ANC-regime – praag.co.za

Leon Lemmer: Oor klaviere in Siberië

Die dra van ‘n das is ‘n verskynsel wat in die middel van die 17de eeu, dus in die tyd van Jan van Riebeeck, in Europa begin het. Dit het veral by Westerse mans deel van hulle formele kleredrag geword. 18 Oktober is Wêrelddasdag. Deesdae word Vrydag soms tot Loslitdag verklaar en word dasse nie gedra nie. As modeverskynsel is dasdra in wisselende mate deur vroue aangehang; soms (bloot) om uitdrukking te gee aan die begeerte om stroomop te wees, soos by Antjie Krog. Omdat die das ‘n Westerse verskynsel is, is dit in die Midde-Ooste tot ‘n simbool van blanke onderdrukking verhef. ‘n Palestyn dra nie ‘n das nie. In Amerika, onder die swartes, word ‘n das met ondergeskiktheid aan blankes geassosieer en dus verwerp. Indien enigsins moontlik bring Amerikaanse swartes enigiets met slawerny in verband. Die das word dus deur hulle beskou as ‘n simbool van die ketting wat hulle verslaafde voorgeslag, al daardie broers en susters, na bewering om hulle nek gehad het.

Plaaslik het die dra van ‘n das ná 1994 feitlik oornag in onbruik verval. Enersyds is dit te wyte aan kruipsug by die ANC-regime. Andersyds is dit ‘n feit dat die Suid-Afrikaanse klimaat sodanig is dat dit veral in die somer ongerieflik kan wees om ‘n das te dra. Wat baie plaaslike blankes nie besef nie is dat ons ná-blanke-era, die ontwitting van die plaaslike openbare lewe, deur ons daslose samelewing gesimboliseer word. Hoewel dit belangrik is dat ‘n mens gerieflik moet aantrek, moet dit verkieslik nie tot slordigheid lei nie. Netjiese, mooi kleredrag is nie kenmerkend van die nuwe Suid-Afrika nie. Daar is formele, waardige geleenthede waar (blanke) mans steeds ‘n das behoort te dra, bv by begrafnisse en troues. Om estetiese redes kan dit ook nie verkeerd wees om ‘n das kerk toe te dra en by belangrike byeenkomste in bv ‘n werksituasie nie.

Ek wil die aandag op ‘n ander tipies Europese of Westerse verskynsel vestig, naamlik klassieke musiek. Daar is geen moontlikheid dat ‘n swarte ‘n Beethoven- of Mahler-simfonie kan komponeer nie. Die ras- en etniese verskille is te groot. Soos die das het klassieke musiek ná 1994 grootliks uit die plaaslike openbare lewe verdwyn. Die enkele simfonie-orkeste wat nog bestaan, sukkel om te oorleef. Op die SABC-, e- en DStv-kanale word bitter min klassieke musiek uitgesaai. Dit bevestig dat ons in Suid-Afrika in ‘n ná- (Europese/Westerse) beskawingsera leef.

Anders as in Afrika geniet klassieke musiek groot en toenemende aanhang in Oosterse lande, veral Japan en China. Anders as in Afrika is daar ontwikkeling en ekonomiese voorspoed in daardie lande, asook in ander opkomende lande in Suidoos-Asië, byvoorbeeld Suid-Korea. Klassieke musiek is nie die direkte oorsaak van hulle ekonomiese ontwaking nie. Dit is eerder omdat Oosterlinge selektief sommige aspekte van Westerse kultuur omarm, sonder om hulle eie kultuur te ondergrawe. Om hierdie rede het hulle ekonomies voorspoedig geword. Terselfdertyd het dit dit vir hulle moontlik gemaak om ‘n waardering vir klassieke musiek te ontwikkel.

Musiekinstrumente word, soos baie ander vervaardigde produkte, deesdae by uitstek in die Ooste gemaak. Maar daardie instrumente word nie almal na Westerse lande uitgevoer nie. Hulle word ook op groot skaal deur die inheemse inwoners gekoop en benut. Musiekonderrig word op groot skaal in daardie lande verskaf. Baie Oosterse musici dien deesdae in orkeste in die Weste, insluitend ‘n hele aantal prominente dirigente. Daar is selfs Oosterse musici wat musiek in die tradisie van Westerse klassieke musiek komponeer. In hierdie lande is daar ook baie meer simfonie-orkeste as in Suid-Afrika.

Dit bring my by die klavier as ‘n Europese/Westerse musiekinstrument. Soos die das het die klavier in die 17de eeu in Europa ontluik. Die klavier het uit byvoorbeeld die spinet ontwikkel. “The German word Klavier sometimes referred to a harpsichord, spinet, virginal or clavichord” (Sophy Roberts, bron hier onder, Kindle 659). Roberts beskou 1700 as die beginjaar van die klavier toe Bartolomeo Cristofori in Florence, Italië, ‘n musiekinstrument “that plays soft (piano) and loud (forte)” vervaardig het (4738). Die skrywer, George Bernard Shaw (1856-1950), het gesê: “The pianoforte is the most important of all musical instruments; its invention was to music what the invention of printing was to poetry” (4777). Die pianis en komponis, Franz Liszt (1811-1886),word soos volg aangehaal: “My piano is to me what his vessel is to the sailor, his horse to the Arab, nay even more, till now it has been myself, my speech, my life” (424). Liszt se uitvoerings in Rusland het tot die gewildheid van klaviermusiek in daardie land bygedra.

Klaviermusiek is nie noodwendig klassieke musiek nie, maar in ‘n skitterende nuwe boek word die verspreiding van – of ten minste begeerte na – beskawing met klaviere geassosieer. Ek verwys na Sophy Roberts (gebore in 1973) se The lost pianos of Siberia (London: Doubleday, 2020, 430p; Kindle $24,48). Die outeur noem die boek “a personal, literary adventure” (463). Klaviere is oënskynlik haar tema, maar naas inligting oor klaviere word baie historiese en kulturele inligting oor Rusland verskaf. Die outeur is uitstekend ingelig en die teks is goed geformuleer, interessant en meevoerend. Die foto’s is toepaslik. Aan alle aspekte van die boek is tot in die fynste besonderhede aandag geskenk. Wat veral nuttig is, is dat daar aan die begin van elke hoofstuk ‘n kaart van Rusland is waarop die plekke aangedui word wat in die betrokke hoofstuk genoem word.

Die resensente is liries oor die boek. Dit word as ‘n melodieuse boek met woorde wat sing beskryf. Volgens Roberts “each piano sings differently” (1066). ‘n Musikus het gesê: “Every piano has its own voice” (3482). Dit herinner aan wat die skrywer, Anton Chekhov (1860-1904), oor sy besoek aan Siberië – hy was tot by Sakhalin in die ooste – in 1890 geskryf het: “From Baikal onwards, the poetry of Siberia begins. Before Baikal it was all prose” (1773). Die tema van die boek is die musikale kolonisering van Siberië. Dit is gesê na aanleiding van ‘n roman, The piano tuner (2002) van Daniel Mason (gebore in 1976), waarin “the Erard [piano] functioned as a symbol of European nineteenth-century colonization in Asia” (843). Die Duitsgebore Sebastian/Sébastien Erard (1752-1831) het klaviere in Parys, Frankryk, vervaardig.

Weens die hoë humiditeit in tropiese Birma (Mianmar) – die land waarin die roman van Mason afspeel – bly ‘n klavier nie lank bruikbaar nie, tensy dit in omstandighede bewaar word waar die vogtigheid in die lug beheer word. Dieselfde moet ook in Siberië gedoen word, maar eerder weens die lae humiditeit. Een van die maniere in Siberië is “with the humidity kept in balance by hanging wet linen in the cottage” (1992). Meer gesofistikeerd is ‘n “humidity-controlled storage room” (3486). Roberts skryf: “I was told Siberia was a terrible place for pianos, especially because of the low humidity in winter” (1052). “In Siberia, violent swings in humidity and heat can shrink the wood. The soundboard, a large, thin piece of wood which transforms vibrations into musical tones, can easily crack” (1543). Sy verwys byvoorbeeld na ‘n Beckstein: “The piano’s bald hammers and loose strings [were] barely able to produce a sound. Located [in Kiathta] in one of the museum’s cold corners, its bones were chilled from a draught that slunk in through the windows” (1728). “How could such a piano ever sing again?” (2572).

“Only with the assistance of high culture, distributed beyond the city’s elite theatres, concert halls and galleries, will humanity thrive” (2622). Die kulturele kolonisering van Siberië het geskied deurdat veral regop- maar selfs vleuelklaviere uit die weste van Rusland na Siberië gekarwei is; per pad met perdekarre en later vragmotors, per treinspoor en selfs per slee (1292; ook 1476). Tydens die 1917-revolusie “pianos were tied on top of trains fleeing Russia through Siberia into Manchuria and beyond” (770). “During the Great Patriotic War [1941-1945], the country’s most significant national treasures [including pianos] were sent to Siberia for safekeeping” (775). Soms is klaviere per skip uit Wes-Rusland en Europa na die Siberiese ooskus vervoer. Deesdae word klaviere per vliegtuig afgelewer (3264). Party van hulle is in China vervaardig (3777).

Die aangrypendste gebeurtenis in die boek is toe ‘n oorgevoelige Russiese man van Oekraïense oorsprong, Kostya Lomatchenko, ‘n klavierstemmer en -restoureerder in Novosibirsk, in trane uitgebars het toe hy besef dat Roberts opreg belangstel in die werk wat hy doen (3504). Sy het daarna die nodige reëlings getref en dit vir hom finansieel moontlik gemaak om ‘n kursus in klavierstemming aan die CF Theodore Steinway-akademie in Hamburg by te woon (3504). Hy het die opleiding suksesvol voltooi. Die insiggewendste foto in die boek is van ‘n pragtige, jong, blanke Russiese vrou, Anna Khidirov, wat in haar ouers se deftige huis in Khabarovsk, noord van Vladivostok, sit met hulle Stürzwage-vleuelklavier in die agtergrond (4423). Die klavier het per slee van St Petersburg tot in Tobolsk (4434) en daarna per trein tot in Khabarovsk gekom (4449). Hierdie fotobeeld is heeltemal anders as die populêre voorstelling van Siberië by mense wat nog nooit daar was nie.

Die outeur is ‘n joernalis wat met haar man en twee kinders in ‘n kusdorpie in die suidweste van Engeland woon. Sy noem dat sy haar kinderjare in Magdeburg en Leipzig in Duitsland deurgebring het (828). Haar voorliefde is om afgeleë lande te besoek en dan daaroor te skryf. Dit is ‘n geval van: “I’m interested to be where I was not” (4561). Die indruk wat sy wek, is dat sy ‘n persoon met geestelike diepte is. Sy skryf uit diepe oortuiging: “The piano … was such a magnificent symbol of European culture” (1059). Sy verwys byvoorbeeld na “those brilliant exiles of 1825 who spead their European culture through a region [Siberia] that still feels fundamentally Asiatic – fenceless steppe country imbued with Buddhist history” (1770) – veral Tibettaanse Boeddhisme, soos in Mongolië. Roberts se gees is groot genoeg om diegene wat sy teëkom toe te laat om oor enige aspek van Rusland, veral Siberië, te praat. Maar sy waak daarteen om op te veel syspore te beland. “A piano, a piano, I kept telling myself; I needed to keep the object front of mind, not the symbolism Russians can read into every experience” (2665).

Roberts dring nie ‘n (ideologiese) standpunt van buite op die inwoners of haar lesers op nie. Sy haal byvoorbeeld ‘n ander reisverhaalskrywer, Astolphe-Louis-Léonor, die Marquis de Custine (1790-1857), soos volg aan (iets wat ook van die ANC gesê kan word): “The Russians have gone rotten without ever ripening!” (924). Nêrens maak sy haar skuldig aan sulke uiterste uitsprake nie. ‘n Britse ekonoom, AF Spencer, wat in 1919 Rusland besoek het, het (tereg) opgemerk: “There are few places on the earth’s surface about which the majority of mankind have such definite ideas with so little personal knowledge as Siberia” (924). Dit is seker ook in groot mate waar van “apartheid-Suid-Afrika.”

Maar Roberts is heel moontlik ook eienaardig. “I am no musician” (1131). “I have no formal musical knowledge” (1281). “I didn’t expect pianos to ever lead me, travelling further and further from my home in England in pursuit of an instrument I don’t even play” (813). Sy besef darem dat om klaviere in Siberië die onderwerp van haar eerste boek te maak nogal eksentriek is. Dit is so vergesog dat die Russiese owerheid nie wou glo waarmee sy as buitelandse besoeker en joernalis in Siberië besig was nie. Van 2016 tot 2018 het sy Siberië agt keer besoek. Sy het tolke as gidse gebruik. Sy het by klavierstemmers uitgevind waar klaviere is en hiervoor ook in verbinding met plaaslike uitsaaikanale en koerante getree. Hierdie onderneming moes ongetwyfeld baie geld gekos het.

Siberië omvat driekwart (12 050 000 vierkante kilometer) van die Russiese grondgebied, maar het slegs 40 miljoen inwoners. Suid-Afrika, wat 1 222 081 vierkante kilometer beslaan, het ‘n baie groter bevolking. Die naam Siberië is moontlik van die Tartar-woord sibir afgelei, wat “the sleeping land” beteken (544). Dit strek van die Oeralgebergte in die weste tot aan die Stille Oseaan in die ooste. Roberts het ook die eilande aan die Siberiese ooskus besoek: Sakhalin en die Kommandeur- en Koerile-eilande. Van ‘n inwoner word gesê: “Music – it is all that beautifies her life during long, long Sakhalin winter evenings … Disciplined classical music is her only happiness” (2126).

Roberts het hierdie eilande in die somer besoek (2144, 4315) omdat die See van Okhotsk sewe maande van die jaar bevrore is (3141). Die res van Siberië het sy in die winter deurreis omdat sy allergies vir muskietsteke is (496). “In summer … Siberia turned into a mire of mud covered with mosquitoes” (1300; ook 2167, 2248). Weens sy geografiese ligging is Siberië oorwegend toendragebied, dus sonder bome omdat die grond permanent gevries is. Roberts wou graag die Sewernaja Zemlja-eilande in die Noordelike Yssee verken, maar die Russiese owerheid het om sekuriteitsredes toegang aan haar geweier (4712).

Die outeur het ook Harbin, die tuiste van die oudste Chinese simfonie-orkes, in die noordooste van China besoek. Die indrukwekkende moderne operagebou (kyk “Harbin,” Wikipedia) lyk heeltemal anders as die stereotiepe beeld van Chinese argitektuur. Harbin was ‘n oorwegend Russiese stad toe die spoorlyn gebou is wat aansluiting by die Russiese Trans-Siberiese spoorwegstelsel vind. “It seemed strange to me that in a country which now counted piano talent as one of its most important cultural exports, there was only negligible evidence of the wonderful old Russian artists who did so much to turn the Chinese ear to piano music” (2865). “It was as if there was no past before Mao” (2877) – soortgelyk aan ons eie kommunistiese regime wat voorgee dat ons eintlike geskiedenis, ons ná-koloniale-era, in 1994 begin het.

