Kategorie: Menings

Selfs magtige mense, soos regters, wat in ‘n konfrontasie met koerante betrokke geraak het, het geleer ‘n mens kruis nie swaarde met hulle wat ink by die dromme aankoop nie.

Koerante, en in die besonder onverbonde koerante, se vermoë om korrupsie in die regering bloot te lê, het aan hierdie medium die reputasie van ‘n onlosmaaklike deel van die demokrasie besorg, en word in Europa dikwels as die vierde, weliswaar nie-amptelike, been van demokrasie beskou. Die ander is die wetgewende, die uitvoerende en die regterlike gesag.

Al het die uitsaaiwese op die toneel verskyn, het dit nog selde in die wêreld die rol van ‘n vrye pers kon inneem, omdat owerhede gewoonlik die golflengtes beheer. In Suid-Afrika geskied dit via ‘n liggaam wat veronderstel is om onafhanklik te wees, maar wat deur die regering aangestel is en wetgewing moet uitvoer wat deur die regering ingestel is. Stasies wat werklik onafhanklik probeer wees, soos Radio Pretoria, moet by voorbaat weet hulle moet ook die paadjie howe toe snuif trap om op die lug te bly.

Presies hoe die politieke klimaat teen ‘n vrye radiowese gelaai is, blyk uit die hegte vriendskap wat Suid-Afrika handhaaf met die Venezuelaanse president, Hugo Chavez, wat die onafhanklike radiostasies gesluit, en met die luggolwe se ekwivalent van lyfblaaie vervang het.

Vandag in Volksblad besing Beeld se redakteur, Tim du Plessis, die rol wat ‘n vrye en robuuste pers in Argentinië speel om korrupsie in regeringsgeledere bloot te lê. Hy tref dan vergelykings tussen die Argentynse en Suid-Afrikaanse pers.

Daar is inderdaad vergelykings, veral as dit kom by die jag maak op omstrede optredes van die regering.

Daar is egter ook radikale verskille.

Die redaksionele aanslag waaraan die lesers van Afrikaanse en Engelstalige koerante blootgestel word, verskil baie. Breedweg kan gestel word dat beide ‘n besondere persepsiewêreld voed. Oppervlakkig gestel, die een voed die rugbygemeenskap, die ander ‘n sokkergemeenskap. In laasgenoemde kom rugby bykans net ter sprake wanneer kritiek uitgespreek word oor die stadige pas van transformasie in rugby, sonder om self ‘n bydrae daartoe te lewer.

Die gevolg, weer eens breedweg beskou, is dat wit en swart met verskillende persepsies van die werklikheid opgesaal sit. Dit was veral verstommend duidelik in die tyd toe pres. Thabo Mbeki nog regeringshoof was. ‘n Saak sou lank woes in die Afrikaanse pers woed, en wanneer die president uiteindelik ‘n besoek aan die parlement tydens ‘n blits-ampsbesoek aan Suid-Afrika ingepas kon kry, en met vrae hieroor gepeper word, hy antwoord dat hy van die saak onbewus was.

Tim was ook die man wat die nuus gebreek het dat swart redakteurs skei gebreek het deur politieke korrektheid vaarwel toe te roep. Wit redakteurs het gevolg, en skielik het die Mbeki-doktriniste wat op ‘n streep die publiek probeer wys maak het hoe briljante Mbeki se onverstaanbare optredes en uitsprake was,  soos mis voor die son verdwyn.

Tim het die swart redakteurs selfs by die naam gelys toe hy hulle geloof het.

Kort na pres. Jacob Zuma se bewindsaanvaarding het van dieselfde name egter saam met dié van negrofiliste soos dr. Nico Smith verskyn wat wit mense gewaarsku het om swart mense nie so te kritiseer nie, omdat dit tot ‘n bloedbad kan lei. Dit het die indruk gelaat dat die swart redakteurs minder oor persvryheid gepla was as dat hulle deel was van ‘n veldtog om van Mbeki ontslae te raak en met Zuma te vervang.

Nou kom Zuma gereeld in die Engelstalige pers aan die beurt wanneer die teerkwas ingespan word, terwyl hy nog so onlangs as met sy jongste huwelik meestal vuriglik verdedig is.

Die Mail & Guardian het egter ‘n welkome afwisseling op die veralgemeende reël verskaf.

Die Suid-Afrikaanse pers, en in die besonder die Afrikaanse pers, het egter ook ander belangrike dimensies.

Formeel redaksioneel onafhanklik, het die Volksblad na dit tydens ‘n Kovsie-studenteraadsverkiesing van partydigheid beskuldig is, sy eie redaksionele beleid gestel, en afgesluit deur te meld dat enige party wat dit ook aanvaar, verdien om redaksioneel ondersteun te word. Hoewel dit geïmpliseer het dat die Volksblad hierdeur as lyfblad van die DA inval, het die koerant, waarskynlik meer as die ander Naspers-koerante, ook ruimte vir ander partye gelaat.

