese taal ‘n teruggang is en aan die grense van die onmoontlike behoort nie; dié verandering bring ‘n totale wysiging in die denk- en uitdrukkingsvermoë van ‘n volk. Ons kan, na aanleiding van die terugkeer na Nederlands, net so wel verwag om te sien dat ‘n rivier se stroom terugvloei. Dit laat trouens die Afrikaner se taal bloei ten spyte van sy kragtige en meerderwaardige mededinger, Engels; dit beloof aan laasgenoemde ‘n swaar en volgehoue stryd om baasskap in Suid-Afrika.

MAAR AFRIKAANS BLY OOK DEELS BEVRORE NEDERLANDS

Afrikaans hoef nie as Fanagôlo-Nederlands beskou te word nie, maar eenvoudig ‘n ander rigting wat ingeslaan is. Soos Linux-rekenaartale; elkeen dien sy doel. Ek begryp al te goed die Afrikaner/Boer soek die WARE JAKOB. Die 100% egte suiwer koffiebone. Die 100% suiwer goue Krugermuntstuk. Die 100% egte Coco Chanel. Die 100% egte Pierneef. Die 100% suiwer Nederlands, ”soos dit destyds gepraat is”. Laasgenoemde is egter soos om rekenaars in die Middeleeue te gaan soek – dit het nie bestaan nie. As jy suiwer puristies te werk wil gaan, dan gaan jy eindig met ‘n taal waarmee skeepsjongens aangesê is om die hawens blink te poets met Sarel Skropborsel. As jy nog nie tevrede daarmee is nie, gaan jy op Indogermaans afkom: skaflik genoeg vir mense wat in strooihutte bly en ‘n paar runderpesbeeste aanhou. Of dalk nog in die Steentydperk vasgevang sit. Dit is die spreekwoordelike MS-DOS in ‘n rekenaarwêreld oorheers deur Java en Android. Jy kan ook maar net “soveel” daarmee doen.

Maar wat nou van die Franse daar doer bo in Quebec? Hulle gebruik tog ‘n taal GEBOU OP die 16de-eeuse Paryse dialek wat aansienlik minder lettergetrou uitgespreek word as moderne Standaardfrans. Ek het op YouTube by die kommentaar mense steen en been sien kla hulle kan, met al hul moeitevolle Franse klasse op middelbare skool, nie ‘n snars verstaan wat hierdie mense sê nie.

Maar Afrikaans het ook, net soos die taal in Quebecse Frans, sekere dele van die ou Nederlands behou wat in die Standaardnederlands vergete is. ”Voortdurend zitten te slapen” in moderne Nederlands word vandag in Deens en Afrikaans nog albei los geskryf: “sit en slaap” en “sidder og sover” . Natuurlik weet ons dit beteken nie letterlik om te sit en slaap nie (iets wat ek by Duolingo opmerk veral die Britte mee kleitrap wat Deens leer, maar nie diegene wat sekere dialekte Amerikaans praat nie), want dit is die “present continuous tense” (-ing) van die werkwoordtyd wat in Afrikaans en Deens en Nederlands ontbreek. Maar Afrikaans kan soos Nederlands ook “aan die” gebruik (“Ik ben aan het” + infinitief): “Ek is aan die werk, aan die slaap, aan die skrywe, aan die kook.” So ‘n mens kan in Afrikaans sê: “Ek is besig om die blomme nat te gooi”, “Ek gooi (nou) die blomme nat.”, “Ek is aan die blomme natgooi”, “Ek staan en gooi die blomme nat” of “Ek staan en blomme natgooi”. Almal dui op die onvoltooide teenwoordige tyd.

Ek het ook agtergekom ”weeluis” is ‘n argaïsme wat in Afrikaans behoue gebly het – in Nederlands het die woord teen 1858 reeds verduits: “bedwants”, uit “Bettwanze” of “Bett-Wantze”.

Die oorlede Nederlandse digter, Gerrit Komrij, sê oor Afrikaans (in ‘n onderhoud teenoor Herman Wasserman): ”Ek het dit oor die byna onomskryfbare gevoel dat Afrikaans gedeeltelik ‘n bevrore Nederlands is – nie versteen of doods – maar bevrore, gestol, in die tyd stilgeword, as jy in ‘n soort tydmasjien meteens gekonfronteer word met ‘n beeld uit ‘n ander tyd, met ‘n tafereel uit ‘n vergete provinsie.”

En nou wil ek afsluit deur die volgende vraag: Waarom kan ons Afrikaans net nie met rus laat nie? Waarom hom verwyt dat hy ‘n Fanagalô-Nederlands is? ‘n Onegte Nederlands? Kom ons herskryf net gou die vraag van vroeër:

Het ons Franse voorsate as ongeletterde plebs/uitskot doodeenvoudig gesukkel om uiting te kon gee aan Klassieke en Volkslatyn – en toe die weg van n tipe ‘fanagalo’-Latyn gevolg waarmee hul hulself gemaklik kon vind?

Tegnies gesproke het hierdie Fanagalô-Latyn, vir ons beter bekend as Frans, met verloop van jare magtiger as sy voorganger geword. Op talle terreine dwing Frans nog respek af, soos in Europa en Afrika. Ook by die Olimpiese Spele. Die Verenigde Nasies. En selfs in Japan. In die beginjare het hierdie „Latyn“ in die skadu gebroei, onder volk en land wat Latyn aangeneem het, maar wat die stamtaal beslis nie na behore kon praat nie. Waar sou die Middeleeuse Franse romans ooit vir Vergilius se “Die Aeneïs” kon ewenaar? Op daardie stadium sou die Galliërs nog net kon droom om soos die Romeinse keisers van weleer die wêreld te besit. Vir jare het hulle geglo hulle praat Romeins/Romaans (langue romane). Op die vraag aan die geskiedkundige Ferdinand Lot “Wanneer het ons opgehou om Latyn in Gallië te praat?” was sy lakonieke antwoord: “Nooit”. Die Galliese inwoners het vas bly glo hulle praat presies dieselfde taal as hul voorouers (Latyn), maar binne enkele eeue was die taal onherkenbaar. Toe Karel die Grote die klasse in die Klassieke Latyn laat herleef, het mense gou begin besef hul gesproke Latyn lyk HOEGENAAMD nie dieselfde soos dié van Vergilius en kie nie. Wat ‘n ontnugtering. Wat ‘n geweldige skok.

Dit het lank geduur om van daardie tradisie weg te breek. Donders lank. Maar uiteindelik het Frans in die jaar 1539 (méér as ‘n anderhalf jaarduisend later!) die amptelike taal van die reg en administrasie van Frankryk geword, in die plek van Latyn.

Die Keltiese en Germaanse woordeskat toon duidelik hoe Frans ook eintlik maar ‘n hutspot van omliggende tale en dialekte was. Vergelyk byvoorbeeld die bekende “leunstoel” in Frans: fauteuil > faudestueil > faldistôl > faldstuol > valtstuol (Middelhoogduits vir “voustoel” of “klapstoel”).

Latyn het van 3 woordgeslagte (manlik, vroulik en onsydig) en SOV-sinsbou “versleg” / “veranalitiseer” / “vereenvoudig“ / “verwilder” tot 2 woordgeslagte (manlik en vroulik) en SVO-sinsbou. Dit is Frans. En dit is nog voordat mens insien hoe die woordbetekenisse ook boonop deur die eeue verander het!

Afrikaans het dus niks om oor skaam te wees nie, ewe min as Frans.

– Suidpunt

Bronne:

Bergman, E.F. & Renwick, W.H. 2008. Geography: people, places, and environment. Fourth Edition. New Jersey: Pearson Publishers, p. 275.

Bos, R. 1941. Hoe het groeide: Het onderwijs in Nederlandsch-Indië, Januari-Februari. ( https://web.archive.org/web/20130702101442if_/http://62.41.28.253/cgi-bin/imageserver/imageserver.pl?oid=FFHBID19410901-001-1941-0008&key=&getpdf=true )

Boucher, M. 1973. Spes in arduis: ‘n geskiedenis van die Universiteit van Suid-Afrika. Pretoria: Universiteit van Suid-Afrika.

Cibois, P. 2015. Statistiques de la rentrée, mais de l’an dernier. ( http://enseignement-latin.hypotheses.org/9059 )

CNTRL.fr s.v. ”fauteuil” (http://www.cnrtl.fr/etymologie/fauteuil )

Dircksen, M. 2016. Reassessing Latin pedagogy : a proposed model for South African learners. Akroterion, 61(1):59-73.

Hilton, J. 1982. Review. Akroterion, 27(3-4): p. 152-156. (http://journals.co.za/deliver/fulltext/akro/27/3-4/535.pdf?itemId=/content/akro/27/3-4/AJA03031896_534&mimeType=pdf&containerItemId=content/journal/akro )

Laloli, Henk. 1994. Technisch onderwijs en sociaal-ekonomische verandering in Nederlands-Indië en Indonesië, 1900-1958.Scriptie Vakgroep Economische en sociale geschiedenis Universiteit van Amsterdam. (http://amsterdamhistorie.nl/bestanden/onderzoek/Technisch%20onderwijs%20nederlands-indië.pdf )

Langscape Maps. ( http://langscape.umd.edu/map.php )

Logeman, W.S. 1901. Leesboek en Grammatika met oefeningen, Voor den Vierden Standaard. Tweede nauwkeurig herziene druk. Kaapstad: Hollandsch Afrikaansche Uitgevers Maatschappij.

Matthias Lexers Mittelhochdeutsches Taschenwörterbuch. 1965. (1885) 31. Auflage. Stuttgart: S. Hirzel Verlag. s.v. ”valtstuol”. S. 263.

Odendaal, G. 2016. Die rol van die US se Departement Afrikaans en Nederlands in die ontwikkeling van die Afrikaanse leksikografie: Die Nederlands-Afrikaans-stryd gedurende die aanvangsjare. Tydskrif vir Geesteswetenskappe, 56 (1): 256-276 (http://www.scielo.org.za/pdf/tvg/v56n1/16.pdf )

Paarl Gimnasium: http://www.paarlgim.co.za/index.php/ons-skool/geskiedenis

Sacs High: http://sacshigh.org.za/about/history/

Scholtz, J. du P. 1939. Die Afrikaner en sy taal: 1806-1875. Kaapstad: Nasionale Pers.

Steyn, J.C. 1980. Tuiste in eie taal. Kaapstad: Tafelberg-Uitgewers.

UVS: Anton de Kom Universiteit van Suriname ( http://www.uvs.edu/over-ons/geschiedenis/ )

Verne, J. 1864. Voyage au centre de la terre. ( http://www.gutenberg.org/cache/epub/4791/pg4791-images.html ):

Van den Heever, C.M. 1944. 2de druk. Generaal J.B.M. Hertzog. Johannesburg: A.P.-boekhandel.

Van Eeden, P. 1995. Afrikaans hoort by Nederlands: ons Afrikaanse taalverdriet. S.l.: Brevitas. (http://www.afrikaans.nu/afrikaans_hoort_by_nederlands.pdf )

Van Maris, B. 2017. Hoe net over de grens razendsnel een unieke taal ontstond. NRC.NL ( https://www.nrc.nl/nieuws/2017/02/17/hoe-net-over-de-grens-razendsnel-een-nieuwe-taal-ontstond-6727658-a1546528 )

Van Reybrouck, D. 2010. Congo: een geschiedenis. Amsterdam: De bezige bij. pp. 231-242.

Waquet, F. 2001 (1998). Latin or the empire of a sign: from the sixteenth to the twentieth centuries. Translated by John Howe. London: Verso, p. 32:

In the case of France the dominant impression was of similarity, with equal fluency in composition of both prose and vers; (Matthew) Arnold was impressed, however, by the amount of homework French children turned out, owing to the freer use of anthologies an a purely mechanical grounding in grammar. In Prussia, he was intrigued by the use of spoken Latin among teachers and pupils (although he noticed that the practice was in decline): young Prussians possessed enviable vocabulary and fluency, which also enabled them to read very extensively; but their composition, by contrast, lacked the elegant classical style that their French and English temporaries were taught to reproduce, the finish that the abler pupils from the better public schools could give their Latin verse.

Wasserman, H. 2001. ”Vrees God en hou jou kruit droog”. Beeld, 26 Julie:2. (Opgeneem in Unisa-Leesbundel vir AFK3043: Taalvariasie en taalpolitiek).

Wikipedia:

https://af.wikipedia.org/wiki/C.J._Langenhoven

https://af.wikipedia.org/wiki/Litaus (‘n vertaling van die Duitse weergawe)

https://af.wikipedia.org/wiki/Weeluis (my eie navorsing omtrent die woordherkoms is daar geplaas)

https://de.wikipedia.org/wiki/Litauische_Sprache

https://en.wikipedia.org/wiki/Évolué (‘n vertaling van die Franse weergawe)

https://fr.wikipedia.org/wiki/Évolué

https://fr.wikipedia.org/wiki/Gallo-roman_(langue)

https://fr.wikipedia.org/wiki/Ordonnance_de_Villers-Cotterêts

https://nl.wikipedia.org/wiki/Leerplicht

https://nl.wikipedia.org/wiki/Limburgs

https://nl.wikipedia.org/wiki/Nederlandse_dialecten#Indeling_van_de_dialecten

https://nl.wikipedia.org/wiki/Onderwijs_in_Nederlands-Indië

https://nl.wikipedia.org/wiki/Technische_Hogeschool_Bandoeng

https://nl.wikipedia.org/wiki/Universitas_Indonesia

Youtube:

Gordy, T. 2015. Je devine des expressions quebecois! ( https://www.youtube.com/watch?v=AgcP4_2btU0 ) Opgelaai: 13 Junie 2015. Kommentaar benede: I learned French at school for 7 years, but I can’t understand Canadian French at all! Maybe only 5 percent! / i’m in my 6th year of studying it and i can get the main idea, but only if they’re also very expressive with their actions, otherwise it’s a blur.

Suidpunt: Skryf vandag nog jou lewensverhaal!

Soos ek deur mnr. Leon Lemmer se weeklikse rubriek lees, raak dit vir my gans te duidelik wie die geskiedenis skryf. Of, wie ‘n platform gegee word om geskiedenis te skrywe. Baie van ons lesers dink miskien: “Mastig, net mense met ‘n hoë dunk van hulself skryf ‘n boek oor hulself”.

Ek stem nie saam nie. Nou minder as ooit. Om ‘n voorbeeld te noem. Iewers in M.E.R. se outobiografie (bl. 208-209) word geskryf sy het die benaming “toebroodjie” bedink as vertaling vir “sandwich” toe sy vir “Die Burger” gewerk het, al was daar reeds “planksny” êrens in die Noordwes-Kaapland in omloop. Tot dusver kon ek in geen etimologiese woordeboek steun of weerlegging vir hierdie stelling kry nie, slegs wat sy neergeskryf het. As mens maar geweet het in watter artikel sy die woord die eerste maal gebruik het, sou dit gerusstellend gewees het. En dit is juis hierdie soort “verlies van feite” wat my geweldig bekommer. Elke detail wat weggelaat word, se bewyse gaan verlore vir die volgende geslag. Party gaan deur snippermasjiene, huisbrand of die asblik verlore. Indrukke gaan verlore. Ervaring gaan verlore. Die belangrikste weer: FEITE gaan verlore. Want nou is jy maklik vatbaar vir die denkfout “argumentum ad ignorantiam” – alles is waar as daar geen teenbewyse is nie. Dit weet die rasionaliste, maar nie jou tipiese progressiewe skrywer wat geen tyd vir die rede het of deeglike navorsing nie. Vir hom of haar is enigiets gangbaar solank dit net byderwets KLINK of eerder, VOEL. Fiksie het die nuwe norm geword.

Ek dink die Afrikaner/Boer is net skaam, of het nog geen skryfkultuur ontwikkel nie. Party Duitsers en Hollanders bring skaars 30 dae in Afrika deur, en skryf ‘n “lewensveranderende” boek daaroor wat maklik-maklik oor die 100 tot 240 bladsye strek. Ek dink nou sommer in die verbygaan aan Barbara Imgrund se “Wild Woman: Die Fremde in mir” (2010). En dominee Herman Huber Kuyper se reisverhaal, “Zuid-Afrika: Reisindrukken”, op archive.org ( https://archive.org/details/HermanHuberKuyperZuidAfrikaReisindrukken ) uit die jaar 1925.

Skaamheid kan nie, mag nie in die weg staan van verantwoordelikheid nie! Hieronder behandel ek die noodsaak, enkele voorbeelde, en “groei”.

Die noodsaak

Ten eerste, om misleiding te voorkom.

Voorbeeld, rondom Apartheid: “Ons moet onthou dat die lewenstandaarde van blankes toe baie hoër was as dié van swartes, so dis glad nie snaaks dat die blanke bevolking ‘n stadiger verhoging in lewenstandaarde gehad het as die swart bevolking tydens ‘n tydperk van ekonomiese ontwikkeling nie.”

Dit is natuurlik ‘n growwe veralgemening wat dag na dag gebeeldsend of op die internet geskryf word. Ek sou die teendeel kon bied met my eie moeder as voorbeeld in die 1950’s tot 1960’s – sy was ‘n plaasbywoner se dogter. Het ook nie krag, water, spoeltoilette en vullisverwydering gehad nie, en alles maar so geiserloos aanvaar. My moeder moes maar water winter en somer, in wind en weer, uit die nabygeleë sloot gaan haal met die emmer of skottel. Die sloot was altyd skoongehou, met krappies wat na jou toe aangeskarrel het. Hordes van die goed. En ‘n paar klein vissies. So skoon was die water. Vandag word daardie huisie bewoon deur ander, die doringbome en bosse het die sloot ingeneem. Die stroom vloei dus nie meer nie. Die krappies en varswatervissies lê seker dekades onder sediment begrawe. Daar was destyds ook geen openbare vervoer skole toe nie, my moeder en haar broer moes kaalvoet skool toe stap. Winter en somer. Maak jy in die winter langs die pad vuur net om jou hande warm te maak, word jy deur die onderwyser geslaan omdat jou hande en naels vuil is. Maklik was die lewe nie. My vader was wel ‘n stedeling in Johannesburg, en hy het wel al hierdie stadsgeriewe gehad. Vir my moeder was dit seker desjare ‘n skandvlek, vir my is dit vandag ‘n eer. ‘n Eer om die progressiewe vooroordele verkeerd te bewys.