Siberië word met straf- of arbeidskampe (Gulag) geassosieer. Lenin het daarmee in 1918 begin (4791). Lank voor dit het die gewoonte posgevat om veral om politieke redes Russe na Siberië te verband. Byvoorbeeld, in 1825 “the Decembrist Uprising [in St Petersburg] results in the exile of more than a hundred high-profile Russian aristocrats and gentlemen revolutionaries to Siberia” (4756). Sint Petersburg het ook as Petrograd (1914-1924) en Leningrad (1924-1991) bekend gestaan. In die Petrograd-era het ‘n Amerikaanse joernalis John Reed na “the meltdown of [Russian] civil society” verwys. “He wrote about electricity shortages, robberies … and servant problems” (2311). Dit is dinge wat ons daagliks in die nuwe Suid-Afrika beleef.

“From 1801 to 1917, more than a million subjects were banished to Siberia under the Tsarist penal exile system. From 1929 to 1953, 2 749 163 forced labourers died in the Soviet Gulag” (479). Alexander Solzhenitsyn (1918-2008) se boek, The Gulag Archipelago (1973), is op eerstehandse ondervinding gebaseer, byvoorbeeld: “To ‘play the piano’ meant having your fingerprints taken when you first arrived in camp” (620).

Siberië is egter baie meer en baie beter as bloot die goelag. Dieselfde geld vir Suid-Afrika tydens apartheid. “Many … migrants … ventured into Siberia for the taste of freedom – to live far from the reach of the Tsar and the moral reprimands of the Russian Orthodox Church” (1589). Deesdae trek Siberië ook immigrante uit ander lande. Daardie groot geografiese gebied kan nie sonder meer as hel op aarde beskryf of as “a godforsaken place” (2244) afgemaak word nie. Dit is net so min waar van Suid-Afrika tydens apartheid toe die regering groot moeite ondervind het om hordes swartes buite te hou wat hulle onwettig in die land wou vestig

Die geskiedenis van klaviere in Rusland het in 1774 begin (633) toe die Duitsgebore Katherina die Grote (1729-1796, keiserin 1762-1796) ‘n klavier bestel het wat in Londen gemaak is (4743), onder meer omdat sy aan Wes-Europese kultuur verknog was (638). “Catherine the Great … helped turn Russia into a European musical nation” (1063), maar “[she] claimed her musical ear was deaf as a post. ‘It’s just noise to me’, she wrote wryly to a friend, with one account claiming she was assigned court musicians to tell her when to clap” (1131). “She acquired an affection for opera, and opened a theater where it could be performed in the Hermitage [a major art museum in St Peterburg]” (1153).

Gedurende die Tweede Wêreldoorlog is Katherina se klavier vir veilige bewaring na Novosibirsk, “the de facto capital of Siberia” (3354), gestuur (3407). “Catherine’s 1774 piano anglais, its decorative cabinetry as pretty as a Fabergé egg, now stands behind red rope in Pavlovsk, an eighteenth-century Tasarist pleasure palace outside St Petersburg which functioned as one of Russia’s most important centers of musical life” (677). Dit is ‘n vierkantige klavier wat deur die Duitser, Johannes (Johann Christoph) Zumpe (1726-1790), in Londen vervaardig is. “European culture thrived in St Petersburg, even if the deeper questions surfacing in Western Europe – in books by, for example, Jean-Jacques Rousseau [1712-1778], the philosopher whose theories about the pursuit of individual liberty and the natural equality of men inspired a generation of Romantics – had no place in the Russian court” (642).

Teen 1830 kon gesê word “the piano resembles the modern instrument we play today” (4760). “A home-grown piano-making industry began to take off in Moscow and St Peterburg” (1214). Dit is veral Duitse klaviervervaardigers wat hulle in Rusland gevestig het. “By 1810, six Western entrepreneurs had set up piano workshops in Russia, [later] including a St Petersburg factory founded [in 1841] by the Bavarian-born maker Jacob Becker. This single workshop built more than eleven thousand pianos before the century was out” (1249). Gedurende die Eerste Wêreldoorlog het die produksie tot stilstand gekom (2325). Jacob Becker, “the Russian Steinway” (3861), het regop- en vleuelklaviere vervaardig maar moet nie met Becker Brothers, wat klaviere in New York City gemaak het (1892-1940), verwar word nie. “After the 1917 Russian Revolution, the [Jacob] Becker factory became state property, and was renamed Red October” (1263). “The Red October factory closed in 2004” (1267). Roberts het Becker- en Red October-klaviere tot in die verste uithoeke van Siberië opgespoor, bv in Kamchatka (3233, 3236). Ralph Waldo Emerson (1803-1882) het met verwysing na Amerika opgemerk: “‘Tis wonderful how soon a piano gets into a log-hut on the frontier” (3880).

Die opening van die Konservatorium in St Petersburg in 1862 het die begin van die era van professionele Russiese musici ingelui (4768). Hoewel die grammofoon in 1877 uitgevind is, sou dit eers in die 1910’s begin om die klavier as die hoofbron van musiek in huise te verdring (4773). In 1908 “Henry Ford introduces the Model T motor car. In the West, it won’t be long before the car overtakes the piano as a show of status” (4783; ook 2099). In my motorhuis is daar ‘n prestigelose Ford (‘n Fiesta, nie ‘n Mustang nie) en nie ‘n Porsche nie. Ek kan dus maar noem dat, danksy my skoonpa, daar ‘n Duitse regopklavier, ‘n Carl Ecke, in my woonstel staan. Russiese klaviervervaardiging het van 1953 tot 1970 sy hoogtepunt bereik (4796). Dit is veral sulke klaviere wat Roberts van 2016 af twee jaar lank in Siberië opgespoor het. Teen 1969 kon gesê word: “Japan now manufactures more pianos than any other country” (4801). Toe Roberts in 2016/18 in Siberië was “the last of Russia’s piano factories had closed” (1267).

Roberts skryf: “In the summer of 2015, I encountered Russia’s piano history for the first time” (806). Die aanleiding vir die boek was ‘n besoek wat Roberts in 2016 aan die Orkhon-vallei, by Karakorum in Mongolië, ‘n land suid van Siberië, gebring het. Sy het by ‘n welgestelde Duitse rolprentvervaardiger, Franz-Christoph Giercke, in sy ger (‘n nomadiese tent van seil en hout) tuisgegaan. Daar het sy ‘n Boeddhistiese pianis van Siberiese oorsprong, Odgerel Sampilnorov, ontmoet wat ‘n klavier nodig gehad het om reg aan haar uitsonderlike musiektalent te laat geskied (821), soos vir uitvoerings van Johann Sebastiaan Bach se komposisies (825) – “in the Orkhon Valley in summer, and at her home in Ulaanbaatar [the Mongolian capital] in winter” (851). Odgerel sê: “Bach taught me how to breathe” (1581). Bach se komposisies is gewild by Russiese pianiste. Op Vera Lotar-Shevchenko se graf in Akademgorodok staan: “Life in which there is Bach is blessed” (3696).

“Odgerel studied for nine years at a conservatory in Perugia, Italy” (828). “She gave recitals on Giercke’s Yamaha baby grand” (832). “She could play all the key piano pieces of the eighteenth, nineteenth and twentieth centuries” (828). Giercke het in 2016 in Roberts se oor gefluister: “We must find her one of the lost pianos of Siberia!” (839) – vandaar die boektitel. Met die rolprentvervaardiger se finansiële ondersteuning (869) het Roberts onderneem om ‘n geskikte klavier in Siberië te gaan soek. Ná verloop van twee jaar is die klavier in Mongolië afgelewer. Roberts kon nie saam met die klavier van Siberië na Mongolië reis nie omdat die Russiese owerheid nie haar visum wou hernu nie (4716).

Die klavier, wat Roberts in Novosibirsk opgespoor het, is “a 1930s Grotrian-Steinweg … a German piano” (3486; ook 3540), “one of the best uprights ever made” (4618), ‘n toonbeeld van “the superiority of German engineering” (3551). Dit is die klavier wat Vasily Lomatchenko, bogenoemde Kostya se pa, in 1962 gekoop het met ‘n kwart van die geld wat hy ontvang het toe hy sy huis verkoop het, “in the belief that a cultured life would change the family’s fortunes” (3528). Roberts het nie geweet daar bestaan ‘n plek soos Novosibirsk toe sy in 2015 oor klaviermusiek begin lees het nie (515).

Dit was nodig om hierdie klavier drie maande lank in Novosibirsk te restoreer voordat dit in Mei 2018 per pad op ‘n sleepwa, getrek met ‘n vragmotor, na Mongolië vervoer is. Giercke en Roberts het met die oog op die restourasie die nodige onderdele uit Duitsland bestel, asook “a system to stabilize humidity in order to protect the piano in the dry air of Mongolia” (4622). In Rusland is daar baie streng regulasies oor die uitvoer van waardevolle items soos klaviere. Hulle is ook nie toegelaat om die grenspos by Kosh-Agach te gebruik nie. Die klavier moes via Kiakhta, die enigste ander grenspos wat daar tussen die twee lande bestaan, vervoer word. Dit het ‘n 2 000 myl lange tog genoodsaak wat 8 dae in beslag geneem het (4632).

Terwyl Odgerel haar Grotrian-Steinweg-klavier bespeel het, “it was as if she were revealing the singing heart of the instrument” (4686). Roberts het tot die gevolgtrekking gekom “that people basically want the same thing: harmony, beauty, continuity” (4657). Dit is ‘n Europese perspektief. Roberts ken nie Afrika nie. Hier vind ‘n mens chaos in oormaat, baie wat lelik is en ‘n voorliefde vir revolusies.

Wat Roberts ontdek het, is dat daar hoë Westerse kultuur in Siberië is. “Tens of thousands of uprights were distributed into small towns, with piano factories even opening in Siberia, in Tyumen and Vladivostok” (1263; ook 788). “There is an ubandance of beautiful grand pianos in a bitterly cold town called Mirny – a fifties Soviet settlement enriched by the largest open-cast diamond mine in the world – and more than fifty Steinway pianos in a school for gifted children in Khanty-Mansiysk at the heart of Western Siberia’s oil fields. Such extravagances, however, are few and far between. What is more remarkable are the pianos dating from the boom years of the Empire’s nineteenth-century pianomania. Lost symbols of Western culture in an Asiatic realm, these instruments arrived in Siberia carrying the melodies of Europe’s musical salons a long way from the cultural context of their birth … The fact they survive stands as testimony to the human spirit’s need for solace. ‘Truly, there would be reason to go mad if it were not for music,’ said the Russian pianist and composer Pyotr Tchaikovsky [1840-1893]” (625). “Music was a way to keep the people’s spirits up” (3309).

Vir Roberts was daar ook teleurstellings, byvoorbeeld waar myne gesluit en baie van die inwoners weggetrek het. In die verre noordooste, “in Kadykchan [Kolyma], the only remnants of music were broken pianos in a practice room in the town’s abandoned school, the instruments’ innards strewn about the floor” (3278). “In a garage there was an upright piano stored with rotting rubber gas masks; another in a disused cinema; and an ill-sounding Red October … in a music school” (3289). Haar troos is die Grotrian-Steinweg-klavier: “[It is] the only piano of its kind in Mongolia … [It] continues to sing with one of the most beautiful voices I ever heard in the two years of searching” (4679).

Daar is diegene wat ‘n Siberië onafhanklik van Wes-Rusland begeer (1672 – kyk “Siberian Republic,” Wikipedia). In Rusland is daar baie gebiede wat in wisselende mate outonomie geniet, soos die Joodse Outonome Oblast in Siberië, met Birobidzhan as die administratiewe sentrum. Roberts verwys hierna (4581). Ek het voorheen daaroor geskryf (Praag 8.01.2017). Die outeur van die Kongo-roman, Heart of darkness (1899 – Praag 27.04.2019), die Pool Joseph Conrad (1857-1924), het nasionalisme in sy moederland as “not so much alive as surviving” gekarakteriseer (1820). Dit is myns insiens ook die geval met Afrikanernasionalisme.

Sedert 1994 voel dit vir my asof Afrikaners kultureel nie meer plase besit nie; selfs nie eens huise met tuine nie. Ons word kultureel tot klein woonstelletjies ingeperk en spreekwoordelik toegelaat om net ‘n paar potplante op ons balkonne te hê. Dit is dan wanneer die uitgestrekte en dun bevolkte Siberië met sy etniese minderheidsgroepe en relatiewe outonomie na ‘n aantreklike opsie vir die vestiging van ‘n Afrikanertuisland begin lyk. In Siberië kan daar plekke wees wat minder onherbergsaam as Pategonië is.

Leon Lemmer: Afrikaners bestempel as onfatsoenlike mense

Andrew Harding, ‘n Brit, is sedert 1991 ‘n joernalis. Hy het eerstehandse kennis van baie lande, insluitende talle Afrika-lande. In 2009 het hy die BBC News se Afrika-korrespondent geword. Harding woon in Johannesburg. In 2018 is die volgende boek van hom gepubliseer: The mayor of Mogadishu: A story of chaos and redemption in the ruins of Somalia (298p, Kindle $13,79). Onlangs het nog ‘n boek van hom verskyn: These are not gentle people: A true story (Johannesburg: Picador Africa, 2020, 236p; Kindle $13,00). Hierdie boek is die onderwerp van hierdie rubriek. Normaalweg lees ek nie fiksie nie, veral nie speur- of misdaadverhale nie. In die nuwe Suid-Afrika het ons immers met ‘n oordaad misdaad te make. Daar is oorgenoeg berigte oor misdaad in die massa-inligtingsmedia. Hierdie boek is egter nie misdaadfiksie nie. Dit is op werklike gebeure gebaseer, soos in die newetitel aangedui.

Daar is rede om die BBC ideologies net so min soos die SABC te vertrou. In hierdie verband kan verwys word na die boeke van Robin Aitken, Can we trust the BBC? (2013, 181p; Kindle $14,16) en The noble liar: How and why the BBC distorts the news to promote a liberal agenda (2020, 237p; Kindle $11,49) en David Sedgwick, BBC: Brainwashing Britain? How and why the BBC controls your mind (2018, 395p; Kindle $3,97) en The fake news factory: Tales from BBC-land (2020, 374p; Kindle $6,06). Ideologies is daar ‘n gaping tussen die oortuigings van baie Afrikaners en wat deur die SABC, MultiChoice en Naspers se Media24-publikasies aangebied word. Insgelyks verskil baie luisteraars en kykers in Brittanje en elders in die wêreld met die siening of menings wat deur die BBC versprei word.

Tydens die blanke bewind in Suid-Afrika het buitelandse joernaliste ‘n slegte reputasie by veral Afrikaners gehad. Hulle het onrus gestook, plaaslike gebeure verwronge – gewoonlik baie slegter as wat hulle was – voorgestel en hulle feitlik deurgaans vir ‘n swart politieke bewind beywer. Nadat diesulkes die land en sy inwoners onberekenbare skade berokken het, het hulle na hulle lande van herkoms verkas. Wat vir buitelandse joernaliste van belang was, was om hulle werkgewers te plesier en gewetenloos hulle eie loopbane te bevorder. Objektiwiteit en die ewewigte aanbieding van feite was nie hoog op die agenda nie.

