Lichtenstein – praag.co.za

Aardbewing laat mense kerk toe stroom

‘n Aardbewing het die aand van 4 Desember 1809 ‘n groot indruk op die mense van Kaapstad en omstreke gemaak. ‘n Skrikwekkende gerammel is plotseling gehoor “asof ‘n honderdtal waens in volle galop die straat opgery, of liewer, met die snelheid van die bliksem daaroor gevlieg het”, het ‘n ooggetuie gesê.

Terselfdertyd het die Kapenaars ‘n aaklige skok gevoel wat alles laat wankel het. Die meeste huise is beskadig en op die skepe in Tafelbaai is sommige mense uit hul hangmatte geslinger. Met angs en ontsetting het mense uit hul huise gevlug, bevrees dat die mure op hulle sou instort. Baie het die eerste nagte daarna in tente deurgebring wat hulle op die Parade en ander pleine opgeslaan het.

Selfs die onverskilligstes was verskrik, en party het luidkeels geroep: “Bid vir ons! Bid vir ons!” Mense van alle ouderdomme, stande en kleure het mekaar verdring in kerke en ander plekke waar bidure gehou is.

Die Groote Kerk kon die eerste Sondag ná die aardbewing nie die menseskare bevat nie. Die predikante het hulle kans waargeneem om hul gemeentes op te wek tot bekering en heiligmaking. Lidmate wat in hul ywer verslap het, het opnuut verplig gevoel om vir die sieleheil van hulleself en anderte ywer. Party was gou weer afvallig, maar vir ander het die gebeurtenis “tot blywende seën geword” en ‘n merkbare invloed gehad op die kerklike lewe, skryf die kerkhistorikus Adriaan Moorrees.

Dié beskrywing is een van ‘n aantal uiteenlopende verslae oor godsdiens en sedes aan die Kaap. Ds. Meent Borcherds van Stellenbosch het geskryf dat die “verderflike stelsel van die ongeloof” wat sy “slangenhoofd” in dele van Europa uitgesteek het, hier met afkeer ontvang is.

Volgens Lichtenstein moes mense partykeer tot drie weke kerk toe en terug reis, “oor steile berge en deur diep en gevaarlike riviere, soos die Jode van ouds na hul tempel in Jerusalem, en op hul terugreis oordenk hulle wat hulle gehoor het om dit dus vir hulle van nut te maak.”

Aan die ander kant was daar ‘n aantal ontuggevalle op die Kaapse kerkregisters. “Some of our Duch ladies […] are not all that they should be”, het lady Anne Barnard beweer.

‘n Besluit van groot belang vir die toekoms was die invoer van Gesange. In Nederland het die Gereformeerde Kerk die Evangelische Gezangen op 1 Januarie 1807 in gebruik geneem. Aangesien die Nasionale Sinode van Dordrecht die sing van alle liedere behalwe die Psalms en ‘n paar duidelik vermelde gesange verbied het, is die saadjie gesaai vir ontevredenheid en verset.

Dit het later gelei tot skeurings in die Nederlandse kerk, wat sedert 1816 offisieel as die Nederlandse Hervormde Kerk bekend was, asook die Kerk in Suid-Afrika. Op die tweede Sondag van Januarie 1814 is die gesange in die gemeente Kaapstad in gebruik geneem, en kort daarna in buitegemeentes. Teen dié tyd was die NG Kerk, soms ook Hervormde Kerk genoem, een van die min Kaapse instellings met voorlopig ‘n Hollandse karakter. Daar was in 1806 sewe gemeentes: Kaapstad, Stellenbosch, Drakenstein, Swartland, Tulbagh, Graaff-Reinet en Swellendam.

slot machine

‘n Patriargale lewenswyse

Die gevestigde boer het soos ‘n outydse edelman sy groot huishouding ingerig en geregeer. Lichtenstein gee ‘n beskrywing van die lewe op die plaas van Jakob Laubscher nie ver van Saldanhabaai. Die woonhuis, stalle, skure en werkkamers was goed ingerig. Laubscher het 80 perde, 690 beeste, byna 3 000 skape en baie pluimvee besit; hy het 60 mud koring gesaai en daagliks aan 105 mense kos gegee.

