Rubrieke – Bladsy 105

Akademiese transformasie in Brasilië

Toe ek in die vorige eeu in Brasilië (hoofsaaklik in die stede Rio de Janeiro, Sao Paulo en Santos) was, het ek die indruk gekry dat swartes in die meerderheid was. Daarna het ek vasgestel dat hulle in werklikheid amptelik ‘n minderheid was. Daar is ‘n substansiële nie-swart (bv Europese) teenwoordigheid in Brasilië. Dit maak die ekonomiese vooruitgang van die land verklaarbaar. Byvoorbeeld, Brasilië is een van die Brics-lande.

Maar ‘n mens moet in gedagte hou dat swartes dikwels geneig is om (1) nie volgens die reëls te handel nie, bv nie aan ‘n sensus deel te neem nie, en (2) vinniger as ander etniese groepe aan te was. Ek was dus nie verbaas nie toe Sara Miller Llana pas bevestig het dat “Afro-Brazilians … make up more than half of the nation’s population.” In hierdie berig word later gesê dat volgens die 2010-sensus 51% van die Brasiliaane nie-wit, dus etnies swart of van gemengde afkoms, is. Llana se berig uit die Christian Science Monitor, onder die opskrif “Brazil’s affirmative action law offers a huge hand up,” word via Yahoo News versprei.

In Brasilië is daar private en staatskole, asook private en staatsuniversiteite. In hierdie private sektore is daar oorwegend wittes, terwyl daar oorwegend nie-wittes in die staatskole is, met wittes tans ook dominant in die staatsuniversiteite.

Soos wat so graag in Amerikaanse publikasies gedoen word, begin die artikel met verwysing na ‘n enkele persoon, in hierdie geval Thaiana Rodrigues. Sy is swart, was in ‘n staatskool en kon nie op akademiese gronde universiteitstoelating kry nie. Die skuld vir haar nie-prestasie word aan iemand anders gegee: “Her anatomy teacher in seventh grade never showed up.” Sy het vier keer om universiteitstoelating aansoek gedoen voordat ‘n staatsuniversiteit weens ‘n kwotastelsel gebaseer op ras haar as student aanvaar het. In 2011 het sy gegradueer; daar word nie genoem na hoeveel jaar nie. Nou beklee sy ‘n betrekking waarin sy van die begin af meer as haar ma verdien.

Die punt wat Llana met hierdie storie wil stel, is dat rasgebaseerde kwotas ‘n goeie ding is. Natuurlik mits dit “marginalized” en “underprivileged” studente is wat daarby baat, dus nie-wittes; afgesien daarvan of hulle die meerderheid of ‘n minderheid is. Llana se poging tot ‘n hartverwarmende vertelling hou nie daar op nie. In Augustus is ‘n regstellende wet aanvaar wat binne vier jaar volledig toegepas moet word. Daarvolgens moet minstens die helfte van die toelatings tot Brasiliaanse staatsuniversiteite sodanige studente afkomstig uit staatskole wees. Die toelatings “will reflect the racial makeup of each state. It’s unique because it is based on local demography.” “‘Without the law, many black students could not get into the system,’ says Rodrigues.”

Llana: “With its new law, Brazil has gone the furthest in the Americas in attempting race-based equality. Not only is the law a state-mandated program, it also attempts to open up the traditional bastions of the elite to all. Quotas are strictly prohibited in the United States, but they have been implemented for race, ethnicity, and gender from the Americas to Europe, from legislatures to corporate boardrooms. But Brazil’s move does not just secure certain spots for minorities [“minorities” in die Amerikaanse sin, waar 14% van die bevolking swart is]: It moves to reflect the racial and socioeconomic reality of the country, and it could ultimately have a major impact on Afro-Latino movements across the Americas.”

Daar was en is nie iets soos segregasie of apartheid in Brasilië nie: “After abolishing slavery, Latin America never implemented the segregation policies of its neighbor to the north [die VSA], and has intermixed racially and ethnically far more than has the US.” Die vraag is dus in hoeverre swart Brasiliaane deur wittes agtergestel is en in hoeverre hulle toestand aan hulle eie onvermoë te wyte is. “In 2004 the largest percentage of Brazilians who identified as black were categorized as poor.”

Wat hier gebeur, is dat meriete, dus akademiese bekwaamheid, by universiteitstoelating afgeskaal en ras/etnisiteit van deurslaggewende belang word. Daarmee word akademiese gehalte (wat Russel Botman “uitnemendheid” noem) noodwendig ingeboet. Die gevolg is dat meer grade, maar van laer gehalte, verwerf word. Op hierdie valse grondslag verkry die gepeupel dan toegang tot wat eens elitistiese geledere van hoë gehalte was.

As reaksie teen naziisme is daar sedert die Tweede Wêreldoorlog wêreldwyd, maar veral in die Weste, die neiging om kwalitatiewe verskille tussen mense te ontken en almal gelyk (selfs eenders) te verklaar. In die praktyk is die gevolg dikwels dat die elite weggekalwe en tot die vlak van die gepeupel neergehaal word, pleks van dat die gepeupel tot die vlak van die elite gelig word. In hierdie agteruitgang van standaarde speel oordrewe demokratisering (die toekenning van ongekwalifiseerde stemreg/inspraak aan almal) ‘n groot rol.

Die artikel wek die indruk dat Brasilië met hierdie wet die verste nog met die aanbieding van gelyke geleenthede aan almal gevorder het. Dat so ‘n wet diskriminerend teen wittes is, dat meriete nie vooropgestel word nie, word egter algemeen ontken of geïgnoreer. Die toelating van nie-wittes op nie-kwalitatiewe gronde tot universiteite en poste word vergemaklik. Terselfdertyd word dit vir wittes bemoeilik. Wittes word dus benadeel, maar bevrydingsteoloë verkies om dit “geregtigheid” te noem.

In werklikheid het die nuwe Suid-Afrika baie verder as Brasilië met sogenaamde gelyke geleenthede “gevorder”. In Suid-Afrika gaan dit nie om 51% van die bevolking te bevoordeel (en potensieel 49% te benadeel) nie, maar om ruim 80% te bevoordeel. Volgens die ANC moet die demografie oral en op alle vlakke weerspieël word. Geen wonder dat daar chaotiese gevolge by dienslewering, veral weens die onbekwaamheid van die posbekleërs, is nie. Ook is daar ‘n skerp afname in die akademiese gehalte van al die universiteite, veral weens die grootskaalse toelating van onbevoegde studente en die aanstelling en bevordering, op grond van etnisiteit en geslag, van minder bekwame dosente.

Wittes as teenpool vir swartes

Louise Mabille se skrywe, “Skuldstilte bevry niemand nie” (Praag, 6 deser), is te belangrik om gou in die vergetelheid te raak. Ek wil dit aanvul en vertolk. Mabille verwys na drie vorige deelnemers aan die debat.

Eerstens is daar Samantha Vice wat in 2010 in die Journal of social philosophy beweer het dat wittes gerehabiliteer moet word omdat bevoorregting hulle geestelik beskadig het. Wittes se welvaart is glo te danke aan die skade wat hulle nie-wittes aangedoen het. Volgens haar moet wittes onsienbaar en onhoorbaar word en na die swartes luister.

Tweedens is daar Pierre de Vos wat op 8 November 2011 op sy webwerf “Constitutionally speaking” beweer het dat wittes sedert 1994 nie benadeel is nie. Byvoorbeeld, die angs oor die afskaling van Afrikaans aan die Universiteit Stellenbosch is onnodig. Wittes moet glo nie vir hulle belange in die bres tree nie.

Derdens is daar die vars dwaasheid van Gillian Schutte in die Mail & Guardian van die 2de Januarie vanjaar. Onder die opskrif, “Dear white people”, dig sy al die geykte slegtighede aan wittes toe. En dan: “I call on white people to recognise that by jumping in on national debates that do not concern them they are usurping a platform for authentic black voices … White people please just shut up for once and listen.”

Veralgemenend kan gesê word dat hierdie drie mense van die veronderstelling uitgaan dat wittes sleg vir Suid-Afrika was en is; dat wittes liewer nie moet wees nie, of dat hulle in die openbare belang hulle ten minste sover moontlik onsienbaar en onhoorbaar moet maak. Dus, hoe swarter Suid-Afrika is, hoe beter.