Daar is dus rede om Harding se boek skepties te benader. Des te meer omdat die titel op Afrikaners betrekking het. Die vrou van ‘n Afrikanerboer, wat moordverdagte nommer 1 in hierdie boek is, het ‘n Skotse ma (Kindle 2731). Daar is dus ‘n mate van afstand tussen haar en egte Afrikanerboervroue. Dit is by haar wat die gedagte opkom om Boere/Afrikaners te karakteriseer soos in die boektitel weergegee: “These are not gentle people” (2803). Sy hou nie van haar skoonpa se “old-fashioned sterness – the cruelty of it” nie (2754). Deesdae mag nieblankes eintlik nie op ‘n soortgelyke ongunstige manier gekarakteriseer word nie.

Harding se boek word as nie-fiksie aangebied. Dit handel oor twee swartes wat na bewering op ‘n plaas by Parys in die Vrystaat deur ‘n groep Afrikanerboere vermoor is. Dit is by hoë uitsondering dat blankes swartes vermoor. Die teenoorgestelde gebeur dikwels. Enersyds kan daar geredeneer word dat so ‘n gebeurtenis (wit op swart moord) juis daarom nuuswaardig is. Andersyds kan sulke publisiteit as deel van die hedendaagse (haat)veldtog teen blankes, veral Afrikaners, beskou word. ‘n Mens kan jouself afvra: Waarom skryf buitelandse joernaliste nie met dieselfde ywer en oortuiging oor die vlaag plaasmoorde op blankes, veral Afrikaners, nie?

Wanneer ‘n buitestander oor Suid-Afrika skryf, kan dit die voordeel van groter objektiwiteit hê; dus dat die verslaggewer in mindere mate emosioneel betrokke is. Maar dit kan ook gebeur dat buitelandse stereotipes die relaas deurslaggewend beïnvloed. Wat in Harding se guns tel, is dat hy swart Afrika in redelike mate ken, dat hy reeds bykans ‘n dosyn jare in Suid-Afrika woon en goed oor plaaslike gebeure ingelig is. Hy is lank genoeg hier en het genoeg insig om skepties oor byvoorbeeld die ANC te wees. Hy verwys na ‘n “fractured country” (3084), dus ‘n land wat, soos ons weet, die ANC tot in die grond wou afbreek ten einde die politieke mag te bekom. Ná 1994 sou die ANC-regime met die heropbou van die land begin. In werklikheid was en is daar in vele opsigte eerder agteruitgang en kroniese verval. Byvoorbeeld: “Parys still felt like an optimistic place; not like so many of those inert, half-deserted farming towns which seemed to have had the life relentlessly sucked out of them for the past two decades” ( 2260). In die boek word (sarkasties) hierna verwys deur die siening van een van die blanke regsgeleerdes op te haal: “The genial conviction that South Africa, and the world at large, was going to the dogs” (1570).

In sy “Author’s note” aan die einde van die boek skryf Harding “I’m not taking sides” (3049). Sy status as buitestander word ook erken toe een van die betrokkenes hom met “Hello, Englishman” groet (3049). “I’m an outsider, a stranger poking around, trying to understand a community wrestling with painful divisions” (3052). “I was looking for a subtler tale – one that could capture some of the deeper complexities and challenges of modern South Africa” (3055). “Parys may well be the nearest thing I’ve come across to a microcosm of South Africa” (3064).

Harding het hierdie projek met groot toewyding deurgevoer. “I have visited Parys and Tumahole [the black township] more than a hundred times” (3061). Hy het onderhoude met talle van die betrokkenes gevoer. “I wanted to write a piece of narrative non-fiction, constructed entirely from the raw material I’ve gathered, enabling all those involved in a painful, tortuous tale to tell it from their own perspectives” (3066). Maar dit lyk asof al wat ‘n swarte is meer guns as blanke regsgesindes in sy oë vind. Hier onder word regsgesindes gekke (“fools”) genoem.

Terwyl ek die boek gelees het, het ek afgekom op stellings, bv oor die gemoedstoestande en motiewe van mense, wat kwalik aan die outeur bekend kon wees. Maar dit was (meesal) vertolkings wat geredelik aanvaarbaar was. Harding erken dat sy mededelings deels gebaseer is “on people’s memories, on first or second-hand accounts, and have been reconstructed and woven into a work that inevitably involves elements of subjectivity and even artistic license” (3078). Daar is ongetwyfeld heelwat kosmetiese byvoegings. Myns insiens is dit die enigste manier waarop hy ‘n geronde, onderhoudende relaas kon lewer. Hierin het hy uitmuntend geslaag. Ek het my verwonder aan die bekwame manier waarop hy die inligting in vloeiende teks gesistematiseer het. Maar dit sou interessant wees om kommentaar oor die boek te kry van mense wat intiem by die saak betrokke was.

Ek het hierdie boek met die nodige omsigtigheid benader. Daar is elemente wat my gehinder het. Harding verwys na ‘n “rundown farmhouse” (75), ‘n “stout” boervrou (75), ‘n “stout” boer (197), ‘n ander een wat “portly” is (2303), “a farmer … haul himself and his stomach out of a white pickup” (203), daar is “four well-fed [Afrikaner] men” (316) wat ook beskryf word as “overgrown schoolboys in their shorts and short-sleeved shirts, big hands clasped … beneath an undulating range of stomachs” (322). Oor een van hulle word later geskryf: “his stomach drooping between his legs” (955). Geeneen van die swartes word so negatief beskryf nie. Een van die ander beskuldigdes het hom skuldig aan “fights in town, drunk driving” gemaak (326). Laasgenoemde twee Afrikaners word beskryf as: “A couple of characters with a reputation as local scoundrels and lousy farmers, always making excuses, and always [!] drinking and fighting” (958). ‘n Mens kan sulke beskrywings as (oordrewe) stereotipering beskou. Maar hulle kan (in ‘n mate) waar wees. Minder oortuigend is “two [drunk] white men beating a black man” (507) om ses-uur in die oggend in ‘n straat in Parys. “This instinct to punish, to klap the blacks” (510). Die Indiër-landdros dink: “This was … a very, very, very racist town” (513).

Wat oortuig, is wanneer ‘n Boervrou, gedagtig aan familie in Nieu-Seeland, dink: “Maybe it was time to abandon the farm, and South Africa” (249). Aan haar man sê sy: “I don’t see any future. It’s not going to get any better. I just want to go to a place where it’s safe for the children – where I know they’ll have a future” (252). “They were just trying to be good employers in a country where race, and wealth, and language, and history made everything … so damned complicated” (280).

‘n Swart huishulp werk “always for white bosses. Since from when we were slaves” (137). Haar man werk as ‘n “garden boy … She knew ‘boy’ was a deliberate insult, but it wasn’t her language … they [were] … indignities that mostly seemed easier to shrug off” (141). ‘n Swart man sê: “A black person’s life is cheap, even in his own country” (538). “Apartheid has created monsterism” (541). Ook: “Parys is not for blacks. We are not welcome here – we are not treated as human beings” (597). Hier skryf die outeur uit die oogpunt van swartes. Hy het van ‘n swart tolk gebruik gemaak om inligting van die swartes te bekom (3088).

Die landdros in Parys is “a slim Indian woman” (312). “She came from an energetic family and had been an ambitious student” (348). In die boek word sulke vleiende beskrywings nie vir Afrikaners gebruik nie, maar dit is moontlik dat wat van hierdie Indiër gesê word, waar kan wees. Uiteraard word ook die volgende waarheid genoem: “During the apartheid era people like her … had not been allowed to live [in the Free State]” (351). “She had a new boyfriend, a white man, an Afrikaner” (513). Waarvan hierdie Indiër hou, is “he didn’t watch rugby, or obsess about Afrikaans music or movies, or braaiing, or any of the other defining traits of so many of the white men in this town” (519). Dit klink na die stereotipering van Afrikaners.

Oor die hoërskool in Parys skryf Harding: “[The] classes were mostly segregated by language, which meant the races were still nudged apart” (866). “The high school … is no longer segregated in the old-fashioned sense, but the class photos in the dark hallways reveal the extent to which language now performs a similar function. Afrikaans for the whites. English for the blacks. Many of Tumahole’s new elites – politicians, civil servants, teachers, police – send their children here to be educated by what remains an exclusively white teaching staff, something which the current headmaster suspects may be ‘part of the appeal'”(1615). Inderdaad.

Die swartes verkies dat hulle kinders blanke onderwysers het omdat hulle goed gekwalifiseerd en meesal toegewyd is en daagliks voorbereid en betyds vir hulle klasse opdaag en naskoolse pligte deeglik uitvoer. Wat taal betref is die Afrikaanssprekendes sekerlik op onderrig in hulle moedertaal geregtig. Die swartes verkies uit eie keuse Engels as onderrigmedium. As dit apartheid in die klasse veroorsaak, behoort die Afrikaanssprekendes nie daarvoor verwyt te word nie. Rasse-integrasie sou nie noodwendig beter akademiese of sosiale resultate lewer nie. Tradisievastheid kan ‘n bate wees. Die primêre skool op Parys dra steeds die naam HF Verwoerd (1618). Hierdie skool is ‘n sieraad – kyk die webtuiste.

Mettertyd het die outeur my nogtans in ‘n beduidende mate van sy bona fides oortuig en het die boek ‘n meevoerende en aangename leeservaring gebied. Dit was eintlik ‘n onbegonne taak om deurgaans tussen feit en fiksie te onderskei. Dit is die verhaal van ‘n (vermeende) aanval laatmiddag op 6 Januarie 2016 op ‘n bejaarde Boer deur twee swartes wat geld geëis het. Die Boer word beseer, maar nie ernstig nie. Die Boere in die omgewing reageer op sy alarm. Hulle vang die swartes en rand hulle aan. Die Boere se gedrag is onder meer beïnvloed deur die wrede moord enkele jare tevore op ‘n blanke egpaar wat ‘n winkeltjie op een van hierdie plase bedryf het. Suid-Afrika is “a country where farmers had every reason to feel under threat” (2780). Die polisie kom die twee aangerande swartes dieselfde aand haal. Dit is moontlik dat hulle op pad na Parys verder beseer is. Albei sterf en vier Boere word voor die hof gedaag. Later kom nog twee beskuldigdes by. Die hofsaak sloer jare lank. Uitspraak is eers op 8 Mei 2020 gelewer (2809) en vonnisoplegging was vir Augustus 2020 geskeduleer (2921).

Die ANC-regime wil alles dikteer wat in Suid-Afrika gebeur. Wat Harding duidelik aantoon, is die hedendaagse politieke inmenging in regssake. Die ANC het met toesprake ‘n politieke demonstrsasie van die een swarte se begrafnis gemaak (526) en die EFF van die ander swarte s’n (538). Oor eersgenoemde: “The event was being broadcast live on SABC and some local politicians – and one or two national figures – were there to attend. Selected dignitaries stepped forward to comment on the killings and to condemn white racism” (583).

Van die grootste bates van die boek is dat dit aantoon hoe verpolitiseerd die regstelsel sedert 1994 geword het; hoe dit ooreenkomstig die wense van die ANC teen blankes misbruik word. ‘n Regsgeleerde vir die aangeklaagdes se siening is:

“This case was about politics. Pure and simple. White farmers were under attack in South Africa, and not in some random, criminal way. Not at all. It was an organised campaign to get them off the land, to blame them for the failures of the ANC government” (1588).

Daar word verwys na ‘n ander hofsaak in Coligny oor ‘n 16-jarige swarte wat na bewering sonneblomsaad op ‘n plaas gesteel het en dood is toe hy van ‘n bakkie afgeval het. Twee blanke mans is van moord aangekla. “The authorities were still investigating the incident when senior ANC politicians … told the crowds … this was a race crime and white South Africans needed to understand that they were all visitors in this country” (1883). Die weerklank wat die Coligny-saak in blanke geledere in Parys gehad het, was “that [ANC] politicians were, as usual, trying to whip up racial hatred in order to deflect attention from their own spectacular failings. The ANC never bothered to visit white farmers who’d been attacked” (1892). Onlangs was daar ‘n uitsondering hierop by Senekal.

Die swart aanklaer “intended to charge all four [of the original] accused with premeditated murder” (338). Hy het ook borgtog teengestaan. Die Indiër-landdros is nie Afrikaans magtig nie en verwag dat almal by haar Engels moet aanpas eerder as wat sy by haar werkomgewing aanpas (357). Maar die plaaslike blankes “had … come to accept this young Indian woman as part of the furniture” (504). In die hofsaak word van ‘n tolk gebruik gemaak (2158). Buite die hof is daar ‘n skare swartes, ANC- en EFF-ondersteuners (597), wat sing: “Shoot the Boer! Shoot the farmer!” (594). Apart is daar ook ‘n groep Afrikaners wat “Die Stem” sing en die Transvaalse Vierkleurvlag laat wapper (610). Hulle vertoon “posters claiming that white farmers were victims of an ochestrated genocide” (610). ‘n Plaaslike dominee het glo gewapende blanke regsgesindes oorgehaal om nie moeilikheid te veroorsaak nie (2768).

Uit Pretoria meng die ANC-regime van ‘n hoë vlak af in. Die Valke, die direktoraat vir prioriteitsmisdade, raak betrokke. Die plaaslike blanke polisie word nie in ANC-geledere vertrou nie. “In Parys the remaining white officers knew they just had to knuckle down and remember their pensions” (705). Hulle is glo “too ready to see the whole thing as a collective beating gone wrong, rather than as the brutal race crime” soos die ANC dit beskou (665). ‘n Kaptein van Duitse afkoms lei die Valke se ondersoek, bygestaan deur sy hoof in Bloemfontein, ‘n kolonel van gemengde afkoms: “Indian, and a little German” (711). ‘n Dosyn Valke het op Parys toegesak. Spoedig word ‘n blanke polisiekaptein tot ‘n mede-beskuldigde verklaar.

“The Hawks were under pressure, maybe even big political pressure” (847). Die Valke intimideer die swart plaaswerkers en rand hulle selfs aan ten einde inkriminerende verklarings teen die beskuldigdes te kry. “They had statements from more than a dozen black farmworkers” (922). Die Valke het ook die telefoongesprekke van (sommige van) die beskuldigdes afgeluister (2089). Die Afrikaners beskou die hofsaak as deel van “a rotten system that was trying … to scapegoat the white farmers” (919). “The Hawks weren’t interested in investigating the farm attack. It was typical. They only got excited when it was a white attacking a black, never the other way around” (966).

