Etiket: S.J. du Toit

‘Apartheid-twiet’: Wat wou Steve Hofmeyr eintlik sê?

Die stryd wat tans rondom die sanger Steve Hofmeyr woed, het breë gevolge vir die voortbestaan van Afrikaners en die Suid-Afrikaanse politiek in die algemeen. By tye in die verlede het Afrikaanse sangers en kunstenaars ‘n veel belangriker rol as politici gespeel om die geskiedenis ‘n nuwe rigting te laat inslaan en vandag is dit ook nie anders nie.

roodt_fbfotoDink maar aan Afrikaans self, wat deur C. E. Boniface, Jan Lion Cachet, S.J. du Toit en die Genootskap van Regte Afrikaners vanuit die niet met hekelskrifte en gedigte geloods is en in die twintigste eeu tot Suid-Afrika se belangrikste kultuurtaal sou ontwikkel. Die digter Eitemal het met sy verbranding van ‘n Britse vlag op die Tukkiekampus in die dertigerjare ‘n finale breuk tussen Boer en Brit veroorsaak en sodoende die destydse Afrikanernasionalisme ‘n hupstoot gegee.

Hofmeyr het met sy Engelse twiet oor swartmense wat die ware argitekte van apartheid sou wees („Sorry to offend but in my books Blacks were the architects of Apartheid. Go figure“) byna onmiddellik histerie in die geledere van linkse Engelse meningsvormers veroorsaak. Dit is as heiligskennis beskou. Maar sulke uitsprake wat téén die konsensusmening indruis, skep dikwels vernuwing in ons denke. Toe George Orwell en Arthur Koestler vir die eerste keer kritiek op die kommunisme in die veertigerjare gelewer het, het ‘n groot deel van die Europese intelligentsia dit as heiligskennis beskou en is hulle daarvoor verwerp. Ook Albert Camus se spottende verwysing na die Kommunistiese Party as ‘n „Rooi Kerk“ het ‘n breuk tussen hom en Jean-Paul Sartre veroorsaak en het tot hewige rusies gelei.

Dat ‘n kritiese uitspraak oor ons verlede op sigself as „rassisme“ uitgekryt word, toon in watter mate Suid-Afrika in die greep van ‘n ongesonde fanatisme en gebrek aan demokratiese verdraagsaamheid verkeer. Aangesien die huidige stelsel op soveel gebiede reeds krake vertoon, bestaan daar sekerlik die vrees dat dit sal moet verander, waardeur vele mense – nie net ANC-kaders nie – hul huidige magsposisies sou moes prysgee. Vandaar dus die heftigheid en buitenissige woede waarmee meer indringende kritiek op ons heersende ideologie begroet word.

Die buikspreker Conrad Koch verteenwoordig ‘n lid van die Engelse akademiese en media-elite wat sedert 1994 ons sienings van die geskiedenis en onsself bepaal. Koch self spog voortdurend met sy Meestersgraad in die antropologie wat van hom ‘n verhewe maatskaplike kommentator sou maak. Agter Koch staan ‘n hele falanks Engelse joernaliste en akademici wat deur hul afkeer van Steve Hofmeyr en Afrikaners in die algemeen verenig word.

Steve Hofmeyr is ‘n sanger en kunstenaar wat voortdurend met gewone mense in aanraking is. Op ‘n intuïtiewe manier sien hy die oplossing vir ons dilemma raak en hoe om die politieke skaakmat wat ons bereik het, te omseil. Wat as nie net Afrikaners en blankes nie, maar ook swartmense, aan apartheid aandadig was? „Gedeelde aandadigheid“, noem Hofmeyr met sy gebruiklike opgewektheid dit op Twitter.

Dis ‘n radikale idee, maar nie so vergesog nie.

Dat die vorige politieke stelsel oor baie dekades en selfs eeue heen in ons land óók deur swartmense ondersteun en onderhou is, kan sekerlik nie in twyfel getrek word nie. Vandag sit Buthelezi en Holomisa, wat voorheen tuislandleiers was, saam met die ANC in die parlement. Almal vind dit normaal. Anders as na Hofmeyr, slinger niemand doodsdreigemente na hulle toe nie. Frederik van Zyl Slabbert het iewers gesê dat tot sestig persent van die Suid-Afrikaanse bevolking op ‘n stadium by die apartheidstelsel betrokke was, dus is ons almal ewe „skuldig“.