Nêrens in hierdie drie uitlatings word iets goed van wittes of iets sleg van swartes gesê nie. Wittes word geëtiketteer as ‘n las, terwyl hulle in werklikheid oorwegend ‘n onontbeerlike bate is, onder andere omdat onder hulle leiding Suid-Afrika die ontwikkeldste land in Afrika geword het; iets wat ten minste in sommige opsigte tot voordeel van al die inwoners strek. Dit is in die openbare belang dat die positiewe aspekte van hierdie nalatenskap erken, gewaardeer en voortgesit word.

Vice propageer “that blacks must be left to remake the country in their own way.” Die afgelope twee dekades het die land onmiskenbaar en oorwegend in negatiewe opsigte al hoe meer soos ander Afrika-lande geword. Algerië en Zimbabwe ervaar nie groter welvaart sedert die wittes padgegee en stil geword het nie. Hoe groter die persentasie wittes in Suid-Afrika is, des te beter sal dit met die land gesteld wees.

Mabille verwys na Nelson Mandela en die Mandela-jare. Daar is deesdae ‘n neiging om daardie tydperk te veridealiseer omdat dit toe nie so sleg met die land gesteld was soos nou nie. Daardie beter toestande het myns insiens weinig aan Mandela te danke, al het hy baie gedoen om die wittes te probeer paai. Die land was in 1994 en enkele jare daarna in ‘n beter toestand as nou omdat die positiewe nalatenskap van die wittes toe nog duidelik sigbaar was. Verval word nie oornag oral sigbaar nie. Na verloop van bykans twee dekades word die verval egter al hoe meer opvallend.

Mabille verwys ook na die anti-koloniale uitsprake van Paulo Freire en Franz Fanon. Niks wat hulle geskryf het, kom naby die venyn en valsheid van die volgende stellings van Schutte nie: “It is the [black] poor who are the wretched fall-out from a more than 360-year history of white domination, slavery, subjugation and theft of livelihood … colonialism was a holocaust of epic proportions.”

Dan kom Mabille by die kern van haar betoog, naamlik dat swartes vanweë ‘n minderwaardigheidskompleks nie sonder verwysing na wittes handel nie. In hierdie proses word die wittes en veral die Afrikaners die sondebokke gemaak. Wat wittes gedoen het, word verdag gemaak. Hulle kry die skuld as swartes droogmaak. Dan word daar verwag dat die wittes verskoning moet vra.

Die punt wat gestel word, is dat wittes die model, ideaal of goudstandaard vir swartes bly. Swartes wil óf soos wittes handel óf doelbewus anders handel. In die bewussyn van swartes het daar nie ware bevryding van blanke oorheersing plaasgevind nie. Wat uit die oogpunt van swartmag nodig is, is dat swartes uit eie reg moet handel en grootmoedig self verantwoordelikheid vir die gevolge van hulle dade moet aanvaar.

Dit is onwaarskynlik dat die resulate dan beter sal wees. Myns insiens is die opkoms van sommige Oosterse lande sedert die Tweede Wêreldoorlog daaraan te danke dat sommige van die inwoners vindingryk genoeg is om die sukses van Westerse lande na te boots. Tersefdertyd slaag hierdie Oosterlinge daarin om hulle eie kultuur te behou insoverre dit nie strydig met voorspoed en vooruitgang is nie.

Фільчаков прокурор

Leon Lemmer: RSG se Magdaleen Kruger as ‘n euwel

Magdaleen Kruger, die hoof van RSG, was onlangs in die nuus toe sy ‘n onderonsie met Margot Luyt gehad het. Luyt gaan tereg van die veronderstelling uit dat haar program, Vers en klank, vanweë die gehalte daarvan agting verdien. Sy was ontstoke omdat dit vir ‘n sokkeruitsending plek moes maak. Kruger se uitgangspunt is dat sokker voorkeur moet kry omdat daar baie meer mense is wat eerder in sokker as in poësie belangstel. Dit is ‘n suiwer kwantitatiewe benadering, so eie aan die ANC. By sulke mense mag kwaliteit nie as teenargument gebruik word nie.

In die konteks van RSG is Kruger se redenasie egter heel moontlik ‘n drogargument. Dit is ongetwyfeld so dat die meeste Suid-Afrikaners eerder na ‘n sokker- as ‘n poësie-uitsending sal luister, maar dit geld nie noodwendig die meerderheid RSG-luisteraars nie. Verder het die nasionale uitsaaier naas die verskaffing van inligting en vermaak ook die verantwoordelikheid om sy luisteraars op ‘n omsigtige en verantwoordelike manier op te voed. Aan opvoeding, veral in die konteks van beskawing, is daar ‘n skrynende tekort by die meerderheid Suid-Afrikaners. Des te meer behoort eerder sielsalwende poësie as liggaamlik-brutale sokker uitgesaai te word.

Wat duidelik is, is dat Kruger se oriëntasie deur die politiek van die oomblik bepaal word. Sokker is veral by swartes gewild, gevolglik word dit deur die ANC en die SABC vertroetel. Kruger val hierby in. Dit is waarom al wat RSG-luisteraar is onlangs teen wil en dank weke lank daagliks moes aanhoor oor hoeveel dae die Afrika-sokkertoernooi afskop.

Wat ook in gedagte gehou moet word, is dat Luyt se program oor Afrikaanse poësie handel. Kruger sou nie graag aan haar SABC-base wou verduidelik dat sy voorkeur aan Afrikaans van hoë gehalte bo ‘n sokkeruitsending gee nie. Dit sou Kruger se aansien in SABC- en ANC-geledere ernstig geknou het.

Maar Kruger se wanverhouding met Afrikaans is erger as dit. Teen hierdie tyd is dit algemeen bekend dat sy ‘n hekel aan Standaardafrikaans het. Haar formele opleiding in Afrikaans strek heel moontlik nie verder as ‘n Sondagskooldiploma nie. Maar sy stel haarself aan om die program “Die tale wat ons praat” Sondagoggende aan te bied. Dalk is dit na aanleiding van die genoemde diploma. In werklikheid is sy heeltemal ongeskik om so ‘n program aan te bied. Wat in hierdie geval nodig is, is ‘n aanbieder wat nie ‘n skewe taalagenda het nie.

Afgesien van wat haar formele opleiding behels het, verstaan Kruger die ontstaan en uitbouing van Afrikaans heeltemal verkeerd; dalk opsetlik sodat sy politiek-korrek kan wees. Sy is ‘n groot aanhanger van die kombuistaalhipotese. Daarvolgens het nie-wittes (die Khoisan en die veelgeroemde slawe) eeue gelede aan die Kaap Nederlands skeef en krom gepraat; ‘n nie-prestasie. Maar dit word deur mense soos Kruger gebruik om nie-wittes in die nuwe Suid-Afrika wys te maak dat hulle voorgeslag Afrikaans uitgevind het; dat Afrikaans ‘n kreoolse taal is, dus ‘n mengsel van ‘n wit taal (Nederlands) met ‘n helse groot skeut afkomstig uit nie-wit tale (plaaslikes en ook Oosterse tale).

In werklikheid het die nie-wit tale ‘n baie klein bydrae tot hoofsaaklik die woordeskat van Standaardafrikaans gelewer. Op haar skewe basis bou Kruger dan voort en beweer dat die wittes Afrikaans gekaap het. Dus, soos dit die slegte wittes betaam, het hulle die taal Afrikaans van die nie-wittes, spesifiek van die bruines, gekaap, oftewel gesteel. Kruger se voorneme is om Afrikaans aan die bruines terug te gee (RSG-uitsending, 18.06.2012). Sy wil dus haar pos gebruik om hierdie indiwidualistiese ideaal te bereik. By haar geniet politieke oorwegings voorkeur bo taalkundige oorwegings.

Die waarheid is dat dit hoofsaaklik wittes (en erger, hoofsaaklik mans) is wat Afrikaans ontwikkel en bevorder het en beslag aan Standaardafrikaans gegee het. Daardie wittes is Afrikaners. Omdat Afrikaners so baie op taalkundige en talle ander gebiede (bv die bestryding van terrorisme, die handhawing van wet en orde) vermag het, is hulle en hulle taal baie ongewild by die nuwe bewindhebbers en hulle meelopers.

Hoe aktief Kruger in haar kruistog teen Standaardafrikaans is, het verlede jaar tydens ‘n FAK-byeenkoms by die Voortrekkermonument geblyk: “Taalgebruik het ook verander en vandag is die hooffokus kommunikasie eerder as die gebruik van sogenaamde korrekte Afrikaans. Kruger het gesê RSG wil ook soveel moontlik variëteite van Afrikaans weerspieël omdat hulle uiteenlopende luisteraars het en nie ‘n ou, wit stasie is nie” (Die Burger, 27.07.2012, p 3). Dít is die kern van Kruger se beswaar teen Standaardafrikaans: haar RSG mag nie ‘n “ou, wit stasie” wees nie.