Toe die voorverhoor in Maart 2017 hervat, was daar ‘n nuwe aanklaer, “an unexpectedly senior one. JJ Mlotshwa was a deputy director in the National Prosecuting Authority, sent to Parys from Pretoria. For a simple bail hearing. It was unheard of. The clearest sign yet that this case was now being watched closely at the highest levels” (930). Mlotshwa is voorheen weens wangedrag van die rol van regspraktisyns geskrap maar is later deur die ANC-regime in hierdie pos herontplooi (2918). Die ANC se Jeugliga het klagtes oor die Indiër-landdros ingedien. “So had other people in the party. She needed to watch her step” (933). Die aanklaer vra dat sy haar as voorsittende beampte verskoon. Sy moes later plek maak vir ‘n ander landdros, Ronnie Mguni. Nog later het sy as landdros bedank “for the sake of her sanity” (2266). By een van die verhore “the new magistrate was late arriving. It was almost noon before the families headed inside to the courtroom” (1490). Die aanklaer het weer borgtog teengestaan vir die “brutal and diabolical murder” (1021). Hierdie keer het dit gegaan om borgtog vir twee blankes wat as beskuldigdes bygevoeg is. Borgtog is toegestaan.

Mettertyd ontwikkel daar tweedrag tussen die aangeklaagdes en ander blanke betrokkenes. Met die staatsaanklaer word ooreengekom dat ses van hulle staatsgetuies sal word (1646), wat ses beskuldigdes laat. Die beskuldigdes het almal onskuldig gepleit. Die beskuldigdes was oortuig daarvan dat omkopery plaasgevind het en beskou die staatsgetuies as “joiners” (2060). In die strafsaak, wat in Mei 2017 begin het, tree ‘n Afrikaanssprekende blanke vrou as regter op. Dalk het die staat die sterkte van sy saak oorskat. ‘n Advokaat vir die verdediging het van die regter gesê: “He liked this judge, respected her, but these days South African judges – especially the white ones – were wary about how they deal with the state, afraid they’d be accused of bias, and as a result didn’t intervene nearly as much as they should” (2039).

Die forensiese beampte kon aspekte van sy nadoodse verslag oor die twee swartes nie bevredigend in die hof verduidelik nie. Nalatigheid van die polisie en die hospitaalpersoneel kon tot die dood van die twee bygedra het. Hulle dood is dus nie noodwendig deur die beskuldiges en sommige van die staatsgetuies veroorsaak nie. Daar was ook naam- en dus identiteitsverwarring oor die twee dooies. Die staat se saak het dermate uitmekaar geval dat vier van die ses beskuldigdes nie getuig het nie maar bloot erken het dat hulle die twee swartes aangerand het (2515). Terwyl daar op die uitspraak gewag is “another white farmer had … been killed in the neighbourhood … the 24th local victim of a farm murder” (2783). Op die internet “whites … muttered, online, about the good old days in Rhodesia and clamoured for the world to acknowledge a genocide being waged against white farmers. Why did people only make a fuss when blacks were being killed?” (2787).

Maar daar is Afrikaanssprekende blankes met ‘n ander siening: “That kind of language was just being used to excite people, to stir up the right-wingers, to excite the sort of fools who’d come to town three years back looking for trouble during those early bail hearings, waving their old flags, clutching their rifles, and spoiling for a fight. The truth was simple – the farmers had guns and cash, and everyone knew it, and so they were tempting targets, white or black” (2793). Diesulkes “didn’t even like the term ‘farm attack’. It was just robbery, or violent robbery. Why politicise everything?” (2793). En die (swart) plaasaanvallers? Watter soort mense is hulle? Sekerlik onfatsoenlike mense. Dit is egter om dit te sag te stel. Maar selfs dít word nie in die boek gesê nie.

Die uitspraak sou vier dae in beslag neem. Op die eerste dag het dit gelyk asof die regter nog nie haar verslag en bevindings klaar uitgeskryf het nie (2806). Daar was verdere vertragings. Dit was eers in Mei 2020, ‘n jaar en twee maande ná afloop van die verhoor (2817), dat sy tydens die Covid-19-pandemie met ‘n verkorte uitspraak vorendag gekom het (2820). Die aanklaer het gehoop op twee veroordelings vir moord en vier vir manslag (2833). Selfs die regter verwar die twee slagoffers in haar uitspraak (2830). Sy bevind daar was “an attempt to downplay the seriousness of the witnesses’ own assaults while exaggerating those of the accused” (2836). Sy bevraagteken ook die wysheid van die ooreenkoms wat die aanklaer met die ses staatsgetuies aangegaan het. “Why not just take one of them as a state witness? Or better still, put them all on trial and leave the judge to make sense of the whole mess” (2839).

Die regter wys daarop dat die aanklaer in sy finale voorlegging aan die hof erken het “that there was no hard evidence of … direct intention when it came to the two murders … but … that they could and should have foreseen … that their violent actions might lead to the men’s deaths” (2852). Die regter bevind verder: “The state had simply ‘failed to prove common purpose between the respective accused'” (2861). Dit was dus nie “a collective assault that had led to the men’s deaths” nie (2858). Sy het verder gesê: “I am convinced that the state did not prove the counts of murder, nor the competent verdict of manslaughter – culpable homicide” (222). “But all five farmers were found guilty of … assault with intention to do grievous bodily harm. They would remain free on bail until late August [2020], when they’d be sentenced” (2921). Die polisiekaptein is vrygespreek. Die aanklaer het gesê: “The state would appeal this pathetic joke of a verdict” (2918). Die vonnis en of daar geappelleer is, word nie in die boek genoem nie.

Wat duidelik uit die boek blyk, is hoe die hoë koste van regshulp die ses aangeklaagdes finansieel geruïneer het. Vir die ses medepligtiges wat staatsgetuies geword het, is ook baie geld aan regshulp opgedok. Dit bly vir my ‘n skande dat in die regs- en mediese professies (insluitende veeartseny) sulke buitensporig hoë fooie gehef word. Daar is minimum maar geen maksimum fooie nie. Mense in krisis kan en word soms tot die uitsterste uitgebuit. Sedert 1994 beleef die plaaslike regsprofessie ‘n bloeityd omdat daar talle hofsake oor byvoorbeeld ondoeltreffende dienslewering en korrupsie is. Dit is dikwels die belastingbetalers wat hiervoor moet opdok. Besware oor die buitensporige koste van regshulp word egter selde geopper.

Die verpolitisering van die plaaslike regstelsel is dalk die belangrikste saak wat die boek onder lesers se aandag bring. Die blankes word sedert 1994 nie net polities benadeel nie, maar ook deur die regstelsel. Afrikaners wat hulle verset teen onreg en met reg opstandig word, soos tans in Senekal, moet bedag wees op die beduidende risiko’s wat hulle loop. Waarmee hulle te make het, is die onverkwiklike nalatenskap van die pateties mislukte NP-onderhandelinge in 1990/94.

Leon Lemmer: Vryheid van uitdrukking, anders die tirannie van stilte

Flemming Rose (gebore in 1958) is ‘n Deense joernalis. Een van sy groot bates is dat hy op universiteit Russies bestudeer het en dit goed magtig is. Hy het met ‘n Russiese vrou getrou. Aanvanklik was hy die buitelandse korrespondent van die koerant, Berlingske Tidende, eers in Moskou (1980-1996) en daarna in Washington DC (1996-1999). Hierna was Rose die buitelandse korrespondent van die Deense koerant, Jyllands-Posten, in Moskou (1999-2004) en toe die redakteur vir kultuur (2004-2010) en later vir buitelandse sake (2010-2015) van dieselfde koerant in Kopenhagen. In 2017 het Rose ‘n senior genoot van die konserwatiewe Cato Institute in Washington DC geword.

Mohammed-spotprente

Op 30 September 2005 het Rose 12 spotprente van Mohammed en Moslems in Jyllands-Posten gepubliseer. Die aanleiding was dat die skrywer, Kåre Bluitgen (gebore in 1959 – hy het al Suid-Afrika besoek), nie ‘n illustreerder kon vind vir ‘n kinderboek wat hy oor Mohammed geskryf het nie. Die illustreerders was bang vir Moslem-weerwraak, want Mohammed mag ingevolge die Islam-geloof nie uitgebeeld word nie. Rose is sterk teen selfsensuur gekant en het gevolglik 40 spotprenttekenaars uitgenooi om tekeninge van Mohammed te maak en aan die koerant vir publikasie voor te lê. Dit blyk toe dat verskeie van hierdie tekenaars dit nie wou waag om deel te neem nie.

Die spotprent wat die grootste verontwaardiging uitgelok het, was die een van Kurt Westergaard (gebore in 1935) wat Mohammed as ‘n Moslem-terroris met ‘n bom in sy tulband uitgebeeld het. Die heftige, insluitende gewelddadige, reaksie van Moslems het eers aan die begin van 2006 momentum gekry. Soos in die geval van Rose, verskyn Westergaard se naam op ‘n Moslem-moordlys. Hulle het doodsdreigemente ontvang. Hulle het wêreldbekend geword, maar teen ‘n duur prys. Daar was aanslae op Westergaard se lewe. Hy geniet sedertdien voltydse polisiebeskerming.

Tydens die Moslem-reaksie is meer as 250 mense gedood, kerke en Deense ambassades aangeval en boikotte van Deense produkte gepropageer. As ‘n demonstrasie van persvryheid is die spotprente deur ander publikasies hergepubliseer. In 2015 het hierdie gebeure deels tot die Charlie Hebdo-slagting aanleiding gegee (Praag 30.05.2020). In 2015 het Jyllands-Posten dit egter nie gewaag om die gewraakte spotprente weer te publiseer nie. Veiligheidsoorwegings is as rede aangevoer. Dit val saam met Rose se verskuiwing van kultuur na buitelandse sake by hierdie koerant. Dit is duidelik dat die koerant se redakteur besluit het dat hulle genoeg vanweë Rose se aktiwiteite gely het. Dit verduidelik ook waarom Rose later na Amerika verhuis het.

Die Amerikaanse Grondwet, wat in 1789 in werking getree het, se eerste wysiging is in 1791 aanvaar en lui soos volg: “Congress shall make no law respecting an establishment of religion, or prohibiting the free exercise thereof; or abridging the freedom of speech, or of the press; or the right of the people peaceably to assemble, and to petition the Government to a redress of grievances.” Hierdie bepaling het heel moontlik as rigsnoer vir Suid-Afrika se 1996-Grondwet gedien, maar baie van die inwoners weet nie hoe om vreedsaam te betoog nie en griewe word dikwels, selfs by voorkeur, gewelddadig gelug. Rose beskou Amerika as die toonaangewende land wat vryheid van uitdrukking betref, maar dit is eienaardig dat juis Amerikaanse koerante en tydskrifte hulle van die herpublikasie van die Deense spotprente weerhou het.

In Denemarke word die veiligheidsituasie negatief deur die groot aantal Moslem-inkommers beïnvloed. Die veranderde gesindheid by Jyllands-Posten toon dat dreigemente van geweld en werklike geweldpleging vir Moslems die resultate lewer wat hulle begeer – net soos die terrorisme van die ANC die begeerde resultaat opgelewer het, naamlik om politieke beheer oor Suid-Afrika te verkry. Die Moslems, soos die ANC-kornuite, het hulle as meesters van intimidasie bewys, pleks van tot positiewe prestasie in staat te wees. Die koelbloedige sluipmoord op die Nederlandse rolprentvervaardiger, Theo van Gogh (1957-2004), deur ‘n Marokkaanse Moslem, oefen sedertdien veral in Europa groot invloed uit.

Onderliggend is daar natuurlik die euwel van politieke korrektheid; dat niks negatiefs oor nieblankes gesê of selfs gedink mag word nie, al stuit die gedrag van inkommers tradisionele Europeërs daagliks voor die bors. Rose redeneer dat Moslems dieselfde as ingesete inwoners behandel moet word. Met die Christelike religie en Christene word dikwels die spot gedryf, gevolglik moet Moslems aanvaar dat in Europa ook met hulle en Islam die spot gedryf mag word, anders maak Moslems daarop aanspraak dat daar ten gunste van hulle en hulle godsdiens gediskrimineer moet word. Dit is Rose se eerstehandse ervaring van toestande in Rusland wat hom aanspoor om teen selfsensuur en staatsensuur te velde te trek. Hy wil die vrye uitwisseling van inligting, bv idees, bevorder.

Rose erken dat die spotprente aanstoot kon gee, maar as net wat nie-aanstootlik is gepubliseer mag word, sou baie minder inligting in die openbare domein beland. In die pers is daar daagliks berigte wat vir my afstootlik is, bv as selfdegeslag- en rasgemengde huwelike verheerlik word, of terroriste hemelhoog geprys word. Maar ek moet volwasse genoeg (probeer) wees om te aanvaar dat daar verskil van mening oor baie sake is en dat ek nie verantwoordelikheid of skuld vir ander mense se dwaasheid hoef te aanvaar nie.

Dit lyk asof vryheid van uitdrukking wêreldwyd ingekort word; asof die linkse, liberale, polities byderwetse narratief toenemend feitlik die enigste een is wat versprei word. Gelukkig is daar die internet wat deesdae met bv sy sosiale media alternatiewe standpunte versprei. In hierdie opsig vervul Praag ‘n onontbeerlike rol. Sonder Praag sou daar byna geen ander stemme as dié van Naspers/Media24/MultiChoice en die SABC in Afrikaans beskikbaar gewees het nie.

Rose het aanvanklik die frase “freedom of speech” gebruik, maar in die letterlike sin is dit te beperkend omdat die aanleiding vir sy kruistog spotprente was. Later het hy soms eerder die omvattender frase “freedom of expression” gebruik. In laaste instansie het uitdrukking sy grondslag in wat gedink word. Sedert 1994 ervaar ons plaaslik dat die ANC-regime, met sy marxistiese sug na gesentraliseerde beheer, graag ons (veral Afrikaners) se denke wil beheer. Ons mag eintlik nie dink swartes is onbekwame regeerders nie. Ons mag eintlik nie dink dat swartes anders (sê maar bv minder kundig, kreatief of vindingryk) as blankes dink nie, ens.

Verder poog die ANC-regime om beheer uit te oefen oor die woorde wat ons gebruik om uitdrukking aan ons gedagtes te gee. Sommige geykte, hoogs doelmatige woorde is verbode verklaar. Suid-Afrika is dalk die enigste land waarin die gebruik van ‘n enkele woord (ses letters) jou jare se tronkstraf op die hals kan haal. Desnieteenstaande word terselfdertyd beweer dat ons groot era van vryheid in 1994 aangebreek het. As jy te vryelik uitdrukking gee aan gedagtes wat nie polities byderwets genoeg is nie, kan dit van owerheidsweë as haatspraak geëtiketteer word. Dan kan die onverkwiklike Menseregtekommissie jou lastig val, op allerhande maniere probeer afdreig en selfs sorgdra dat jy bv beboet en heropgevoed word. Dit grens aan Stalinisme.

Rose het sy geskrifte oor veral selfsensuur in ‘n boek saamgevat: The tyranny of silence (Washington: Cato Institute, 2014, 240p; Amazon Kindle $9,19). Op die omslag is die newetitel: “How one cartoon ignited a global debate on the future of free speech.” Die spotprent waarna in die newetitel verwys word, is dié van Kurt Westergaard. In die teks blyk die moeite wat Rose gedoen het om sy idees uit te dra; veral in Europa, maar ook in Amerika. Hy het onderhoude met talle deskundiges in verskeie lande gevoer. Ek het gewonder in hoeverre Jyllands-Posten sy reis- en verblyfkoste gedra het. Maar die uiteinde van die saak was dat die redakteur sy steun aan Rose se veldtog onttrek en hy as joernalis bedank het.