Ten tweede, dink hier ook aan stamboomnavorsing. Jy het name, vanne, geboortedatums en sterftedatums voor jou. En dit is al. Jy weet nie waarvan die persoon gehou het nie, weet nie wat die persoon deurgemaak het nie. Inteendeel, jy weet nie eens wat die persoon se gunstelingkleur of -kos was nie. Jy weet nie deur hoeveel lyding jou oumagrootjie was nie. Jy weet nie hoe sy gelyk het nie. Weliswaar weet jy nie eens of die persone ooit gedink het nie. Al wat jy weet: iewers het betoorgrootvader en betoorgrootmoeder mekaar waarskynlik op die muwwe strooimatras beetgepak en geliefkoos, sodat oupagrootjie min of meer 9 maande later gebore moes word. En die lewensverwelkomende raps sadisties op die boud gekry het. So loop die ritueel nou maar verby die doopvont, die katkisasie, voorstelling en aanneming, die eerste nagmaal en… die res hoop jy maar om by GISA of die kerkkantoor uit te vis. Dikwels vrugteloos. Waarom jou oupagrootjie tog so ‘n nukkerige ou man uitgedraai het, weet nugter. Dalk het hy verbitterd geword omdat hy nooit suiglekkers kon kou nie, hoe sal ons weet? Of dalk het sy boesemvriend sy droommeisie afgevry – daar was immers nog nie invoerbruide op bestelling nie. Wat hy van godsdiens, God, die kerk, die staat, die landsgenote gedink het, weet jy ook nie. Wat sy lewensarbeid betref, weet jy heeltemal niks. Al wat jy het, is rudimentêre gegewens wat jy êrens op ‘n foto van ‘n swambedekte grafsteen miskien gekry het op eggsa.org. En miskien identitynumber.org. Dit is al.

Deficit omne quod nasciture: alles wat gebore word, vergaan. Tensy mens iets aan die saak doen, is ons doodgewone mense na drie geslagte ook vir die geskiedenis vergete. Nou ja, as jy dink iemand gaan ‘eendag’ ‘n biografie oor jou skryf, gaan jy lank wag. Jy kan maar netsowel self aan die werk spring. ‘n Biograaf soos J.C. Kannemeyer is buitendien in 2011 oorlede. Ek sien nog geen soortgelyke opvolger nie.

Skryf die oorwinnaars werklik AL die geskiedenisboeke? Leerplanne miskien, ja. TV/radio-programme, miskien ja. Die koerante, miskien ja. Boekpryskortlyste, miskien ja. Die “commendationes”, miskien ja. Maar vir die res? Dis eenvoudig ‘n gebrek aan belangstelling van die behoudendes se kant af. En oor 50 jaar is almal buitendien uitgekuier met die “bespotlike standaard” van die 1990’s, 2000’s en 2010’s – as daar ooit nog iets van oor is. Jou eenvoudige bietjie slêngtaal hier en daar wat jy vandag skryf, is oor ‘n honderd jaar of so “verhewe taalgebruik”. Vra maar vir Joost van den Vondel en William Shakespeare.

Ten derde is die groot gelykmaker (naas die dood) die internet. En mense is nou ook nie almal onder ‘n kalkoen uitgebroei nie, hoor. Heelwat mense sal nie belangstel in broodskrywers van Netwerk24 wat steeds aanvoer Verwoerd was bang vir televisie omdat hierdie medium die NP sou sink nie. Gelukkig is hierdie skrywers se ondeurvorste prulstukke in elk geval agter ‘n betaalmuur, amper soos ‘n pornokanaal wat uit maatskaplike verantwoordelikheidsin ledegeld begin vra, veilig weggesteek van jong onskuldige blink Afrikanerogies wat maar huiwerig is om koerant onder die blad gesien te word. Dit pas my goed. Nee, dit pas my UITSTEKEND! Mense met gesonde verstand sal eerder na “Verwoerd aan die woord” (1963) gaan en sy toesprake deurlees, veral vanaf bl. 326 tot 333. ‘n Gewigtige bronteks. Maar het Verwoerd se tekste nooit gebundeld bestaan nie, dan moes ek seker maar alles vir soetkoek opvreet op ‘n werf wat hom CNN-styl uitgee “vir nuus wat jy kan vertrou”? Vragie: waarom is Verwoerd se toesprake nooit herdruk nie? Ek bedoel, “Mein Kampf” (vir die ou progressiewes wat mos Apartheid voortdurend met die Nazi-Duitsland vergelyk) het al derduisende, miljoene herdrukke beleef. En vertaal. En vandag is sy werk selfs vryelik beskikbaar vir Jood en nie-Jood om te lees. Waarom nie Verwoerd s’n nie? Verwoerd is mos langer as 50 jaar al dood – sy werk is immers streng gesproke in die openbare besit. Omdat Verwoerd te logies gedink het? Om die waarheid doelbewus te verswyg? Waarom Verwoerd vrees as hy dan storietjies in die parlement sou opdis? Wat is daar dan om weg te steek?

Juis daarom stel ek voor jy moet jou werk orals gaan berg en rondversprei. Persoonlik sal ek nie my boek na my dood geberg wil hê by GISA, saam met my in my uitgevoerde geelhoutdoodskis (soos Heinrich Schörbech gewens het), by die Kaapse Argief, bankkluis, by openbare dorpsbiblioteke of in ‘n tydkapsule onder die preekstoel nie, maar eerder digitaal opgelaai by Amazon, WikiCommons, archive.org, Dropbox of selfs Google Drive wil kry. Brandstigting hinder my, onder andere. En die drukkoste is peperduur. As jy bang is die rekenaarwêreld gaan in die toekoms heeltemal verander of in duie stort, kan jy jou werk liewers laat uitdruk en vir jou kinders en familielede aanstuur – maar jy weet seker nou reeds wat het met al jou ouma se erfstukke gebeur. Dit kry voete en verdwyn spoorloos. Jy kan altyd 600 kopieë laat druk en regoor die wêreld laat versprei, as jy werklik moet. Een van hulle behoort die tyd te deurstaan; net soos die Qumranrolle.

‘n Paradoks soos dit mag klink – ongeveer 5.000 bladsye oor daaglikse gebeurtenisse wat oor 5 jaar strek, is steeds ‘n opsomming van 1.826 dae se 21.912 uur dink- en doenwerk (ek neem ‘n uiters lae 12-uur-gemiddelde). Deesdae kan mens maklik tot 3 bladsye per dag tik, soos jy inligting vergader, beredeneer, kiekies steel en plak (met bronverwysing), aanhalings knip en plak, kommentaar oor jou werk berg, metakritiek oor jou kritiek op ander se kommentare knip en plak, Youtubevideo’s opsom, “podsendings” opsom, ou webblaaie op web.archive.org of archive.is gaan argiveer en hierdie webadresse êrens wil neerskryf. As mens op reis gaan, begin mens nie meer uurliks opsommings maak nie, maar per minuut (soos terloopse notas, foto’s, videos en stemopnames op jou selfoon). Elke kosbare oomblik raak belangrik – wat is gesê, wat is gedink, wat is die indruk van die plek. Met ‘n pen en papier neem dit my dikwels ‘n volle uur om ‘n A4-bladsytjie vol te skryf, want jy moet eers die sin formuleer, dan neerskryf, dan ‘n verkeerdgevormde lettertjie doodkrap. Of ‘n hele sin doodtrek. En ek skryf boonop met my linkerhand, teen ‘n slakkepas. En dit lyk slordig en onleesbaar. Met die toetsbord word my woorde egter leesbaar gevorm terwyl ek tik. Soos ek dink, skryf ek neer. Ek het geen beperking hoe lank ek wil skryf of dink nie. Hoe meer jy skryf, hoe meer wil jy skryf.

Ten vierde. Die mens het ‘n besonder kort geheue. Ek neem hom of haar nie kwalik nie – ons word doodgegooi met inligting en snert. En ons arme verstandjies kan ook maar net soveel verduur. Kan jy onthou wat die dominee drie Sondae gelede gepreek het? Was seker dan nie belangrik nie. Kan jy dag en datum presies onthou wat jy verlede jaar dié tyd gedoen het? “Ja, maar dit steek tog êrens vas!” is die verweer. En diegene wat nie daar was nie? Ek neem aan jou ervarings is nie vir hulle belangrik nie? Eintlik verbasend hoeveel mense aand vir aand sepies kyk en nie oor die sin daarvan nadink nie. ‘n Halfuur, uur, anderhalf uur, twee uur van jou lewe word elke dag vernietig, want jy vergeet dit tog. Jy kon netsowel nie gekyk het nie.

Voorbeelde

Die hele doel van ‘n dagboek (of, daglêer?) is om soveel inligting moontlik na een sentrale punt byeen te bring. By ‘n outobiografie los jy verkieslik die té persoonlike en “minder belangrike” feite uit. En tog is dit ook feite wat verlore gaan. Feite wat verhoed dat mens dieselfde foute maak. En dis daardie voorkoming van foute wat mens tyd en geld spaar.

Veelmaal raak mens teleurgesteld, soos met Jan Rabie se “Paryse dagboek”. Vir my moet mens op 27-jarige ouderdom darem al ‘n gesonde weerstand teen nuwe giere en geite begin ontwikkel het. Ek bedoel nie jy moet ‘n remskoen wees nie. Plek-plek vind ek Rabie hier soos ‘n naïewe kind wat in ‘n speelgoedwinkel losgelaat word van filosofie en jolyt weens “ontkoppeling van die Calvinisme in die vreemde”. Dis ‘n meesleuring, meevoering, oe en a, oor niks. Sy teks, “‘n Boek vir Onrus” (1982) en “Buidel” (1989), toon in hierdie geval veel meer volwassenheid – dit wil sê, nuttige inligting, toe sy woonhuis op Onrus klaar aangebou is (ook daardie bouery het nie seepglad verloop nie). In daardie boeke redeneer hy oor die voordele en nadele van vertalings (wat ek besonder nuttig vind, want dit spaar my dinktyd), oor boeke wat geskryf word slegs vir die uitvoerwaarde daarvan (“culture for export, is culture no longer”), sy bekommernis oor die omgewing en oorbenutting van die seelewe (hierdie vind ek geskiedkundig, want nou kon jy uitvind wanneer die dorp begin uitbrei het), sy wisselvallige groenteboerdery in die agterplaas as gevolg van voëls wat in die slaai- en koolblare nesmaak. Selfs smaaklike seewierresepte sal jy daarin vind. Die alewige gaste wat tydig en ontydig wil kom afpak en teedrink kom ook onder skoot, hoewel dit nie in ‘n geskinder ontaard nie.

Maar laat ek jou hierdie meer eietydse outobiografie vertel. Baie weet reeds van hom, maar ek gaan dit tog weer vertel. Ek het op ‘n besonderse outobiografie afgekom, geskryf deur Klaus Dieter Vaqué, getiteld “An der Hand Gottes… von Pommern nach Südafrika” (2004). Mense mag bekend wees met Klaus Vaqué se “Verraad teen Suid-Afrika” (1989-vertaling), en dat hy ‘n koerant hier in Suid-Afrika vanuit sy huis bedryf het, bekend as die “Insider”. Miskien sal die naam Aida Parker ook ‘n klokkie lui.

Sou hierdie afgetrede Duits-Deense miljoenêr genoeg rede gehad het om ‘n outobiografie te skryf? Wel, seker nou nie soos Raymond Ackerman wat tot drie boeke (2001, 2005, 2010) die lig laat sien het wat tans in sy eie supermarkte verkoop word nie. En tog, ons sou armer gewees het sonder hierdie boek met ‘n bitter kleine oplaag. Ek sou nie geweet het “Verrat an Südafrika” (1988) het tesame met sy Engelse en Afrikaanse vertalings ‘n oplaag van 21 000 kopieë met 7 drukke beleef nie – nogal ‘n rekord vir desjare. Ek sou nog minder geweet het die afgetrede Oudpresident P.W. Botha het Vaqué persoonlik vanuit sy strandhuis op Wildernis geskakel om hom met die boek (“Verraad teen Suid-Afrika”) geluk te wens (die agt Afrikaanse boeke wat Botha by Vaqué wou aanvra was op daardie stadium uitverkoop). Botha het ook destyds, voor hy afgetree het, sy hoogste generaals in die hoofkwartier te Pretoria aangeraai om hierdie boek te lees. Die “Insider”-koerant sou later “pligleesstof” word in die parlement. Die “Insider” is ook gelees in Hamburg, Bonn, die Staatsbiblioteek in Leipzig, asook die vier grootste staatsbiblioteke in Suid-Afrika. Ook is P.W. Botha deur die “Financial Mail” fotografeer met die boek in sy hand; sy “gunstelingboek”, soos Botha dit self stel. Toe skiet die boekverkope die hoogte in.

Uit die telefoonoproep kom ons nogal heelwat te wete (wat aanvanklik in Afrikaans geskied, maar dan oorskakel na Engels):

Botha het sy inskrywing by die “Insider” gestaak (wat hy al twee jaar lank gelees het), omdat hy hom van die politiek wil distansieer. Hy lees nou slegs Christelike boeke en geskrifte wat vir hom belangriker en relevant is.

Botha het “kein gutes Haar” vir De Klerk. De Klerk word deur Botha beskou as ‘n verraaier wat sy land en sy volk uitverkoop het. “Hy, Botha, het ook hervormings voorgestaan (“befürwortet”) en was bereid gewees om ‘met die swartes van die land die politieke mag te deel’ (verbatim: “mit den Schwarzen des Landes die politische Macht zu teilen”), maar dit sou in ‘n ander raamwerk moes geskied, waar die blankes van ‘n absoluut sekere toekoms gewaarborg sou word”.

Botha was verheug oor die kommunistiese stelsel van die Sowjetunie wat in duie gestort het. Hy glo Mandela het hom in die tronk verander, en dit was ‘n geluk. Mandela is vir Botha ‘n “nice chap”, met wie mens ‘n gesprek kan voer. Van hom sou die blankes niks hoef te vrees nie. (verbatim: “Von ihm hätten die Weißen nichts zu befürchten”). Maar hy weet nie wat ná Mandela sou kom nie. Daaroor was Botha bekommerd.

Vaqué stel dit duidelik: Botha was uiters hoflik oor die telefoon, en glad nie die mens soos wat mens hom op televisie gesien het met die vermanende vingertjie wat sy opponente die Leviete voorlees nie.

Hierdie is nog ‘n stukkie in die politieke klimaatlegkaart waarvan ons miskien onbewus is, of as aanvulling kan dien vir Stem uit die Wildernis (1997) deur Dr. Daan Prinsloo. So tussendeur die boek lees mens van die druk van die Wêreldraad van Kerke wat via die Duitse Evangeliese Kerke vanuit oorsee op Suid-Afrikaanse gemeentes uitgeoefen is om Apartheid te beëindig. Dit vind Vaqué juis vreemd, want nêrens in Afrika op daardie tydperk was die swarte in Afrika soveel beter daaraan toe as in Suid-Afrika onder blanke bewind nie. En tog is hierdie land van regoor die wêreld veroordeel. Hy skryf hier, in Suid-Afrika ly vele swartes desjare al aan vetsug, terwyl in die res van Afrika soveel verhonger is en skaars kan oorleef. Hier is skole, universiteite, geriewe en mediese sorg vir almal. Heelwat Duitse immigrante hier in Suid-Afrika het uit die kerke gestap om hul eie gemeentes te stig. Vaqué was een van hulle. Soos ‘n sakeman het hy ook gewonder waar kry hierdie terreurgroepe hul geld vandaan – want oorlogvoering is nie goedkoop nie. Toe Vaqué begin agterkom maar hierdie Wêreldraad van Kerke sorg in hul sogenaamde ”antirassismeprogram” vir al die pro-kommunistiese “bevrydingsgroepe” regoor die hele Afrikakontinent en oorsee, groepe wat juis die pro-Westerse en Christelike groepe aanval – toe ruik hy ‘n rot. Hoe kan ‘n kerk homself dan probeer vernietig? Hoe langer hy die saak oordink het, hoe meer het hy begin insien dat hier sprake is van buitelandse drukgroepe waar dit meer uit ekonomiese eiebelang en gierigheid handel as om humanitêre redes.

Toe hy die 1988-boek kant en klaar geskryf het, was nie een enkele Duitse uitgewer bereid om sy werk te publiseer nie. Nou ja, dan publiseer ek dit sommer self, sê hy, wat dit ook al mag kos. So het die privaatuitgewery “Varama” sy ontstaan in die rykmansbuurt, Herbert Bakerstraat, Groenkloof, Pretoria, te danke. “Es schlug wie eine Bombe ein”. Eers word kopieë deur plaaslike Duitse kopers Duitsland toe gestuur, en toe word menige van die boeke vanuit Suid-Afrika op bestelling deur boekhandelaars in Duitsland aangevra. ‘n Internasionale ekonomiese inspuiting te midde van die opgelegde sanksies. Een van die eerstes om Vaqué geluk te wens was Ernst “Prinz von Isenburg”. Prins Von Isenburg wil sommer nog 20 boeke koop wat hy aan Prins Philip van Engeland, Otto von Habsburg en “anderen Freunden” sal stuur. Ja, jy het reg gelees! Afrikaanse en Engelstalige Suid-Afrikaners het Vaqué “bestorm” om die boek vertaal te kry. CNA het die boek landwyd verkoop – in al drie tale. Van regoor die wêreld stroom die gelukwense toe in. Onder andere uit Boksburg, Soutrivier, Hillcrest, Windhoek, Swakopmund, München, Zürich, Adelaide (Australië), Boston (VSA), Dr. Andries Treurnicht self, die Duitse Ambassade in Maseru, Prof. T.S. uit Madrid en Pastoor Wolfgang Borowsky uit St. Trojan, Frankryk.

Nou bly die vraag: indien ons sou veronderstel die prinse was onder andere deel van die komplot teen Suid-Afrika en die Weste (en dat die monargie deel van die geldmag of derdemag is), sou “Verrat an Südafrika” gekoop gewees het suiwer om die vermaak oor die onbewustelike misleiding van die plebs, of juis om neefs en niggies te waarsku van hul planne wat te vroeg op die lappe gekom het? Waarom, onder andere, het die Berlynse muur skaars ‘n jaar later geval? Het Vaqué se doodeenvoudige sakemanlogika ‘n veel groter rol in die wêreldgeskiedenis gespeel as wat hy hom kan indink, of misgis ek my? Of is die prinse vandag ook maar ewe broos en oningelig soos die publiek en die koningshuis van Frankryk van weleer?

Wat ek hierbo bespreek het was slegs uit hoofstuk 21, “Das Lieblingsbuch des Präsidenten” (bl. 237 tot 251).