Lichtenstein skryf dat so ‘n boerdery meer na ‘n klein, selfstandige en afgesonderde staat lyk, waarvan die lede mekaar bystaan en van mekaar afhanklik is. Uit die opbrengs van die lande en die veetroppe moet die mense onderhou word. Daar is geen handwerk waarin nie minstens een van die slawe bedrewe is nie. Die huisbaas wat van al die soorte werk iets af weet, hou toesig. “Ofskoon hy self geen hand aan die werk slaan nie, sou dit nogtans die hoogste onregverdigheid wees om hom van luiheid te beskuldig. Die Afrikaanse landman is inderdaad werksaam en bedrywig sonder dié uitwendige besigheidsgedoente en woelagtige bestellery, waarmee in Europa die luiheid en werkloosheid soms so mooi bemantel word.”

Die huismoeder met haar dogters en slavinne het die groot huishouding van kos en klere voorsien, botter en seep gemaak, konfyt gekook en dergelike. By feesgeleenthede, soos ‘n bruilof, die verjaardag van die huisvader, ‘n vendusie of as daar kuiergaste is, het die boervrou uitgehaal en ‘n groot oorvloed van lekkernye aan haar gaste voorgesit: gebraaide speenvarkies, pluimvee, kerrievleis, sosaties, blatjang, ingemaakte vrugte.

Dié welvaart onder die landbouers was kleiner in die binneland. Oos van Swellendam en noord van die Olifantsrivier het boere meestal gewoon in hartbeeshuisies, soms met net twee vertrekke. Die meubels was self gemaak, en die kos, met vleis steeds die hoofgereg, ietwat vervelig. Die veeboer was ook eenvoudiger geklee. Hy het gewoonlik ‘n breërandhoed, kort baadjie, growwe hemp, lang, wye velbroek en velskoene gedra. Die opmerklikste kledingstuk van die vrou was die kappie. Die behoeftes van die binnelanders was beperk: wol- en linnegoed, koffie, tee en suiker, breekgoed, lood, yster, gewere en ammunisie. Koffie en tee was die nasionale dranke. Volgens Lichtenstein het seker drie uit elke tien koloniste glad nie wyn of brandewyn gedrink nie, en die res het so min gedrink dat dronkenskap baie seldsaam was. Oor Barrow se stories van dronkenskap skryf Lichtenstein: “Wat Barrow ook van die sopie as ‘n geliefkoosde drank van die koloniste mag vertel, ek kan nogtans heilig verseker dat ek gedurende die hele tyd van my verblyf onder die koloniste slegs eenkeer ‘n gebore Afrikaner dronk gesien het.”

Oor een swak plek in die Afrikaanse karakter is die belangrikste beriggewers dit eens: dwarstrekkery en onderlinge vyandskap wat soms selfs onder broers voorgekom het. Bure het soms jare lank ‘n wrok teen mekaar gekoester. Die twiste was gewoonlik oor grense, want die leningsplase was nie duidelik afgebaken nie. Daar was ‘n iets waar van die gesegde dat elke boer met almal op vriendskaplike voet was, behalwe met sy bure.

бани внутри топкарго кидалы

Met Bataafse vlag verwelkom

Janssens en de Mist het oral in die land gevind dat die koloniste bly was dat die Kaap weer Hollands was. Op 9 April 1803 het Janssens van Swellendam af aan De Mist geskryf: “Die genoeë op die platteland om aan die Moederland teruggegee te wees, skyn seer algemeen.” De Mist het ná sy reis geskryf dat hy selfs by die ver afgeleë ingesetenes groot gehegtheid aan die Hollandse regering bespeur het.