Uitdrukkingsvryheid

Flemming Rose het ‘n duidelike uiteensetting gegee van die kern van sy idees in ‘n lesing wat hy op 19 Januarie 2017 gelewer het: Attacks on freedom of speech in today’s world (Guatemala: Universidad Francisco Marroquín, 2017, 23p; Amazon Kindle $1,14). Hy is uiters pessimisties oor die vooruitsigte van uitdrukkingsvryheid. Hy verwys na die talle lande wat wetgewing teen sogenaamde haatspraak aangeneem het. “What is hate speech to one man may be poetry to another.” “Hate-speech laws quite often turn out to be a way of enforcing the social norms of one group, of what they believe is right and not right, on everybody else.” Dit is ongetwyfeld die geval in Suid-Afrika. Dit is eintlik net blankes wat, volgens die ANC se insig, hulle aan haatspraak skuldig kan maak. Byvoorbeeld, Julius Malema kom elke keer skotvry daarvan af as blankes dink dat hy hom doelbewus en uittartend aan haatspraak skuldig gemaak het.

Flemming Rose toe hy in Suid-Afrika was en by die Universiteit van Kaapstad weggewys is

Die internet is dié ideale instrument vir uitdrukkingsvryheid. In verskeie lande word daar egter gepoog om beheer uit te oefen oor die inligting wat oor die internet versprei word. “This should not surprise us. It’s been this way all the way throughout history every time we have seen a development of new communication technology, be it the printing press in the fifteenth century, the invention of the radio or television or the telefax.”

“Fundamentally, you can divide the approach to free speech into two fundamental ways of understanding it, handling it, and approaching it. There is one way of looking at free speech that implies that freedom of expression is not any special right. It’s a right like many other rights and the right to freedom of expression has to be balanced against other rights. It means that freedom of expression is seen as an instrument to achieve some higher purpose. It’s not a value in and by itself. We can limit it – the government has the right to limit it according to this view – to serve the interests of democracy, the truth, social peace, equality, the fight against hate or racism, security, protection of the nation, and other things.” Dit is ongetwyfeld die standpunt van die ANC-regime.

“The other way to look at it – as I do – is to see free speech as an individual right that has not been given to us by the state and therefore cannot be taken away from us by the state, even though many states do so. I think free speech is a right and a value in and by itself. The only country where this is expressed in the constitution is the First Amendment to the Constitution of the United States. In the United States you cannot balance freedom of expression against other rights.”

“Freedom of expression is just not a political right. It is about who we are as human beings because what makes human beings different from other beings is that we have the capacity of language.” “If you infringe upon that right, that is really human and defining of the human, you are not only committing a political crime, you are also committing a crime against human nature.” Die ANC-regime en ander ANC-kamerade kom graag met die valse beskuldiging vorendag dat apartheid ‘n misdaad teen menslikheid was. In soverre ons uitdrukkingsvryheid sedert 1994 aan bande gelê word, is dit die ANC-regime wat ‘n misdaad teen die fundamentele aard van ons as mense pleeg.

“So I think that freedom of expression is something very, very fundamental. And it’s based on an understanding of the individual as a morally autonomous human being that has the capacity to make up its mind about what to say and how to understand and react to what other people say and think. I believe that no politician, no individual, no group, no opinion should have the power to hide speech and opinions from us because they think that we can’t handle it and we are not able to choose for ourselves how to react. So in that sense I believe that freedom of expression is also about human dignity. We should treat one another as grown-ups, as independent autonomous individuals, not as children or immature creatures or robots. Our dignity is taken away if the state has the power to decide what we are allowed to hear and say. And I believe that it leads to an infantilization of our society and our lives and it undermines our opportunity to develop the moral autonomy that accompanies a free and responsible life.”

Ek dink Rose is hier ooridealisties en dus onrealisties as hy die idee van die outonomie van individue na alle lande sou uitbrei. Hy dink ingevolge die opset in Europa. In Suid-Afrika sit ons met ‘n groot ongeletterde bevolking wat in baie gevalle glad nie in staat is om bv ingeligte besluite te neem nie omdat hulle nie oor die nodige inligting en soms selfs insig beskik nie. Hulle kan by voorkeur impulsief handel en hulle eerder deur emosie as rasionaliteit laat lei. In so ‘n opset is demokrasie gebaseer op algemene stemreg, met stemme van gelyke waarde in ‘n eenheidstaat, fataal, soos sedert 1994 maar alte duidelik blyk. Individuele vryheid kan nie heeltemal onbeperk wees nie. Byvoorbeeld, ‘n individu behoort nie sy vryheid op so ‘n manier uit te leef dat dit die vryheid van ander inkort nie. In die praktyk kan dit nodig wees om uitdrukkingsvryheid in enkele opsigte te beperk. Rose krabbel dus ietwat terug van sy verabsoluterings in die vorige paragraaf as hy vervolgens juis hiervoor voorsiening maak.

“If you execute this principle, ‘if you accept my taboo, I’ll accept yours,’ in a consistent way, you will end, I believe, with a tyranny of silence, because there will not be anything that some people out there will not find offensive at some point, and then they can play the taboo or the insult card and ask you to shut up. So I think that is the wrong way. Even though it sounds nice, it will be a disaster. The other way to go is to ask ourselves what are the minimal limitations we need on speech in order to be able to live together in peace, without compromising fundamental liberties like freedom of religion and freedom of speech.” “I believe that we need some limitations but there are too many in most countries in the world.”

Rose verklaar hom vervolgens ten gunste van drie beperkings op uitdrukkingsvryheid. “I believe that incitement to violence should be a criminal offense … I also believe that it’s okay to have libel laws … And, finally, I also think that we have a right to protect our privacy in the sense that the media and other people should not have a right to make public everything about our private lives without consequences.”

Akademiese vryheid

Tydens die Covid-19-pandemie het dit weer duidelik geblyk dat universitêre outonomie sedert 1994 eintlik nie meer in Suid-Afrika bestaan nie. Die minister van hoër onderwys reik eenvoudig instruksies aan al die universiteite uit en hulle kom dit soos gebruiklik gedwee na, sonder om te mor of te kla, want hulle weet dat die ANC-regime al openlik verklaar het dat die toekenning van staatsubsidies afhanklik van absolute gehoorsaam aan sodanige instruksies is. “On the level of the formal regulation of institutional autonomy, the ANC is seeking to achieve a far greater centralised control of the universities than any apartheid government dared to dream” (John Higgins, bron hier onder, p 60-61). “The ANC government seems bent on repeating the damage to academic freedom and university autonomy characteristic of much recent African experience” (68).

Die ANC-regime verwag waaragtig van universiteite dat hulle “should demonstrate how they have met national policy goals and priorities” (72). Sulke buitensporige en onregverdigbare verwagtinge is nooit deur die NP-regering van universiteite gekoester nie. Maar daar is hoegenaamd geen verset teen die ANC-regime van die kant van die universiteite nie. Die bose ANC-regime kan dus ongesteurd voortgaan om die skroef al hoe stywer te draai. In hierdie klimaat van ANC-gedienstigheid is daar ook bitter min sprake van die uitlewing van akademiese vryheid.

“The contradictions between academic freedom and political militantism … have been a fundamental cause for the loss of the best academic talent in most Third World countries” (130). Dit geld nie net die dosente nie. In die nuwe Suid-Afrika is dit veral akademies bekwame blanke kandidate wat nie eens toelating tot universitêre studie gegun word nie, omdat om politieke redes voorkeur aan akademies swakker swart kandidate gegee word. Dit word gedoen ten spyte van die bewese feit dat die sukseskoers van blanke studente baie beter as dié van swartes is.

Rose se paaie het met dié van Suid-Afrika gekruis toe in 2015 besluit is om hom te vra om in 2016 ‘n lesing oor akademiese vryheid aan die Universiteit Kaapstad te lewer. Die rektor, Max Price, het egter ‘n stokkie daarvoor gesteek omdat hy bang was dat dit tot onrus op die kampus kon lei. Uit vrees vir geweldpleging is Rose se vryheid van spraak aan bande gelê. In die plek van Rose se boodskap is daar dus niks nie – die tirannie van stilte – terwyl geweld en dreigemente van geweld, die gunsteling stokperdjie van so baie Suid-Afrikaners, weer geseëvier het.

John Higgins se boek, Academic freedom in a democratic South Africa: Essays and interviews on higher education and the humanities (Johannesburg: Wits University Press, 2013, 272p, R320), gee insig in die huidige toedrag van sake. Daar is nie ‘n Kindle-weergawe van die boek nie. Die teks is onder meer gebaseer op artikels wat voorheen gepubliseer is en is nie altyd sterk op akademiese vryheid gefokus nie. Higgins was toe ‘n kollega van JM Coetzee in die departement Engels aan die Universiteit Kaapstad. Coetzee het die voorwoord geskryf.

Op die agterkant van die boek word die teks soos volg gekarakteriseer: “This book argues that the core content of academic freedom – the principle of supporting and extending open intellectual enquiry – is essential to realising the full public value of higher education, and emphasises the central role that the humanities, and the particular forms of argument and analysis they embody, bring to this task.” Die ironie is dat veral in Amerika die studie van die humaniora, maar ook die sosiale wetenskappe, deesdae mank gaan aan allerhande beperkinge. Daar word van dosente verwag om die studente vooraf te waarsku as hulle dalk iets gaan sê wat ontstellend mag wees terwyl die studente hulle ook kan terugtrek in veilige ruimtes waar hulle hulle dogmas ongehinderd kan koester, ens.

Die afwysing van Rose as spreker in 2015 was nie ‘n nuwe verskynsel aan die Universiteit Kaapstad nie. Toe Stuart Saunders die rektor was, is die Ierse anti-apartheid aktivis, Conor Cruise O’Brien (1917-2008), in 1986 verbied om met die aanbieding van lesings voort te gaan omdat hy hom teen die internasionale akademiese boikot van Suid-Afrika uitgespreek en gevolglik protes op die kampus ontlok het (p 19). O’Brien se standpunt was: “Nobody who is a liberal could endorse an academic boycott” (26). In sy boek, On liberty (1859), kom John Stuart Mill (1806-1873) met die volgende belangrike stelling vorendag: “We can never be sure that the opinion we are endeavoring to stifle is a false opinion; and if we were sure, stifling it would be an evil still” (31). In die huidige era van fopinligting sal die laaste sinsnede seker minder entoesiasties as voorheen ondersteun word. Met verwysing na Ludwig Wittgenstein (1889-1951) se begrip van “family resemblance” in taal skryf Higgins tereg: “Concepts derive a great deal of their meaning from the circumstances in which they are used” (39).

“The African National Congress (ANC) in power seemed to be reproducing the Afrikaner reduction of the universities to instruments of state policy in ways that meant the ‘English’ conception of academic freedom – struggled for during the apartheid years – was an inconvenient ideal” (45). Dit is duidelik dat Higgins polities erg linksgesind is. Die marxistiese Raymond Williams (1921-1988) was een van sy mentors (100). Maar Higgins het genoeg objektiwiteit om tot die gevolgtrekking te kom dat die era ná 1994 “to the detriment of academic freedom in both principle and practice” is (43). “For [Thomas Benjamin] Davie, academic freedom meant ‘our freedom from external interference in (a) who shall teach, (b) what we teach, (c) how we teach, and (d) whom we teach'” (56). In die praktyk word daar egter in talle opsigte inbreuk hierop gemaak. ‘n Ander definisie van akademiese vryheid is: “A scholar’s freedom to express ideas without risk of official interference or professional disadvantage.” In die praktyk kom ook hiervan dikwels min te tereg. Vóór 1994 kon jy jou aansien as akademikus aan Afrikaanse universiteite groot skade aandoen as jy jou teen apartheid sou uitspreek. Sedert 1994 kan ‘n dosent dit eintlik nie waag om teen die ANC-regime se beleid van gedwonge rasse-integrasie te wees nie. “It’s possible that nowhere is the gap between practice and ideal greater than in the case of academic freedom” (47).

In die 1996-Grondwet, artikel 16(1), staan: “Everyone has the right to freedom of expression, which includes … (d) academic freedom and freedom of scientific reseach.” Dit is dooie letters by uitnemendheid. As ek by enige plaaslike universiteit aansoek sou doen om bv ‘n vergelykende studie van die intelligensie van blankes en swartes te onderneem, of om die voortreflikhede van apartheid of Afrikaners na te vors, sou dit ongetwyfeld sonder seremonie afgekeur word; maak nie saak hoe voortreflik my akademiese rekord en my metodologie is nie. Verlede jaar het die Universiteit Stellenbosch hom amptelik gedistansieer van navorsingsresultate wat negatief op bruin vroue gereflekteer het. Die polities korrekte dogma wat in die nuwe Suid-Afrika sonder meer aangehang word, is dat navorsingsresultate negatief oor blankes mag wees maar bewaar jou siel as nieblankes nie (uiters) voortreflik voorgestel word nie. As daar tekortkominge by nieblankes vasgestel is, sou dit seker noodsaaklik wees om blankes die skuld daarvoor te gee.

Kontrasteer die toestand waarin die plaaslike universiteite verval het met wat Jacques Derrida (1930-2004) skryf: “The university demands and ought to be granted in principle, besides what is called academic freedom, an unconditional freedom to question and to assert, or even going still further, the right to say publicly all that is required by research, knowledge, and thought concerning the truth … The university professes the truth, and that is its profession. It declares and promises an unlimited commitment to the truth” en “The modern and European idea of the university presumes, in its principle, the unconditional right to truth; better still, the unconditional right to ask any question necessary on the subject of the history and value itself of truth, science or even humanity” (180).

Aan die einde van die boek vra Higgings homself af “whether academic freedom is best understood as an individual right, or as an institutional practice” (255). Ek dink die twee gaan hand aan hand. Die institusionele kultuur van ‘n universiteit behoort sodanig te wees dat sowel universitêre outonomie as akademiese vryheid as onvervreembare regte gekoester en gepropageer word. By die regering behoort daar in hierdie opsigte geen twyfel gelaat te word oor wat ‘n universiteit voorstaan nie. Hierdie kern van sy institusionele kultuur behoort deur te werk na al die dosente en navorsers. Hulle behoort akademiese vryheid as rigtinggewend in hulle daaglikse arbeid te aanvaar en uit te leef. “In its core meaning, academic freedom refers to the right of qualified academics to challenge the paradigms of knowledge and understanding current in their field of specialisation … The PhD is intended – as it were – to enable you to perform knowledge rather than just to repeat it; to be in a position to argue an expert opinion rather than just hold an opinion” (257).