Ek het heel toevallig op 2 Oktober 2017 deur ‘n bydrae op Wikipedia op ‘n digitale plakboek of fotoalbum van ene Pietie Beukes afgekom, netjies genestel op Google Drive ( https://drive.google.com/file/d/0BxEzJ54wEglqU1NmLVlxRHpoWjQ/view ). Ek het in my meer as 27-jarige leeftyd nog nooit van hierdie man gehoor nie (dalk omrede ek doodgegooi is met die name van onbenullige literatore). Deur koerantuitknipsels, foto’s en onderskrifte van hierdie 22,6 megagreep-dokument vind ons ‘n merkwaardige, dog doodgewone man van Worcester wat indirek tot die stigting van die Cape Leopard Trust gelei het. In sy lewe het hy die televisieseine “gebuig” sodat mense van Rawsonville televisie kon kyk; hy het sy eie troetelluiperd aangehou; en was lief vir tydrenne. Ook sy deelname aan die Grensoorlog as recce word hier uitgebeeld. Die koerantberigte, foto’s, dokumente en aktes doen die praatwerk, nie die persoon oor wie die album handel nie. Slegs die sorteerwerk is gedoen. Hier het ons weer nog ‘n legkaartstukkie van die groot geheel.

“Ja, maar ek is nie belangrik genoeg nie! Hoeveel derduisende reisverhale is byvoorbeeld in Latyn nie geskryf nie? En niemand lees dit nie!”, mag jy miskien protesteer. Sover ek weet was iemand soos Louis Tregardt maar ‘n doodeenvoudige veldkornet en boer, maar vir die taalkundiges, geskiedkundiges, menskundiges en vir ons bied hierdie beskeie dagboekie uitsonderlik kultuurhistoriese waarde. Daarvan is die skrywer vandag natuurlik heeltemal onwetend, want hy is op 55-jarige ouderdom in Delagoabaai aan malaria oorlede. Sy seun het die dagboek met hom saamgeneem.

Groei

Waarskynlik sal jy as nuwe skrywer begin met die prosaïese en die absoluut pittige minimum: “Vandag het ek gestofsuig; die stort geskrop; die avokadopeerboom groei nou mooi; by die supermark het ek R20,00 te veel betaal weens ‘n prysfout op die stelsel, moes 30 minute vermors by klantediens om die saak reg te stel, diens is maar traag deesdae; ‘n bedelaar het drie liter petrol kom bedel – nie geld nie, petrol! – hy wou glo by die werk kom. Hy het nie vir my baie haastig gelyk nie. Het seker vir geld geskimp.”

Dikwels help dagboekskrywery om “ruimte in jou kop te maak” vir belangriker sake. Anders tob en tob en tob jy snags vir 30 jaar lank oor ‘n onbenullige saak – en word jy die spreekwoordelike karakter uit een dramateks van oorle’ André P. Brink se eksistensialistiese teater van die absurde, Die koffer. Nee, jy soek ‘n oplossing vir die probleem en gaan voort met jou lewe. Anders maak jy vrede daarmee.

Geleidelik begin jy ‘n herhalende patroon in jou leefwyse raaksien. Veral as jy die soekopsie met kernwoorde in jou woordverwerkerprogram gebruik (en mens onthou nogal goed watter woordekeuse jy gebruik het!), sny jy deur die maande en jare soos ‘n warm mes deur botter. En deur middel van hierdie chronologie begin jy eksperimenteer om die lewe meer (koste)doeltreffend te maak deur die hindernisse te verminder of te vermy.

Jy mag selfs die volgende wisselvorme van ‘n Sumeriese spreekwoord aanleer. En ‘n skokkende verband vind deur hierdie oeroue wysheid te vergelyk met sekere eietydse “gemarginaliseerde groepe” wat nou as die “uitbouers van Afrikaans” voorgedruk word:

‘n Vos het in die see gepiepie. “Die hele see is my pie!” sê hy.

‘n Vos het in die Tigris gepiepie. “Ek laat die springgety styg”, sê hy.

(Iemand wie se aandeel in iets besonder min is, of nie heeltemal presies die omvang weet hoe stelsels op ‘n delikate en ingewikkelde wyse funksioneer nie, het die neiging om hul eiewaarde te hoog aan te prys).

Sekere dinge soos hierbo verander na 9 000 jaar steeds nie. En dit is hoe jy die kaf van die koring skei: iemand met iets tussen die ore sal meer fokus op prosesse en stelsels. Hy vra homself: kanselleer my standpunte mekaar uit, of vul hulle mekaar aan? Watter ander standpunte is daar buite? Mense met verstand probeer immers die groot geheelbeeld van die proses insien en verskaf nuttige detail aan die onbekende leser (dankie, “The Bell Curve”!). Persone met minder verstand plaas hulself meer, indien nie heeltemal, op die voorgrond van hul skryfwerk. Dit skree in die teks uit: “Sien my tog net raak, asseblief!” Die PRODUK spreek egter vanself, nie die persoon nie. Jy kan nie ‘n donkie as ‘n perd probeer bemark nie. En dit is wat die deursnit Suid-Afrikaners glad nie verstaan nie. Ewe min as: “Ja, hierdie wingerdplaas is mooi lowergroen – maar waarom is hy mooi? Hoe lank neem dit ‘n wynstok voor hy vrugte kan dra? Hoe het hy so gekom? Watter middele gebruik die boer daarvoor? Hoe lyk sy klantebasis en kliënte? Hoe lyk die mark oor die algemeen? Hoe was die weer die afgelope paar maande? Wat kan ek hieruit leer?” Niks kom vanself nie.

Dan begin jy ‘n herhalende patroon rondom jou waarneem: dat alle stelsels in die lewe uit siklusse, parallelle, toeval, spirale of ratmeganismes bestaan – soos KEUSE A wat deure 1, 4, 6 oopsluit, maar deure 3, 8, 9 toesluit – maar selde, bitter selde, uit ‘n enkele punt of ‘n pylreguit lyn. “Harde werk” het deesdae ‘n relatiewe begrip geword: gedenk die tragiese Griekse verhaal van Sisifus en die klip wat altyd na benede donder; ten spyte van al sy geswoeg om bo by die kruin uit te kom, kom hy net mooi nêrens nie. Dikwels kom selfs ‘n onwaarskynlike gelukskoot jou pad teë, soos ‘n R200-noot wat na jou met die wind aangesweef kom, wat jou hele komplekse neurale netwerk van “waarskynlikheidswette” kom deurmekaarklits (wat mens weer laat wonder wie is nou R200 kort? Die een se dood is die ander se brood). En hierdie uiteenlopende stelsels kan of doeltreffender gemaak word – of moet met weerstand beveg word. Maar dit mag nooit, nooit, uitgebuit word ten koste van die samelewing nie. Maar nou raak ek te ingewikkeld esoteries. Sekere wonderwerke is eenvoudig verhewe bo die logika. Ander is uitgelewer aan tragedie, waaraan jy niks kan doen nie.

Sou jy self nie ‘n verhaal kan skryf nie, kry dan een wat dit vir jou kan doen. Hier in my boekrak het ek “My life with leopards” (2012), die verhaal van ene Graham Cooke, en die welpies Boycat en Poep, soos geskryf deur die Nederlanderin Fransje van Riel, ‘n ingesetene in die dorre kuswoestyn, genaamd Kaapstad.

In my dorpsbiblioteek het ek selfs op Frans van Rensburg afgekom, waarin uitvoerig sy besoek aan Rusland beskryf word tydens ‘n biblioteekuitstappie in die vroeë 1990’s – die boek is getiteld “Nagvlug oor Siberië: ‘n ongewone reis in Rusland” (1998). Peter Allison skryf ‘n boek “How to walk a puma, and other things I learned while stumbling through South America” (2012). Joy Adamson het hoeveel boeke geskryf oor diere wat sy verpleeg en grootgemaak het, ene met medisynemiddels, bronstyd, dragtigheid, geboorte en gedrag alles stiptelik opgeteken. En dan, Riaan Manser se “Around Iceland on inspiration” (2012) – hy en ‘n verlamde vriend vaar rondom die stormagtige Ysland met ‘n opblaasbootjie vir die avontuur en om hul eie “sielkundige grense” te toets en deurbreek. In Christelike boekwinkels is daar tientalle mense wat hul betrokkenheid by satanisme in Suid-Afrika beskryf, hul bekering, hul bevryding, hul verlossing, ens.

“Ja, maar is sulke goed dan ooit wetenswaardig?” mag jy vra. Wel, die uitgewers het beslis so gedink.

As jou lewe op papier (jou keuse!) nooit vir die dorpsbiblioteek oorweeg sou word nie, hoef jy GLAD NIE sleg te voel nie. Dit gaan vir jou tog nie oor die geldwaarde daaraan verbonde nie: eerder – “ek was nie verniet hier nie; en mag daardie jongman in die jaar 2142 tog uit my foute leer!” Dit is hoe beskawings immers gebou word; deur nie herhaaldelik dieselfde foute te maak nie.

‘n Biografie getiteld A beautiful mind (1999) deur Sylvia Nasar is deur die Wes-Kaapse biblioteekdiens aanvanklik “te hoog” bo Jan Publiek se jakkals geskat en van die hand gewys, op grond van ander resensies wat die boekkeurders gelees het, soos: “To fully appreciate Nash’s career accomplishments, readers must have some grasp of advanced mathematics. But Nasar tells the story of a great mind broken and then healed with subtle sympathy”. Die raad het beslis: “Looks quite heavy going and interest would be fairly limited. In view of limited funds, leave unless there is clear indication of demand.” Toe die fliek uitgereik word in 2001, is die provinsiale biblioteekdiens skielik nie skaam om die 2002-herdruk aan te vra nie: “For review of 1999 pbk. ed. that we did not buy, see BRN 900304624. We should consider this new ed. as the filmed version with Russell Crowe was shown here recently and there will be interest in this biography of John Nash.” Die boek ressorteer vandag onder die slagwoorde “biography”, “readable non-fiction” en selfs, wil jy glo, “popscience”! O, ek dag dan die biografie was te “moeilik”?

Nou laat ek nie verder in jou pad staan nie.

Jy het ‘n lewenstaak om te verrig.

“Ja, maar…”

Loop skryf net.

— Suidpunt

Suidpunt: Vyftien besware rondom die ongelóóflike klug van verpligte Afrikataalklasse

Nie so lank gelede nie (22 September 2015 en 11 Julie 2017) hoor ek ‘n gesprek oor RSG op Praat Saam omtrent die infasering van ‘n Afrikataal in die grondslagfase in Anno Domini 2018, veral in die Wes-Kaap wat al dekades so te sê net Engels en Afrikaans as taalkeuse aanbied (met Duits en Latyn as opsionele byvakke in die voormalige Kaapprovinsie).

Van die probleme wat toe uitgewys word, is (potgooi, 22 September 2015):

– In 2000 het die loodsprojek gevou.
– Beskikbaarheid van bekwame onderwysers (op taalkundige vlak), want die Afrikataaldepartemente aan universiteite het in die verlede toegemaak. Sedert 1994 was daar geen belangstelling nie.
– Geen tot weinig leermateriaal en hulpmiddele. Selfs die materiaal wat ontwikkel is vir tweedetaalonderrig, kon nooit die proses loop om goedgekeur en op katalogusse te kom nie: provinsiale en nasionale regering wys elkeen vingers na mekaar.
– Finansies is ‘n probleem.
– Dit gaan klaar swaar om leerlinge sover te kry om Wiskunde te doen, laat staan nog ‘n Afrikataal.
– Dis reeds twintig jaar te laat.
– Die onderwysstelsel is nie buigsaam genoeg vir die implementering van hierdie nuwe stelsel nie.
– Moedertaalonderrig word nog steeds nie op elke vlak in elke vak deurgevoer nie. (En Wiskunde en wetenskap is steeds goor.)
– Hoe wil jy nog ‘n tweedetaal aanbied as geletterdheid in jou moedertaal reeds so vrot is?
– Verplasing van ouers met kinders na verskillende provinsies gaan ‘n groot agterstand hê vir die leerling in Graad 5+, a.g.v. die verskillende afgedwonge Afrikatale van die betrokke streke. Dis vyf jaar wat die leerling dan agterstallig is.* [*HIERDIE UITERS BELANGRIKE VRAAG IS NIE OPGEVOLG NIE!]

Vir al hierdie probleme het Michael le Cordeur ‘n kitsoplossing: ons moet handevat.

Op die potgooi van 11 deser word die gesprek toe voortgesit (slegs nuwe probleme word gelys):

– Dit is nie meer ‘n beleid nie, maar afgegradeer na ‘n strategie. (Want dit is nie meer haalbaar nie? Vae woorde, vae woorde!)
– Daar is twee stelsels: ‘n kommunikasietaal (derdetaal) vs. vak (keusetaal, tweedetaal). Om hierdie verskille nou by aan te pas gaan verdere hoofbrekens voor sorg.
– Daar word net heeltyd ondeurdag deur die staat eksperimenteer, alles moet gou deurgevoer word en in die proses word die kinders se toekoms opgemors.
– As een taal bo ‘n ander verhef word, is die ander moerig daaroor.
– Puntetoekennings word geweldig aangepas op skool, dis glad nie te sê die standaard is hoog nie.
– Die onderwysdepartement verwag die lesse moet deur onderwysers dan in Engels voorgelê word, omdat hulle skynbaar net Engels kan verstaan.
– Daar is gespesialiseerde onderwysers wat lankal afgelê is (oorbodig beskou word) wat nou plek soek.
– [Die potgooi word toe onderbreek deur ‘n advertensieveldtog deur ‘n inbeller (Karien) werksaam by die ATKV. Dit handel glo oor die veeltalige projekte in Soweto].

Die onderwerp vier sy tiende verjaarsdag sover my geheue terugstrek na 2007/2008. Terwyl ek as hoërskoolleerling nog tien jaar gelede doodbenoud gevrees het die nuwe skoliere sal my een voor wees wat taal betref, aangesien ek slegs Engels en Afrikaans op daardie stadium kon lees en skryf, het ek tot nuwe insigte gekom. Trouens, ek is heeltemal houtperddoodgerus. In hierdie brief stook en distilleer ek hierdie uiteenlopende warboel argumente in die koperketel tot een gram suiwer, dodelike rasionaliteit.

Ten eerste stel ek voor ons lesers gaan bietjie inkopies doen. Haal gerus ‘n pakkie kitspap van die rak af en aanskou die doos in diepte. Buiten Bokomo wat nog probeer om alle Suid-Afrikaanse tale te akkommodeer (Afrikaans ingesluit), sal jy opmerk die meeste maatskappye druk in swart ink die inhoud in Engels, Frans, Portugees en Arabies op die pakkie. Dus, die elitetale van Afrika. Die aansienlikes. Dit bly nie alleen by kitspap nie: pizzas, hoender, kassies vrugte, sakke hondekos, braaie, elektroniese toerusting, selfs sekere geneesmiddels het eksklusief hierdie tale op. Hierdie produkte is waarskynlik bestem vir die Afrikalande, miskien Brasilië en heel waarskynlik die Midde-Ooste. As die maatskappye (geld praat altyd die hardste!) hierdie vier tale dan belangrik vind, waarom moet ek dus ‘n plaaslike Afrikataal aanleer?

Ten tweede. Reeds volgens die Staatskoerant van 2 September 1992, No. 14250, bl.18, word gestel omtrent ‘n matrieksertifikaat:

“Behoudens die bepalings van paragraaf 11 (2), reik die Komitee van Hoofde ‘n vrystellingsertifikaat uit aan iemand wat in die eksamen van die eksaminerende liggame vermeld in Aanhangsel I geslaag het:

Met dien verstande dat- (b) so iemand by die vier of vyf vakke ten minste een vak ingesluit het, gekies uit elk van die onderstaande groepe:” [Groep I tot III]

Hiervan was Engels in ‘n aparte groep ingedeel, naamlik “Groep I”. “Groep II” het Afrikaans, Duits, Frans, Grieks, *Hebreeus*, Italiaans, Latyn, Nederlands, ens. ingesluit. Engels was daarmee ‘n VERPLIGTE matriektaalvak INGEVOLGE DIE WET in Suid-Afrika onder die laaste blanke regering. Gevolglik volg mense die pad van die minste weerstand: my moedertaal en Engels. Ek kan glad nie sê hoe lank hierdie wet uitgeoefen is en wat Kader Asmal alles aangevang het nie. Naledi Pandor het in haar tydperk (dis nou in my hoërskooljare 2004-2008) hierdie reël moontlik laat verslap: nou kon jy Zoeloe en Xhosa neem; Tswana en Afrikaans; of Engels en Afrikaans, ens. Die ou wet was dus oorbodig. Feitlik enige twee landstale kon jy dus nou neem en op die oog af is heelwat vryheid nou gegun. Maar eintlik ook nie. Hoekom nie? Want die meerderheid sou tog van nature Engels (die internasionale taal) kies, plus, reg geraai, hul moedertaal. Was daar byvoorbeeld ‘n internasionale taal soos Frans, glo ek sou ‘n handjievol Afrikaners tog Afrikaans en Frans geneem het, ten koste van Engels. (In Duitsland is daar byvoorbeeld Russies, Latyn, Frans, Italiaans, ens. om van te kies naas jou moedertaal, hoewel Engels al hoe meer ‘n gewilde tweedetaal word. ‘n Wêreld sonder Engels is dus nie heeltemal so ondenkbaar soos wat voorgegee word nie.).
Selfs in Joodse privaatskole in die Kaap word Engels (moedertaal) en Afrikaans Tweede Taal hoofsaaklik geneem, aangesien *Hebreeus* in geen bevoorregte posisie nou meer is soos gedurende Apartheid nie, en ook geen amptelike landstaal in Suid-Afrika is nie.

Ten derde het ek in die verlede die Zoeloeweergawe van News24.com ( http://isizulu.news24.com/ ) besoek. As jy drie, vier of meer as vyf kommentaarplasings sou vind by die meestal uit-Engels-vertaalde-berigte, kon jy jou gelukkig ag. Die Engelse weergawe is die plek waar almal wou wees. Gaan dan asseblief na “Le Figaro” se webwerf en geniet die honderde uiteenlopende gesonde en goed beredeneerde kommentaar op die blad. Wil Zoeloes in Zoeloe bedien word? Wil Franse in Frans bedien word? Watter keuse oefen dit op my tweedetaalkeuse uit? So ook, volgens Franke se navorsing in 2008 onder Duitsers in Natal, getiteld ““We call it Springbok-German!”: Language Contact in the German Communities in South Africa”, wil Zoeloes eerder Engels met vreemdes, soos blankes, praat. Nou waarom dan die moeite doen?