Dit blyk uit Anna Böeseken se beskrywing van die reis dat De Mist en sy reisgeselskap op verskeie plekke met die Bataafse vlag verwelkom is. Dit het ook gebeur op Graaff-Reinet, maar die twintigtal armsalige huisies, die lendelam drosdy en die vervalle kerk het ‘n swak indruk gemaak. De Mist het geld gegee vir die herstel van die kerk en het opdrag gegee dat ‘n nuwe drosdy gebou word.

Op sy terugreis het De Mist kennis gemaak met die Karooboere. Die geselskap kon luister na die talle jagstories. Van Tjaart van der Walt is vertel hoe hy sy broer uit die kloue van ‘n leeu kon red omdat hy so goed kon skiet. Die leeu, wat die ruiter en perd bespring het, is deur Van der Walt in die kop getref, en die perd en sy ruiter het ongedeerd gebly.

Aan die voet van die Swartberge het die Bataafse vlag op die huis van veldkornet Samuel de Beer van Kweekvallei gewapper met die aankoms van De Mist se geselskap. Al die inwoners van die wyk was voor die huis in twee rye opgestel. Terwyl hulle die geweer presenteer, het De Beer met die swaard in ‘n bont geskilderde skede die gaste welkom geheet. Twee van sy kinders het ‘n welkomslied op die fluit begelei, en daarna is almal die huis binnegenooi. Die tafels was belaai met kalfsvleis, pluimvee, ‘n groot verskeidenheid groente, waatlemoen, spanspek, pragtige druiwe en heerlike wyn wat op die plaas gemaak is. De Beer het vertel dat hy niks met die opstand van Graaff-Reinet te doen wou hê nie, maar ‘n sterk voorstander is van die vryheid en die natuurlike regte van die mens. Lichtenstein het opgemerk dat De Beer ‘n deeglike kennis gehad het van wat die vorige vyftien jaar in Europa gebeur het.

Lictenstein het op sy reise ook die entstof teen pokke bekend gestel wat enkele jare tevore deur dr. Edward Jenner en ander ontwikkel is. Baie was daarteen gekant, maar die dokter wat so goed met die boere oor die weg gekom het dat hy selfs die huisgodsdiens op plase waargeneem het, kon meestal hul vooroordele weg redeneer.

‘n Kommissie wat die veeteelt ondersoek het, meld dat die mense godsdienstig is. Die Bybel, ‘n gebede- of ander godsdienstige boek het oral byderhand gelê. Almal was daarop gesteld dat hul kinders gedoop word; die eed is heilig en mense gaan nooit aan tafel sonder om te bid nie. Die kinders en families is baie aan mekaar geheg.

Onder die Bataafse bewind — sonder die wanbestuur en korrupsie van die Kompanjie — het die opstandige Oos-Kapenaars rustig en kalm gebly. Hulle was nou direk onder die Nederlandse regering; die Graaff-Reinetters het juis in 1795 in opstand gekom omdat hulle nie onder die Kompanjie wou staan nie, maar onder Nederland. Simpatieke bewindhebbers en amptenare het die nuwe gesag uitgeoefen.

Nog geskiedenisartikels deur Jaap Steyn (in omgekeerde chronologiese volgorde):