Die ANC-regime wil op sy gebruiklike rassistiese manier soveel moontlik swart studente aan die universiteite opdring. Die universiteite is dwaas genoeg om hiermee akkoord te gaan deur die toelatingstandaarde vir swart studente te verlaag en gevolglik (waarskynlik) ook die akademiese gehalte van die onderrig wat aangebied word en die kwaliteit van die kwalifikasies wat verwerf word. Wat van deurslaggewende belang in enige onderrigsituasie is, is die vermoë om in die betrokke onderrigtaal te lees en te skryf. Die ANC-regime dring Engels as die uitverkore onderrigtaal aan al die universiteite op, in die waan dat swart studente Engels in afdoende mate magtig is.

“The general ability to read and write is the sine qua non of any form of education … It should not be forgotten that the invention of writing – the currency of literacy – deserves credit as one of the primary technological inventions of the human species, perhaps surpassing in its far-reaching effects that of any other single invention. Writing, in cultural historian Jack Goody’s [1919-2015] words, is the ‘technology of the intellect’ par excellance” (85).

Higgins raak ‘n waarheid oor die nuwe Suid-Afrika kwyt wanneer hy sê: “There seems to be a genuine blindness to the power of literacy, and even to the economic power of literacy … The current neo-liberal attack on the humanities seems to be a profoundly anti-democratic move in the sense that it’s denying people the empowerment associated with the broader aspects of literacy, or what I call critical literacy” (203). Hier verwys hy na wat “the power of critical consciousness” genoem kan word (221). “If you are not training people to think for themselves, then you’re not training people to be part of a participatory democracy” (206).

Leon Lemmer: Marlene le Roux van ArtsCape-faam as toonbeeld van aktivisme

Johannes Nicholas (Nico) Malan (1903-1981) was ‘n dekade lank (1960-1970) die administrateur van Kaapland. In 1971 is die Nico Malan-teater in Kaapstad geopen as teenhanger vir soortgelyke instansies in die ander provinsies, bv die Staatsteater in Pretoria. Die aanbiedings in hierdie teaters was van hoogstaande gehalte, bv klassieke musiek, opera, ballet en drama. Die Europese herkoms van die room van die Suid-Afrikaanse bevolking is in die aanbiedings weerspieël, gevolglik was daar vanselfsprekend ook heelwat Afrikaanse produksies. Ná 1994 het ook hier, soos elders in die land, agteruitgang ingetree. In 2001 het die Nico Malan-teater ArtsCape geword. In dieselfde jaar het Marlene le Roux (gebore in 1967) daar diens aanvaar. In 2015 het sy die uitvoerende hoof van ArtsCape geword. Sy het twee baccalaureusgrade (BMus en BEd) verwerf. Die Cape Peninsula University of Technology het in 2017 ‘n akademies waardelose eredoktorsgraad aan haar toegeken.

Soos die geval deesdae met so baie instansies is, het ArtsCape eintlik net hierdie Engelse naam. Die benaming en letterlike vertaling, KunsteKaap, word selde gehoor. In die telefoongids word ‘n mens van KunsteKaap na ArtsCape verwys. Deesdae is dit hoofsaaklik in Engels dat dinge daar gebeur. Die webtuiste is uitsluitlik in Engels. Nogtans is daar borge soos die ATKV, Die Burger, Media24 en Rapport. Le Roux kan direk verantwoordelik vir die verwaarlosing van Afrikaans, veral Standaardafrikaans, by ArtsCape gehou word. Desnieteenstaande was sy die voorsitster van die Stigting vir Bemagtiging deur Afrikaans, wat (ironies) “Sigbaar Afrikaans” as leuse het. In 2019 het Le Roux (voorspelbaar) ‘n direksielid van die ATKV geword. Van die Afrikaanse Taalraad (ATR) het sy die ATR-Koker-toekenning ontvang. Na aanleiding van wat hier onder volg, kan/moet ‘n mens egter ernstige bedenkinge oor Le Roux se Afrikaansgetrouheid hê. Een van die sigbare prestasies van Le Roux by ArtsCape is ‘n borsbeeld van Adam Small, wat in 2017 onthul is. Daar is klaarblyklik geen planne by ArtsCape om enige Afrikaner op ‘n soortgelyke manier te vereer nie.

Vanuit ‘n Europese of Westerse perspektief kan ‘n mens met reg verwag dat die uitvoerende hoof van ‘n instansie soos ArtsCape daartoe verbind moet wees om die trotse kulturele tradisie van die Nico Malan-teater voort te sit deur werke van bv die hoogste letterkundige gehalte aan die publiek bekend te stel. Dit is glad nie die geval nie. In die praktyk word naas ‘n ooraanbod in Engels, voorkeur aan geradbraakte Afrikaans, bv die brouseltaal Kaaps, bo Standaardafrikaans gegee; vandaar die verering van onder andere Adam Small. Le Roux se uitgangspunt is aktivisties. Dit gaan vir haar, volgens eie erkenning, veral om die sogenaamde benadeeldes, kwesbares, gemarginaliseerdes. Haar uitlatings is deursprek met politieke aktivisme. Sy hou van woorde soos transformasie en bemagtiging. Sy is ook ‘n propagandis vir ander soorte aktivisme, bv vroueregte en die regte van gestremdes.

As kind het Le Roux polio gehad, gevolglik is haar linkerbeen verswak. In verskeie inskrywings op die internet word apartheid die skuld vir haar gestremdheid gegee. Hierdie (wan)voorstelling het sy oorsprong by Le Roux (kyk hier onder). Volgens haar mag ArtsCape nie elitisties wees nie. Sy gee met oorgawe voorkeur aan polities-betrokke opvoerings. Hulle kan maar van ‘n anti-blanke en sekerlik van ‘n anti-Afrikaner aard wees, maar nie anti-bruin of anti-swart nie.

ArtsCape het as’t ware ‘n verlenging van Le Roux se oortuigings/vooroordele/subjektiwiteit geword. ‘n Mens sou verwag dat sy deur belangegroepe, bv gesofistikeerde lede van die publiek en die borge, tot groter ewewig en ‘n groter mate van objektiwiteit verplig word. In plaas van haar leiding te bevraagteken en te kritiseer, word sy op die hande gedra en vereer asof haar oriëntasie reg en onbesproke is. Om nieblank, naamlik bruin, ‘n vrou en gestremd te wees, verseker dat Le Roux kritiekloos wegkom met blatante eensydigheid, wat in die openbare belang eerder kragdadig bestry behoort te word. Ek verwys vervolgens na drie bronne ter stawing van my voorafgaande karakterisering.

Adam Small-huldigingsbundel

WAM Carstens en Michael le Cordeur het as redakteurs die volgende bundel gepubliseer: Ons kom van vêr: Bydraes oor bruin Afrikaanssprekendes se rol in die ontwikkeling van Afrikaans (Tygervallei: Naledi, 2016, 601p). ‘n Bespreking van die boek is op Praag (2.04.2017) gepubliseer. Met die uitsondering van Carstens en Danie van Wyk is daar egter nie ‘n enkele bydraer tot die boek wat hom/haar teen die verengelsing van bv die Universiteit van Wes-Kaapland en die Universiteit Stellenbosch uitgespreek en verset het nie. ‘n Mens het dus hier in oorweldigende mate met dislojales jeens Afrikaans te make. Le Roux is een van hulle. Sy is ‘n oudstudent van Michael le Cordeur (p 258) en ‘n mens weet dus eintlik wat om van haar te verwag. Sy word soos volg voorgestel: “Marlene le Roux beskerm en bevorder Afrikaans … Le Roux is ook ‘n Afrikaanse skrywer van formaat” (284). Sy bevorder egter by voorkeur die brouseltaal Kaaps pleks van Standaardafrikaans. Carstens en die ATR wil oorgraag polities byderwets wees. Volgens hulle is Afrikaans vroulik. As feminis beskou Le Roux Afrikaans (296) en ArtsCape (290) as vroulik.

“Voor Suid-Afrika se oorgang na ‘n inklusiewe demokratiese regering in 1994, was kunsonderrig nie beskikbaar vir die meerderheid leerders in Suid-Afrika nie. Om hierdie opvattings en houdings te hervorm en te help met nasiebou, het KunsteKaap … verskeie programme ontwikkel en gevestig om sosiale transformasie te fasiliteer en om brûe te bou oor die talle aspekte wat Suid-Afrikaners verdeel het” (285). Met ander woorde, die ou Suid-Afrika was sleg en die nuwe Suid-Afrika is goed. ArtsCape se opdrag en funksionering word as polities, spesifiek ANC-gedienstig, vertolk. Die kunste word dus met politieke motiewe aangebied en bevorder.

Vóór 1994 was kunsonderrig egter ook vir die oorgrote meerderheid blanke skoliere nie beskikbaar nie. Die enkele blanke staatskole wat kuns as vak aangebied het, moes dit sedert 1994 in feitlik alle gevalle weens finansiële beperkings laat vaar. ‘n Mens kon dus verwag dat Le Roux ‘n spesiale poging sou aanwend om die huidige benadeeldes, die blankes, tegemoet te kom, maar die teenoorgestelde is eerder waar. Sy het (slegs) ore en oë vir die belange van nieblankes, veral bruines. Kyk na foto’s 39 tot 46 oor ArtsCape se bedrywighede. Dit lyk asof daar net drie blankes is onder die dosyne mense wat afgeneem is.

“Gedurende die apartheidsera het die kunste, kultuur en erfenisgoedere hoofsaaklik binne die wit minderheid van die Suid-Afrikaanse bevolking tot sy reg gekom … Die uitdagings vir beleidmakers in 1994 het hoofsaaklik gefokus om dieselfde hulpbronne beskikbaar te stel vir alle Suid-Afrikaners en om sodoende aan alle kultuur- en erfenissektore gelyke geleenthede te bied. Die Nasionale Witskrif op Kuns, Kultuur en Erfenis van 1996 het die beleid en raamwerk vasgestel, om die visie van die nuwe demokrasie te verwesenlik via alle Suid-Afrikaners. Weens hierdie redes is dit van kardinale belang vir KunsteKaap om ons land se geskiedenis volkome [!] te verstaan, sodat ons kan saambou aan die toekoms en erfenis van ons land” (285). Hoe mooi klink dit nie! Maar hoe vals is dit nie! Dit is onverdunde ANC-retoriek. Dit gaan nie om alle Suid-Afrikaners en alle kultuurgroepe nie. Dit gaan om ‘n ongelyke speelveld te skep waarin die belange van die blankes, veral die Afrikaners, verwaarloos word.

In ‘n eindnoot staan: “KunsteKaap strewe daarna om die beleid soos vasgestel deur die regering toe te pas” (298). Met ander woorde, Le Roux en ArtsCape kruip agter die heillose ANC-regime aan. Nêrens spreek kameraad Le Roux kritiek op die ANC uit nie. Haar uitgangspunt en oortuiging is: “Die Nico Malan-teater (en KRUIK [Kaaplandse Raad vir die Uitvoerende Kunste]) het … ‘n apartheidsgeskiedenis wat getransformeer moes [!] word” (286). Volgens die ANC het (die nuwe) Suid-Afrika se (ná-koloniale) geskiedenis in 1994 begin, voorafgegaan deur ‘n vreedsame oorgang. Dít is die ANC se “volkome” (volledige, volmaakte, suiwere) verstaan van die geskiedenis. Dat daar terroriste was wat op groot skaal (onskuldige) bloed vergiet en dood en verwoesting gesaai het, word verswyg. Daar was skynbaar net voorbeeldige vryheidsvegters wat deur ‘n wrede, immorele, blanke regime bloedig onderdruk en onregverdig benadeel is.

Le Roux lê die ANC se rassediskriminasie teen blankes in die allermooiste voue. “Die politieke transformasie in Suid-Afrika en die nuwe regering in 1994, asook ‘n kombinasie van gemeenskapsdruk en politieke druk het KRUIK sowel as ander uitvoerende kunsterade in Suid-Afrika gedwing om die nodige veranderings te maak wat deursigtigheid en toeganklikheid weerspieël. Hierdie druk vir verandering was gebonde aan die dalende staatsubsidie en gevolglik die onsekerheid rakende befondsing” (286). Wat Le Roux verswyg, is dat die ANC hier dieselfde laai as met bv die universiteite uithaal. Die uitvoerende kunste en tersiêre onderwys moet aan die heillose ANC-regime se wense voldoen anders word hulle staatsubsidie, wat sedert 1994 in reële terme drasties verminder is, weerhou. Alle instansies wat van owerheidsfinansiering afhanklik is, word deur die ANC in sy (kommunistiese) ideologie ingedwing. Dat dit teenstrydig met die sogenaamde vryheid is wat in 1994 aangebreek het, kom skynbaar nie by Le Roux op nie.

Die ANC-regime verwag voortaan van ArtsCape, anders as in die goeie ou dae, om self sy produksies te befonds. Al wat die ANC-regime onderneem, is om te sorg vir die instandhouding van die bestaande infrastruktuur. Vir die produksies moet ArtsCape self die fondse vind. Die pryse van die kaartjies van diegene wat op- en uitvoerings bywoon, word nie meer gesubsidieer nie. ‘n “Gebruiker-betaal-beginsel” geld (286). Dus, ten spyte van die hoër belastinginkomste wat die ANC-regime in vergelyking met die NP-regering ontvang, is minder staatsgeld as vóór 1994 vir bv die kunste en tersiêre onderwys beskikbaar. Dit is omdat ons te make het met ‘n buitensporig vergrote en uitsonderlik onbekwame staatsdiens, oorlaai met heeltemal teveel personeel, wat verkwistend vergoed word. Wanbestuur en korrupsie dreineer die staatskas. Die ANC is lief vir naamsveranderinge. Die nuwe Suid-Afrika kan hernoem word as bv Korruptië/Corruptia, Rommelië/Junkia of Misdadië/Crimia. Le Roux spreek geen kritiek uit op die armoedige staatsubsidie van ArtsCape nie. Sy erken eerder solidariteit met ‘n politieke doel: “om ons demokrasie te konsolideer” (288).

Soos die ANC-regime het ArtsCape deesdae met “uitdagings” te make (287), dus situasies waarvoor hulle nie die bekwaamheid het sodat die probleme na behore opgelos kan word nie. In die onverkwiklike situasie waarin ons ons sedert 1994 bevind, word op tipiese wyse die volgende kenmerke van “die jeug” gelys: tienerswangerskappe, werkloosheid, MIV/vigs, vroeë skoolverlaters, betrokkenheid by misdaad, dwelmmisbruik, bendebedrywighede, huishoudelike geweld (287). Wat nogeens duidelik is, is dat die aandag nie op alle jeugdiges toegespits is nie, dus nie op die blankes nie, maar op die nieblankes, sowel swart as bruin. Dit is hulle wat “bemagtig” moet word, dus “veral die leerders wat [na bewering] in die verlede toegang [tot die opvoedkundige veld] geweier is” (289).

Die kunste het glo “die potensiaal … om sosiale transformasie te fasiliteer en om brûe te bou oor die baie aspekte wat ons voorheen geskei het” (290-291). “Die kulturele lewe [word] versterk deur middel van innoverende bemagtigingsinisiatiewe” (291). Hulp word aan “benadeelde kunstenaars” gebied (291) pleks van aan belowende, talentvolle kunstenaars, sonder inagname van ras, etnisiteit, kleur of geslag. Ras- en etniese bewustheid word eerder verskerp: “Nog ‘n nuwe tendens by die KunsteKaap is om toenemend bewustheid en waardering vir Khoi-San-identiteit en -marginalisering by die jongmense te skep” (292). ‘n Engelse produksie is hierop toegespits en nog ‘n Engelse een vier ons vryheid (295).