Terselfdertyd het Kruger duidelik haar gebrek aan kommunikasiekundige kennis laat blyk. Dwarsoor die wêreld streef die nasionale uitsaaiers (radio en televisie) daarna om taalstandaardisasie te bevorder: die grammatika, woordeskat, idiome, ens, insluitende die uitspraak. (Om die standaardisering van die uitspraak van Afrikaans te bevorder, is die beste opsie klaarblyklik nie om omroepers aan te stel met nie-Afrikaanse vanne gebaseer op die naam van maande nie: January, February, ens.)

As Kruger se hooffokus kommunikasie is, soos sy beweer, moet sy juis taalstandaardisasie bevorder pleks van soveel moontlik variëteite van Afrikaans. Dan sal almal mettertyd alles (of ten minste al hoe meer) verstaan van wat gesê word. Haar vertroeteling van streekspraak en ‘n mengeltaal soos Kaaps werk taalchaos en nie-kommunikasie (die nie-oordrag van die boodskap) in die hand. En dit word gedoen omdat Kruger om politieke redes walgooi teen die respektabelste Afrikaans, Standaardafrikaans.

Omdat Kruger so dikwels uitgesproke oor haar taalkundig- en kommunikasiekundig-onhoudbare standpunt is, het Die Vriende van Afrikaans hierdie vyand van Standaardafrikaans gevra om hulle toe te spreek. Volgens ‘n koerantberig het sy, myns insiens tereg, op 7 deser gesê dat die gehalte van Afrikaans agteruitgegaan het. Maar sy maak dan twee (verkeerde) gevolgtrekkings: (1) dat baie radioluisteraars nie meer aanklank by suiwer Afrikaans vind nie en (2) dat solank ‘n program van goeie gehalte is, daardie baie luisteraars nie vir die taalgebruik omgee nie. Talle luisteraars is glo nie meer puntenerig oor die taal nie.

Let op dat Kruger se norm weer kwantitatief is. Sy wil die meerderheid tevrede stel, maar sy kwantifiseer nie daardie “baie” of “talle” in syfers nie. Dit kan ‘n minderheid wees, of indien hulle die meerderheid luisteraars is, kan hulle waarskynlik kwalitatief by die smaak van die minderheid baat. “Volgens haar is dit nie meer net Afrikaanssprekendes wat na Afrikaanse radio luister nie. Van die 1,8 miljoen RSG-luisteraars is sowat ‘n halfmiljoen se huistaal nie Afrikaans nie.” Hierdie minderheid is nie-Afrikaners en dit in sigself is genoeg om Kruger se simpatie van die meerderheid na die minderheid te verskuif.

Kruger: “Ons saai uit aan ‘n wye verskeidenheid mense. Is dit die radio se taak om mense te leer, om hulle te bemagtig in taal en in te lig? Moet meer programme wat taalgerig is aangebied word?” (Die Burger, 9 deser, p 5). Nêrens word Standaardafrikaans by die naam genoem nie. Ja, dit is die taak van bv RSG om nie net te vermaak en in te lig nie, maar ook om mense (veral by implikasie) te leer (soos hierbo aangedui). Maar leer/opvoeding kan en behoort te geskied deur veral voorbeeldstelling, deur openlik kant vir Standaardafrikaans te kies. Daar hoef nie noodwendig meer uitdruklik taalgerigte programme te wees nie.

Die onaangename en onaanvaarbare waarheid is dat daar in die uitsaaimedia nie naastenby so erg met Engels soos met Afrikaans gemors word nie. Vir die behoud van Afrikaans het taalhigiëne noodsaaklik geword. Volgens die HAT is ‘n euwel “enigiets wat die goeie teenwerk.” Standaardafrikaans is ‘n voorbeeld van die goeie. Enigeen wat dit teenwerk, verdien om ‘n euwel genoem te word.

topcargo отзывы

Riana Scheepers en die afgod van politieke korrektheid

Die eerste reaksie wat die skryfster Riana Scheepers had toe haar ouers in ‘n plaasaanval beseer is, is om te verklaar: “My ma en pa was nie twee rassiste wat in ’n wit toring gesit het nie.”

Dit herinner so effens aan die uitroep van die Engelse vrou wat in 1976 in Soweto aangeval is en uitgeroep het: “I’m English! I’m English!” Asof daar tydens rasgemotiveerde aanvalle na die taalgroep of graad van politieke korrektheid van die slagoffer gekyk word.

Tereg het haar medeskryfster, Fransi Phillips die vraag gevra of dit beteken dat alle rassiste dan die doodstraf verdien?

Ongeag wat Scheepers se bedoeling met haar uitspraak was, of dit onnadenkend of berekend gemaak is, weet ons dat blanke en veral Afrikanerslagoffers van plaasaanvalle nie soveel simpatie by joernaliste en openbare figure geniet soos byvoorbeeld bruin of swart slagoffers nie. Tans is daar ‘n hele veldtog rondom die bendeverkragting en moord op Anene Booysen van Bredasdorp aan die gang. Selfs die spotprentkunstenaar Zapiro, wat die Nuwe Suid-Afrika gewoonlik as ‘n utopie voorstel, het tot die stryd toegetree.

Indien Anene Booysen wit was, sou dit geensins soveel emosie gaande gemaak het nie. Ongelukkig is dit so dat daar vandag ‘n gees in die wêreld vaardig is wat mense van Europese afkoms as “moreel gebreklik” voorstel. Vir my word hierdie vooroordeel jeens blankes die beste opgesom deur die Amerikaans-Joodse skryfster Susan Sontag se berugte woorde:

“Mozart, Pascal, Boolean algebra, Shakespeare, parliamentary government, baroque churches, Newton, the emancipation of women, Kant, Balanchine ballets, et al. don’t redeem what this particular civilization has wrought upon the world. The white race is the cancer of human history.”

Daarom, toe Riana Scheepers kommentaar op haar ouers se plaasaanvoel moes lewer, het sy instinktief aangevoel dat sy dit as “moreel gebreklike” – as blanke – moes doen. Vandaar haar belydenis dat haar ouers nie skuldig aan die moderne melaatsheid, wit rassisme, is nie.

Dit is altyd makliker en meer gerieflik – selfs meer winsgewend! – om die heersende ideologie van jou tyd en van jou land klakkeloos te aanvaar as om dit te bevraagteken. Soveel Afrikaanse skrywers wat in 1987 by Dakar as nuttige idiote deur die ANC gebruik of misbruik is om die politieke mag in ons land te bekom, is vandag tjoepstil oor geweld. Nog minder skryf hulle oor die taal- en rassediskriminasie wat soveel van ons mense vandag kasty. Want uiteindelik word sulke skrywers nie deur hul eie gewete aangespreek nie, maar deur die bemarkingsbehoeftes van hul volgende boek en deur die stel antiblanke vooroordele van die Naspersgroep en veral van die Britse joernaliste in ons land wat steeds hul holruggeryde propaganda teen Afrikaners produseer en ons oral waar hulle kan, swartsmeer.

George Orwell, die skrywer van 1984 en Animal Farm, het gesê: “Om in ‘n tyd van universele leuens die waarheid te praat, is ‘n revolusionêre daad.” Waarskynlik was daar nog nooit ‘n land ter wêreld waar die Leuen hom so diep ingegrawe het as juis die hedendaagse Suid-Afrika nie. Vandaar ons groot behoefte aan ‘n paar waarhede, al word ons in die proses skerp aangeval deur al wat professionele leuenaar is.

Darem is Riana Scheepers van mening dat “Die land… in ’n gat van morele verrotting (is).” Dit mag so wees, maar is dit nie juis die alternatiewe moraliteit van wit skuld wat ons hier gebring het nie? Want om ‘n polities onkorrekte stelling te maak, word dikwels as ‘n groter misdaad as moord of verkragting gesien. Die skuim-om-die-mond-joernaliste en -meningsvormers kan nog die onbevlekte deeltjie van die moordenaar se hart raaksien, maar enigeen wat dit durf waag om te sê dat onderwys vóór 1994 beter was as nou, word as ‘n ketter of Middeleeuse heks gehoon.