In die geval van Die Burger was mense met sterk “struggle credentials” sterk in die topredaksie verteenwoordig, miskien minder opvallend omdat dit hoofsaaklik in ‘n provinsie versprei waar die ANC nie die septer swaai nie.

Rapport het onder die nuwe redakteur baie na-aan ‘n redaksionele aflaaiplek van Max du Preez geword.

Tim du Plessis se redakteurskap is vanuit die staanspoor deur ‘n groter mate van onafhanklikheid en selfs rigtinggewendheid gekenmerk. Sy bestuurstyl en lojaliteit aan sy mense laat ruimte dat mense wie se standpunte op die oog af baie van syne verskil, ook ruim in rubrieke weerspieël word. Hy het mettertyd in sy onafhanklikheid gegroei, en sy veral vroulike kollegas se lieflingkind, Max, reeds goed die kop gewas.

Tim was ook gou om te besef dat, soos hy dit destyds gestel het, die alewige blogs, inligting in so ‘n mate by die gedrukte media verbyvoer, dat koerante wat om ideologiese redes inligting van lesers weerhou, bloot hul eie geloofwaardigheid aantas. Sedert hierdie waarneming het die verskynsel net gegroei, en neem hand oor hand skerp toe.

Nogtans is sommige Suid-Afrikaanse partye, ironies, meer van die radiowese afhanklik om hul boodskap uit te kry as die sogenaamd onverbonde Afrikaanse koerante. Selfs die Engelstalige koerante, en ironies die oorsese pers, gee meer dekking aan hierdie koerante wat in effek maar DA-verkneg is.

Onder die woernale wat sterk groei, is dié van Praag, en wat boonop na die moord op mnr. Eugene Terre’Blance, uit sy nate bars.

Die internet het ‘n vryheid gegee aan mense wie se oortuigings tot dusver deur hoofsaaklik die sensuur van politieke korrektheid gesmoor is. Dit blyk ook uit die gedrukte koerante se aanlyn-leserskommentare. Hierdie kommentare word boonop redaksioneel gekeur, en ‘n mens kan maar net wonder hoeveel word nie geplaas nie.

Hierdie aanlyn-reaksies is baie dikwels uiters ongenaakbaar met naïewe rubriekskrywers. Persepsies wat voorheen deur politiek-korrekte sensuur feite geword het, word nou op ‘n streep as mites afgemaak, en van die rubriekskrywers word ontsenu omdat hul ganse verwysingsraamwerk as mites bewys word. Die Afrikaanse rubriekskrywers wat nog waag om na die Suid-Afrikaanse grondwet as ‘n soort evangelie verwys, word algaande minder, aangesien hulle oor geloofwaardigheid sensitief is.

Dit neem egter min weg van die feit dat Suid-Afrika, wat mediablootstelling betref, uniek is en bly. Aan die een kant word Afrikaanssprekende lesers, veral die groeiende persentasie wat toegang tot die internet het, nou aan ‘n heel nuwe stel feite blootgestel.

Aan die ander kant is daar ‘n groot deel van die hoofsaaklik swart bevolking wat min toegang tot geskrewe media het, en nog minder tot die internet, of dit wat Afrikaanssprekendes in Afrikaans plaas. ‘n Groot deel se inligtingsvoer oor dit wat in die land en die wêreld aangaan is via die SABC of openbare politieke vergaderings waar die politici as sprekers optree.

En daardie verskille waaraan verskillende mense in Suid-Afrika blootgestel word, is ontsettend groot.

En dan is daar diegene wat verbaas is dat polarisasie plaasvind. Die toetsbord is magtiger as die pen.  

In sy eenvoudigste vorm kan dit gestel word dat die doel van ‘n grondwet behoort te wees om demokrasie te verseker, en dan hierdie demokrasie so te temper dat ‘n diktatuur deur die meerderheid nie kan ontstaan nie.

‘n Grondwet wat nie aan hierdie doel kan beantwoord nie, is nie ‘n goeie grondwet, of nog minder, soos Max du Preez dit die afgelope naweek gestel het, ‘n wonderlike grondwet.

‘n Belangrike toets wat ‘n grondwet moet kan deurstaan, is dat dit nie vir sommige burgers ideologies wonderlik, en vir ander ideologies onaanvaarbaar mag wees nie. Dan faal die grondwet om bo die politiek van die dag uit te styg, en kan dit misbruik word.

In oorwegend homogene lande soos Australië is daar trouens ‘n skerp debat oor of ‘n grondwet hoegenaamd so sterk behoort te wees dat dit keuses van die burgery, soos deur politici verteenwoordig, kan beperk. In wese kom dit daarop neer dat die nie-demokratiese verkose regters in gevalle van ongrondwetlike keuses deur die kiesers, ‘n stokkie voor daardie keuses kan steek. Dit word daar as ‘n onregverdige inbreuk op demokrasie beskou.