Le Roux verskaf verdere inligting oor ArtsCape se 2016-program as “‘n tipiese voorbeeld van wat KunsteKaap aanbied” (292). Hiermee lewer sy myns insiens verdoemende getuienis oor wat ArtsCape met die geld van die belastingbetalers en borge aanvang. In albei gevalle is groot bedrae danksy die suksesvolheid van blankes beskikbaar, al word hulle belange deur ArtsCape gemarginaliseer. Die skoolvoorgeskrewe werke wat genoem en aandag aan bestee word, is Fiela se kind (dus die onmenslikheid van apartheid), Krismis van Map Jacobs (dus die letsels van apartheid en die Distrik Ses-verskuiwings), die Xhosa-werk Amaza (ter viering van Afrikadag) en twee van John Kani se Engelse werke (apartheid en die vryheidstryd) (292-293); dus nie ‘n enkele werk wat blank-georiënteerd is nie, om van nie-polities en pro-blank nie te praat nie. ‘n Jazz-fees is aangebied om die Sharpeville-slagting te herdenk (294); nie die Bloedrivier- of Marikana-slagting nie.

Hemelbesem (Simon Witbooi) is gekies as die aangewese persoon om in ‘n musiekproduksie die storie te vertel “oor ons gedeelde geskiedenis en hoe taal gebruik kan word om versoening tussen kulture te bewerkstellig” (294). Dit lyk asof niks by ArtsCape van linkse of ANC-politiek vry te pleit is nie. “Ons wil teater as ‘n voertuig gebruik [misbruik] om menswaardigheid, trots, wedersydse respek en selfstandigheid op alle vlakke van die samelewing teweeg te bring en te vestig as ‘n norm” (294). Afrikaans het glo “wel die mag … om nasiebou te bevorder en diverse kulture saam te bind” (296).

‘n Vrouefees – nie ‘n mens- of mansfees nie – word jaarliks aangebied om geslagsgelykheid te bevorder (296). Die Internasionale Dag vir Gestremdes word ook jaarliks gevier om “die stigmas af te breek wat gestremdheid omring” (296). Daar is ‘n nasiebouprojek wat aan ‘n “inheemse musiekgroep” ‘n platform verskaf (297). Dit lyk asof daar in die ArtsCape-aanbiedings niks is wat vry van aktivisme te pleit is nie. Le Roux noem hierdie eensydigheid “‘n kaleidoskoop van Suid-Afrika se kultuurlandskap” (297). “Ek glo in die kunsteprogramme wat KunsteKaap aanbied omdat dit ons die geleentheid bied om sosiaal-relevante kwessies aan te pak” (297). Inderdaad! Dit gaan nie om die kunste ter wille van die kunste nie, maar by uitstek om die propagering van ANC-politiek.

Russel Botman-gedenklesing

Die bruin Russel Borman was die eerste “swart” rektor van die Universiteit Stellenbosch (US). Anders as in die geval van al die blanke US-rektore, word die nalatenskap van Botman jaarliks tydens ‘n gedenklesing in herinnering geroep. Seker des te meer omdat Botman berug is vir die aktiewe manier waarop hy Afrikaans as US-onderrigmedium ondermyn het. Vir die besonderhede hiervan lees Pieter Kapp se boek, Maties en Afrikaans: ‘n Besondere verhouding, 1911-2011 (Pretoria: Protea Boekhuis, 2013, 261p – Praag 6.04.2014). Marlene le Roux het die vierde Russel Botman-gedenklesing op 18 Oktober 2018 gelewer. Die teks is op LitNet (19.10.2018) gepubliseer. Ek verwys na die bladsynommers van my uitdruk om die opsporing van verwysings te vergemaklik.

Botman was ‘n militante ANC-aktivis, gevolglik begin Le Roux heel gepas met ‘n verwysing na “mede-aktivis Russel Botman … Botman was bo alles ‘n aktivis … ‘n ewige aktivis” (p 2). Ja, eerder as ‘n rektor. Insgelyks is Le Roux bo alles ‘n aktivis eerder as die uitvoerende hoof van ArtsCape. Botman se vrou, Beryl, word ‘n “aktivis uit eie reg” genoem (2). Sy het haar doktorale proefskrif in Engels geskryf, al is Russel en Beryl van huis uit Afrikaans. Hulle het ook gepoog om hulle kinders Engels groot te maak. Desnieteenstaande was Russel van 2006 tot 2011 die voorsitter van die Klein Karoo Nasionale Kunstefees (KKNK), waartydens hy die fees, soos die US, meer “inklusief” probeer maak het (4). Die KKNK moes glo “n bevrydende rol” vervul (5). Daar is skynbaar niks wat nie deur Botman of Le Roux verpolitiseer kan word nie. Hy wou sowel transformasie as gelykheid “verdiep” (3), met as implikasie dat daar meer militant teen die blankes gediskrimineer behoort te word en die speelveld al hoe meer ongelyk ten koste van die blankes gemaak moet word.

By Le Roux is daar geen tekort aan die gif wat sy met oorgawe ten koste van blankes, veral Afrikaners, uitstrooi nie. Sy gebruik die geykte truuk om met die oog hierop die woord apartheid pleks van blankes/Afrikaners te gebruik: “Apartheid het ons deur wetgewing soos diere gegroepeer wat na die slagpale [dus die dood] gelei word. Soos slagdiere is ons verdeel, geklassifiseer [doen die ANC nie steeds dieselfde nie?] en van ons natuurlike sosiale menswees ontneem” (20). “Dit was die sing van mekaar se liedere, maar ook ‘n verset teen die onmenslike brutaliteit van ‘n politieke sisteem, in dieselfde gees en as ‘n inisiatief soortgelyk aan dié van die vroue was destyds deel gehad het aan die historiese optog in 1952 teen die onmenslike dompasstelsel. [‘n uitdrukking van Le Roux se feminisme.] Ons het onsself gewy aan ‘n gemeenskaplike saak: om die kategorieë wat verdeel en ontmens deur kultuur en sang te verbreek; om onsself vry te spreek. Dit was ook Russel Botman se visie, ‘n aktivis wat kultuur en sang gesien het as ‘n brug om die verdeeldheid van die verlede te oorkom. Die skep van ‘n menslikheid van deernis en respek. Deur sy betrokkenheid het Russel Botman gestaan vir gelyke regte vir toegang tot die kunste en teologie, vir die regte van vroue en van LGBTI-persone. Sy nalatenskap was die stryd vir ‘n menslikheid vir almal” (4).

Die titel van Le Roux se voordrag, “Van ontmensliking tot hoop”, word soos volg verduidelik. “Die meeste van ons is afkomstig uit ‘n wreedaardige verlede wat ons as burgers van hierdie land ontmens gelaat het. Hoe beweeg ons van daardie wreedheid na ‘n ruimte waar ons onsself kan beskou as burgers van hoop? Hoe beweeg ons … na ‘n ruimte waar daar ‘n tuiste vir elkeen van ons met ons diverse identiteite is? [Die ANC-utopie.] Hoe skep ons ‘n hawe van hoop waar ons stories gehoor en geïntegreer word en waar mense besef dat ons veel meer is as ‘n spesifieke taal, kultuur of godsdiens?” (2). Soos Botman, poog Le Roux om haar hiermee van Afrikaans en Afrikanerkultuur te distansieer. “Die Hoop Projek [is] in Julie 2010 deur Russel Botman geloods” (4). Die oorsprong van sy hoop-begrip het hy in marxistiese literatuur gevind. Soos Botman reeds in 1974 “gedig” (eintlik gepropageer/gewens) het: “There’s hope in revolution” (3).

Le Roux haal ‘n 2003-berig oor haarself soos volg goedkeurend aan: “She criticises productions of the performing arts for being ever too Eurocentric, and blames the government … who continue to fund Eurocentric state theatres. In short, Le Roux supports a theoretical school that feels that ‘white people’ with their ‘Afrikaner culture’ are undermining South African culture” (5). In 2006 het Le Roux haar soos volg oor bv die KKNK se uitreikprogram uitgelaat: “Hierdie rondgaande verhoë kan verseker dat die uitvoerende kunste deur die eng kultuurraamwerke breek waarbinne baie van ons, veral Afrikaners, steeds vasgevang sit, en dat ons bevry word van die ongeldige aannames en vrese wat ons steeds jeens mekaar koester. Kunstefeeste soos die een in Oudtshoorn het die potensiaal om ‘n samebindende fees van alle kulture, deur alle kulture vir alle kulture te word” (5). Dus, net soos die US nie (net of oorwegend) ‘n Afrikaanse universiteit moet wees nie, moet die KKNK (nie net of oorwegend) ‘n Afrikaanse fees wees nie. Hiervolgens het Le Roux reeds in 2003 en 2006 haar ideologies-betrokke benadering tot die kunste openlik gepropageer. Desnieteenstaande is sy ‘n dekade later as die uitvoerende hoof van ArtsCape aangestel.

Oor een saak kan daar geen onsekerheid wees nie: Veral vir Afrikaners het Le Roux haar mes in. Met die oog hierop moet sowel die onderwys as die kunste (tot die uiterste) misbruik word. “Indien dit ons erns is om te verseker dat histories verontregte gemeenskappe die vrugte van die vryheid pluk waarvoor hulle gestry het en ons ‘n samelewing wil word wat op sterk demokratiese waardes geskoei is, durf ons nie die belangrike rol wat holistiese onderwys en die kunste hierin kan speel, negeer nie” (6).

As uitgesproke ANC-aktivis stel Le Roux die volgende vier vrae: “Wat beteken ‘n verdieping van gelykheid vir persone betrokke by die kunste? Hoe herstel ons menswaardigheid deur teater? Hoe verdiep ons die transformasie van ons samelewing deur die kunste? Hoe kan ons aktiviste van hoop wees?” (6). Die Le Roux-manier van doen, word verduidelik na aanleiding van wat ArtsCape in September 2018, Erfenismaand, aangebied het. Sy begin deur gunstig te verwys na die sogenaamde Waarheids- en Versoeningskommissie (WVK) as “‘n stuk teater” waar “vertelling van die [ongetoetste] waarheid [!] … deel van ‘n soeke na geregtigheid” was. “Watter rol kan ons speel in die herstel van menswaardigheid en om elke individu te oortuig dat ons erkenning gee aan hul verhaal?” (6). Waar gaan soek Le Roux ‘n verhaal wat ArtsCape kan vertel? By die 85-jarige Katrina Esau, glo “die laaste oorblywende vlotspreker van die San … taal” (6). Hieruit is ‘n ArtsCape-verhoogproduksie, Katrina, die dansende taal, geskep. Kirvan Fortuin, “‘n opkomende kunstenaar”, gebore in Macassar, maar wat ook in Nederland werk, het as choreograaf opgetree. Sy kommentaar op die stuk word egter in Engels gelewer (7).

Die volgende dag het ArtsCape ‘n Afrikamusiekkonsert met inheemse instrumente aangebied, met Zinzi Nogavu as sangeres. “Sosiale kwessies is aangespreek” (7). Daar was ook ‘n Nelson Mandela & Albertina Sisulu Eufeeskonsert met kunstenaars uit Gugulethu. “Gugulethu … wat bekend is vir ‘n kollektiewe weerstand teen apartheid, met spesifieke verwysing na die ‘Gugulethu Seven’ – sewe jong mans wat as lede van Mkhonto weSizwe (MK), die gewapende vleuel van die African National Congress (ANC), oorval en vermoor [! – pleks van gedood] is deur die Suid-Afrikaanse sekuriteitsmagte op die oggend van 3 Maart 1986” (7-8). Dít is die soort aanbeveling wat vir Le Roux onweerstaanbaar is. Sy skaar haar by die terroriste. ArtsCape móét pro-ANC-propaganda daaroor versprei. “Dit was dus gepas dat hierdie huldigingskonsert ter ere van apartheidsvegters, soos Tata Madiba en mevrou Sisulu, aangebied sou word in ‘n pertinente ‘township’ as ‘n sprekende voorbeeld van die terugeis van ‘Ons Trots’ as ‘n vry nasie” (8). In Erfenismaand 2018 het ArtsCape dus die WVK, die San, Afrikamusiek en “Gugulethu se erfenis en … kultuur” gehuldig. Hiervolgens is daar geen sprake dat Westerse, Europese, blanke en Afrikanerkultuur in Erfenismaand deur ArtsCape gehuldig word nie.

“Waarom doen ons al hierdie dinge?” In ArtsCape se 2017-Transformasieplan (eintlik vanselfsprekend in Engels) staan: “The ArtsCape Theatre Centre has a vision to be the world’s [!] leading centre of performing arts and creative excellence. Our passion is to be an inclusive space for all people [including Afrikaners?] from every corner of our province irrespective of race, creed and religion … towards building a Socially Cohesive Nation. Our aim is to bring people together with a singular goal: Creating shared and safe spaces for people to come together!” (8). Dit is vir my duidelik dat ArtsCape in hulle produksies veilige plekke vir nieblankes skep; dus dat geen kritiek op en niks negatiefs oor nieblankes geduld word nie. Blankes, veral Afrikaners, daarenteen, kan maar tot vervelens toe, bv onder die dekmantel van apartheid, sonder beperking verdoem word. Le Roux erken dit eintlik wanneer sy waaragtig sê: “As UH [uitvoerende hoof van ArtsCape] streef ek ook daarna om téén die nalatenskap van apartheid te werk” (8). Sy wil as ‘n “agent van verandering” optree (8). Dit is “die stukrag en motivering vir my toewyding tot verandering” (8).

Volgens Le Roux was Botman “getuie van die gevolge van ‘n onregverdige taalbeleid, en as rektor, tesame met sy kollegas, word hy die geleentheid gegun om hierdie onregverdigheid reg te stel. Hul oogmerk is geregtigheid in Afrikaans – gelyke toegang tot alle geleenthede. Dit is nie ‘n taal wat in die gedrang is nie, maar die toekoms van ‘n land. Dit is nie ons vrese wat bedreig word nie, maar ons hoop. Afrikaans is ‘n sleutel van die 21ste eeu wat kan bydra tot die ontwikkeling van ander Afrikatale – ‘n bydrae wat Engels nie kan maak nie” (9). Myns insiens was en is daar geen werklike ongeregtigheid in die voortbestaan van ‘n eentalige Afrikaanse US nie omdat daar talle eentalige Engelse universiteite is.