Nie verniet nie het die Afrikaanse digter Breyten Breytenbach onlangs hierdie waar woorde gespreek: “Die politieke korrektheid dwarsoor die wêreld is sieklik, multikultarisme is erger as die swart pes in die Middeleeue!”

‘n Vrou op Facebook skryf sowaar vir my dat my “pogings om ‘intellektueel’ voor te kom neem ongelukkig niks weg van die feit dat die wyse waarop Riana en haar ouers hierdie aangeleentheid hanteer hulle plaas in ‘n klas waar jy ongelukkig nooit sal pas nie”. Verstaan ek dit reg dat sy bedoel dat politieke korrektheid ook ‘n vorm van snobisme is?

In dié opsig het die ouers van Amy Biehl seker die meeste “klas” van almal gehad deur nie net die jong, swart moordenaars van hul dogter in die openbaar te vergewe nie, maar ook vir hulle deur hul stigting werk te skep en as’t ware vir hul misdaad te beloon. Die Biehls verteenwoordig die patologiese sy van wit skuld en masochisme wat swartes van alle morele aanspreeklikheid onthef.

Wat vir my verstommend is, is dat mense die geweld en onreg in ons land met soveel traak-my-nie-agtigheid verduur, dieselfde gelatendheid waarmee Linda en Peter Biehl die moord op hul dogter aanvaar het en dit selfs op ‘n perverse manier “vier”. In ou Fenisië het ouers menslike offerandes van hul eersgeborenes aan die god Baäl gebring.

Is politieke korrektheid die Baäl van ons tyd en hoeveel menselewens moet nog grusaam aan dié wrede afgod geoffer word?

Doen jou deel in die stryd teen politieke korrektheid en geweld. Dra by tot PRAAG.

Sanlam: ‘n Seder val in Bellville

Sanlam maak nie self sy skandes bekend nie. Dit is landswyd in die openbare belang dat kennis geneem word van Pro-Afrikaans van Bellville se brief in Die Burger (8 deser, p 12). Die outeur sal sekerlik nie beswaar hê as dit deur Praag herpubliseer word nie. Tussen vierkantige hakies is daar twee invoegsels van my.

“En so het nog ‘n Afrikaanse seder stilweg in die sakewêreld geval. Nie in Waterkloof nie, maar hier in Bellville. Sanlam het pas aangekondig dat sy maandelikse personeelblad, Sandaba [die titel is reeds ‘n kniebuiging na die meerderheid Suid-Afrikaners] (in afsonderlike Afrikaanse en Engelse uitgawes), vervang gaan word deur Inside Sanlam (net in Engels). [In die goeie ou dae was Sanlam se personeelblad uitsluitlik in Afrikaans.]

Neem ‘n mens in ag dat ook Sanlam (met steeds ‘n groot persentasie Afrikaanssprekende kliënte en werknemers) se jaarverslag deesdae net in Engels verskyn, sy lojaliteitsprogram Reality net in Engels kommunikeer en opleidingsmateriaal en kursusse vir sy finansiële adviseurs net Engels is, is dit duidelik dat die maatskappy Afrikaans die rug toegekeer het.

Sanlam sal sekerlik tientalle ‘goeie redes’ (kostebesparing en ‘onmoontlik om in al 11 amptelike tale te kommunikeer’) aanvoer om dié besluit te regverdig. Die feit is dat Afrikaans as taal ook nou hier finaal begrawe lê.

As Afrikaanssprekendes se geld nog goed genoeg is vir Sanlam, behoort die taal meer erkenning te kry as die paar borgskaprande wat dié maatskappy aan enkele Afrikaanse projekte bestee om die indruk te wek dat hy nog vir die taal omgee.

Die maatskappy se huidige leierskorps se nalantenskap aan die historici van die toekoms sal lees: “In die jaar 2013 het hulle die laaste Afrikaanse ligte by Sanlam uitgedoof.”

Hierdie soort ding word deesdae in mooi frases geklee, soos “die speelveld gelyk maak” en “onreg regstel”, maar daar is geen simpatie met diegene teenoor wie nuwe onreg gepleeg en hartgrondig aanstoot gegee word nie.

In die nuwe Suid-Afrika is dit ‘n algemene ding dat eens trotse Afrikaanse ondernemings hulle historiese wortels ontken omdat hulle dink dit is deesdae voordelig om met die vyand te heul. Die vorige dag was daar ‘n berig oor die “SciMathUS-program” (Die Burger, 7 deser, p 8). Die eens Afrikaanse Universiteit Stellenbosch het hierdie benaming vir een van sy opleidingsprogramme gekies. “WetWis” of “WisWet” sou ‘n uitstekende benaming gewees het, maar dit is Afrikaans en dit is wat deur die Botman-US verpes word.

By Sanlam sluit Johan van Zyl hom by hierdie soort geselskap aan. As rektor van die Universiteit Pretoria het hy reeds jare gelede in hierdie rigting geneig deur die wesenlike aard van die UP te verander.

Desmond Tutu, die publisiteitsoeker

Oor iemand soos Desmond Tutu kan ek nie roem nie. Ek het die “bevrydingstryd” meegemaak en kennis geneem van hoe Tutu die gepeupel onophoudelik tot onrus opgestook het. Ook hoe hy nooit die geweld wat uit sy opsweping gespruit het, veroordeel het nie. Tutu is, soos Nelson Mandela, ‘n aartsvader van die geweldskultuur wat al hoe meer skrikwekkende afmetings aanneem. Dit maak seker van hulle geskikte ontvangers van die Nobel-vredesprys. Dit herinner aan Thomas Carlyle wat in sy inleiding tot Goethe se outobiografie verwys na “Galgacus’s Romans, who ‘called it peace when they had made a desert.'”

Tutu het Suid-Afrika groot verliese aangedoen deur handelsboikotte te bepleit. Soos sy mede-“vryheidsvegters” het hy nog nie ‘n sent terugbetaal van die skade wat hy aangerig het nie. Enigeen kan sy geheue verfris, of beter oor Tutu se manewales ingelig word, deur die omvattende biografie van John Allen, Rabble-Rouser for Peace: The authorised biography of Desmond Tutu (London: Rider, 2006, 484p), te lees. Sowel Tutu as Mandela is integrerend deel van die lang arm van onreg in die nuwe Suid-Afrika.

Ek skryf na aanleiding van ‘n berig deur Tutu wat op 3 deser in Rapport gepubliseer is. Daarin loof Tutu die miljardêr-sakeman Patrice Motsepe, wat aangekondig het dat hy die helfte van die inkomste uit sy familiebates “aan die ontwikkeling van ons land se mense gaan bestee.” Volgens Tutu is dit ‘n teken van hoop vir die oorbruging van die groeiende gaping tussen ryk en arm. Voorspelbaar skryf Tutu hierdie wanbalans toe aan apartheid.

Daarna verwys Tutu heel ingenome na sy toespraak op Stellenbosch waarin hy ‘n welvaartbelasting voorgestel het. Wat hy doelbewus versuim om hierdie rondte te noem, is dat hy uitsluitlik wittes op hierdie manier wou belas. Sy redenasie was dat alle wittes uit apartheid voordeel getrek het, gevolglik moet net hulle ekstra belas word. In haar rubriek (Die Burger, 16.08.2011, p 14) het Rhoda Kadalie Tutu se voorstel sonder omhaal van woorde “rassisties” genoem. Sy het daarop gewys dat “wittes reeds die swaarste belastinglas in Suid-Afrika dra.” Daarteenoor verwys sy na “ons swart elite wat hulle met afstootlike welbehae in hul onregmatig verkreë rykdom verlustig.”

Dit is onder die leiding van en danksy die inisiatief, kundigheid en toewyding van blankes dat hierdie land oor meer as drie eeue ontwikkel is. In hierdie hele tydperk was dit hoofsaaklik blankes wat die belastinglas gedra het. Ubuntu het in die praktyk beteken dat veral een etniese groep, die wittes, gegee en die ander etniese groepe ontvang het. In die nuwe Suid-Afrika het sommige swartes as sogenaamde voorheen benadeeldes weens rasgebaseerde bemagtiging, bevoordeling, regstelling, ens, feitlik oornag met min inspanning stinkryk geword. Dit verklaar waarskynlik minstens ten dele die ontsaglike rykdom wat Motsepe in ‘n kort tyd vergaar het. Met die Oppenheimers en Ruperts is dit anders gesteld; hulle het hulle rykdom in moeilike omstandighede en met harde werk oor geslagte versamel.