Ten vierde, dink jouself die volgende scenario in. Sakeman Khumalo het pas by D.F. Malan (CPT) aangeland en kom agter van sy bagasie het op Jan Smuts (JNB) agterweë gebly. Dit is nie sy skuld nie, maar wel die plaaslike lugredery s’n. Ook maar goed hy het sy goue Rolex by die huis in Sandton gelos. Khumalo is kniediep in die moeilikheid (die angssweet drup langs sy slape en skouerblaaie af), want môre het hy ‘n belangrike voorlegging hier in die Kaap wat wag en van die dokumente het hy in sy sleepkoffer tussen die klere verpak. Wanneer hy inderhaas ‘n personeellid genaamd Bettina nader, skets hy blitsvinnig sy krisissituasie. Minder as ‘n minuut later kry hy die slaperige antwoord: “Akskies meneer, I don’t speak foreign, but do you speak English?” Bettie het slegs ‘n paar woorde Xhosa op skool in die Wes-Kaap geleer. Zoeloe sou nou heel goed te pas kon kom. Maar die staat weet mos van beter.

Ten vyfde loop die plaaslike boekwinkels nou nie juis van plaaslike Afrikatale oor nie. Dit skep ‘n geweldige probleem indien Suidpunt nog van plan was om Zoeloe aan te leer (na aanleiding van die vierde beswaar). Want Suidpunt het ‘n rasende honger na NUTTIGE inligting. Worldcat.org wys die meerderheid inligting waarna hy soek is beslis nie in ‘n Afrikataal nie. Diderot se brief aan Koningin Katharina II (die Grote) waarin hy die voorgestelde leerplan vir Rusland uiteensit kan vandag nog gelees word (in tydlose, formele Frans) by Wikisource. Middeleeuse manuskripte in bevrore Latyn en solder-Duits is openlik en gratis te kry op die web. Suidpunt hou daarvan om kronologies inligting onder mekaar te stip om die wendinge, verkeerde en regte besluite, asook verspeelde kanse te isoleer, met oranje potlood te omkring, te begryp en die saak af te handel. Daarteenoor is die vertaalde boeke (vernaamlik uit Engels) in Zoeloe verblydend, hoewel nie juis eweredig oor die land versprei nie. Steeds beter as Xhosa, waar daar so te sê niks aangaan nie. Radiodienste in die Wes-Kaap is natuurlik nie juis in Zoeloe beskikbaar nie. SABC 1 is maar die enkele luister- en kykgenot.

Ten sesde twyfel ek sterk of die Ontvanger van Inkomste en ander staatsdienste die openbaar oornag in 11 amptelike tale gaan begin bedien. So ook die howe. So ook ons universiteite. DIT WAS IMMERS TWEETALIG! So nou leer ‘n leerling dag en nag ‘n Afrikataal, om mee te wat? Om eendag vir die staat te gaan werk wat buitendien deur en deur Engels is? Sine qua non? Dis mos belaglik!

Ten sewende wonder ek of die Onderwysdepartement mens bonuspunte toeken vir moeilike suigklanke (die tongklap) en toontaal wat bemeester moet word tydens mondeling. Xhosa het beslis meer suigklanke as Zoeloe. Ook wonder mens hoe al die dialekte bemeester gaan word. Soos ek dit verstaan (in my onkunde) is daar in KwaZulu-Natal ‘n ander dialek wat op elke tweede heuwel gepraat word. Die brugkinders in Johannesburg praat ‘n ander dialek as die straatkinders in Soweto, wat almal verskil van die Standaardzoeloe wat op skool geleer word. Stel jou voor jy vra die koerantverkopertjie by die robot in verhewe Koningszoeloe die dagblad… Of op die sypaadjie: “Ek sou graag ‘n gebraaide mielie wil nuttig…” (!)

Ten agtste het ons ‘n probleem met die Afrikaans-Afrikataalwoordeboeke uit die Apartheidsera. ‘n Taal waarvan sy sprekers nie oor woordeboeke beskik nie, of dikwels nie almal eenvormig redelik hoog opgelei is nie (veral nie in daardie moedertaal wat styl, woordkeuse en sinsboufoute betref nie), het die neiging om blitssnel te verander. 27 jaar het verbygegaan waarvan so te sê slegs die tweetalige Xhosawoordeboeke ‘n matige ontwikkeling getoon het. Ons weet egter vertaling en taalaanleer handel rondom idees wat aangeleer en oorgedra word, nie oor-en-weer woordsoekery nie. Hierdie leksikografiese probleem is nou nog nie opgelos nie.

Ten negende het ek ‘n bietjie speurwerk gaan doen by ‘n paar ouer Transvalers op die Afrikaanse Wikipedia (almal ouer as 45 jaar). Ek het vir hulle spesifiek gevra of die Sotho- of Tswanaklasse van destyds (voor die rasionalisering van skoolvakke in 1992) hulle enigsins gehelp het om vir ‘n gebraaide mielie op die sypaadjie te vra om te koop. Die antwoord was elke keer nee. Hoekom? Want taal leer jy nie eintlik in die klaskamer of agter die lessenaar nie. Grammatika en geykte uitdrukkings (soos vir briewe) leer jy wel in woordeboeke en stylgidse en die klaskamer. Die woordeskat kry jy uit televisieprogramme, boeke en films. Die eintlike praatwerk, luisterwerk en skryfwerk ontwikkel eerstehands met MOEDERtaalsprekers in lewende lywe. Jy leer sodoende om op jou voete te dink, met genoeg druk. Dit was een van die grootste probleme met die Duitse klasse gedurende die 1970’s en vroeër in Suid-Afrika: die leerlinge is rypgedruk hoe om ‘n uiters ingewikkelde brief in Goethestyl (hoogs verouderd!) te skrywe, maar kon skaars vir iemand gelukwens met sy verjaarsdag. Hoekom? Want aan wie kon geskryf word? Met wie kon gedurende vakansies gepraat en geoefen word? Die enigste taal wat mens op jou eentjie in jou stowwe ou kamertjie kan leer, is natuurlik die afgestorwe tale: Latyn, Goties, Sanskrit en Oudgrieks. Dieselfde ou probleme wat ek by Wikipedia ( https://af.wikipedia.org/wiki/Duits_as_vreemde_taal#Suid-Afrika ) opgesom het, kan net weer herhaal word by die Afrikataalklasse.

Ten tiende is daar in Europa onweer aan die broei, wat lankal in Suid-Afrika met blou blitse en haelskade ‘n spoor van verwoesting saai. “Kulturele geletterdheid” – oftewel, die verskoning om taallesse en grammatika-oefeninge af te water. Die staatsverslag wat my nekhare laat regop staan is die Nederlandse “Het geheim van de blauwe broer”. Dit handel kortliks oor vertalings wat letterlik uit die Grieks en Latyn in die Nederlands vertaal word. Latyn en Grieks gebruik nou eenmaal uitdrukkings wat wildvreemd van die moderne wêreld s’n verskil. Hierdie woordgebruik verskil natuurlik in elke oorspronklike teks (en daar is duisende!). Pleks daarvan om langs elke versreël ‘n ordentlike verklarende voetnota te plaas (soos die Universiteit van Stellenbosch se “Tria Saecula”-reeks uit die 1980’s deur Smuts, Bruwer, Van Stekelenburg en Claassens), en die onderwyser by elke gedig en prosavers ORDENTLIK die agtergrond behandel, moet nou meer aandag aan “die antieke kultuur in die breë” afgestaan word. En Koning Alexander het die Tweede Kamer se besluit op meganiese wyse bekragtig.
Reeds in die 1970’s is daardie sakie by die Universiteit van Potchefstroom lankal uitsorteer wat Duits betref: as jy taal wil leer, is die hooffokus taal en letterkunde. En basta. As jy kultuur wil leer, leer jy kultuur (of gaan doen self naslaanwerk in die biblioteek in jou vrye tyd). Dink nou bietjie hoeveel tyd gaan nou afgestaan word om vir ‘n Westerse stedeling (dit sluit die Afrosaksers in) die Afrikakultuur te verduidelik, soos inisiasierituele (wat ‘n kultuurskok vir die Engelssprekende Afrosaksers!). Hierdie gebruike verskil van stam tot stam, dialek van dialek. Jy gaan van ‘n klomp gebruike leer, maar steeds nie ‘n woord kan praat nie. Erken dit nou maar – dit is waarop “tweede taal” en veral “derde taal” deesdae gewoonlik afstuur.

Ten elfde gaan hierdie taalaanleer deur vreemdelinge steeds nie die tekortkominge van tegniese begrippe en ander taalleemtes in die Afrikatale help nie. Aangesien die sprekers van Afrikatale hul eie tale nie kan red nie, word seker nou wag gemaak op redding elders. Le Cordeur praat in die potgooie immers van verantwoordelikheid teenoor ons landgenote(?). Nou die dag skryf ek aan ‘n Duits-/Franssprekende hoe ek sukkel om die regte Middeleeuse begrip in Afrikaans te kies. Moet ek nou die Latynse “judicium castri”, die Middelnederlandse “borchdinc” of die Duitse “Burgding” gebruik? Dit was eeue gelede ‘n regsitting wat in kastele gehou is. “Burgding” het gewen, omdat die woord die naaste aan moderne Afrikaans lyk. Wat die Afrikataal betref: sal meer leenwoorde soos hierdie uit Engels of Afrikaans eenvoudig oorgeneem moet word? Moet sprekers van kleiner Afrikatale nie eerder eers by magtiger Afrikatale soos Swahili gaan aanklop nie, soos Afrikaans en Nederlands nou nog by Engels en Duits gaan woorde leen nie? Dalk dink ek net te logies.

Ten twaalfde wonder ek eerlikwaar watter taalvoorbeelde geleer gaan word in die staatskole. In “Zoeloe vir Beginners” deur G.J. Griesel (1982, derde druk 1993) kry mens voorbeelde wat vandag absoluut polities inkorrek sou wees, aangesien die imperatief (gebiedende wyse) en ander taalgebruik in hierdie taalleerboekie uitsluitlik met tuinwerk en huiswerk verband hou:

Yimba umgodi (ngehalavu)! – Grawe ‘n gat (met ‘n graaf)!
Khipha ukhula! – Haal uit die onkruid!
Chelela izimbali! – Gooi die blomme nat!
Sika utshani! – Sny die gras!
Musa ukuayina ihembe lami! – Moenie my hemp stryk nie!
Uphi umshanelo? – Waar is die besem?

Nogal jammer, want die deurklokkie het in baie buurte nie ophou lui vir los werkies nie. Werk is steeds skaars. Aangesien die Afrikaners deesdae hul eie huiswerk en tuinwerk doen (en SASSA-geld die gonswoord in die media is), is vrae rondom liasseer- en afrolwerk eerder gepas teenoor hul kollegas, soos “Aphi amaphepha?” – “Waar is die papiere/koerante?”

Ten dertiende is daar soos by Afrikaans steeds géén standaardbewys soos wat mens by Europese tale kry nie; dit wil sê van A1 tot C2-sertifikate. Party mense leer sinsnedes Frans en Spaans net om by die lughawe vinnig ‘n roomys te koop, ander wil elke fyn nuanse tot op akademiese vlak ken. Hoe wil jy almal akkommodeer? En wie bepaal hoe sulke akademiese Zoeloe lyk, wie skryf die reëls voor vir akademiese Sotho, en presies waar kry mens ‘n ordentlike handboek in Xhosa? Is “tweedetaal Zoeloe” goed genoeg vir universiteit? Presies wat is “hoëvlak Setswana”? En steeds kan niemand my antwoord waar taalpraktisyns hulle opleiding vandaan kry nie.

Ten veertiende: ek is vas oortuig ons word al hoe meer van die buitewêreld afgesonder deur onverdunde en deurgedrukte Afrikanisering. Ek het self beleef hoe Spaans, Italiaans, Russies, Moderne Hebreeus en Duits aan Suid-Afrikaanse universiteite een na die ander toegeklap word. Uit prospektusse en vaktydskrifartikels kon ek self sien hoe ‘n universiteit soos Potch sedert 1980 begin verslap het: Duits en Frans en Latyn was skielik nie meer nodig om ‘n proefskrif te skryf nie. Alles ter wille van “Nasiebou” en “Samehorigheid” en “die vrede te bewaar”? Dit tel absoluut niks as daar geen gesonde veelsydige BUITELANDSE “kruisbestuiwing” en betrekkinge is om geld, kundigheid en kennis beskikbaar te stel om werk te kan verskaf nie.

Laastens, saam met baie luisteraars van RSG: Hoe gaan dit Afrikaans bevorder? AFRIKAANS EERSTE! Want beslis nie alle swart skole in byvoorbeeld die Wes-Kaap bied Afrikaans aan nie ( http://wcedemis.pgwc.gov.za/wced/findaschool.html ). Ek kan glad nie sien hoe hierdie strategie vir Afrikaans enige voordele inhou nie, aangesien, sover my kennis strek, Afrikaans nie as “voorheen benadeelde Afrikataal” gereken word nie. Of het die Departement nou skielik wel van plan verander?

Maar die vraag bly, steeds: WAAROM?

Hierdie paniekerige inwerkingstelling van Afrikatale sien ek met die eerste rede teen die lig van die Sensus 2011, toe daar ‘n daling van Afrikataalsprekers teenoor Afrikaans en Engels gestaan het. Volgens Statistiek Suid-Afrika se bevinding is Afrikaans en veral Engels as hoëfunksietale uitgesonder, waarvolgens heelwat swartes, bruines en blankes hul moedertaal sommer heeltemal afgeleer het om hul sosiale mobiliteit sodoende te verhoog. ‘Toekoms in eie taal: ‘n Risiko-ontleding van die Afrikaanse taalgemeenskap en vertrekpunte vir ’n taalstrategie’ (Jacobs, Langner & Steyn, Pretoria: FAK, 2013, 14p) kyk ook na die Afrikaanse taalgemeenskap se groei, wat alle rasse insluit. Nou wie so dom is om jou eie taal in te boet pleks van nog een of twee by te leer, gaan my verstand heeltemal te bowe. In Nederland moes jy voor 1968 sommer ses akademiese en buurlandstale leer: Frans, Duits, Latyn en Grieks, Engels, en Nederlands. Die kindertjies het gebars ja, maar dit het hul goed gedoen. En tog… Fries was in die meeste skole nie op die lys nie. Vandag nog nie. Net soos Wallies en Iers ook nie by elke skool in Londen is nie.

Die tweede rede is die wanpersepsie dat die ander Afrikatale in die verlede benadeel is en nou daarvoor moet vergoed word. O, nee, hierdie redenasie hou geen steek. Dit is louter twak. Elke tuisland kon sy eie taal na die beste van sy vermoë handhaaf, beslis uit skuldgevoel vol geld gepomp deur die Republiek van Suid-Afrika wat gedurig die muishond van die wêreld gemaak is. Hierdie tuislandregerings het egter uit pure “vermaak” juis Engels deurgevoer as tuislandstaal. En nou hou almal weer die bedelbak.

Die derde rede word elke keer opgehaal tydens 16 Junie met die Soweto-opstande. Ook hier het J.C. Steyn in sy boek “Tuiste in eie taal” (1981:288-300; 344-371) die saak volledig behandel. Daar was lankal ‘n golf opruiery reeds vanaf 1974 aan die gang wat momentum begin kry het, tesame met toenemende intimidasie selfs op skoolkinders. As jy ‘n hond wil slaan, soek jy maklik ‘n stok. 3 skoolvakke in Afrikaans in slegs die Noord-Transvaal in swart skole. Terwyl jy voor jou siel weet die Republiek van Suid-Afrika was buitendien streng tweetalig. Dis so goed ek trek Quebec toe en weier om Frans te leer. Genoeg rede tot gewelddadige opstand? Onsin.

Nee, hierdie aanval op Afrikaans strek veel langer terug. “Die Franse taal is in die kolonie nie “onderdruk” en “uitgeroei” nie, al is dié bewering ook dikwels gemaak deur mense wat ‘n regverdiging gesoek het vir die onderdrukking van Hollands vanaf kort na die tweede Engelse besetting in die Kaap.”, skryf Scholtz (1939, lees verder). Klink hierdie mite bekend? Die verengelsingsbeleid was daarom geregverdig deur die geskiedenis doelbewus te verdraai. Net soos hierdie Afrikaniseringsbeleid tans. Ek wil asseblief eers hierdie Franse mite weerlê, voordat ek afsluit.

Die waarheid kry ek in een boek uit Jan Rabie se boekeversameling wat ek hierdie jaar in Hermanus gekoop het (hy en Marjorie het vroeër ‘n klipgooi daarvandaan in Onrus gebly). Die boek is getiteld “Afrikaans uit die vroeë tyd” deur Prof. J. du P. Scholtz. Scholtz staan 9 bladsye af waar hy die saak uiteensit vanaf bl. 226 tot 234, geskryf vir “Die Burger” op 7 September 1939. Die artikel is getiteld: “Verdwyning van die Franse Taal in Suid-Afrika”.