Die casinomagnaat, Sol Kerzner, het danksy apartheid skatryk geword. Dalk moet ons hom „die apartheidsmiljardêr“ noem. Vandag behoort een van die mees luukse hotelle in Kaapstad steeds aan hom. Sien ons dat die skuim-om-die-mond-linkses en -liberale voor sy hotel betoog of hom op Twitter verguis en belaster? Nee, kennelik nie.

Daar mag ‘n donker kant wees aan Steve Hofmeyr se stelling oor swartmense wat die argitekte van apartheid was. Tot dusver het hy self nie veel daaroor uitgebrei nie, maar miskien hoef hy ook nie. Die meeste van sy ondersteuners verstaan dit instinktief. Dit het te make met iets soos „self-segregrasie“, ‘n term wat insgelyks deur die Joods-Suid-Afrikaanse skryfster, Ilana Mercer, gebruik word. Mercer is ‘n „klassiek-liberale libertariër“ wat tans iewers in Washingtonstaat, daar waar Boeing en Microsoft gesetel is, woon.

Vele swartmense, om van lede van bepaalde stamme nie te praat nie, verkies om apart van ander te woon. Onlangs het van die links-liberale meningsvormers juis gal gebraak oor „die terugkeer van apartheid“ vir bykans 20 miljoen plattelandse swartmense in ons land wat hulle in sogenaamde „tradisionele gebiede“ bevind en steeds aan inheemse reg en die gesag van stamkapteins onderworpe is. Hul eeue oue gebruike, regstelsel en kultuur, het bestaan lank voor die Stellenbosse sosioloog, dr. Hendrik Verwoerd, van apartheid gepraat het en het hom oorleef! Die kaart van tradisionele gebiede in ons land stem presies ooreen met dié van die ou TBVC-state, tesame met die nie-onafhanklike maar selfregerende tuislande.

‘n Ander aspek van die debat wat Hofmeyr aangeroer het, maar wat vele mense verseg om, hetsy weens domheid, hetsy weens vooroordeel, raak te sien, is dié rondom die ontwikkelingsagterstand van Afrika wat noodwendig op ‘n stelsel van blanke of Europese oorheersing moes uitloop. Die liberale Amerikaanse akademikus, Jared Diamond, het ‘n hele boek daaroor geskryf met die titel, Guns, germs and steel, wat elke Suid-Afrikaner behoort te lees. Daar is ook ‘n aanlynvideo beskikbaar waarin Diamond oor sy idees uitbrei, wat ewe interessant is.

Steve Hofmeyr word van „rassisme“ beskuldig, terwyl hy bloot ‘n soort revisionistiese „nouvelle histoire“ bedryf. Die mense wat hom vir „rassisme“ verkwalik, herinner my aan die „groot wit marxiste“, ‘n term wat in my universiteitsdae gewild was; dit is linkses, veral natuurlik marxiste, wat ‘n taamlik minagtende siening van swartmense se politieke en intellektuele vermoëns koester en self beter weet wat vir hulle goed is. Daarom sien die groot wit marxis die swartman as ‘n soort kinderlike slagoffer van die geskiedenis en apartheid sonder dat hy self daaraan deelgeneem het. Sulke mense het natuurlik nog nooit verder as Rousseau se agtiende-eeuse stereotipe van die „edele barbaar“ gekom nie.

Wie is nou eintlik die rassis, Hofmeyr of die groot wit marxis wat slegs die „kind van Afrika“ soos in Ingrid Jonker se gedig raaksien, maar nie die volwasse Afrikamens wat op gelyke voet aan die geskiedenis deelneem nie?


Oor Nobelpryse en volksgevoel

Een van die aspekte van Suid-Afrika wat seker die meeste uitstaan, is die hoon en smaad wat byna konstant deur Afrikaners ervaar word. Nou die dag skryf iemand vir my dat mnr. Nicky Oppenheimer, die sakeman, tydens ‘n onderhoud aan hom gesê het: “Die Afrikaners se grootste vyande is ander Afrikaners.”

danr2Natuurlik is dit waar. Die ergste anti-Afrikaanse uitsprake word nie deur Britte of Amerikaners, swartes of SA Engelse gemaak nie, maar deur verloopte Afrikaners soos Max du Preez, Pierre de Vos, Wiekus Kotze van die EFF, die skryfster Antjie Krog, die agent Piet Croucamp, asook die Beeld-joernaliste Adriaan Basson en Christi van der Westhuizen.