Tutu se jongste skrywe dui op vordering. Hy besef nou dat nie net wittes vir welvaartbelasting uitgesonder moet word nie, maar ook swart neo-rykes. Maar sulke swart rykes kom nie net in die privaatsektor, bv die handel en nywerheid, voor nie. Regeringsbesteding is waarskynlik die grootste bron, hetsy wettig of onwettig, van kitsrykdom by swartes. Kadalie verwys byvoorbeeld na die “reuse vergoedingspakkette” wat lede van die Waarheids- en Versoeningskommissie ontvang het. Op grond hiervan behoort Tutu een van die rykes te wees wat welvaartbelasting ten behoewe van “ons land se mense” betaal.

Hoeveel sensitiwiteit is daar werklik by Tutu oor die gaping tussen sy rykdom en dié van die armes? Allen verwys na die keer toe Tutu, sy vrou en twee van sy kinders in die peperduur Concorde oor die Atlantiese Oseaan gevlieg het. Daarna het hulle na Suid-Afrika gevlieg. Tutu vlieg graag eersteklas (p 232). Na hulle aankoms het Tutu hom soos volg oor sy Nobel-vredesprys uitgelaat: “Tutu … accepted the award especially on behalf of ‘those who are called the little people – the ones whose noses are rubbed in the dust every day. This award is for mothers, who sit at railway stations to try to eke out an existence, selling potatoes, selling mealies, selling produce. This award is for you, fathers, sitting in a single-sex hostel, separated from your children for 11 months a year … This award is for you, mothers in the KTC squatter camp [Cape Town], whose shelters are destroyed callously every day, and who sit on soaking mattresses in the winter rain, holding whimpering babies … This award is for you, the 3.5 million of our people who have been uprooted and dumped as if you were rubbish'” (p 213).

‘n Mens moet darem ‘n dik vel hê om met sulke uitlatings na ‘n duur oorsese reis van vier mense, insluitende ‘n Concorde-vlug, vorendag te kom. Tutu was deurgaans bekend of berug vir sy weelderige lewenstyl. As hy minder gerief of voordele vir homself gegun het, kon hy baie geld na die armes gekanaliseer het. Die lot van armes het sedert die koms van die nuwe Suid-Afrika nie wesenlik verbeter nie. Tutu het hulle mislei. In 1989 het hy triomfantelik verklaar: “Come and see what this country is going to become” (p 311). In 1993 was Tutu se deuntjie: “South Africa was marching to victory, he repeated again and again, ‘the victory of light over the darkness of apartheid … the victory of life over the death of apartheid … the victory of goodness over the evil of apartheid … God is on our side!'” (p 334-335). Oor “elderly women … treated as nonentities by their white employers” het Tutu gesê: “To allow such people to suffer was not simply wrong; it was blasphemous, ‘for it is to spit in the face of God'” (p 395). Inkatha het Tutu myns insiens tereg ‘n “political opportunist” genoem (p 318).

Ook in hierdie opsig het Tutu wyser geword. In sy jongste skrywe verwys Tutu na die “groot aantal Suid-Afrikaners [wat] steeds in haglike omstandighede lewe. Babas sterf aan voorkombare siektes. Kinders gaan honger skool toe. Volwassenes wat broodwinners moet wees, het nie werk nie. Te veel Suid-Afrikaners het ‘n punt van desperaatheid en vernedering bereik. Hulle wag vir die regering om die vrugte van vryheid aan te dra, maar stik aan ‘n daaglikse dieet van bewerings van korrupsie en wanbestuur.” Vergelyk Tutu se 1976-dreigement oor desperaatheid: “I reiterate this warning … desperate people will be compelled to use desperate means” (p 153).

Tutu veroordeel wittes maklik en hy loof swartes graag. Vandaar die loflied vir Motsepe. Tutu gebruik hierdie gebeurtenis as ‘n springplank om verdere skenkings uit welgesteldes te ontlok. Hierdie strategie kom van ver af. In sy jeug het Tutu, volgens Allen, geldelike skenkings van die Rockefellers (p 81) en die Oppenheimers (p 62-63) ontvang. “Tutu had as little hesitation now in asking people for money as he had when he wanted to go to theological college. Leah [sy vrou] often joked that he was a professional beggar” (p 241). Maar dit gaan by Tutu blykbaar deurgaans om ander mense se geld. Van ander mense word verwag dat hulle filantropies moet wees. Byvoorbeeld, in 1993 Tutu “called for the African continent’s foreign debt to be scrapped” (p 377).

Tutu het sy jongste skrywe waarskynlik aangebied vir publikasie. Hy het al talle kere belowe om uit die openbare lewe te tree. Maar hierdie publisiteitsoeker doen dit nie. Waar hy ook al optree, word die pers vooraf ingelig. Daarna volg meesal gunstige publisiteit in die vorm van teks en foto’s. Allen maak tereg melding van Tutu se “enjoyment of the limelight” (p 391) en “he loved to be loved” (p 391). Selfs Thabo Mbeki het Tutu ‘n “populist” genoem (p 393).

Worcester se vredestrein

Gestel etniese groep A is getals- en persentasiegewys meer tot misdaad geneig as groep B; dalk nie net plaaslik nie, maar dwarsoor die wêreld. Wat kan gedoen word om groep A se beeld te verbeter? Die aangewese weg is om groep A in sy eie en in die openbare belang daadwerklik te hervorm. Dit sou egter nie politiek-korrek wees nie, baie tyd en moeite verg en die pogings kan tevergeefs wees. Die maklike alternatief is om groep B eensydig af te kraak, slegter voor te stel as wat hy is en te probeer neerhaal tot die vlak van groep A. Myns insiens is dit is wat in die geval Worcester (Rapport, 3 deser) gebeur.

Vier wittes dien tans tronkstraf uit na ‘n bomontploffing op 24 Desember 1996 in ‘n winkel op Worcester. Volgens die meeste bronne is vier mense gedood. In die Rapport-berig word dit na ses dooies opgegradeer. Dit is hoogs uitsonderlik dat wittes hulle aan sulke geweldadige optrede skuldig maak. Maar dit verhoed politiek-korrekte aktiviste nie om soveel munt moontlik daaruit te slaan ten koste van die aansien van wittes nie; ‘n aansien wat (veral relatief) uitsonderlik goed behoort te wees as ‘n poging aangewend word om objektief na die hede en die verlede te kyk.

Op 20 November 2012 het ek in ‘n skrywe op die webwerf Praag verwys na die besoek van Jonathan Jansen in 2011 en die besoek van Leon Wessels en André Keet in 2012 aan Worcester in die naam van versoening. In By het Wessels uitvoerig hieroor geskryf. Daarna was Wessels weer op Worcester en het gunstige publisiteit in die vorm van koerantteks en -foto’s ontvang toe hy wit duiwe ter versoening losgelaat het. Olga Macingwane, wat in die ontploffing beseer is en die bomplanters vergewe het, het Wessels met die duiwe gehelp. Boonop het Macingwane teen die einde van verlede jaar in Kaapstad ‘n versoeningstoekening ontvang, wat deur Desmond Tutu oorhandig is. Daar was weer gunstige publisiteit in die vorm van koerantteks en -foto’s; daarsonder doen Tutu nie graag iets nie.

‘n Mens sou dink dat al die moontlike anti-blanke-sap daarmee uit die Worcester-lemoen gedruk is. Nee, die aanhef het nog voorgelê. ‘n Versoeningskomitee op Worcester het 70 mense, waaronder Macingwane, op ‘n “Vredestrein” gelaai asof hulle almal bomslagoffers en naasbestaandes of ten minste versoeners is. Hulle was verlede week in Pretoria en het een van die bomplanters, Stefaans Coetzee, in die Sentraal-gevangenis besoek. Volgens die Rapport-berig was dit Macingwane se vierde besoek aan Coetzee. Nogtans noem Mcingwane hierdie vierde besoek ‘n “droom” wat waar geword het.

My betoog is nie teen opregte pogings tot versoening nie. My beswaar is teen eensydigheid. Ek betoog ten gunste van ewewigtigheid. Dit is ‘n feit dat swartes tydens die “bevrydingstryd” en daarna baie meer bomme geplant en baie meer mense gedood het as wittes. Tog word die geval Worcester oor en oor opgerakel. Oor die volgende bomontploffings word geswyg: Kerkstraat, Pretoria, 20.05.1983, 19 dood; Amanzimtoti, 23.12.1985, 5 dood; St James-kerk, Kenilworth, 25.07.1993, 11 dood; Helderberg Taverne, Observatory, 31.12.1993, 4 dood; ens. Waar is die vredestreine en vredesduiwe vir hierdie gevalle? Waar is aktiviste soos die Leon Wesselse wat hierdie terreurdade oor en oor in herinnering roep, hulle ondubbelsinnig verdoem en daarop pogings tot versoening grondves?