Dit is gewoon onmoontlik dat ‘n Afrikaanse US die toekoms van die land en “ons hoop” kan bedreig. Op grond waarvan moet Afrikaans, maar nie Engels nie, tot die ontwikkeling van swart tale bydra? In elk geval, sou die afskaling van Afrikaans, soos dit aktief deur Botman aan die US bedryf is, die taal beter toerus om ‘n bydrae tot die ontwikkeling van swart tale te lewer? By implikasie praat Le Roux Botman se verengelsing van die US en die afskaling van Afrikaans goed. Hierdie voordrag was vir Le Roux die ideale geleentheid om voorkeur vir die behoud van Afrikaans as akademiese taal aan die US uit te spreek. Le Roux doen dit nie omdat sy nie Afrikaansgetrou is nie. My aanvoeling is dat daar by Le Roux, soos by Botman, ‘n dislojaliteit jeens Afrikaans en ‘n onkritiese voorkeur vir Engels is. Dít is ‘n opvallende kenmerk van die oorgrote meerderheid van die bruin elite.

Daarna volg afdgesaagde ANC-retoriek: “Ja, Afrikaans is deur die voormalige Nasionale Party se apartheidsbedeling op nie-Afrikaanssprekende leerlinge afgedwing” (9). Word Engels nie deesdae in groter mate en al hoe meer deur die ANC-regime aan sowel Afrikaanse skoliere as studente opgedring nie? “Ja, geweld en onreg is in Afrikaans gepleeg” (9). Het die ANC/UDF nie in sowel Engels as Afrikaans onreg gepleeg nie? Die MK-terroris, Basil Kivedo, spog oor “hoe ek sabotasie in Afrikaans gepleeg het, hoe ek in Afrikaans die kleefmyn gemonteer en gedetoneer het” (Carstens en Le Cordeur, p 485). Le Roux sê: “Afrikaans gee ons die ruimte en die geleentheid om die grense en onregmatighede van die verlede reg te stel” (9).

Sowel Engels as Afrikaans kan deur die ANC gebruik word om verskoning vir sy wan- en misdade te vra, maar dit word nie gedoen nie. Albei tale kan ook gebruik word om die blankes, by uitstek die Afrikaners, te bedank omdat hulle Suid-Afrika oor eeue tot die ontwikkeldste en voorspoedigste land in Afrika opgebou het. Dank is ook aan die blankes verskuldig vir al die goeie dinge wat hulle, sonder om moeg te word, gedoen het en voortgaan om te doen, maar daar is geen sprake van sodanige erkentlikheid by Le Roux of die ANC nie. Le Roux beweer eerder: “Afrikaans is gedurende 1994 stelselmatig bevry” (10) – blykbaar van apartheid.

Aan die einde keer Le Roux terug na Botman se hoop-manie, wat maar ‘n hopelose saak is in die toestand waarin die land sedert 1994 verval het: “Ons het ‘n punt in ons geliefde land bereik waar ons as ‘n nasie op ‘n reis moet gaan van brutaliteit na hoop – hoop wat in aksie omgesit moet word, waar dit nie net gaan oor die gesondword van herinneringe van die verlede nie, maar oor sosiale geregtigheid” (11). Ek ervaar die nuwe Suid-Afrika egter as meer brutaal en voller van ongeregtigheid as die ou Suid-Afrika. Hoeveel geregtigheid is daar in bv wanbestuur, korrupsie, rommelstatus, die misdaadepidemie en onteiening sonder vergoeding?

Fair Saturday-toekenning

Teen die tyd dat ‘n mens by ‘n derde bron van Le Roux se menings kom, besef jy hoe vlak van gees sy is. Daar is geen diepe of oorspronklike denke nie. Daar is eerder besete ANC-gesindheid aangedryf deur vooroordele. Soos die ANC verkondig sy inklusiwiteit, asof almal deur ArtsCape bevoordeel word. Daar is by haar geen begrip vir die doelbewuste uitsluiting/ontheemding van die gesofistikeerde, beskaafde, Europeesgeoriënteerde samelewingsektor wat die teaterkompleks opgerig en in bedryf gestel het en wat steeds die voortbestaan daarvan met hulle finansiële ondersteuning, bv as belastingbetalers en borge, moontlik maak nie. Le Roux bedank nie die blankes vir die luukse teaterkompleks wat hulle opgerig het en wat sonder vergoeding deur die ANC onteien is nie. Nog minder vra sy verskoning daarvoor dat sy, in navolging van die ANC, die teater nou as ‘n anti-blanke ruimte, veral anti-Afrikaner-/anti-Boer-fasiliteit, misbruik. Sy is so idee-arm dat sy in haar toespraak heelwat herhaal wat in haar twee voorafgaande bronne staan. By wie sy aansluiting vind en uit wie se idees sy inspirasie put, blyk bv uit die Nelson Mandela- (p 1) en Desmond Tutu-aanhaling (6).

Le Roux het op 24 Junie 2019 ‘n Fair Saturday-toekenning in Bilbao in Spanje ontvang. Die teks van haar toespraak is op LitNet (18.07.2019) gepubliseer. Ek verwys na die bladsynommers van my uitdruk om die opsporing van verwysings te vergemaklik. Hou in gedagte dat sy hier plaaslike toestande beskryf waarmee die buitelandse gehoor nie (goed) bekend is nie. Dit bring die verpligting mee dat die spreker haar so waarheidsgetrou moontlik behoort uit te druk.

“Fair Saturday is described as ‘a day to improve the world through arts and culture'” (1). Soos die marxiste wil Le Roux Suid-Afrika ooreenkomstig die wense van die ANC verander. Met die oog hierop word die uitvoerende en ander kunste, met ArtsCape as naaf/sentrum, misbruik. “It is only fair [!] to ask the pertinent question: have we been able to improve South Africa through arts and culture? And more specifically, is it [at] all possible to restore the humanity and hope of the people of South Africa through the Arts, now living in a democratic, post-Apartheid society?” (1). Die veronderstelling waarvan sy uitgaan, is dat Suid-Afrika voorheen, soos apartheid, ongekwalifiseerd sleg was, bv onmenslik en sonder hoop, en dat die kunste (mis- of) gebruik kan word om die land te verbeter.

Hoekom is ArtsCape, afgesien daarvan dat Le Roux nou die uitvoerende hoof is, soveel beter as die Nico Malan-teater? “The dilemma was that the old Nico Malan Theatre was a ‘white space’ staging performances for a predominantly white audience, with a focus on ‘high’ art meaning classical art forms originating in Europe, with for example signage only in Afrikaans and English” (2). Is die huidige opset noodwendig beter, waar die standaard afgewentel is na die smaak en begripsvermoë van die gepeupel, Engels die oorheersende taal en Afrika die voorkeurplek van oorsprong van opvoerings geword het? Behoort daar nie eerder geleenthede gebied te word aan enigeen om kennis kan maak met vergestaltings van hoër en beter kuns nie?

Le Roux se aandrang dat die kunste die ANC se ideologie moet onderskryf, is myns insiens ‘n onding wat uitgeroei moet word. Kuns moet nie op- en uitgevoer word om die politiek van die oomblik te propageer nie. Grootse kuns is tydloos. In Le Roux en die ANC se retoriek: Kuns hoef nie ‘n nasie te bou en gewonde, benadeelde mense se pyn te verlig en hulle te probeer heelmaak nie. Kuns kan as kuns beoefen word en die publiek moet vry wees om dit na goeddunke volgens eie behoeftes te vertolk. Blatante, ongenuanseerde politiek moet nie (ongevraagd) aan hulle opgedring word nie.

Le Roux se familie en “millions of South Africans … were treated as second rate citizens under an Apartheid state that dehumanised people – taking away their dignity … A lot has changed since 1971 to 2019, but many wounds remain unhealed, many stories are untold, many people are still invisible. That is why it is more accurate to speak of a post-1994 South Africa than a post-Apartheid South Africa – many of the legacies of Apartheid still wreaks havoc in our society, keeping people apart, making people invisible” (2). “As CEO, I have striven to reverse the legacies of Apartheid” (3).

Le Roux sal dus verseker voortgaan om haar amp te misbruik ten einde haar kruistog teen apartheid (dus teen blankes) voort te sit, pleks van die kunste sonder aansien des persoons te bevorder. “I want to assist in being an agent of change. The change … encompasses an awareness of all persons” (3), maar klaarblyklik nie almal in dieselfde mate nie, bv eerder nieblankes as blankes, eerder vroue as mans, eerder gestremdes as niegestremdes, ens.

“Flowing from my gender and disability activism, … my political activism against Apartheid and my work within the Performing Arts, I have proposed a model in my Master’s thesis” (4). Dit is nie duidelik of dit ‘n voltooide projek is en of daar nog aan die verhandeling gewerk word nie. Daar sal egter ‘n punt moet kom waar aktivisme nie alles vir haar vermag nie. Sy behoort pogings aan te wend om vry van ideologie daadwerklik te presteer. Sy beweer in die samelewing en in teaters “exclusion, inequality and discrimination [are] at the intersection of race, class, ability (vs disability), location (rural/urban/informal), gender, age, sexual orientation, mobility (transport) and even connectivity (internet or not)” (4-5). Daar is niks oorspronkliks of opspraakwekkends hierin nie; niks wat selftevredenheid regverdig nie.

Ek onthou dat die NP-regering tydens die polio-epidemie, soos die gebruik tydens alle epidemies was, op groot skaal teenmiddels aan al die bevolkingsgroepe verskaf het. Le Roux beweer egter dat die polioteenmiddels net by die kliniek vir blankes beskikbaar was en nie by die kliniek vir nieblankes nie, gevolglik het polio haar gestremd gelaat (2-3). Die vraag is of versuim (deur ‘n ouer) of nalatigheid (deur die kliniek) pleks van apartheid nie eerder die skuld moet kry nie. Maar apartheid is deesdae die aangewese en handige sondebok vir ANC-aktiviste.

Sy haal dieselfde sinne uit die 2017-Transformasieplan van ArtsCape aan as in die tweede bron hier bo. Die 1996-Grondwet, soos deur die ANC-meerderheid in die parlement aanvaar, het as rigsnoer vir die ArtsCape-plan gedien. Daarom word gepoog “to create a necessary transition and transformation from a bureaucracy that encouraged segregations and inequality to one which is inclusive and people-driven” (5). Waarop dit neerkom, is dat ‘n era van vryheid aangebreek het waarin daar oral gedwonge rasse-integrasie is. “Performances, artistic workshops and exchange programmes … encourage activism and awareness of integration” (5). “Our goal is to harness the arts, culture and heritage for creative expression, education and training, job creation and the eradication of poverty … An essential aspect of the transformation process [is] enhancing equality of people and the arts. Then we can create a space for all people” (5). Eintlik hoef ArtsCape bloot te verklaar dat hy die ANC in alles ter wille is. As die gewaande gelykheid van alle mense nie in die praktyk verwerklik word nie, kan en sal apartheid, dus die blankes, die skuld daarvoor kry.

Haar ophaal van die Afrikamusiekkonsert is grootliks ‘n woordelikse vertaling van wat in die vorige bron hierbo staan. ‘n Soortgelyke herhaling is die geval Katrina Esau. Wat nie in die vorige twee bronne staan nie, is: “ArtsCape is the only theatre to have a dedicated Islamic prayer room in the building” (6). Vir die VGK sal Le Roux seker graag dieselfde doen, maar ek dink nie sy sal geneë wees om, weens hulle “apartheidsondes”, ‘n versoek van die NG Kerk of die APK gunstig te oorweeg nie. Die VGK het Engels tot sy enigste sinodale rekorderingstaal verklaar. As Le Roux Afrikaansgetrou was, sou sy haar al teen die VGK se verwaarlosing van Afrikaans as kerktaal uitgespreek het. Sover ek weet, het sy dit nie gedoen nie. Myns insiens sou sodanige beswaar onversoenbaar met haar talle ANC-getroue aktivismes wees. Aktivisme ten gunste van Afrikaans is nie een van Le Roux se manies nie, al verkies die ATKV en ATR om haar as sodanig voor te stel.

ArtsCape dien as voetuig vir Le Roux se feminisme. “Every year in August ArtsCape and Women Zone coordinate a Humanity Walk which kicks of[f] our Women’s and Humanity Festival. All are invited to join the walk … Afterwards there are workshops offering free legal advice, free HIV/Aids screening en a flurry of activities on the piazza in front of ArtsCape” (6). Hierdie aktiwiteite behaag die ANC, maar wat het hulle met die (uitvoerende) kunste te make? ‘n “Absolutely Fabulous Drag Show” word ook deur ArtsCape aangebied (6), wat in ‘n mate geregverdig kan word vanweë die kostumering, sang en danse, maar dit kan dekadensie aanmoedig.

Die betekenis van die modewoord ubuntu word goedkeurend deur Le Roux uit ‘n aantal bronne aangehaal. Dit het glo “the capacity to restore humanity and dignity” (7), dus twee van die dinge wat glo deur die slegte invloed van apartheid afgebreek is. “The journey to restore the humanity and hope of people through the Arts after Apartheid (post-1994), is however not cheap or sentimental. It is also a quest for justice – a journey towards an economically inclusive and socially just society” (7). Hiertoe is Le Roux verbind, met as ideaal “making all of us more human” (8), ná die beweerde ontmensliking van apartheid.

Sy verseker haar gehoor in Spanje dat die stryd teen apartheid nog nie afgehandel is nie en deur haar voortgesit word. “The success of Apartheid in South Africa is that we still do not have real human connections. We still live in separate neighbourhoods [as in other countries] and we still go to different churches on a Sunday [likewise in other countries]. At ArtsCape we have been on a difficult, but also hopeful journey of creating a space where everyone [including Afrikaners?] has a sense of belonging, where you can listen to stories of the slow violence of Apartheid [and the terrorism of the ANC/UDF/SACP?], and also to stories of hope [and the marginalisation of Afrikaners and Afrikaans?] performed through visuals, song, dance and music. We are on a journey of connecting people – Whites, Blacks, Coloureds and Indians, disabled and abled-bodied, rural and city, township and affluent neighbourhoods, Muslims, Christians and Jews, straight, gay and transgender – a journey of becoming more human, a journey of hope” (7).

ANC wil slegs swart boere bystaan met droogtehulp

Die ANC-regime stel slegs daarin belang om swart boere by te staan met droogtehulp.

Daar is volgens die regering ‘n “groot behoefte aan die opgradering van voerkrale vir begunstigdes van grondhervorming”. Dit beteken sukkelende swart kleinboere.

Dit is wat die Departement van Landelike Ontwikkeling en Grondhervorming geïdentifiseer het tydens ‘n onlangse droogte-opname op 1049 plase.

Die departement sê hulle het voerkrale in Noordwes, KwaZulu-Natal en Mpumalanga geïdentifiseer wat tans herstel en opgegradeer word.

Daar word ook beoog om die voer wat verkry word deur brandbane in gebiede waar nog weiding beskikbaar is, aan swart boere uit te deel.

Voerkrale het ‘n baie lae winsmarge en moet gevolglik op ‘n hoë omset staatmaak om te kan bly funksioneer. Daarbenewens het sulke ondenemings besonder baie bedryfskapitaal nodig.

Dit is gevolglik een van die boerdery-opsies waar produksiebestuur, kosteberekenings en finansiële bestuur uitstekend moet wees.

Om dit te ondervang het meeste van die groot voerkrale ook hulle eie slagpale en slaghuise om meer waarde toe te kan voeg.