1) Die Franse wou ten eerste apart bly van die Hollanders. Die Hugenote was veral in Drakenstein saamgekoek, want hulle wou ook nie uitmekaar woon nie. Die latere spyt om nie Nederlands te ken of meer leergeleenthede daartoe te hê nie was hul eie skuld. Dit was egter van die begin af onvermydelik om in die oorgrote meerderheid bevolking Nederlands- en Duitssprekendes op te los, veral in ag genome dat baie Hugenote reeds voor hul aankoms Nederlands geken het.
2) Die V.O.C. wou aanvanklik skoolmeesters onder die Franse instuur om die kinders in Hollands te laat skoolgaan. In die praktyk het daar niks van gekom nie (in potlood onderstreep deur Jan Rabie). Ons praat nou van die jaar 1691 en verder. Vergeleke met Stellenbosch wat met sy stigting eers tot 1700 moes wag vir ‘n Hollandse voorleser, kan mens moeilik praat van hardhandige behandeling van die Franse wat betref die voorsiening van ‘n Franssprekende dominee.
3) Selfs met ds. Pierre Simond wat terugkeer na Europa in 1702, het W.A. van der Stel die Here XVII gevra om ‘n predikant te stuur wat “die beijde in de duijtsche [d.w.s. Hollands] en France Taalen is ervaaren”. Herhaaldelik sou die Here XVII met elke versoek aanvanklik teëstribbel, maar dan tog die versoek toestaan. In die versoekskrif van die Drakensteinse kerkraad praat ons hier van 116 mense waarvan slegs 25 Hollands goed genoeg ken om die preke te verstaan. Of die getal doelbewus deur die Hugenote oordryf is, is onbekend.
4) In Drakenstein het dominee Paul Roux nog altyd voortgegaan om Franse dienste te hou. Op 8 Mei 1718 het die kerkraad nog gereël dat die Franse dienste elke Sondag net na die Hollandse een gehou moes word “al waar het ook voor een of twee menschen.” Op 7 Februarie 1723 was daar nog 25 of 26 Franse bejaardes oor wat Nederlands nie kon verstaan nie. Reeds op 10 Desember 1709 het die Politieke Raad die kerkraad van Drakenstein opgedra om voortaan geen stukke aan die regering meer in Frans te stuur nie, sodat die Franse taal na die dood van Paul Roux geen amptelike erkenning meer sal geniet nie. Niemand het beswaar daarteen gemaak nie.
5) “Teen 1725 was die Franse taal reeds op sterwe na dood. Die Franse sterrekundige De la Caille, wat in 1751 aan die Kaap was, vertel ons dat die oorspronklike vlugtelinge hul taal geleer het aan hul kinders, maar dié nie weer aan hul kinders nie, sodat hy niemand onder die veertig aangetref het wat nog Frans kon praat nie. Die Franssprekendes het hom verseker dat daar oor twintig jaar niemand sou wees wat nog Frans ken nie.” Die voorspelling is verkeerd bewys: “Toe die natuurondersoeker Le Vaillant in 1783 Franschhoek besoek, tref hy daar net een ou man aan wat nog Frans kon praat.”

Die vierde rede kan uit al bogenoemde redes saamgebind en saamgesnoer word. Die Departement van Onderwys het duidelik iemand in sy visier.

Dit is seker nie verkeerd om ‘n Afrikataal te wil leer uit suiwer belangstelling nie, maar…

gegewe die politiek wat daarmee gepaardgaan,

ten koste van ONS Europese tale aan ONS universiteite (wat ‘n eng, kleinsielige, bekrompe, kleinsteedse, verstandelik vertraagde, kleinlike, insulêre, krenterige, parogiale, kleinburgerlike, verstarde, bevooroordeelde, kleingeestige, verkrampte, benepe, bekveldse, takhaarse, hinterlandse en ingeteelde geweld word die begrip “universeel” nie aangedoen nie!),

ONS kosbare Europese erfenis in Grieks en Latyn wat veel meer te bied het as ‘n stuk afgekookte Pan-Afrika-Nasionalisme,

ONS TAAL wat benadeel en verketter word,

…gaan ek met leedvermaak op hierdie houtbankie kyk hoe dié raserige sirkusbus verbyjaag en met trompetgeskal om die volgende hoek wéér verongeluk. Ek sal selfs die bus se petrolgeld betaal om die “spectacle grandiose” te aanskou. Dis so vermaaklik! Nog ‘n keer! Nog ‘n keer!

Jy weet, die ou Franse elite het juis die spreekwoord gebruik: “descendre en moderne” (afsak na moderne). Dit was ‘n vreeslike skande om in die 1800’s Wiskunde en Wetenskap te neem ten koste van Latyn. As jy nie Latyn geneem het nie, was jy eenvoudig nie deel van die Franse room nie. Die ander sêding was: “monter en classique” (uitstyg na klassiek), wanneer ‘n begaafde kind van ‘n minder gegoede agtergrond die Latynse rigting ingeslaan het, weg van die moderne vakke af. Selfs vandag nog neem hoofsaaklik kinders uit “gegoede huise” nog Latyn in Frankryk. Dit laat my dus nou wonder: sou hierdie einste stywe en vername Franse hoëlui vandag agter geslote deure praat van “descendre en tribalisme”?

Suidpunt: Moet ons wérklik geld skenk aan groot Afrikaanse kultuurorganisasies?

Ek gaan nou baie eerlik wees: ek het nog nooit aan groot kultuurorganisasies geld geskenk nie. Ek vermoed kultuurorganisasies het ‘n ingeboude kodering om met verloop van jare van binne verrot of uitgehol te raak.

Laat ons gou eers kyk na die nut van kultuurorganisasies.

Kom ons skep ‘n denkbeeldige een.

Aanvanklik het jy die taalnood. Werklike nood op kultuurvlak. Die nood kan die gebrek aan skoolboeke of leerboeke wees, ‘n geldgebrek onder diegene wat nie na ‘n Afrikaanse universiteit of college toe kan gaan nie (soos spoorwegwerkers se kinders, byvoorbeeld), die tekort aan vakwoordeboeke, tweetalige woordeboeke, ensiklopedies, m.a.w. die tekort aan opvoedkundige leesstof in Afrikaans.

Een enkele mens kan nie al hierdie probleme oplos nie. Veral nie in die era voor die rekenaar en Internet nie. Maar ‘n sentjie hier en ‘n sentjie daar maak klaar ‘n paar Rand. Of pennies word Ponde, watter tydperk in Suid-Afrika jy sou verkies. Hierdie geld word opgepot, verdien groot rente in die bank, sodat meer arbeid verrig kan word. Alles om die doel van die organisasie te bereik, naamlik om die nood nie op anglisistiese wyse “aan te spreek” nie, maar te verlig.

Miskien spring ek nou te vervaard ‘n paar dekades vorentoe, maar geleidelik begin die organisasie (waarskynlik nuwe bestuur) die oorspronklike doel mis te kyk, veral indien die staat sekere funksies begin oorneem het in die 1970’s en 1980’s. Aangesien die nood verlig word (maar die advertensie steeds nie stop oor die groot taalnood nie), is daar meer geld beskikbaar in die trommeltjie. En, waarom nie ons skenkers bietjie beloon nie?

Ek hoef nie verder te skryf wat gebeur in so ‘n organisasie nie. Die leser weet tien teen een reeds: enige organisasie waar geld betrokke is kan ontaard in ‘n onderneming wat genadeloos “winsgedrewe” is. Selfs al verander die regering, al keer die nood terug in die 1990’s. Hoe meer geld inkom, hoe meer geld gaan na die sakke in die topbestuur (indien die organisasie minder filantropies is) of meer werknemers word aangestel (“kyk net hoeveel beteken ons vir die gemeenskap!”). Met die geld word in die toekoms belê: grond word gekoop, geboue skiet hemelwaarts op, eiendom word uitverhuur, winkelsentrums word geopen, belasting word weggewerk (om steeds die indruk te skep van ‘n niewinsgewende organisasie). Glanstydskrifte beland in die lede se posbusse wat spog met die nuutste kultuuraktiwiteite van resitasies, drama, debatte, speletjiesaande, ens. om meer mense van alle kleure en geure te betrek en te verwelkom (“kyk net hoe inklusief is ons!”) en ja, nog (grond)ontwikkelings op die stapeltjie. Pryse word links en regs aan die gewildste skrywers met die meeste boekeverkope uitgedeel (hoewel die uitgewers dit eintlik behoort te doen!).

Ja-nee, daar is beslis lewe in die brouery. Die lesers knip nie ‘n enkele oog nie, maar betaal steeds die ledegeld – “ten minste bevorder ons Afrikaans.” Maar nou raak dit skielik ook geregverdig om die vakansieoord “op te gradeer” – “want die infrastruktuur moet ook ontwikkel, Afrikaans moet with-it wees; ons lede verwag net die beste gehalte”. Niemand vra meer waarom daar ‘n vakansieoord in die eerste plek moet wees nie. Dit het eenvoudig tradisie geword. Soveel bemaakte testamentgeldjies gly met die waterwurm na benede…

My logika het nog nie sover ontwikkel om in te sien hoe byvoorbeeld Afrikaanse vakansieoorde of feeste Afrikaans in murg en been kan red nie. Al wat ek sien is werkskepping vir nie-taal-en-kultuurverwante sake, oftewel ‘n baie oppervlakkige benadering. ‘n Mens pak mos die bul by die horings, jy wag nie soos ‘n blommetjie dag en nag “in die hoop dat” ‘n skoenlapper eendag op jou kom land nie. Ek bedoel, toe Nehemia se ouens die mure van Jerusalem begin herbou en uitbou het, het hulle beslis nie dryf-dryf op ‘n pienk opblaasmatrassie (lilo) dit gedoen nie. Ook nie by retoriek vasgesteek nie. Op dieselfde wyse kan jy nie Afrikaans dryf-dryf of praat-praat ontwikkel en uitbou nie.

As ons teruggaan na die oorspronklike doel, die oorspronklike taalnood, dan vra jy immers die volgende hoofvrae:

Waarmee sukkel Afrikaanse leerlinge op skool en Afrikaanse studente op universiteit? Wat jaar in en jaar uit oor en oor ‘n probleem is, waar jy slegs een Wiki-artikel hoef te begin wat vir ewig al die ellende en vrae kan stopsit? En altyd toeganklik kan wees? Goed, hierdie artikel X is klaar, wat is volgende vir artikel Y?
Watter uitgebreide woordelyste en voorbeeldelyste verlang die leerlinge moet gratis beskikbaar en maklik toeganklik wees in Afrikaans? (Byvoorbeeld intensiewe vorme, homonieme, homofone, sinonieme, antonieme, paronieme, pleonasmes…). Is hierdie lyste volledig?
Watter ander inligting moet die leerlinge en studente op hul vingerpunte gratis beskikbaar hê in Afrikaans?
Watter vakwoordeboeke kort ons of moet dadelik hersien word?
Watter ou tweetalige woordeboeke (buiten Engels) moet binnekort hersien word?
Is daar enige taalskole beskikbaar vir buitelandse of binnelandse studente wat in Afrikaans belang sou stel? Wat ‘n geldige A1 tot C2-sertifikaat deur middel van ‘n streng keuringsproses kan uitreik? Is daar ‘n volledige taalboek beskikbaar wat elke donker hoekie en gaatjie van die Afrikaanse taal dek? Is dit reeds 10 000 bladsye lank? Is dit vryelik op die internet beskikbaar? Beleef hy sy 7de uitgawe? Word die taalveranderings aangetoon in ‘n voetnota?
Watter goeie, ou werke (ensiklopedies, geskiedenisboeke, dagboeke in die Kaapse openbare argief, resepteboeke, opstelle, geneeskundeboeke, akademiese werke) waarvan die kopiereg verval het (indien die outeur 50 jaar reeds oorlede is), kan ons solank op die internet oplaai (soos Archive.org, Project Gutenberg, Wikisource, selfs dbnl.org) sodat die publiek ten minste ‘n bietjie hulself kan help en bemagtig?
Hoe kan ons beter en nugter lesers kweek (lees: mense aanmoedig om byvoorbeeld by Goodreads of selfs Amazon.com of PRAAG knap resensies te lewer / krities en logies oor literêre werke na te dink?) sodat die Afrikaanse leserspubliek oor die algemeen kan verbeter?
Hoe kan ons meer druk uitoefen om Afrikaanse onderskrifte in die rolprentbedryf te kry vir swaar horendes? Verder — spelling is slegs gewoonte: hoe meer mens woorde sien en skryf, hoe meer sal jy op die korrekte wyse natuurlik skryf. Dit het alles te make met blootstelling. Kan ons miskien solank met Afrikaanse onderskrifte begin eksperimenteer by Youtubevideo’s?
Ons weet vertalers word swak betaal. Watter buitelandse boeke kan ons aanbeveel en die vertaler mildelik daarvoor vergoed?
Hoe kan ons meer druk op tegnologiemaatskappye plaas om “tol” op wasmasjiene aan te bring naas “spin”, soos dit wel in die verlede was? Hoe kan ons ‘n vasberade kanniedood soos Dr. H.J. Terblanche bystaan (daar word beweer hy het doelbewus padpredikante wat slegs in Engels was verontagsaam – sodat Afrikaans aangebring kon word).
Hoe kan ons ‘n volledige chronologiese lys van vertalings in en uit Afrikaans opstel?
Hoe kan ons Afrikaans as wetenskapstaal bevorder in vaktydskrifte?
Is daar enige ander Afrikaanse medium wat hersiening of bywerking nodig het?

Kyk, ek wil nou nie die Afrikaanse megakultuurorganisasies in die gesig vat nie, maar met die hedendaagse ekonomiese resessie kan ek my geld baie beter bestee. Die speeltyd is verby. Die rasionaliste soek resultate.

Wat ek in Afrikaans dus wil hê of lees, probeer ek self verwesenlik – anders gaan jy jare wag voor iets gebeur. AS JY IETS GEDOEN WIL KRY, EN WIL SEKER MAAK DIT GEBEUR WEL, DOEN DIT SELF. Bogenoemde 14 hoofvrae is maar van die enkele behoeftes in Afrikaans waaraan ek kon dink. Elkeen van ons het ander taalbehoeftes. Die drie kodewoorde bly egter meestal dieselfde: “toeganklik”, “deeglik” en “gratis”.

Juis daarom stel ek voor ons energie en aandag (met natuurlik ons veiligheid in die werklike lewe ook ingereken) word na die Internet kanaliseer, met aflaaibare rugsteunkopieë indien ‘n nasionale infrastruktuurramp ons tref. So het Wikipedia byvoorbeeld Kiwix.org waar bykans die meeste tale se weergawes afgelaai kan word, insluitend Afrikaans. Jy berg die lêer op ‘n los hardeskyf en vergeet daarvan in die bedkassie tot jy dit die dag nodig kry. Al jou arbeid gaan dus nie verlore nie.

Jy kan steeds jou R1 000,00 tot R10 000,00 jaargeld betaal en steeds in die lang reënerige tou wag op ‘n plekkie in die eksklusiewe presidentsuite (met jillende dronk bure oorkant); of jy kan ‘n horingou 500-bladsyboek waarvan jy hou teen R5,00 in die openbare biblioteek gaan koop, deurlees, deurwerk en self aan die werk spring.

Dit is veral interessant hoeveel mense jou belangstellings deel. Die geesdrif is eweneens aansteeklik. En jy voel elke sent werd wat jy op jou filantropiese self bestee het. Selfs al sou jy nie al jou drome of behoeftes in Afrikaans kon bewaarheid nie, is jy nie soos die res wat vir iets of iemand morrend kwaad is nie. Jy voel nie ingedoen nie. Jy het immers jou beste probeer om Afrikaans uit te bou.

Moenie geld aan ‘n organisasie skenk om bome te plant nie, plant jou eie. Dan weet jy vir seker iets word werklik gedoen en jou geld op niks anders wanbestee nie.

Afrikaansonderrig sonder ‘n doel

Ek reageer op slegs twee paragrawe in ‘Toekoms in eie taal: ‘n Risiko-ontleding van die Afrikaanse taalgemeenskap en vertrekpunte vir ’n taalstrategie’ (Jacobs, Langner & Steyn, Pretoria: FAK, 2013, 98p). Hier is die paragrawe onder die subhofie 2.2.7: ‘Die verbetering van die gehalte van taalgebruik deur die vak Afrikaans’ (p. 68):

McLachlan se strategie is dat “kinders op skool weer geleer moet word wát goeie Afrikaans is. Ons moes vroeër lyste korrekte voorsetsels, lyste idiome en vaste uitdrukkings, lyste korrekte Afrikaans vir anglisismes, veel voorkomende spelfoute en so meer leer. Deesdae, lyk dit my, moet die kinders omtrent alles ‘self ontdek’ en op ’n manier wys word. Hoe weet nugter” (aangehaal in ’n Beeld-rubriek, 26 Februarie 2009).

Wat ’n mens verder kan oorweeg, is om taalonderwys lekker te maak met aktiwiteite soos diktee-, idioom- en ander kompetisies tussen skole en provinsies. Mense stel in so iets belang. Dit wys die Nederlanders en Vlaminge se jaarlikse “Groot Dictee der Nederlandse Taal”. Dit word oor die Nederlandse en Vlaamse televisie uitgesaai. Deesdae is daar ook ’n “Groot Kinderdictee”. Die aanbieders van RSG se taalspeletjies in “Die tale wat ons praat” meen tereg dat die program uitgebou kan word tot iets groters.

Al twee paragrawe plaas eintlik gans te veel vertroue in die akademici en onderwysers.

Hier is my storie. Ek spreek as ‘n produk van nie minder nie as vier skoolkurrikula en twee universiteitskurrikula in my leeftyd.

TAALKUNDE

As jy nou al so lank soos ek leerling en student was (met die klem op wás, want ek dink nie ek gaan my hierdie jaar herregistreer nie), kom mens tot die slotsom van vele dinge.

Een van hulle is die afwatering en die klasgidse wat dunner word; die jaarmodules op universiteit wat semestermodules word; die vier, vyf, ses+ aktiwiteite per jaarmodule wat skielik twee opdragte per semestermodule word; of die eksamens wat afgeskaf word ten gunste van klasaktiwiteite (omdat daar so baie amok gemaak word op kampusse…). Ek het in my matriekjaar van 2008 reeds gewonder hoekom my ma en selfs my juffrou (wat gematrikuleer het in die 1980’s) se matriekhandboek in Afrikaans vyfmaal dikker as ons s’n was. Ek is dus die produk waarvan McLachlan skryf in Februarie 2009. Die ontwikkelingsleer leer mos: hoe meer die jare voortsleep, hoe dikker raak die “pakkerasie” van inligting. Amper soos woordeboeke. Hier en daar kan verouderde inligting as voetnotas geplaas word. Ek het byvoorbeeld by die Afrikaanse Wikipedia-artikel “Kaapse luiperd” onder die klassifisering van die dier die inligting in chronologiese volgorde geplaas – op ‘n soortgelyke manier kan jy in klasboeke ‘n liniêre ontwikkelingsgang raaksien wat taal betref. Jy sien waarom iets verander, waarom ‘n fout gemaak is, hoe die gesigspunt reggestel is, ens. Sekere woorde soos beeldradio vir televisie kan jy sien is vandag verouderd en mens moet dit so aanvaar – maar hierdie woord word tog in Verwoerd se toesprake geskryf; mens moet dit tog ken.

Boonop het hierdie ou taalboeke aansienlik minder prentjies in gehad. Natuurlik het ek daardie boeke bestudeer – soos vitamienaanvullingspille wat jy soggens sluk saam met jou ontbytpap en sap. Ek het ook gewonder hoekom ons veel minder klaswerk toewy aan die Afrikaanse taalkunde, vernaamlik die grammatikalesse. Ek kon ook nie verstaan waarom die juffrouens net nie eerlik vir ons reguit kon gesê het: “kinders, as jy die korrekte Afrikaanse spelling wil aanleer, kry vir jou die AWS – hier is die bestellingbesonderhede” (want regtig, ek dink nie eens tydens die vorige bewind sou die klasse die hele omslagtige boek kon bespreek of deurwerk nie).