Die voorstanders vir onbeperkte demokrasie toon verskeie voorbeelde waar die burgery, en nie die grondwet nie, van onaanvaarbare praktyke ontslae geraak het, soos slawerny in die VSA.

Hierdie argument loop egter in sy eie beperkings vas. Persvryheid word vandag as ‘n onlosmaaklike deel van demokrasie beskou, en sonder ‘n grondwet kan die meerderheid in teorie persvryheid en ander burgerregte gewoon nek omdraai.

In ‘n heterogene land soos Suid-Afrika word veel groter toetse aan grondwette gestel. Dit is internasionaal – met enkele uitsonderings na – praktyk dat heterogene lande se grondwette naas ‘n handves van individuele menseregte ook ‘n volwaardige deel vir groepregte het, of minstens, vir minderheidsregte. Hierdie regte sluit aan by die Volkereg. Die Afrika-kommissie vir Mense- en Groepregte, waarvan Suid-Afrika ‘n lidland is, se manifes maak byvoorbeeld ruim voorsiening vir groepregte.

Suid-Afrika s’n nie, volgens mnr. Roelf Meyer, en verduidelik hy, is eerder die koers ingeslaan dat groepe hul regte moet beding deur die kollektief van individuele regte. Hoe kleiner ‘n groep, hoe minder bedingingsmagte dus, en hoe minder opeisbaar is die minderheidsregte.

Hoe goed of sleg Suid-Afrika se grondwet is, word egter ook getoets aan die hand van ander uitvoeringsaspekte. ‘n Positiewe teken is dat die regering hom kort-kort in die howe bloedneus loop teen pogings om ongrondwetlike praktyke in te voer. Die howe is egter weens die koste en tydsaamheid nie altyd die geskikte remedie nie, en hiervoor is instansies soos die Menseregtekommissie, die Openbare Beskermer en Pansat in die lewe geroep.

‘n Kombinasie van tandeloosheid en die laai daarvan met regeringslui maak dat dit oorbodig is om veel hieroor te sê. Grondwetlike kenners doen selde meer die moeite om na hierdie instellings te verwys, en die Kommissie vir die Bevordering en die Beskerming van Kultuur-, Godsdiens- en Taalgemeenskappe is weens regeringsmanipulasie effektief disfunksioneel en word effektief glad nie meer genoem nie.

Die howe bly die laaste bastion. Die howe word egter nou self onder die vergrootglas geplaas, en die jongste sneller is die sittings van die Regterlike Dienstekommissie om Wes-Kaapse regters aan te stel.

Die wortel hiervan is duidelike aanduidings dat pres. Jacob Zuma uitsprake maak wat daarop dui dat hy alles as ondergeskik tot die regering, en uiteindelik Lethuli-huis beskou. Verskeie poste wat professionele neutraliteit en objektiwiteit vereis is reeds deur mense gevul wat in effek niks anders as politieke kommissarisse is nie.

In Nasionale Pers se Afrikaanse dagblaaie het daar die afgelope twee dae ‘n hoofartikel verskyn wat gemik op die regterlike dienstekommissie vrae vra. Uiteindelik word gevra dat die aanstellings in die gees van die grondwet moet geskied.

Is dit ‘n eerste, vroeë erkenning dat die grondwet leemtes het? Dat op die gees as eerder as die letter van die grondwet staatgemaak moet word? Dat mooi gevra in plaas van opgeeis word?

Geen grondwet kan volmaak wees nie, bloot omdat dit mense is wat dit opstel. En mense is feilbaar. Die rits “ammendments” aan die Amerikaanse grondwet dui daarop dat ‘n grondwet ook nie leweloos kan wees nie. Tog is daar maar toenemend weer druk om onbedoelde gevolge teen te werk. In die VSA het die regters aborsies op aanvraag gewettig, maar nou is die meerderheid Amerikaners volgens peilings daarteen gekant. In Suid-Afrika geld dieselfde, en boonop dui peilings daarop dat die meerderheid Suid-Afrikaners ten gunste van die doodstraf is, maar dit is ongrondwetlik – ironies op dieselfde menseregtebepaling wat dit vir verskeie Amerikaanse deelstate moontlik maak om wél die doodstraf toe te pas.

Oor die kwessie of ‘n grondwet sekulêr moet wees of onder die oppergesag van die Allerhoogste gestel moet word, woed ‘n debat op sy eie, omdat sekulêre grondwette dikwels godsdiens tot die kerklike terrein wil beperk, en dan die morele kodes wat ‘n funksionerende demokrasie onderlê, soos ‘n afkeer aan korrupsie, in die sekulêre en dikwels agnostiese wêreld probeer vind. Dit druis immers in teen die Christen-begrip dat ‘n mens nie net ‘n Christen in die kerk is nie, maar ook in die werkplek, in die huwelik, in die gesin en …in sy burgerlike pligwêreld.

In die Bybel word die vraag gevra: “Waar sal ons hulp vandaan kom?”

Die antwoord is nie “Van die wonderlike grondwet” nie.