Dit is vir my moeilik om die bona fides van hierdie besoeke aan Pretoria uit Worcester te aanvaar, onder andere omdat daar geen aanduiding is dat hierdie “versoeners” die toneel van die Kerkstraat-slagting besoek en dit betreur en verdoem het nie.

Александр Фильчаков

Sampie Terreblanche se distopie

Koeranttitels word deur sinici gestereotipeer as “Die Waarheid”. In werklikheid word iedere koerant gekenmerk deur sy voor- en afkeure. Eerstens vind dit uitdrukking in wat gepubliseer word en ook in wat nie gepubliseer word nie. Tweedens blyk voor- en afkeure uit die manier waarop ‘n berig gepubliseer word: die prominensie (plek en omvang), opskrif, aanbiedingstyl, ens. Die sug na politieke korrektheid is deesdae kenmerkend van plaaslike koerante; ook hulle onwilligheid om enige kritiek op hulleself te publiseer, al kritiseer hulle self graag op ‘n selektiewe manier.

Die plek waar ‘n koerant se rou senuwees die maklikste vir die kritiese leser sigbaar is, is die briewekolom; deesdae aangevul met webkommentaar en selfoonteksboodskappe. Wat hier gepubliseer word en die omvang van die ruimte wat vir die publiek se insette toegelaat word, gee ‘n aanduiding van die koerant se mate van verdraagsaamheid teenoor andersdenkendes. Daar is gevalle waar die keuringsnorme so streng toegepas word dat die koerant, om die ruimte te vul, eerder skrywes van eendersdenkendes uit susterkoerante publiseer as om publisiteit aan sy eie lesers se andersdenkende menings te gee.

Wanneer iemand met ‘n bekende naam skryf, is daar egter die neiging om die mening te publiseer, selfs wanneer die mededeling kwalik sinvol of die ruimte werd is. Dit is myns insiens die geval met Sampie Terreblanche se kritiek op die Universiteit Stellenbosch se Woordfees (Die Burger, 29 Jan, p 13). Wat hy te sê het, moet beoordeel word teen die agtergrond van sy Broederbond-verlede. Terreblanche is sekerlik nie die enigste bekende wat deesdae te hard probeer om hom van sy eie verlede te distansieer nie.

Terreblanche “was verbaas en geskok” oor die “hemels”-tema van vanjaar se Woordfees. Hy gaan nie heeltemal sover om die teenoorgestelde, ‘n hel-tema, voor te stel nie, maar hy kom naby daaraan. “Hoe kon die reëlingskomitee van die Woordfees so ongevoelig wees om ‘hemels’ as tema te kies, terwyl die meerderheid van die inwoners van die groter Skiereiland aan helse armoede en ontbering blootgestel is?”

Hy vaar vervolgens uit teen die dorp Stellenbosch, waar hyself reeds 48 jaar knus woon, as ‘n “rykmansdorp”, met “superryk inwoners”, wat hulle skuldig maak aan ‘n “rykmanskultus met ‘n rykmansmentaliteit”. Hierdie rykes bou “monsteragtige huise” en ry rond in groot, blink motors. “Nou gaan die reëlingskomitee van die Woordfees heen en bevestig (en kondoneer?) hierdie (wan)beeld van Stellenbosch as ‘n hemel-op-aarde sonder om ‘n oog te knip.” Hieruit lei Terreblanche af dat “die bevoorregte minderheid [nie] die nodige morele wroeging en simpatie openbaar met die sware lewenslot van die verarmde meerderheid” nie. “Solank so baie Suid-Afrikaners in ‘n hel-op-aarde leef, praat ‘n mens nie van feesgangers wat ‘n ‘hemelse ervaring’ op Stellenbosch gaan beleef nie.”

Hiermee erken Terreblanche ondubbelsinnig dat die nuwe Suid-Afrika, waarvoor hy hom eers in sy latere lewe so entoesiasties beywer het, nie so utopies is as wat hy in die vooruitsig gestel het nie. Hy kan hom troos met die wete dat hy nie die enigste mens is wat in die aandgloed van sy lewe in die nuus wil bly terwyl hy naarstiglik probeer om ‘n politiek-korrekte beeld van homself by die publiek te vestig nie. Daar is van sy oud-kolleges op Stellenbosch wat op ‘n soortgelyke manier hulle oorblywende tydjie benut.

As ekonoom ken Terreblanche sekerlik die Bybelse waarheid dat die armes altyd met ons sal wees. Oor die eeue heen en in alle lande was dit die geval. Dit sou dwaas wees as die aanwesigheid van armes in ‘n samelewing ‘n verbod op feesviering noodsaak. Dan sou so ‘n viering nooit en nêrens kon plaasvind nie. Dit is waar dat die nuwe Suid-Afrika waarskynlik (veral op die lange duur) die verarming van almal tot gevolg sal hê. Maar dit beteken myns insiens nie dat daar nie fees gevier mag word deur diegene wat dit darem nog moontlik vind nie.

‘n Enkele kenmerk van die nuwe Suid-Afrika, die omstandighede van armes, word deur Terreblanche uitgekies en op die Woordfees geprojekteer. Gestel sy voorkeur word ook op ander gebiede toegepas. Duisende eerstejaarstudente is pas op Stellenbosch verwelkom. Aan hulle word ‘n skaflike universiteitsomgewing, akademiese leer- en lewenservaring en ‘n suksesvolle (seker ook elitistiese) toekoms in die vooruitsig gestel. Realisties kan daar nie ‘n verbod hierop wees nie. Ook kan nie verwag word dat die studente hierdie Stellenbosch-omstandighede moet verruil vir die “township”-omstandighede van moontlik die meerderheid Suid-Afrikaners nie. Die omgewing (en tema) wat vir ‘n aktiwiteit geskik is, hang (grootliks) af van die aard van die aktiwiteit.

Terreblanche dink sosialisties en die etiket wat hy blykbaar vir homself soek, is dié van ‘n ou heer met empatie; dus dat hy tot oorlopens toe vol van meelewing met ‘n enkele nie-portuurgroep, die armes, is. Naas sosialisme is daar egter ander benaderings wat deur talle eerbare mense aangehang word. Dalk moet Terreblanche eerder verdraagsaam wees en andersdenkendes toelaat om hulle ding op hulle manier te doen. Dit mag maar feesviering met hemels as tema insluit.

Het die Afrikaanse letterkunde misluk?

Onlangs val dit my op dat Karel Schoeman reeds drie keer die Hertzogprys vir prosa ontvang het. Is daar só min bekroonbare skrywers in Afrikaans dat dit nodig was om Schoeman drie keer te beloon, wonder ‘n mens?

Die Sweedse Akademie het dit nog geensins nodig gevind om enige Afrikaanse skrywer met ‘n Nobel te vereer nie. Terwyl twee sulke middelmatige romansiers soos Nadine Gordimer en J.M. Coetzee vanuit die piepklein Engels-Suid-Afrikaanse letterkunde reeds daardie onderskeiding te beurt geval het.

Word daar deesdae enigiets in Afrikaans gepubliseer waaroor ‘n mens opgewonde kan raak of wat iets sinvols oor ons bestaan in die wye en droewe land te sê het? Onlangs ontmoet ek ‘n meisie wat verlede jaar in matriek was en sy sê spontaan vir my dat “sy verkies om ou boeke te lees want die taal is beter”. ‘n Nogal verdoemende uitspraak.

Die polemiek rondom Jackie Nagtegaal se Daar’s vis in die punch het Afrikaanse literatore in twee kampe verdeel: dié wat Standaardafrikaans as die Stradivarius sien waarsonder geen violis behoorlike musiek kan maak nie, en die voorstanders van Kreools. Nie net het Nagtegaal se Engfrikaanse novelle ‘n klomp pryse ingepalm nie, maar sowel André P. Brink as Antjie Krog het haar taalgebruik as die soveelste geoedipaliseerde “opstand teen die vaders” in Afrikaans verwelkom. Brink het Nagtegaal selfs met Françoise Sagan vergelyk.

