SAL (die Suid-Afrikaanse Lugdiens) betaal drie keer te veel vir die huur van vliegtuie omdat die ekstra geld in die sakke van die bestuur se vriende en SEB-begunstigdes verdwyn. Die miljoen liter branstof wat die lugdiens daagliks verbruik, word ook nie teen ‘n markverwante prys aangekoop nie omdat ‘n verskaffer sy “kommissie” daarby voeg.
PRAAG het met bronne diep binne-in die sukkelende lugredery gepraat. Terwyl Ethiopian Airlines die SAL van sy troon gestoot het as “beste lugredery in Afrika”, lyk dit nie asof die plaaslike lugdiens ooit sy probleme en reusebedrae kontant wat dit gedurig opslurp te bowe gaan kom nie.
Volgens een van PRAAG se bronne, iemand wat al jare lank by SAL werk, is SEB (swartekonomiesebemagtiging) die wortel van die probleem. “SEB is eintlik net ‘n verskoning onm te steel,” sê die bron. “Ons mag nie soos enige normale lugredery waar ter wêreld ook al ons vliegtuie of brandstof van erkende verskaffers aankoop nie; alles moet deur SEB-entiteite en tussengangers geskied wat ons soos bloedsuiers uitmergel.
Voor 1994 is SAL as ‘n nasionale bate en “lugdiens” — ‘n diens aan die land — bedryf. Selfs direkteure van SAL het destyds soos gewone middelklasmense geleef, met hul kinders op staatskole en ‘n gewone bestuurder se salaris waarmee ‘n middelklashuis en -motor bekostig kon word.
“‘n Direkteur van SAL bly vandag in ‘n sestienmiljoenrandhuis in Sandhurst en ry ten minste ‘n Porsche,” sê die bron. “Hy verdien vier miljoen rand per jaar en leef soos ‘n koning. Daarom kan die arme redery nie die mas opkom nie.”
Gewoonlik kos dit ongeveer $300 000 per maand om ‘n groot passasiersvliegtuig vir internasionale vlugte te huur; dis wat die meeste internasionale rederye betaal. Tot onlangs het SAL egter $900 000 per maand per vliegtuig betaal, omdat al die middelmanne en SEB-plunderaars gevoer moes word. Dié huurooreenkomste is egter intussen effens afwaarts hersien, maar is nog veel duurder as wat die meeste ander rederye betaal.”
Eens op ‘n tyd het die SAL oor sy eie vliegtuie beskik, onder andere ‘n hele vloot Boeing 747’s. “Daardie vliegtuie was klaar betaal!” sê die bron. “Hulle moes net onderhou word. Maar toe is daar gesê: nee, ons kan nie met ou vliegtuie winsgewend wees nie. Ons moet nuwes kry, nuwes huur. Daardie Boeings is vir appel en ‘n ei verkwansel, weereens deur middelmanne wat geld gemaak het…”
Dat die Boeings nie meer geskik was nie, was ‘n leuen. “SAL kan nie meer met enige vliegtuig ‘n wins maak nie. Maar British Airways, Quantas, hulle vlieg nog elke dag Suid-Afrika toe met Boeing 747’s! Hulle kry dit reg om hul vliegtuie winsgewend aan te wend.”
Meer en meer roetes word ook gesluit, weereens omdat “hulle nie winsgewend is nie”. Maar ander rederye vind steeds dieselfde roetes winsgewend, dis net SAL met sy swaar ballas van SEB-plunderaars wat dit nie meer kan bekostig nie.
Volgens die bron gaan SAL binnekort “nóg vyf miljard rand benodig om staande te bly. Solank as wat dié praktyke geduld word en solank as wat SEB bestaan, gaan die staat SAL moet onderhou,” sê die bron.
Dit gaan egter oor meer as swak bestuur. Die hele stelsel van “bemagtiging” en gewettigde diefstal maak dit onmoontlik om ‘n lugredery met sakebeginsels te bedryf.
Ethiopian Airlines maak ‘n wins van $300 miljoen per jaar, waarskynlik met minder winsgewende roetes as die SAL. Dié redery verkeer ook in staatsbesit. “Die verskil is,” sê die bron, “die Ethiopiese regering het ‘n hoofbestuurder aangestel wat die redery in belang van die aandeelhouer, die staat, bedryf. Sy woord is wet. Daar vind geen regeringsinmenging in die redery plaas nie. Anders as by SAL waarmee die minister en die staat hul gedurig bemoei.”