Aan die ander kant weer, terwyl ek eendag vir ‘n jong Duitser help om ons tydvorme deur middel van vergelykende tabelle te bespreek, besef ek skielik hoe eenvoudig en eenvormig Afrikaans eintlik teenoor selfs die Engels is. As ‘n onderwyser drie jaar op hoërskool neem om kinders Duits te leer (tweede taal, derde taal?), maar ‘n Afrikaanssprekende ‘n volle 12 jaar (let wel, jy kan terselfdertyd ook English First Language vanaf Graad 8 neem) – dan kan selfs ek wat ‘n vak soos Wiskundegestremdheid (Wiskundige Geletterdheid) geneem het lont ruik. Wat dan van kinders wat die hoogs ingewikkelde Litous, Grieks, Latyn, Russies as tweede taal in presies dieselfde tydvak op skool in die buiteland leer? Ek was nogal geskok by hierdie gedagte. Met al daardie tyd wat vermors word deur Departementele rompslomp [of iets om die kinders mee besig te hou], kon ons eintlik al met ons honneursgraad in Afrikaanse taalkunde op hoërskool begin het! Of juis taalwerk inhaal wat ons nie gehad het nie! Die skoolure is tog min of meer dieselfde as in die ou dae. Waarmee word ons tyd dan gemors? Ek kan vir jou presies sê waar lê daardie fout: die geweldige omslagtige tydmors met take en die letterkunde. Daarby kom ek later. Wat die taalkunde betref: Waarom vra juffrou vir ons vrae in die toetse en eksamen wat ons alleen sou geweet het as ons ‘n hele woordeboek sou ingesluk het? Waarom hou juffrou al die kaarte in haar hand? Waarom het juffrou hierdie vrae nooit met ons vooraf behandel nie? Waarom moet die eksamen op algemene kennis gegrond wees? Dink jy in alle eerlikheid Sipho op die KZN-platteland sal hierdie kennis op sy stofpaadjie skool toe tussen die beesmis vind? McLachlan se stelling van ”self ontdek” en ”hoe weet nugter!” het alles haarfyn opgesom.

Ek wil liewers nie praat oor die gebrek aan belangstelling in die bywerking van verouderde vreemdetaalwoordeboeke of aansporings vir vertalings uit vreemde tale nie. Ook nie oor verklarende woordeboeke wat onoordeelkundig en postmodern met plantkundige volksname omgaan (elkeen se twintig interpretasies van die naam noemnoem is reg! ‘n Krismisroos is ‘n Europese plant en ‘n hibiskus! Wie kan dan verkeerd wees! Wie kan dan reg wees!) en die spreker verder in die afgrond help nie.

Jou eerste vraag wat jy vra sodra jy by die universiteit in jou voorgraadse jare aanland, is: waarom behandel ons nie Anglisismes en ander taalkwessies op ‘n gevorderde vlak nie? Ek het immers by Afrikaans ingeskryf sodat ek my Afrikaans kan, nee, móét verbeter. As ek hier uitstap, sal ek mos ‘n onverbeterlike en keurig gekunstelde Afrikaans skryf en praat wat my outomaties ‘n nuusleser (soos Riaan Cruywagen) of hoofbaas-se-sekretaris sal maak. Ek is hewig teleurgestel: dit kry jy by geen universiteit nie. Waarom tel spelling onder andere nie meer by die letterkunde-opdragte nie (ten spyte van ‘n Spelprogram op ‘n sekere betaalkanaal vir die ryker middelklas; moet mens nie dalk eers by die universiteit self begin nie)? Waarom leer ons wat sinsbou is, hoe om sinsdele te identifiseer, maar nie soseer wat presies die régte sinsbou en woordvolgorde in Afrikaans is nie? En hoe weet hulle dit is reg? Taalaanvoeling? Intuïsie?

As jy ‘n meestersgraadstudent geword het, begin jy jou ook die vraag afvra: waarom moet ek my meestersgraadverhandeling op die ou eind ten duurste deur ‘n taalpraktisyn laat nasien? Watse nonsens is dit?! Bid jou dit aan – slaag mens, staan daar immers ‘n “MA (Afrikaans)” agter jou naam op ‘n koevert en sertifikaat! Jy is ‘n meester in Afrikaans – maar ook nie! Want jy kan skaars ordentlik skryf. Waar kry hierdie taalpraktisyns nogal hul opleiding, as ek mag vra? Want ek sou aan geen Afrikaanse universiteit korrek leer skryf het nie. Moet ek dan lewenslank ‘n taalpraktisyn aanstel sodat ek net ‘n informele briefie aan PRAAG kan skryf? En hoe sou ek hierdie taalpraktisyn ooit kan vertrou?

Is ek die enigste student in hierdie land oor met ‘n akademiese gewete?

Toe ek eendag vir die Duitser by Wikipedia, slegs vier jaar ouer as ek, ‘n tabelletjie begin optrek om vir hom die verskillende en parallelle tydsvorme in Duits, Afrikaans, Nederlands en Engels te wys (met die hulp van ‘n Hollander en nog ander ‘n Duitser, aangesien niemand in Suid-Afrika blykbaar van vergelykende taalkunde gehoor het nie), tref die nut van die Plusquamperfectum / voltooide verlede tyd / past perfect tense my die eerste keer tussen die oë. Want na Graad 5 het ons dit nooit weer behandel nie. Om die waarheid te sê het ons hierdie goed geensins in diepte behandel nie. Die nut van die Plusquamperfectum: wanneer jy iets afgehandel het of iets gedoen het, voordat iets anders in dieselfde sin gebeur of volg, bv. “I HAD SEEN the crime, then the police arrived”. Net so het ons nooit op hoërskool in die Afrikaanse klas “gesegdes“ behandel nie, wel in die Engels Moedertaal die ”clauses”. Ook hier het die brandalarm begin afgaan, want hoe moeilik is dit tog om twee en twee bymekaar te sit? Maar die geluid is doodgesmoor.

Ek het ook tydens my speurtog (met die taaltabelle) geleer van die historiese teenwoordige tyd (praesens historicum), waar jy in Afrikaans slegs in die eerste sin ‘n woord in die verlede tyd hoef te gebruik, om vloeibaarder te skryf, byvoorbeeld : “Ek het op die sypaadjie ‘gestaan’. Toe ‘kom’ die motor vinnig om die draai en ‘ry’ vas teen die lamppaal. Daar ‘was’ ‘n harde slag. Ek ‘draai’ om. ‘n Konstabel ‘stap’ oor van die anderkant van die straat en ‘kyk’ na die motor en die insittendes. Toe ‘draai’ hy na my. Hy ‘vra’: “Het u die ongeluk gesien?” Toe ‘sê’ ek nee, ek het na die winkelvenster gekyk.” Absoluut niks hiervan het ek op universiteit of skool geleer nie. Ek het hierdie stukkie teks maar uit M.P.O. Burgers se “Teach Yourself Afrikaans” uit 1957 gekry. Die Dietse tydvormetabel? Uit die 1930’s.

Het my Graad 5-juffrou net ‘n tabel opgetrek om die verskil tussen die Afrikaanse en Engelse tydvorme aan te dui, en die funksie van elkeen te verduidelik, sou ek nooit ooit weer ‘n soortgelyke taalkundige fout in Engels gemaak het nie. Dit is hoogstens twee tot drie periodes wat hiervoor ingeruim kon word. Want met hierdie tabelle en vervoeginge (van die werkwoord) kan jy ook Russies byvoeg (met sy eie tydsvorme), Frans en Italiaans se “boekverlede” en “praatverlede”, ens. En later is jy oud en lelik genoeg om Verbix te gebruik.

As mens op ‘n dag tog besluit om ‘n “volledige” Wikipedia-artikel oor verkleinwoordvorme te poog, om die lewe vir almal makliker te maak (soos toe ek ‘n artikel daar oor “Intensiewe vorme” aansienlik uitgebrei het, sodat niemand OOIT WEER na ‘n intensiewe vorm sal vra nie) begin jy al hoe meer die leemtes in die AWS en al die ander taalgidse skielik besef wat “as die standaard” gehuldig word. Taalgidse wat beslis nie uit een mond praat nie en net die leser van bakboord na stuurboord rondneuk. Op die ou end gooi jy maar tou op: die waarheid sal jy maar in die Hollandse taalreëls moet gaan vind, of miskien nooit nie.

Daar het ‘n moerse ivoortoring iewers verrys wat die universiteit en die skoolkind en taalleerling van mekaar skei. Daar is duidelik botsende belange. Vir ‘n buitelander moet dit hel wees om Afrikaans te leer skryf. Want, of jy nou daarvan hou of nie, ek dink nie een van ons Afrikaanse professore is enige ander taal buiten Engels werklik tot ten minste C1-vlak magtig nie. Hoe leer ‘n Rus nogal Afrikaans? Via Engelse taalgidse? Via Nederlands? ‘n Mens soek tog raakpunte tussen jou eie taal en ander tale, sodat jy jou eie in die proses ook beter kan verstaan. Dit is wat ek nou doen terwyl ek Deens op Duolingo speel-speel aanleer: die woordeskat- en sinsbouraakpunte tussen die Afrikaans, Nederlands en Deens (maar ook Engels en Duits) is verstommend. Onder die Dene se tweede gewildste taal (2016) wat hul op Duolingo aanleer is, naas Spaans in die eerste plek, nie Skoolengels of Skoolduits nie, maar Nederlands. Behoort dit ons te verbaas?

Die AWS skryf net té maklik ‘n reël voor, sonder om 380 voorbeelde en teenvoorbeelde met mekaar op te weeg. Byvoorbeeld: as iets eindig met =ling, word dit =lingetjie, op grond van beklemtoonde eindlettergreep. Leerling word dus leerlingetjie. Ek verwys hier na Reël 15.8.b. Maar by Reël 15.9 sien ons die woord ”wandelinkie”, omrede die woord op ‘n onbeklemtoonde lettergreep eindig. So staan dit in die boek. Hoe presies mens op jou voete moet dink wanneer ‘n woord beklemtoon eindig of nie is vir my onverklaarbaar. Hierdie afdeling van die AWS is egter nie deeglik genoeg omskryf nie. Want waarom kry jy die woord soos “teerlinkie” in die Nederlandse Van Dale, terwyl jou eie woordelys nie eens hierdie verkleinwoord bespreek nie? Teerling eindig wel in die Van Dale op ‘n onbeklemtoonde lettergreep, maar so ook leerling! Wat nou?! Gou-gou besluit jy tog maar om eerder die Hollandse reël by die minder kanonieke Wiktionary te volg. =ling: waar dit op mense van toepassing is, word dit =lingetjie, die res word =linkie. Teerlinkie is ‘n klein dobbelsteentjie, daarom is dit =linkie. Hel, ‘n kind kan dit begryp!

Op ‘n dag ontdek jy www.taaltelefoon.be waar jy ‘n gratis spelboekie kan aflaai, jy ontdek www.etymologiebank.nl via die Nederlandse Wikipedia se Taalcafé, jy ontdek http://taal.vrt.be/taalmail-001-025 en so meer. En soos jy van Taalunie.nl ook nog bewus raak, begin jy al hoe meer wonder of jou eie professore in die taalkunde werklik die pyp kan rook. Ken hulle regtig die Nederlandse agtergrond tot so ‘n mate dat hulle presies weet waar dit by Afrikaans inpas of nie? Waar om die Afrikaans reg te buig deur middel van Nederlands? Ken hulle Deens en Nederduits en Duits om die parallelle tussen hierdie Vastelandgermaanse tale op te merk? Vir die Afrikaanssprekendes wat hul hand aan die etimologie gewaag het: ken hulle soos die Nederlandse vakkundiges van desjare Latyn, Grieks, Duits, Frans, Engels, Nederlands en sommer op die koop toe ook Persies, Sanskrit en Goties en Russies en Spaans en Hebreeus…? Ken diegene wat Cas Vos se werke resenseer het, wérklik Oudgrieks? Die onlangse resensies wat ek gelees het is niks anders as stroperige opsommings van die vertaalde inhoud nie. Waarom, byvoorbeeld, lyk húlle resensies nie soos die Boekbespreking van ”Akroterion” XXIV (April 1979, bl. 15-18), waar J.T. Benade se vertaling van ”Die Aeneïs” oor elke liewe nuanse krities aan flarde geruk word deur W.J. Henderson van RAU nie? In daardie vergeelde tydskrifartikel wemel die oorspronklike Latynse woorde en frases links en regs oor die bladsye soos miere. Daar word gelet op styl, woordorde, verteltrant, vertaling van Latynse beeldspraak, ens. Want vir my lyk die eietydse resensente na doodgewone Afrikaanse professors wat net twee tale ken: Afrikaans en Engels. Wat van: Skoenmaker, hou jou maar eerder by jou lees?

Kom ons bring dit sommer nader: Ken hulle, wat tog so vreeslik gesteld is op versoening, ooit ‘n Afrikataal? Ken hulle werklik Maleisies so goed dat hulle die raakpunt tussen “kumbang kura-kura” en “skilpadbesie” sal eien? Nee. Die ouens wat vroeg en laat op die taalkansel Afrikaans-is-‘n-kreooltaal predik, het net na woorde in die Maleisiese woordeboekies gekyk wat op die oog af soos Afrikaans gelyk het. Letterlike leenvertalings sou hulle mos nooit aan kon dink nie – wat eintlik onnodig is om oor te redeneer as hulle van die begin af werklik Maleisies magtig was! En tog: Nederlands het véél meer ingeburgerde Indonesiese leenwoorde en frases as Afrikaans. Afrikaans ‘n kreooltaal? Die Hollandse digter Gerrit Komrij het dit lagwekkend gevind, en die pogings om die kreolisering te bewys, sinloos.

Wie bepaal ook wat die korrekte voorsetsels is? En op grond waarvan? Is ons “met” vakansie, soos die Nederlanders praat? Of “op” vakansie, soos die Vlaminge praat? Ek skaar my by die Vlaminge. Sommer. As die taalprofessore nie ‘n rede kan gee nie, waarom moet ek?

Soos jy tussen die reëls van my brief sal lees, sal jy opmerk my respek en agting vir hierdie middelmatige Afrikaanse kommissies en taalliggame het deur die loop van die jare heen ‘n benedewaartse kurwe aangeneem. Uit ‘n puntetoekenning uit 100 is my waardering -58.4. Die keiser is rotkaal. Uit en gedaan.

Voordat ek my verder vervies, laat ons eerder gaan na ‘n veld wat vir my baie bekend is, naamlik die letterkunde. Of liewer, die versluierde retoriek.

LETTERKUNDE

Ek het 15 deser besluit om nie kerk toe te gaan nie. Ek het by die huis gebly en “The Devil Knows Latin: Why America Needs the Classical Tradition” (Boulder: University of Colorado, 2001, 183p, Google Play, R148,18) gelees. Ek het heelwat meer antwoorde op my lewensvrae gevind. Om ‘n lang storie kort te maak, haal ek die paragraaf aan wat ek by Latynonderrig by Wikipedia geskryf het:

“E. Christian Kopff beskou Latynonderrig as ‘n wapen teen wat hy beskou as die afgewaterde opvoeding aan universiteite en op skole. Latynonderrig leer die leerling en student eerstens eksegese: om uit te vind wat die skrywer oorspronklik bedoel en beoog het, en nié, soos by die dekonstruksie, sielkunde en postmodernisme, om deur inlegkunde betekenisse aan ‘n werk toe te dig wat suiwer op spekulasie gegrond is, wat die leser van die werk dink en ervaar, en dikwels uit die staanspoor bevooroordeeld teenoor tradisie staan en buite konteks waardeer word nie. Tweedens leer die student ook om ‘n hele korpus werke wat vanaf voor Christus strek tot die hede te leer begryp, te deursoek en nuttig by die moderne samelewing in te span – dit is wat in sy oë tradisie behels: om nie blindelings om te gaan deur die eietydse feite en perspektiewe slegs in isolasie te beskou nie, maar op die ontwikkelingsgang te let.”

Toe ek by hoofstuk X kom, en ek sien die titel “Postmodernism and the End of the Humanities”, kom ek eers later agter die klokhelder gelag in die kamer is myne. Waarom? Ek dink dit was ‘n vreugdelag. Of ‘n ironiese lag. Of ‘n lag uit pure verligting. Ek het mos eintlik lankal geweet ons leer nuttelose goed! Ek het maar gedink, gehoop en geglo ek is verkeerd. Dit probeer goedpraat, dit probeer wegredeneer. Want die dosente weet seker maar van beter. En hier word my vermoedens bevestig op wit en swart – deur ‘n professor! – ek was eintlik van die begin af doodreg!

Want reeds in matriek begin jy wonder hoe die staat/onderwyser “dit” of “dat” in ‘n teks kan uitlig en raaksien en “waardeer” en vir ons gee om te leer. Nêrens word vir ons gewys HOE op die antwoorde besluit of selfs bereken is nie. Jy volg maar soos ‘n skaap in ‘n drukgang, want jy wil net skool klaarmaak. Vir die ouer garde was dit beslis ‘n gemors: die onderwysers wou hê die kinders moes bloed uit ‘n klip tap. „Hier is N.P. van Wyk Louw se gediggie, waardeer nou die teks in die gegewe uittreksel en vind die waarheid.“ ‘n Kind kan dit tog onmoontlik nie doen nie! Was dit die sogenaamde “close reading” van die New Critics? Dit is vir Kopff geen wonder die “close reading” het saam met die egalitarisme (almal word eenders behandel en kry dieselfde (afgewaterde) leerpakket, begaafdes en minder begaafdes) later die postmodernisme in sy kwaad gesterk nie!

Wat veel erger is – ek sien in een van C. Louis Leipoldt se gedigboekies vir skole („Uitgesoekte Gedigte vir Jong Suid-Afrika“ – 1944) het hy hom bloedig vererg vir die onderwysers: hulle sien goed in sy gedigte raak wat hy nie bedoel het nie (Hineininterpretierung of inlegkunde), en hulle wou hê die kinders moet dit so leer. Nou skryf die outeur self in die voorwoord wat hy met sy gedigte bedoel het, sodat daar geen misverstand kan wees nie. Onder ‘n gepaste titel, “Inleiding (Wat die kinders maar moet oorslaan)”, staan daar:

„Niks het my meer vererg as die manier, waarop die skoolmeesters my gedigte misbruik nie. Die meeste van my gedigte is glad nie geskik vir kinders nie, en om dit aan kinders te gee, om uit die kop te leer en om dit op te sê – want „voordra“ kan ‘n mens dit werklik nie noem nie – is net om ‘n afsku vir poësie te laat kry.