Geen Afrikaner behalwe FW de Klerk het nog ooit ‘n Nobelprys verower nie en in sy geval was dit geensins verdiend nie. Dit was eerder tekenend van De Klerk se eie Boerehaat en ‘n soort sug na volkselfmoord, want die 70 000 Afrikaners wat sedert 1994 vermoor is, is regstreeks aan sy onbesonne oorgawe te wyte. In elk geval is die Nobelprys vir vrede ‘n mindere, verpolitiseerde prys wat geensins prestasie beloon nie, maar meesal toeval. Die prys vir vrede word volgens die Andy Warhol-beginsel toegeken: “In die toekoms sal elkeen vir 15 minute wêreldberoemd wees.” Toevallig het Warhol dié uitspraak in Stockholm, tuiste van die Nobelpryse, by die Moderna Museet aldaar in 1968 gemaak.

Ook die Franse voel deesdae nie te goed oor hulself nie. Ekonomies gaan dit vrot en die land het sy ou glans verloor. Daarom het die gewilde aanbieder van boekprogramme op televisie, Bernard Pivot, oor vanjaar se toekenning van die Nobelprys vir letterkunde aan die Franse skrywer Patrick Modiano op Twitter gesê:

Overgezet synde: Die Nobelprys vir letterkunde aan Modiano het die Franse se vertroue vir die duur van ‘n naweek herstel.

Hoewel Frankryk insgelyks polities verdeeld is, beskik sowel linkse as regse Franse oor ‘n patriotisme en trots op hul land, geskiedenis, taal, kultuur en letterkunde. Anders as by ons, kom ‘n mens nie die ekwivalent van Boerehaat deur Afrikaners teenoor ander Afrikaners teë nie.

Hoewel die gay skrywer en filosoof, Guy Hocquenghem, hom op ‘n slag as ‘n “Frankofoob” getipeer het, is dit raar om minagting vir Frankryk by Franse teë te kom. Hoe verklaar ‘n mens dus dié verskynsel by Afrikaners?

Aan die een kant is daar die tweetalige gespletenheid van die ou Suid-Afrika, asook die Nat-Sap-verdeling onder Afrikaners. Terwyl die meerderheid Afrikaners nog altyd patrioties teenoor die eie kultuur en groep gestaan het, was daar ‘n taamlik ryk en welvarende pro-Britse groep wat op hul volksgenote neergesien het en eerder Engels wou wees. Niks hiervan het verander nie en dit is ook nie toevallig dat vandag se selfhatende Afrikaners dit een en almal betreur dat hulle nie Engels gebore is nie.

Voeg daarby die identiteitsprobleme van Suid-Afrikaanse Engelse wat ek in my onlangse essay behandel en ons het die resep vir ‘n nasionale uitskelkompetisie waartydens die Kaapse slagspreuk “Jou ma se…” welluidend weerklink.

Suid-Afrika kon so anders gewees het. Pleks van ‘n probleemland, kon ons welvarend, gelukkig, trots en sorgvry gewees het. Dit is egter die lot van alle multinasionale state dat daar wedwywering en veral naywer tussen groepe sal wees, wat weer tot etniese uitbarstings lei. Alles van die afbrand van skole tot nihilistiese, anomiese “popgroepe” soos Die Antwoord of die huidige Dookoom kan hierdeur verklaar word.

Anomie is ‘n begrip wat deur die Franse sosioloog Émile Durkheim bekendgestel is in sy boek Suicide (1897) wat juis oor selfmoord handel. Dit behels ‘n “gebrek of afwysing van waardes en standaarde”. ‘n Toestand van anomie in ‘n maatskappy lei sekerlik ook tot wetteloosheid, iets wat ons toenemend in Suid-Afrika ervaar.

Terwyl Durkheim in anomie iets negatiefs of ongewens gesien het, word anomie en nihilistiese opstand in Suid-Afrika opgehemel. So pas het die Engels-Suid-Afrikaanse skrywer wat in Kanada woon of gewoon het, Richard Poplak, in die Daily Maverick ‘n meningstuk gepubliseer waarin hy juis Dookoom se oproepe in hul kletsryme om boere se plase af te brand, loof. Of ten minste meen Poplak dat, indien Steve Hofmeyr oor die wetlike reg beskik om Die Stem te sing en daarmee “Suid-Afrika se rassewonde oop te steek”, dan beskik Dookoom insgelyks oor so ‘n reg.

Die blote gelykstelling van ‘n patriotiese, suiwer lied soos Die Stem – wat juis die teenoorgestelde van ‘n anomiese boodskap uitdra – met die vernielsug en nihilisme van Dookoom se kletsryme getuig natuurlik van gebrekkige ontleding.