In ‘n veelseggende epos aan die Kleinmond-leeskring skryf Nagtegaal: “Kom ons begin maar by die drugs en die taal. Dis die twee main goed waaroor almal altyd wil praat. En nee ek is nie so seer gatvol nie. Dink net dit is uit proportion uitgeruk. (My Afrikaans gaan tien teen een nog slegter wees in die e-mail want hier’s nie ‘n speltoetser op my e-mail nie en ek gebruik eerder ‘n engelse woord as ‘n verkeerd gespelde Afrikaanse woord en daar bly nie Tafelberg editors in my outbox nie)”

In die dialoog van Karin Brynard se speurverhale en Kerneels Breytenbach se erg pretensieuse Piekniek by hangklip vind ‘n mens dieselfde hunkering na platvloersheid en Kreools. Brynard het een van die amusantste onlangse uitsprake gelewer: “Ek het geen ambisie gehad om ‘n skrywer te word nie.”

Dit strek egter verder as bloot Engfrikaans. Dis asof die hele moderne beweging in Afrikaans, wat hom glo van “mooiskrywery” wou weerhou, afkerig teenoor literêre styl staan. So min of meer die teenoorgestelde van Georges-Louis Leclerc se spreuk: “Die styl is die man self.”

Dis asof die fameuse Patriot-motto van weleer, “skryf soos jy praat”, teruggekom het om by ons te kom spook. Jou tuinier praat beter as sommige skrywers en gelukkig skryf hy dit nie neer nie, anders as hulle.

Almal is nie Proust of Joyce nie. Miskien kan ‘n skrywer nog met swak taal en styl verbykom, solank hy oor ‘n idee beskik. Maar dis nou juis hier waar ons Afrikaanse skrywers in hul politieke en filosofiese konformisme hul lesers in die steek gelaat het. Die misrabele debat oor “betrokkenheid” wat destyds in die laat 1960s in die tydskriffie Kol begin het, het nie net die naïwiteit van die Afrikaanse hoofstroom onthul nie, dog ook sy afhanklikheid van Engels-Suid-Afrikaanse (en Britse) modelle. Teenoor die ryk, genuanseerde debatte oor sulke kwessies op die vasteland van Europa.

Marlene van Niekerk se Triomf verteenwoordig die nulpunt van betrokkenheid, ‘n soort “arm man se sosiaal-realisme”. Verder as bladsy 127 kon ek nie lees nie, want toe word ek oorval deur ‘n gevoel van verveling en afsku, nie soseer afsku oor die vergesogte wêreld en taalgebruik van die karakters nie, maar ‘n weersin in die werk self en in die soort mentaliteit waaruit dit spruit. Ongelukkig dink ek dit het die sluise van ressentiment in Afrikaans oopgetrek en sedertdien kan die soort dom dekadensie wat as’t ware botvier, op ‘n manier na Triomf teruggevoer word.

In André P. Brink se onlangse Philida word hierdie blik terug in die geskiedenis in geteleskopeer, met die stereotipering en karikaturisering van ou-Kaapse verhoudings tussen meesters en slawe, blanke Afrikaners en bruines.

Ons staan aan die begin van ‘n nuwe millennium; nietemin is die gevoel van fin de siècle vandag in Afrikaans sterker as ooit. Dis asof die Afrikaner se politieke mislukking, sy “oorgawe sonder neerlaag” (Giliomee), insgelyks op ander gebiede manifesteer: dié van kultuur, taal, kuns, teater en, les bes, letterkunde.

Kennelik was Afrikaanse skrywers heel tuis in die klassisisme en die romantiek. Die beteres, soos Karel Schoeman en Dan Sleigh, skryf in Standaardafrikaans maar hou hulle ook naby aan die klassieke vorme.

Haarhoff en Van Rensburg se vertalings uit die Latyn en Grieks verteenwoordig steeds van die grootste bydraes tot ons letterkunde. Die oomblik toe die modernisme ons so ongeveer ná die tweede wêreldoorlog bereik, het ons verval in ‘n tipiese derdewêreldsindroom, Naipaul se “mimiekmense” wat sonder veel begrip naboots, terwyl ressentiment jeens die self en die koloniale meester gedy.

Ressentiment, waaroor Nietzsche so helder geskryf het, is nie beperk tot onvergenoegdheid en naywer jeens ‘n heersersklas, ‘n koloniale owerheid of gewaande verdrukker nie. Bowenal vertaal ressentiment in ‘n selfontevredenheid, skuldgevoelens en ‘n versteurde identiteit. André P. Brink se verbysterende uitspraak in die dokumentêre film, André Brink die Afrikaan, naamlik dat “my mense verdien om te verdwyn” is tipies hiervan.

Al waarvoor ons kan hoop, is dat daar uit die goedkoop liefdesverhale en stories oor vampiere en zombies wat mense deesdae op Amazon.com selfpubliseer, ‘n nuwe Afrikaanse letterkunde mag verrys wat ons ten minste van ressentiment kan bevry.

Vir die ernstige skrywer bly daar ‘n vorm van solipsisme oor, dié van vir jouself te skryf. Nie net kan hy daardeur die soort buite-die-handel-ideaal van suiwer moderniteit bereik nie, maar sodoende dalk ook ‘n nuwe begin pleeg.

Nataniël of Steve Hofmeyr – is kultuur deesdae ‘gay’?

deur Dan Roodt

Hier in Johannesburg gebruik die skoolkinders ‘n uitdrukking: “Dis sooo ‘gay’! Gewoonlik is dit pejoratief, maar interessant is dat dit gewoonlik nie soseer op een of ander geslagskwessie gemik is nie, maar eerder na styl, voorkoms, gedrag, ‘n manier van doen, taalgebruik, ens., kan verwys.

Volgens my matriekdogter, self ‘n kranige skryfster, wat baie in voeling met die tienersosiolek verkeer, sal sy nooit die term “gay” in verband met ‘n persoon gebruik nie. Sy sal veel eerder reageer as die wiskunde-onderwyseres skielik ‘n groot klomp huiswerk uitdeel met: “Dis gay!” Met ander woorde: dis teleurstellend of dom of netelig.

Onder die 22 500 boeke in ons nuwe ebiblioteek, papyyrus.com, ontdek ek ‘n teks met die aanvegbare titel: How the homosexuals saved civilisation deur Cathy Crimmins (Penguin, 2004). Die subtitel van die boek is: The true and heroic story of how gay men shaped the modern world. Op die oog af is dit ‘n vergesogte idee: dat homoseksuele op ‘n manier ons hele beskawing sou geskep het of dit dan van ondergang sou “gered het”. Die wonderlike ding van ‘n ebiblioteek is egter dat, selfs al sou jy nie die boek koop nie, wil jy dit tog lees, al is dit net om te sien tot watse belaglike idees mense in staat is.

Halfpad deur Crimmins se boek, moet ek egter – ten spyte van my aanvanklike vooroordele – erken dat sy in ‘n mate gelyk het: gays hét in ‘n groot mate die styl en kultuur van die twintigste eeu bepaal! Veral in die VSA, waar “vrolike” akteurs, regisseurs en draaiboekskrywers menige Hollywood-film gemaak het. Maar ook dramaturge, klere-ontwerpers, TV-persoonlikhede, beroemde kokke en vele meer. Soos sy dit stel:

“Looking back, I can see how America fought hard to ignore the gay undertow of our culture from the fifties well into the eighties. There were so many unanswered questions. Why was Paul Lynde the funniest guy on Hollywood Squares? Why were Liberace’s clothes and jewels the most fabulous? Why were Johnny Mathis ballads the favourite make-out music for heterosexual couples in the sixties? Why were many of the greatest playwrights of the last half of the twentieth century – Tennessee Williams, Lanford Wilson, Terrence McNally, Edward Albee – all gay men writing for straight audiences? Why are Cole Porter’s love songs the cleverest and most poignant?

Back then we were struggling, as a culture, with too many closets, to ignore the idea that many of our modern notions about art, romance, theater, cinema, fashion, food, and life itself were shaped by gay initiatives and perspectives.

Fortunately, we no longer need to be in denial. We’re in a golden age of ‘Global Queering’, in which ideas and behaviors associated with gay groups are making their way into mainstream culture…”

Trouens, dit wil lyk asof die hele verbruikersamelewing hom op “vrolike” kultuur en style modelleer. Crimmins noem al die name van handelsmerke, verbruikerspatrone, die wisselwerking tussen die “vrolike” mark en die normale, om haar argument te staaf. Daar is selfs so iets soos ‘n “vrolike” ekonomie. Blykbaar verdien homoseksuele mans gemiddeld twaalf persent minder as heteroseksuele mans, maar beskik oor hoër kwalifkasies. Hulle is egter geneig om meer risiko te aanvaar en daarom behaal vele van hulle groot sukses.