In my eie belang, sowel as in die belang van die kinders, is ek genoodsaak om hierdie bundeltjie uittreksels te maak uit die drie digwerke wat ek uitgegee het […]. Myns insiens is die ander gedigte […] glad nie vir kinders geskik nie, eenvoudig omdat hulle aanspraak maak op ‘n vertolking, wat alleen ondervinding, wat ‘n skoolkind nog nie besit nie, kan gee.

Ek het dus die eenvoudigste gedigte uitgekies, en hier en daar het ek ‘n paar verklarende aantekeninge bygesit, wat die kind miskien, as hy die boek sonder ‘n meester gebruik, kan vooruit help.

Ek vertrou dat die here eksaminatore, wat in die verlede my gedigte vir kinders voorgeskryf het vir eksamens, hulle nou maar sal beperk tot hierdie uittreksels.“

Jy sien, dit is daarom een van die redes waarom ek oorweeg om Afrikaanse letterkunde te los. Hoekom? Sedert Ferdinand de Saussure agtergekom het die betekenaar (die teks, skrif, gesproke woord) en betekende (die betekenis self) is nie dieselfde ding nie (die gesproke woord en die betekenis het niks met mekaar uit te waai nie – kyk maar na die proxeneta, wat in Latyn eenvoudig makelaar beteken, maar in Spaans en Portugees ‘n hoerboer), het die postmoderniste sy teorie gekaap en met hul literatuurteorieë absoluut stapelgek geword en daarmee op hol gegaan. Van klankleer en betekenisleer is gebokspring na taalkunde en synsleer. Nou kyk, dis darem ‘n eersteklas drogredenasie: As taal dan nie na die werklikheid daarbuite verwys nie, bestaan die werklikheid nie. Elkeen het nou skielik sy eie werklikheid en sy eie waarheid gevind, skryf Kopff (p. 67-68):

“The areas of human existence infected by the ideology of critical theory are numerous, but one of the most significant hosts for this deadly disease was the study of the humanities. As I have said in the first section of this book, in our society, as in every other, we make sense of our lives by telling our own personal stories, and, more important, by telling the stories of our nation – the tales of our culture, in other words. The postmodern critical theorists, however, being quite consistent in their thinking, denounced this cultural story-telling – also known as study of the humanities – as indoctrination, an oppressive and illusory “Meta-Narrative”.”

Wat beteken: alle volksverhale, alle tradisie, die werklike waarheid agter die teks is in die oë van ons eietydse dosente maar net politiekpraat! Alles geld, behalwe die waarheid. Die grootste ironie van die saak is egter: as almal dan nou tegelyk reg en verkeerd is (amper soos Schrödinger se kat wat tegelyk dood en lewend is), wat gee hierdie groep akademici, die postmoderniste, dekonstruksiepredikante, Julia Kristeva-aanbidders ensomeer, die reg om hul mond uit te spoel en as die absolute waarheid te verkondig? All animals are equal, but some animals are more equal than others. Laat ek dit tog in die neutrale Latyn uit Fundus Animalium aanhaal: Omnes bestiae aequales sunt, sed nonnullae bestiae aequaliores sunt quam aliae. Wat my betref, die waarheid van die teks staan vas by die oorspronklike bedoeling van die skrywer (of die ou wat dikteer aan die transkribeerder, diktafoon of videokamera) alleen, soos vervat in die produk: die boodskap, die skryfstuk. Maar wat die eietydse onderwerpe vir ‘n verhandeling aan die liberale staatsuniversiteite betref, dui dit juis op die teendeel. Ek weier om die waarheid op hierdie wyse geweld aan te doen.

Ek moet bieg, bely: dit was geweldig lekker om uit die hoërskool te kom, met al sy burokratiese voorskriftelikheid, “jou hare los te laat hang”, en ‘n teks volgens jou eie perspektief te interpreteer; slegs deur bewyse in die teks te soek om daarby te pas. Dit was eintlik soms ‘n probleem om so ver moontlik van die handboeke se voorbeelde af te wyk en so oorspronklik moontlik met die woord om te gaan! Maar eintlik, as ons nou wil eerlik wees, hoef jy net ‘n onderhoud met die skrywer te voer om agter die ware kap van die byl te kom. Wat die res van die wêreld van sy/haar werk dink beteken absoluut niks. Dis die waarheid, die doel van die teks, die boodskap, wat tel.

Ek vra dus in hierdie brief nederig om verskoning vir diegene wat ek voorheen op Disqus in my onkunde mislei het: jy kan Raka interpreteer en elke liewe betekenis aan hom toedig wat jy ook al wil. Van dekadensie tot outsider tot versinnebeelding van swartes. Raka het egter net een betekenis gehad – net N.P. van Wyk Louw sal weet wat hy daarmee bedoel het. Jy mag nie jou willetjie of teorie op ‘n teks afdwing nie.

Kyk, vir jare, of dit by die teologie, die letterkunde, die klassieke, wat ook al die geesteswetenskappe was – die hoofdoel was nog altyd om die oorspronklike betekenis en konteks van ‘n teks so diep moontlik te ondersoek, so na as moontlik daarby te staan, die waarheid net so van geslag tot geslag oor te dra, en in hierdie konteks te probeer verstaan (soos dit daardie jare aanvaar en gebeur en geglo is). En om hierdie eeue-oue kennis te verfyn, af te rond, en vir die alledaagse bestaan aan te pas. Dus, nie, soos in Langenhoven se universiteitsjare, om die “sielkundige oorsprong” en “intertekste” van idees en kunsgrepe te soek nie. Dus, nie te bly hamer op die uitwys van tegnieke (alliterasie, assonansie, vyfvoetige jambes) en kopieregskending van ou idees nie. Want dan gaan jy lank soek. Dit is bysaak, triviaal en onbelangrik. Maar iewers in die geesteswetenskappe is die Sender-Boodskap-Leser-model met die grootste wellus onder ‘n brug verkrag en met die ongeneeslike vigs van ons tyd besmet: waar die Sender-Boodskap vernaamlik in die vorige eeue die belangrikste was, het die konteks verskuif na Boodskap-Leser. Enige dronklap in sy besopenheid kan nou iets oor die Boodskap te sê hê (of dalk die bottel laat praat), met genoeg aanhalings en redes (of selfs sonder rede!) is dit nou korrek. Alles is nou geoorloof. Solank dit net nie terugwys na die tradisie of die werklike waarheid of die werklike betekenis nie.

En weet jy, dan lees jy die volgende sin op bladsy 44 van Kopff se werk (onthou, dit was geskryf in 1998, bygewerk 2001): “There has been a drop of almost a third in number of students of language and literature in U.S. Colleges and universities since then. And why not? If Shakespeare and Chaucer are socially constructed puppets, not real authors trying to communicate to us, why spend time reading them?”

‘n Mens kan net jou kop skud. Dit is die jaar 2017. Niks het verander nie. En om net weer te herhaal: As ek eerlik na my eie universiteitsloopbaan agterna kyk, moes jy ‘n klomp van jou eie menings gee, wat jy met bewyse uit die teks moes onderskraag. Die fokus was egter op wat ék wou sê van die teks, wat in my denkraam en gedagtegang pas, of wat ‘n denkrigting wou hê die teks moet sê (met die voorgeskrewe teorie, natuurlik, soos postkolonialisme), nie wat die waarheid, ekskuus, die OORSPRONKLIKE waarheid en boodskap van die teks pas nie. Gee jy om as ek vinnig aanhaal uit die jongste eDusa, die jaartydskrif vir Germanistiek in Suid-Afrika? Die hoofopskrif is “Meinungsbericht zur #FeesMustFall-Bewegung an der University of the Western Cape”, geskryf deur Kira Schmidt.

“Aus der Studentenbewegung ergeben sich auch vielfältige Aufgaben für die Deutschabteilungen in Südafrika: Zunächst sollte eine Diskussion um die Forderung einer decolonisation of the curriculum geführt werden (Philina Wittkes nachfolgender Beitrag macht einen ersten, lobenswerten Versuch), wobei nicht nur neue Lehrinhalte, sondern auch neue Lehransätze ausprobiert werden sollten, die auf unsere Studenten zugeschnitten sind und verstärkt ihre Berufsaussichten berücksichtigen. Das Fach Deutsch kann in der aktuellen Bildungs- und Dekolonialisierungsdebatte vieles leisten. Dabei sollte nicht so sehr die Frage „Was kann ich von Deutschland, Österreich, der Schweiz lernen?“, sondern vielmehr „Was habe ich als Südafrikaner Deutschland, Österreich, der Schweiz zu sagen?“ Es gibt bereits an verschiedenen Universitäten südafrikanisch-deutsche Kooperationen, die in diese Richtung gehen.”

Kortom, vir diegene wat nog nie Duits kan lees nie: Met die hele dekolonialisering van die universiteitsleerplan, met die studenteonluste in die agtergrond, word daar nou in daardie brief voorgestel om by die UWK weg te beweeg van “Wat kan ek by Duitsland, Oostenryk en Switserland leer?” na “Wat het ek as Suid-Afrikaner vir Duitsland, Oostenryk en Switserland te sê?” Boonop word dit as prysenswaardig beskou deur die skryfster, en staan in my oë in skrille kontras met die “Berufsaussichten”. Hoekom?

Dit kom weereens neer op dieselfde barbaristiese onkultuur: “wat wil ék hê?, wat is my waarheid?, wat pas by my eie skrale gedagtegang?” teenoor: “wat is dié waarheid daarbuite?”. Met ander woorde, die universiteit het slegs ‘n Freudiaanse Rorschachtoets geword waar jy op die rusbank sit en net sê wat jy sien – nie wat die beeldskepper met die simmetriese vlermuisspatsels eintlik beoog het jy eintlik moet sê nie. Dus, dit handel alles rondom die onwilligheid om na ander te luister en te leer. Dit draai alles rondom die selfsugtige ek. Moet mens nie eerder met belangstelling begin vra: “Wat kan ‘n beskawing wat soveel tegnologie, en soveel ekonomiese dryfkrag opgelewer het, en soveel gedokumenteerde suksesse en foute gemaak het, my leer?” Wat het geword van die nederigheid wat mens by die Japannese kan leer? Wat ek nou nog minder kan begryp: Duits is in Japan geen “koloniale taal” nie, maar net in Afrika wel. Die Japannese het tydens die Meiji-era (1868–1912) ywerig aan Engels, Duits, Frans en Russies geleer om soveel kennis moontlik uit die Weste so vinnig as moontlik op te neem, nadat hulle so lank hul van die Weste afgesonder het. Duits is nie die taal van die kolonialisme nie, maar die modernisering van die Japannees se eie kultuur. Wie is dan nou beter daaraan toe? Die ondankbare Suid-Afrikaanse student (wat net ‘n tronk vir homself bou met sy eie stene van minderwaardigheid), of die Japannees? Of, wag, is dit nie maar net wat Schmidt self eerder beoog nie? Om wat mee te bereik? Om mee te wat? Huh?

Dit breek my hart soos jy deur hierdie vaktydskrif blaai en sien hoe laag hierdie Duits, met sulke hoë wêreldwye aansien, en my so hoogs gemotiveerd laat om te leer, só laag moet daal en soos ‘n wurm tussen die modder moet kruip om met lekkergoed en speletjiesaande heel paaiend Namibiërs tog te lok om te kom deelneem in die leerproses. In Pole en Japan hoef jy dit beslis nie te doen nie! Dis uiters vernederend vir jou as mens en taal. Hier in Suid-Afrika kan ek nie onthou dat die Goethe Institut ooit ons Afrikaanse skole in formele of informele hoedanigheid kom besoek het nie. Dit was juis die Afrikanerskole wat desjare die grootste betekenis aan Duits gegee het! Hierdie ekke, met die bietjie bemarking wat ek op hoërskool in besigheidstudies geleer het, sal vir jou kan sê: as jy mense wil werf vir Duits, waarom het jy nie lankal soontoe gegaan nie? Hoe kon die Goethe Institut eenvoudig staan en toekyk hoe die Duitse Departemente landswyd by die universiteite een na die ander toeklap, terwyl Alliance français terselfdertyd in noue kontak met die Suid-Afrikaanse universiteite gebly het? Dit was juis die Afrikaanse of, meer spesifiek, Afrikaneruniversiteite wat Duits aan vele fakulteite ‘n pligvak gemaak het – tot in die 1980’s. Iewers moes hierdie voorgraadse studente seker Duits geleer het, of hoe?

Dieselfde walglike tendens sien ek onder ons eie Afrikaanse Akademie. Om die menigte te paai met lekkergoed, kompetisietjies, boekleesklubs en enigiets wat grens aan, om die begrip aan te pas, “brood en spele”. Pryse word goedkoop gemaak. In die proses vervreem jy diegene wat Afrikaans literêr en taalkundig wou uitgebou het – ongeag die hoë standaarde en gehalte wat studente aan hulself gestel het. Mense stel in gehalte belang wat Europa en Amerika en Suid-Korea en Japan s’n verbysteek of ten minste ewenaar. PUNT! As dit van my afgehang het, sou geen enkele Afrikaanse werk sedert 1985 ‘n prys ontvang het nie. Want wil jy werklik hê jou werk moet met daardie skurwe (vr)ouens s’n gelykgestel word? Die onherroeplike skade wat die reputasie van die pryse aangerig is, sal nou nooit ongedaan gemaak kan word nie. Sedert 22 Januarie 2017 het ek my voorgeneem: uit selfrespek sal ek daarom op my toekomspad elke liewe Suid-Afrikaanse prys en toekenning voortaan van die hand wys (behalwe as PRAAG een uitloof vir ‘n essaykompetisie). Jy doen jou naam net oneer aan. As die Sestigers dit kon weier uit protes oor iets so onbenullig soos politieke betrokkenheid, dan doen ek dit uit protes teen gehalte-agteruitgang, wat ‘n veel ernstiger saak is. Ek hoop my siening sal vele pryswenners beweeg om dieselfde te doen.

SLOTSOM

Sal ek dus vanaf 3 Augustus 2017 vir my die nuwe AWS Eeufeesherdenking aanskaf, wetende ek sal my geld weer mors? Wel, kom ons kyk wat sê die Vlaminge oor hulle spelboekie: “De spelling volgens het Groene Boekje is verplicht voor de overheid en het onderwijs in België en Nederland. Als u niet tot die doelgroepen behoort, kunt u in principe spellen zoals u wilt. In de praktijk kiezen de meeste mensen ervoor om de officiële spelling te volgen.”

Ek is nie staatsbesit nie, kort voor lank miskien nie meer student nie. Die staat is vir my ook geen simbool van uitnemendheid nie, maar eerder ‘n instansie wie se doel dit oorspronklik was om die merker opwaarts te skuif (en daar te hou!) soos die standaard verbeter, soos mens empiries rekordtyd by atletiek byhou.

Dit help dus nie ons probeer op grondvlak begin en wonderwerke van die kinders verwag, terwyl die grootste kanker van middelmatigheid aan die universiteite self nog alles wegvreet nie. Wie lei vir wie? Jy word net van voor af vasgevang in ‘n rigtinglose, doellose bose kringloop van middelmatigheid in die onderrig van Afrikaans.

Tot hierdie mense nou klaar besluit het of Afrikaans nou ‘n dialek van vertaalde Engels of Nederlands moet word, tussen terug-in-die-kombuis-gedruk-word of as-universiteitstaal-uitgebou-word, dalk besef om minder oppervlakkige navorsing oorhaastig in vaktydskrifte te publiseer, gaan ek maar my gang, en soek verder my heil by my Romeinse, Middeleeuse tot 1700’s-voorvaders en die Duitsers en ‘n paar Deense vissermanne wat aan Tuborg teug.

Naskrif: Ek belowe ek sal Afrikaans nie verlaat nie. Daar is meer as genoeg vertaalwerk en oorspronklike navorsing vir my by die Afrikaanse Wikipedia om te doen. Daar is verwaarloosde kultuurbrûe wat opgeknap moet word.

Suidpunt: Red Afrikaans, verlos ons van die neerslagtige fiksie!

Van die giftigste resensies sal jy nie tussen die datagrepe van Netwerk24, “Literator”, “LitNet”, “Tydskrif vir Letterkunde” of selfs jou dorpskoerant vind nie. Ook nie die Suid-Afrikaanse Engelse pers nie. Hoe kan iets giftig wees as dit nie van die rede gebruik maak nie? Dit noem ons gekyf. As jy genoeg durf het, of ‘n voyeuristiese sadis is, besoek gerus die Belgiese biblioteekdiens (www.bibliotheek.be) aanlyn, kies ‘n boek en geniet die doodeerlike, nugter resensie. Die webwerf gaan ongelukkig maar saggies met Afrikaanse tekste om, maar klim soms behoorlik met die knuppel onder van die Nederlandse tekste in. Met berekende martelmetodes word rasionaliteit benut om die boeke heeltemal te ontsiel tot ‘n woordekraam van lettertjies en syfertjies – of onsamehangende inkspatsels op papier. Na omtrent een uur van martelvertoning, besef jy gou watter sagte weekdiere die Suid-Afrikaanse akademici is, wat heeltyd middelmatige werke aanprys, vergeleke met die hondsdol helhonde uit die Lae Lande wat alle mooi skeppings voor die voet tot repe verskeur. So het ek geleidelik my boekesmaak aangeleer, aan die voete van die Vlaminge.

Wat ek van www.bibliotheek.be hou is onder meer sy uitwys van byvoorbeeld Deon Meyer se “Feniks”: “Het is geheel in de hedendaagse Engelse traditie geschreven.” Nou toe nou – sou ons akademici dit opgemerk het? Wat mens dan opnuut laat wonder wat “Afrikaanse tradisie” sou beteken…

Maar is sulke uiterstes aan weerskante van die ewenaar werklik opbouend? Van hoeveel Hollanders en Vlaminge weet jy wat die Nobelprys ingepalm het? En van hoeveel werke weet jy wat uit Afrikaans vertaal is?

Soos ek op die internet rondtoer tussen Amazon.com, Goodreads en kommentaar op Facebook, wissel die resensies vanaf ‘n lakonieke “Regtig kak” (verbatim aangehaal by Goodreads oor “Aliens en engele” deur Leon de Villiers ] ), tot ‘n ewe niksseggende “hierdie verhaal was mooi”, tot ‘n breedvoerige, gekunstelde opstel waarin die leser elke fout en voordeel met groot diskresie oordra.