Ontmoetings met sendelinge

Reise van Janssens en De Mist

Die Kaap is weer Hollands

Kaap kry sy eerste weekblad

Begin van ‘n kultuurbotsing

Lady Anne Barnard se waarnemings

Die eerste goewerneur

Halfhartige verdediging van die Kaap in 1795

Herlewing in die boukuns

Die agteruitgang van Nederland

Die piëtisme brei uit

‘n Groot Kaapse prediker

Kerklike lewe aan die Kaap

Die lewe in die Kolonie

Nuwe name vir nuwe sake

Verkenning van die land

Skipbreuke en die held Woltemade

Sewe Duiwels

By die uitspanplek

Op die trekpad tydens die Groot Trek

’n Nuwe geldstelsel aan die Kaap

Die Afrikaner se eerste demokratiese opvattings

Godsdienstigheid van die trekboere

Die lewe van die 18de-eeuse trekboere

Hoe ‘n admiraal en ‘n prins Afrikaans gered het

купить лего киев Фільчаков прокурор

Reise van Janssens en De Mist

Eers goewerneur Janssens, en later kommissaris-generaal De Mist het omvattende reise in die binneland onderneem. Die laaste gerieflike woonhuis waarin Janssens op pad na die oosgrens tuisgegaan het, was die boerewoning van Hillegard Mulder. In een van die grootste vertrekke het daar ‘n orrel gestaan. Daar het die gesin en die bure op Sondag byeengekom om godsdiensoefening te hou.

By die Gouritsrivier het Janssens die eerste daklose vreemdelinge teëgekom uit die gebiede wat deur die Xhosas en Khoi-Khoi geplunder is. In die omtrek van Algoabaai het die deerniswekkende toestand van groepies boere wat van hul plase verdryf was, die goewerneur diep getref. Graaff-Reinet was in ‘n treurige toestand. Die kerk, wat deur die Engelse as kaserne vir die pandoers gebruik is, was verweer. Baie huise was in puin en tuine verwaarloos. Al het net sowat twee-derde van die boere hul verliese bekend gemaak, was tussen 800 en 900 perde en byna 75 000 beeste en skape verlore.

Nadat Janssens met die vraagstukke aan die grens kennis gemaak het, het hy besef dat die verhouding tussen wit en swart aldaar net kon baat vind by die beperking van kontak tussen die twee groepe. Hy het bepaal dat geen wit mens ‘n swarte in sy diens mag neem nie, onder meer omdat verskille tussen individue tot algemene twiste kon lei. Janssens het ‘n klein klompie soldate onder kaptein L. Alberti by Algoabaai gelaat om die vrede aan die grens te probeer handhaaf. Alberti het later in ‘n boek geskryf dat daar twee grondbeginsels vir rus en welvaart is: dat die swartes binne hulle grense bly en dat alle omgang tussen wit en swart mense beëindig moes word.

Ná Janssens se terugkeer het De Mist op 22 Oktober 1803 met ‘n gevolg van 22 wit mense en 17 Khoi-Khoi uit Kaapstad vertrek. Onder hulle was die Duitse geneesheer dr. M.H.K. Lichtenstein, De Mist se seun Arnoldus Lambert, sy dogter Augusta en ‘n vriendin mej. E.M. Versveld. Die geselskap het eers noord en daarna ooswaarts gereis. Op die reis kon De Mist tot ander insigte oor die Kaapse samelewing kom. Sowel De Mist as Janssens was voorheen sterk onder die invloed van die leerstellings van Rousseau oor die “edele barbaar”. De Mist het toegegee dat hy te maklik geglo het aan John Barrow en die Fransman L. Degrandpére wat die grensboere so ongunstig beskryf het. Toe De Mist in 1803 self die toestand aan die grens waargeneem het, het hy geskryf hy kon nooit vermoed dat skrywers soos dié twee “enkel uit nationale nijd” soveel lasterlike onwaarhede kon verkondig nie.

Soos ander reisigers voor hulle, is de Mist en sy geselskap hartlik in die boerewonings ontvang. Lichtenstein, wat dikwels in Barrow se geskrifte van die “onbeskaafde boere” gelees het, moes hom telkens verbaas oor die aangename maniere van die mense wie se gasvryheid hulle geniet het. By “Prammeberg” in die Karoo verwonder hy hom oor die aangebore goeie maniere en natuurlike beleefdheid van die boere in ‘n droë eensame wêreld. Boere het met hul waens en gesinne van heinde en verre gekom om die geselskap te verwelkom. Almal het persentjies van wild of die een of ander eetgoed gebring. In Anna Böeseken se samevatting van De Mist se reis (waarvan hier gebruik gemaak is) lui een van die opskrifte: “Beskaafdheid van die Boere het Lichtenstein verbaas”.

план бани фото