Boonop is die vrolikes in al die toonaangewende stede met hoë-tegnologiebedrywe in Amerika saamgetrek: San Francisco, Seattle, New York, Washington, D.C., Austin en San Diego. Volgens ‘n wetenskaplike studie deur die Carnegie-Mellon-universiteit in Pittsburgh, is “die primêre aanwyser vir ‘n stedelike gebied se hoëtegnologiesukses… ‘n groot vrolike bevolking”.

In weerwil van hul ietwat laer gemiddelde salarisse, is vrolikes egter ryker omdat hulle gedurig besig is om nuwe woongebiede te ontdek wat deur hulle opgeknap en verfraai word. Hulle koop dikwels huise of woonstelle in goedkoop, verslonste buurte wat binne ‘n paar jaar in die spreekwoordelike lushowe omgetower. Hiervoor sorg vrolike argitekte, binneversierders, restouranthouers, teatermense en ander vermaaklikheidskunstenaars wat stelselmatig die buurt in ‘n plek omtower waar elkeen sou wou woon want daar is winkels, kafees, restourante, vermaak en kultuur.

Vanweë die opknapping van voorheen goedkoop buurte, styg eiendomspryse. Vrolikes wat deel van die opknappingsproses was, se eiendomspryse styg ten hemele en sodoende teken hulle aansienlike kapitaalwinste aan.

Vir diegene wat dink dat hierdie slegs ‘n Amerikaanse verskynsel is, het ek nuus: sedert my studentedae neem ek presies dieselfde proses in Suid-Afrika en onder Afrikaners waar. In die eerste plaas is ons land natuurlik ‘n tweede Amerika. Europeërs wat in ons land aankom, sien die ooreenkoms tussen ons argitektuur en gedensentraliseerde voorstedelike leefwyse en dié van die VSA. Trouens, die eerste keer toe ek in die VSA aanland, was dit vir my ook teleurstellend dat die plek nie eintlik “nuut” of “anders” was nie: dit lyk kompleet soos Suid-Afrika.

Die ou Afrikaner-oorheerste SAUK was natuurlik ‘n instelling, om nie van die streekrade vir kunste te vergeet nie, waar vrolike invloed selfs sterker as dié van die ou Broederbond was. Toe die SAUK vanuit Kommissarisstraat in die middestad van Johannesburg na Aucklandpark toe trek, met die aanvan van televisie in 1976, het ‘n hele horde Afrikaanse vrolikes op die omliggende voorstede toegesak. Melville, Westdene, Brixton en Aucklandpark self het ‘n skielike oplewing beleef, met huispryse wat binne enkele jare die hoogte ingeskiet het. Akteurs, omroepers en regisseurs het hulle almal hier tuisgemaak.

Daar is al boekdele vol geskryf oor die invloed van die Nasionale Party en die Broederbond onder Afrikaners tydens vorige geslagte. Maar wat van die vrolikes se invloed? Terwyl die NP verdwyn het en die Broederbond van naam verander het, het vrolike invloed eintlik toegeneem. ‘n Verskynsel waarop Crimmins in haar boek wys, is hoe sekere swart houdings en taalgebruik in die VSA geredelik deur die vrolike gemeenskap oorgeneem word, wat dit op hul beurt via die media deel van die hoofstroom maak.

Die uitgesproke skryfster Susan Sontag het iewers beweer dat alle Amerikaanse kultuur, “hetsy deur Jode, hetsy deur swartes geskep is”. Sy het egter die vrolikes uitgelaat, hoewel sy elders die vrolike tema in ‘n baie interessante opstel, “Notes on Camp”, aangeroer het.

John Wayne het op ‘n stadium gevra wie eerder Amerika verpersoonlik, hy of Alice Cooper. Vir diegene wat hom nie onthou nie, Alice Cooper was ‘n taamlik verwyfde Amerikaanse rockster van die sewentigerjare met lang hare en ‘n slang soos Glenda Kemp s’n.

alice_cooper_n_snake — Alice Cooper met sy slang

John_Wayne-1 — John Wayne, die argetipiese heteroseksuele en manlike cowboy

Soos John Wayne, kan ons vandag die vraag vra wie die Afrikanerman verteenwoordig: is dit Steve Hofmeyr of Nataniël? Meer argetipies en histories: is dit die Boer met ryperd en Mauser of is dit die androgiene openbare persoonlikheid waavan ‘n mens nog vele voorbeelde benewens Nataniël kan noem?

Hierdie vrae – asook hierdie rubriek! – kan as ligsinnig en onbenullig beskou word, maar soos Susan Sontag in haar opstel oor “kampstyl” opmerk:

“Want smaak bepaal elke vrye – teenoor geroetineerde – menslike reaksie. Niks is meer beslissend nie. Daar is smaak wat mense betref, visuele smaak, smaak wat emosie betref – en daar is smaak teenoor dade, moraliteit. Intelligensie is ook, eintlik ‘n soort smaak: die smaak vir idees.”

Teenoor fascisme, wat Sontag “fassinerend” vind, het kommunisme – afgesien van enkele Sowjet-propagandaplakkate -meesal slegte smaak voortgebring. Suid-Afrika is vandag insgelyks ‘n land waar swak smaak gedy. Die hele regse of nasionalistiese beweging onder Afrikaners het op swak smaak gestuit. Vandaar die algemene assosiasie tussen ‘n vorige geslag Afrikanerpolitici en “grys skoene”. Mnr. FW de Klerk en die NP, maar ook Treurnicht en die KP, sal vir altyd “grys skoene dra”. Hierteenoor was Albert Hertzog iets anders: hy het blykbaar smaakvol aangetrek en ‘n Porsche bestuur.

As mense by die stembus gaan stem, spreek hulle ook ‘n estetiese voorkeur uit. Eintlik het die massamedia in die twintigste eeu alle demokratiese politiek tot ‘n vorm van vrolike gevoelswaarde verdoem: politiek gaan oor voorkoms, styl, die gesig, die liggaam, alles wat vir homoseksuele mans belangrik is. Dat Barack Obama vandag in die VSA regeer, het baie te make met die soort alliansie tussen enkellopende vroue, swartes en natuurlik… die pienk stem wat vir seker ook agter Obama moet wees, gegewe die Republikeine se ortodokse Christelike standpunte oor homoseksualiteit.

Vele Afrikanermans verstaan nog nie dat die stryd om voortbestaan wat ons voer, nie in die eerste plek ‘n fisieke stryd is nie. Dit is juis sielkundig, kultureel, esteties. In Amerika praat hulle van die “kultuuroorloë” (culture wars) rondom ras, geslag en identiteit wat op kampusse en in die res van die samelewing woed.

Onder Afrikanervroue is Nataniël met sy resepte, asook buitensporige “kamp” taalgebruik en voorkoms veel gewilder as enige boer uit die Noord-Transvaal met ‘n tweekleurhemp, ‘n kakiekortbroek en ‘n paar vellies.

Ook in dié opsig is Afrikaners volledig veramerikaans. Ons toonaangewende figure onder die mans is meesal vrolikes. Hierteenoor het Franse en Italiaanse mans ‘n manier om verfynd en gekultiveerd, dog terselfdertyd manlik en onbeskaamd heteroseksueel te wees.

Die ANC het reeds vroegaan ingesien hoe sy uiters liberale beleid met huwelike van dieselfde geslag die blanke en Afrikanergemeenskap kan verdeel en dieselfde soort swart-vrolike alliansie in die hand kan werk as wat in die VSA werksaam is. Sekerlik nie almal is só nie, maar van die giftigste mediakommentators teen Afrikaners is vrolikes, sowel manlik as vroulik.

Afrikaners sal moet besef dat ons ‘n soort kulturele en identiteitsrevolusie nodig het, net om te oorheef. Iewers tussen die vrolikes en die tradisionele, landelike “Boer”, sal die Afrikaner hom moet heruitvind. PRAAG se voortbestaan is van wesentlike belang hiervoor.

Ondersteun PRAAG en verkry onmiddellik gratis toegang tot 22 500 eboeke in Afrikaans, Engels, Frans en Nederlands oor ‘n groot verskeidenheid onderwerpe, sowel fiksie as nie-fiksie, soos How the homosexuals saved civilisation en duisende ander.