Hoe jy ook al hierdie resensies deurkyk, die kleinste gemene deler van fiksiewerke is “tydmors”. Laat ons nou sommer baie nugter en eerlik met mekaar wees. Want onthou, fiksie bly leuens. Om iemand se tyd te mors moet jy die leuens of ten minste halwe waarhede die moeite werd maak. Meestal gebruik mense fiksie om ‘n onderliggende boodskap oor te dra. Maar met fiksie en esoteriese boeke kan jy ‘n wye Kaapse draai maak om die loodswaar bedrukte persoon in ‘n vlinderligte gees om te tower. Jy kan ‘n woestynlandskap in ‘n paradys verander, ‘n sandbank in ‘n blommeland. Iets positiefs. Iets opbouends. Amper soos ‘n foto van ‘n tropiese tuin, wat jou laat in ‘n rustiger luim.

Wanneer jy ‘n resensie lewer, is jy geregtig om jou lewenservaring en leeservaring uit die verlede te gebruik om ‘n leesboek te benader. Dit is jou opinie. Soos jy meer soortgelyke boeke of genre lees, begin ‘n patroon in jou kop geleidelik gestalte aanneem; dalk hou jy daarvan (soos Sondagmiddagmelktert wat presies om 17:00 met koffie en dieselfde geselskap bedien word), dalk begin die herhalende intrige jou geweldig verveel en irriteer.

Jy kan fokus op wat geskryf word, maar jy kan ook fokus op wat nie eksplisiet in die teks gesê word nie, maar tog herhaaldelik hom afspeel.

Ek is nou vireers klaar met Weerwolfverhale. Ek is uitgekuier. Hoekom? Want ek het die kode ontsyfer. Dis ‘n gejaag na wind. Dit maak nou nie saak of jy “The Abused Werewolf Rescue Group” van Catherine Jinks, “The Wolf Gift” en “The Wolves of Midwinter” deur Anne Rice, die “Changeling”-reeks deur Steve Feasey, “Der Werwolf van Köln” deur Myriane Angelowski, “Die Werwölfe” deur Christoph Hardebusch, ens. lees nie, één ding staan soos ‘n paal bo water. Wanneer die mens eers dier word, of soos diere optree en dink, deur drange gedryf word, kan jy soveel stambome by MyHeritage.com tot by die dae van Adam (vir die kreasionis) of die eerste alge (vir die evolusionis) optrek om die bloedlinie te bepaal, ja, soveel bloedige veldslae tussen weerwolf en vampier/mens aanteken… of soveel mites wat daar omtrent hierdie gedrog ook mag bestaan… die feit bly soos ‘n trop beeste op ‘n Oos-Kaapse pad staan: hul doen en late het absoluut niks opbouend vir die geskiedenis of toekoms beteken nie.

Ek praat ook van mensekarakters wat soos diere en weerwolwe “in die oomblik leef”, nooit dink aan ewige nalatenskap nie, impulsiewe besluite maak, deurbringers is van tyd, geld en bloed, woestaards, nooit van die rede gehoor het nie. En eintlik leef hierdie vervloekte mensdiere maar jaar in en jaar uit soos diere in die wildernis: sonder ‘n doel en sonder ‘n toekoms. Na drie geslagte is hulle vir die geskiedenis vergete. Verskriklik. Hierdie “taal” vind ek ook in “Wolf’s Rain”, die Japannese animasiereeks: ‘n klomp weerwolwe besluit om die mensdom vaarwel te roep, op soek na die paradys. Uit die staanspoor weet jy dit is ‘n mislukte ekspedisie, want niemand weet waar dit is nie. Vir tientalle episodes moet jy maar deursit waar berge, dale, gevegte, vriendskap en vyandskap tydens die swerftog uitgebeeld word. Elkeen van hulle sterf helaas ‘n gewelddadige gruweldood, maar bereik nietemin tog die verlore paradys op die een of ander onverklaarbare metafisiese wyse. Hoe hartroerend ook al – hul impak op aarde was nul. Alles tevergeefs. Die reeks is myns insiens ‘n ramp.

Miskien is die diereryk juis daar om ons ‘n ewige teenbeeld van die mens te skets. Om ons konstant te herinner wat ons nie moet wees nie (sê dit vir die ekobeheptes…). In “Panther in Argyll” deur Lisa Tuttle ontmoet ons ‘n weerluiperdin in die mitiese Skotlandse platteland. Hoewel die hoofkarakter “vry” voel elke keer wanneer sy in die Skotse Hooglande haar menswees agterlaat en van die gebonde menswette weghardloop, weg van die skool, weg van haar voogde, weg van haar ouers wat op die punt staan om te skei, kom sy gou agter hierdie ontvlugting help nie. Jy word net aan ‘n ander stelsel uitgelewer – die Natuurwet. Onder die genadelose Natuurwet is jy voëlvry vir elke boer en jagter om geskiet of besitting te word; jou drange beheer jou onwillekeurig. Jy word uitgelewer aan die oneindige dwingelandystelsel (soos ook in “Die Jagd der Wölfin” deur Annette Bredendick verwoord) van geboorte, gebiedsafbakening, inwendige en uitwendige parasiete, tandbederf en vrot asem, vreet, veg en terugbaklei, emosielose paring, welpies grootmaak en afsterwe – alles volgens klokvaste natuurlike reëlmaat – sonder ‘n enkele werklik beduidende verandering wat jy in jou leeftyd nagelaat het. ‘n Skoolrapport waarop staan: “Hy was hier”. Punt. Behalwe miskien die bessiesaadjies wat jy deur bemesting saai elke keer wanneer jy jou knieë knak. Of die dieregetalle wat jy suksesvol kontroleer het sodra jy dikgevreet van die karkas wegstap. Of self later karkas word. Die ergste is: as dier is jy hoegenaamd nie eens hiervan bewus nie! Miskien vermy ek juis daarom onbewustelik die wildparke en dieretuine: hierdie eksistensialisme wat betref bokke, luiperds en hoenders maak my net neerslagtig. Dit is soos om ‘n gestig te besoek.

Oor ander boeke kan jy ook soortgelyke ontwikkelingleemtes uitvoerig bespreek, soos by die bekroonde “Wonderboom” deur Lien Botha. Die boek, sover ek weet, is geskryf ter voltooiing van haar meestersgraad in skeppende stelwerk (“kreatiewe skryfkuns” proe soos ‘n Anglisisme vir “creative writing”).

Was ek nou hoogs teleurgesteld in hierdie boek! Nee, ek het hierdie boek gelees nog lank voor die adjektiefoorlaaide en uiters vae Commendatio vir die 2016 KykNet-Jan Rabie-Rapportprys , omdat die Wes-Kaapse biblioteekdiens die boek as “wetenskapsfiksie” gekategoriseer het. Allermins! Daar is geen sprake van hoe die wetenskap die intrige beïnvloed nie. Ek besef mens moet elke boek op eie meriete beoordeel, en dit probeer ek ook. Maar wat moet ek maak met ‘n musikantkarakter, Magriet Vos, wat binne ‘n distopiese albinoregering haarself soos ‘n invalide gedra? Sy kla steen en been oor hongerte (en vreet spreeus), sy kla oor haar kêrel, sy mor oor verspeelde kanse, sy kla oor die toestand van die land, sy kla oor die Grensoorlog en die invloed daarvan op haar kinderjare, sy kla oor haar eensaamheid (hel, daar moet seker ‘n rede hiervoor wees?!), sy kla oor Apartheid wat tot hierdie toestande noodwendig aanleiding gegee het, sy kla oor rassisme, sy boemel op ‘n reistog voort na wie weet waar, sy verroer nie ‘n vinger wanneer die reisgeselskap aangeval word nie, en presies soos in “Horrelpoot” en “Wolf-Wolf” (deur Eben Venter) en al die ander distopiese romans eindig die karakter heeltemal met niks – kaalvoet op geboortegrond. As karakter het sy geen ontwikkeling getoon nie; die selfgesentreerde babatjie het nie ‘n snars moeite gedoen om die lewe vir haar medemens in hierdie moeilike omstandighede makliker te maak nie.

Kyk, ek is nie ‘n voorstander van gesinsgeweld nie, maar jy sal my seker nie kwalik neem as ek so taks hierdie prêm met baba en al die afgrond afstoot nie? Dat die gesanik net kan ophou…

Maar wag ‘n bietjie. Kan hierdie boek miskien as ‘n ironiese taai klap in die liberales se gesigte geïnterpreteer word (interpretasies is vry, onthou!), deur die uitbeelding van hul kinderagtige vloermoere wat geen uitwerking het op die werklikheid nie? Indien wel, aanvaar dan onmiddellik my plegtige verskoning, hartlike applous en dank. In daardie geval is hierdie boek voorwaar “’n merkwaardige toevoeging tot ons opbloeiende romanliteratuur in Afrikaans”… om nou Henning Snyman se woorde van LitNet te steel. My 0-ster op GoodReads word ‘n skitterende 5! En KykNET en Rapport het die boek ‘n prys gegee, sê jy? Ek kort Borstol Cough Remedy, ek het nou skoon ‘n hoesbui van die lag.

Maar wat het in die wêreld skeefgeloop dat daar voortdurend na die ondermaanse geneig en daar troosteloos in die modder rondgeploeter word? Kan dit wees omdat ons nie meer pioniers is wat permanent boontoe kyk en ‘n optimistiese gees moet hê ten spyte van die swaar tye nie, maar inderdaad Westerse verbruikers geword het wat veronderstel is om skuldig of ontevrede te voel oor alles? Cyberpunk doen byvoorbeeld presies dieselfde: “high tech, low life” – in wese inderdaad ook distopies. Slaan maar oor. Ook boeke soos “Die ryk van die rawe” eindig waar Ratkas kort na sy hellevaart (wat in ‘n hedonistiese orgie ontaard) in Londen voor die millenniumwending selfmoord pleeg deur in die Teems te spring. Om juis die teendeel te doen wat hy vir ander preek: hy ontduik sy eie verantwoordelikheid. Volgende, asseblief. Ek het nie sulke literatuur nodig nie.

Wanneer ek deur die biblioteek stap, word ek net bedruk soos ek na die klomp prosaïese Afrikaanse titels kyk. Kontreikuns is seker goed (soos landskapskilderye seker ook); bietjie seks herinner jou seker dat jy nog mens is van vlees, bloed, drange en hidroulika; bietjie Grensoorlogverhale herinner wat in die verlede in stof en sand gebeur het; bietjie speurverhale beeld elke misdaad in Suid-Afrika uit… maar… dis net te aards na my sin. Te plat op die aarde. Te banaal. Te selftevrede. Te ek-probeer-die-grootste-hoeveelheid-lesers-betrek-want-die-uitgewers-soek-geld. Te besmetlik. Te veel kommin kroeggrappies. Te gematig. Te gemiddeld. Hoe eksplisiet of ironies hierdie boeke ook al bedoel is – dit voel asof ek ‘n toekomsgerigte ruimteskip beman met ‘n toereteller in die rooi, dit skud, dit ruk, maar dit wil net nie opstyg nie. ‘n Helikopter waarvan die lemme al in die rondte draai en draai en draai, maar net nie van die grond af wil kom nie. Waarom moet ons met sulke neerslagtige, neerdrukkende en nivellerende boeke opgeskeep sit wat oortollige ballas is? Van waar hierdie probleemboeke wat kitsoplossings vir elke liewe sosio-ekonomiese probleem uitbeeld (asof ons nie Google ken nie)? Of beskuldigings links en regs uitdeel? Is hierdie maar net boeke wat simptome behandel? Waarom nie dan meer radikaal (uit Latyn: radix, die wortel) te werk gaan nie?

Party sal die Sestigers verwyt vir die groot skade wat hulle die Afrikaanse letterkunde aangedoen het deur hul politieke en maatskaplike betrokkenheid en die eksperimentering met die marxisme en die eksistensialisme in die Afrikaanse letterkunde. Julien Benda het dit reeds in sy Franse opstel “La trahison des clercs” (1927) gewaarsku: die Franse literatuur is besig om te ontspoor. Toenemende nadruk is in die tekste geplaas op nasionalisme, xenofobie, rassisme, marxisme en militarisme, teenoor die temas wat eintlik behandel moes word: redelikheid, rasionalisme en internasionalisme of die universele gees wat opwaarts gestu word. Hoe om die gees te stig, met ander woorde. Ander, soos Jan Rabie, verwyt in “Buidel” die 1980’ers in die Afrikaanse letterkunde wat hul van die internasionale wêreld weggeskeur het en obsessief met Suider-Afrikaanse (politiese) belange bemoei en “herwaardeer” het. Rabie wat geglo het in die pionierskap van die Afrikaner in die ruimte-eeu (vandaar die etlike wetenskapsfiksie wat hy vertaal en self geskryf het). Rabie wat geglo het: Culture for export is culture no longer (uit: “Buidel” 1989. bl. 68 ). Die vernietigende golf het uiteindelik op die strand van die 1990’s gebreek, maar nog nie teen die 2010’s besluit om terug te trek nie. Nogal jammer.

Ek hoop uit die diepte van my hart daar verskyn binnekort boeke wat hierdie distopiese en “weerwolfromans” (lees: nihilistiese romans!) sal parodieer. Ek hoop om ‘n stralende sterk karakter in daardie verhaal te vind, met matige testosteroonvlakke en harigheid, maar oorgenoeg dryfkrag, wat nie meer ‘n voorspelbare anti-held is nie, maar die spreekwoord “altiora semper” (streef altyd na hoër) of “per aspera ad astra” (deur die moeisame weg na die sterre; deur die nag na die lig), of “Non est ad astra mollis e terris via” (daar is geen gemaklike weg vanaf die aarde na die sterre toe nie) of “noli volentibus arduum” (niks is te moeilik vir hulle wat wil nie) in aller yl in sy bloedrooi habyt wil najaag. En die intrige na nuwe hoogtes voer. Hierdie ster is egter geen blinde doel of gier nie, maar ‘n middel tot ‘n doel. Met genoeg versoekings op sy pad. Moeilike versoekings. Listige versoekings. Mag dit ‘n wolf wees wat nolens volens mens wil word en sy verstandelike en geestelike vermoëns probeer oorskry, maar telkens deur die mens bedrieg word. En ten spyte daarvan tog in sy doel slaag: die wolf word mens, en streef nou na intellektuele bomenslikheid en beskaafdheid. Of verhale wat bo die materiële en stoflike welvaart uitstyg na die geestelike en intellektuele. Of wat van ‘n mens wat kyk hoeveel trappe hy tot bo kan opklim na die sware en ryp sterbehangende hemel? En die sterre van sukses een vir een afpluk? En ‘n paar in die vrugtemandjie oorhou vir ander om verder te benut? Hei, waarom die reistog alleen aanpak? Daarvoor is daar mos maats om jou te help en in die vreugde te deel, dan nie? Kom ons breek tog weg van die voorspelbare individualistiese isolasie en outsiderskap. Dis so 1950’s. 67 jaar te laat. Pioniers het mekaar nodig.

‘n Boek wat myns insiens dit amper-amper regkry is “Loeloeraai”, deur C.J. Langenhoven, in 1923. Hoewel die boek baie vermanend didakties, humanisties-humoristies (“ons sal slegs Eden bereik as ons hand in eie boesem steek”), antroposentries (mensgesentreerd) en opsigtelik sterk nasionalisties gekleur is (veral die reis na die maanparadys wat leierloos aan die kwyn is: neem leiding en beskerm dit wat joune is), was die ruimtewese op besoek, Loeloeraai, ‘n “voorbeeld” hoe die mensdom met bietjie meer verligting kan optree. Hierdie sjarmante heer (met sy beskaafde Franse diplomatiese humorsin) het o.a. oor telekinese beskik en ‘n fyn waarnemings- en beredeneringsvermoë. Loeloeraai versinnebeeld die entelechie, ‘n Aristoteliaanse begrip om na die “einddoel” of “eindproduk” van die mensdom te verwys as die strewe lank genoeg volgehou word – amper soos ‘n rusper wat skoenlapper word. Die hele mensdom baat by die vooruitgang.

Daar was natuurlik boeke soos Paulo Coelho se veelbeduidende Jungiaanse titel, “Die alchemis”, wat hierdie tema egter gekaap het: die skaapwagter wat sy skat (individuasie) gaan soek. Die probleem met hierdie Jungiaans-besielde boeke is die ewe selfgesentreerde as selfsugtige neigings, met dieselfde herhalende Gnostiese leuen: jy moet eers jouself soek en ken, voordat jy van nut tot ander kan wees. Wel, dan gaan jy lank soek… en geen antwoord kry nie: want Carl Jung se werke is ook nie op die rede of logika gegrond nie, hoor. Sterkte, in elk geval.

Net so het Sheila Cussons se spreker in haar digkuns ‘n mistieke eenwording met God gehad (soos etlike monnike en nonne glo al reggekry het), en in die proses van die heerlike omgang haar vingers verbrand as deel van die transformasieproses. Maar wat daarvan – wat het jy nou eintlik daarmee bereik? Nee wat, dit het absoluut niks vir die mense rondom jou gebaat nie. Ek beskou dit as persoonlike verwikkeling, maar geen ontwikkeling nie.

Ek ken ongelukkig te min Frans om die beskeie Quebecse letterkunde hier te bespreek, behalwe dat ons ook hier met ‘n groep te make het wat lyk my nog pionier-denkend is in hul wetenskapsfiksie/fantasie en hul eie taal en kultuur op hul taaleiland daardeur probeer beskerm; heelwat anders as hul meer dekadente metropoolgenote in Frankryk. Dit mag dalk later tot interessante artikels hier by Praag aanleiding gee. Ons weet eintlik maar min wat in daardie deel van Kanada aangaan.

Die doodnormale sterflinge en pioniers soos ons plant maar saadjies (klein begin, aanhou win), ander mense maak die boomplantjies nat, ander bemes die bome, ander oes die vrugte van die bome vyf dekades of eeue later. Jy sien duidelike, geleidelike vordering; geen beeldestormlope, vloermoere of kamikaze-aanvalle bloot om ‘n niksseggende stelling te maak nie. Dit klink vir my heel billik en redelik genoeg. En die onbetrokke res staan eendag in verwondering en vervoering oor die digte, hemelhoë woud met talle kristalhelder kalm stroompies wat ongesiens op die onvrugbare woestyngrond van weleer aangegroei het. Maar êrens moet mens seker begin met die plantwerk. Konstruktiewe pogings werk nogal aansteeklik.