Terwyl Poplak hom iewers in sy rubriek op sy gewese rabbi beroep en daarmee sy Joodsheid openbaar, was dit juis die mededirekteur van die SA Joodse Raad van Afgevaardigdes wat nie te lank gelede nie, verklaar het dat “die anti-apartheidsbeweging deur Boerehaat gekenmerk is”. Daar word gerieflikheidshalwe vergeet hoeveel huise en skole daar al in Suid-Afrika in die naam van “bevryding” afgebrand is, asof anomie ooit deur blote interpretasie verdoesel kan word.

Waarskynlik is daar geen salf aan Suid-Afrika te smeer nie en sal ‘n groot deel van die land se inwoners – ryk en arm, swart, wit of bruin – altyd onvergenoegd en lus om iets te gaan brand, voel. Maar Afrikaners is heeltemal in staat om aan die algemene anomie te ontkom.

Die eerste stap sou wees om soos die Franse ‘n nasietrots te ontwikkel. Eerder: weer terug te vind. Want daar was tye in die verlede toe skrywers en intellektuele soos Van Wyk Louw, D.F. en F.E.J. Malherbe, G.A. Watermeyer, Jan Rabie, J.C. Steyn en ander, asook politieke leiers soos Hertzog, Malan, Strijdom en Verwoerd, onbeskaamd trots was op Afrikaans en Afrikanerskap.

Tans bespeur ‘n mens ook ‘n opwelling van nasionalisme onder Afrikaners, soos veral deur die sing van Die Stem by Steve Hofmeyr se byeenkomste vergestalt word. Ons almal het met Die Stem en vlaghysingseremonies grootgeword. Waar daar egter vir my ‘n gebrek is, is nie soseer aan dié openbare vertoon van volkstrots nie – hoe nodig ons dit ook al tans het! – maar aan ‘n dieper, meer intieme omgang met die Afrikaanse tradisie.

Dis seker nie toevallig dat soveel van die leiers van die vroeë Afrikaanse taalbewegings Franse name en vanne gehad het nie. Toevallig lees ek nou die dag weer ‘n paragraaf in Paul Kruger se biografie raak waar hy en sy geselskap in die 1880’s na Europa gereis het en daar ná Majuba oral soos helde ontvang is. In Amsterdam is Kruger deur duisende mense toegejuig. In Leiden het Oom Paul voor sy studentegehoor van sy ietwat stywe Nederlands na Afrikaans oorgeskakel:

“Volgens ‘n verslaggewer was die man wat, in sy poging om suiwer Nederlands te spreek, hulle tot dusver slegs woorde van goeie bedoeling en weining betekenis hoor spreek het, plotseling ‘getransfigureerd’. Nou eers het die Hollanders ‘n denkbeeld gekry van sy groot invloed op sy landgenote. Die gehoor het spontaan en staande hulde gebring en dit het ‘n tydjie geduur om die orde te herstel.” (Krüger: 332)

In Antwerpen, Vlaandere, het die Transvaalse afvaardiging insgelyks ‘n triomfantelike ontvangs geniet:

Sommige gaste het geween, veral toe ‘n sanger ‘Die Vierkleur van Transvaal’, gedig deur ds. Du Toit en getoonset deur J.S. de Villiers, voorgedra het. Hy is met harpspel begelei en die Vlaminge het dit pragtig gevind en die taal het hulle diep in die warm gemoed gegryp. Ongetwyfeld was die begaafde jong superintendent van onderwys die held van die aand.” (Krüger: 336)

Die sukses van die Afrikaanse beweging in die negentiende en vroeë twintigste eeue was gegrond op ‘n kombinasie van patriotisme en ‘n liefde vir Afrikaans. Die anomie wat Durkheim reeds in die 1890’s in Europa raakgesien het, het nog nie onder Afrikaners bestaan nie. Korreksie: in die 1890’s is die nasionale dag van die ZAR wel ontsier deur dronk Afrikaners wat Engelse spotliedjies gesing het.

Die groot verskil is egter dat anomie tot onlangs nie die botoon in ons land gevoer het nie. Vandag is die “resies na onder”, na platvloersheid, vervreemding, aftakeling en selfmoord, in volle swang.

Ons sal die anomie wat soveel van ons kinders en jongmense ook in sy wurggreep het, moet besweer. Slegs deur die algemene volksgevoel te verander, sal ons daarin slaag.

Niemand gaan ons ‘n Nobelprys daarvoor gee nie, maar om weer die soort aansien en agting te geniet wat Kruger, S.J. du Toit, Leyds en ander meer as honderd jaar gelede in Europa ervaar het, sou vir alle Afrikaners meer as genoeg beloning wees.