{jathumbnail off}
Skrywer: Dan Roodt
Tiger Woods verloor kans op ‘n medalje
‘n Kaliforniese wetgewer het gister planne geskrap om ‘n kongresmedalje aan Tiger Woods toe te ken, vanweë die rits beweerde buite-egtelike verhoudings wat die wêreld se voorste gholfspeler konfronteer.
“In die lig van onlangse ontwikkelinge rondom Tiger Woods en sy gesin, sal ek nie wetgewing voortsit om die Kongres se Goue Medalje in hierdie sessie aan hom toe te ken nie,” het Joe Baca in ‘n verklaring gesê.
Die Demokratiese verteenwoordiger het wetgewing in Maart ingedien om Woods te vereer met die prestigeryk toekenning “vir diens aan die nasie in die bevordering van uitnemendheid en goeie sportmansgees, en in die afbreek van versperrings met grasie en waardigheid, deur te wys dat gholf ‘n spel vir alle mense is.”
Die Kongres se Goue Medalje en die Presidensiële Medalje van Vryheid is die hoogste burgerlike eerbewyse beskikbaar in die Verenigde State.
Woods se ondersteuning deur bewonderaars, borge en nou wetgewers het weggeval sedert hy gewikkel was in ‘n skandaal wat losgebars het na ‘n motorongeluk buite sy huis op die 27ste November.
Die eenmotorongeluk het ‘n ketting gebeure ontketen wat tot dusver ten minste 11 vroue daartoe gelei het om te beweer dat hulle verhoudings gehad het met die 33-jarige, wat 14 majeure gewen het en by verre die wêreld se nommer een gholfspeler is.
Die VSA beveg kuberrampokkers oorsee
Die wenk het van ‘n ander land se wetstoepassers gekom: Agt groot banke in die VSA is in die visier van kuberrampokkers wat hier opereer.
FBI-agente het daardie nag uitgesprei om die takke te waarsku dat krakers beplan om in hulle rekenaarstelsels in te breek. Die banke was in staat om die gepoogde bresse raak te sien en hulle te blokkeer, sê FBI-amptenare.
Besorgd oor die styging in hierdie soort gesofistikeerde rekenaar aanval uit die buiteland, is die FBI en die VSA se Geheime Diens besig om hulle internasionale kubremisdaadbekamping te verstewig, en stuur tans agente wat in hierdie bedreigings spesialiseer, oorsee om inbesonder hierdie digitale gevare aan te spreek.
Hulle groeiende koördinasie met ander lande staar egter wetlike en politieke uitdagings wat deur teenstrydige wette en ‘n gebrek aan wydaanvaarde internasionale riglyne vir Internettoesig daargestel word, in die gesig.
“Met die toenemende gekoppeldheid in lande wat tot dusver nie daardie mate van toegang gehad het nie, en die tegnologiese vooruitgang wat in korporatiewe Amerika gemaak is en wat kwesbare finansiële inligting aanlyn beskikbaar stel, is hierdie die perfekte storm,” sê Shawn Henry, assistent-direkteur van die FBI se kuberafdeling.
Tot dusver, sê Henry, het die FBI nuwe kubermisdaadkantore in vier lande, wat Roemenië, Estonia en die Nederlande insluit, opgerig, en hoop om nog twee of drie oor die volgende jaar by te voeg. Henry wou nie die vierde land noem nie.
Die kubermisdaadspesialiste opereer tesame met 61 wetsattachékantore wat die FBI oorsee het.
“Ons het soveel versoeke om oorsee te help, ontvang, dat ons inderdaad begin het om FBI-personeel in die nasionale polisie-agentskappe van verskeie lande in te voeg,” sê Henry.
Die VSA se Geheime Diens is intussen besig om ‘n elektroniese misdaadtaakmagkantoor in Rome op te rig, en het ‘n veldkantoor in Tallinn, Estonia, ‘n land wat ‘n groot kuberaanval in 2007 gely het, bygevoeg.
Sjina spoor VSA tot sielsondersoek oor klimaat aan
Die VSA en Sjina het skerp aanmerkings gister uitgeruil tydens die Kopenhagen-klimaatsamesprekinge, wat die voortdurende agterdog tussen die wêreld se twee grootste koolstofbesoedelaars oor die egtheid van beloftes om uitlaatgasse te beheer, onderstreep het.
Die VSA se hoofonderhandelaar, Todd Stern, het Sjina aangespoor om “by hulle belofte” om die land se groei in koolstofuitsette te vertraag en om die verklaring deel van ‘n internasionale klimaatsveranderingsooreenkoms te maak.
Sjina het die eis verwerp, en hulle kritiek oor die VSA verskerp omdat dié land in gebreke gebly het om hulle 17-jaar-oue onderneming om geldelike hulp aan ontwikkelende lande te verskaf en om koolstof- en ander gasuitlate wat die Aarde verwarm, te verminder.
“Wat hulle moet doen is bietjie diepe sielsondersoek,” het Yu Kwingtai, Sjina se hoofklimaatsonderhandelaar, gesê.
Die opmerkings gedurende afsonderlike nuuskonferensies, was ‘n aanduiding van die harde werk wat voorlê in die 10 dae voordat 110 staats- en regeringshoofde die spitsberaad, wat daarop gemik is om ‘n politieke raamwerk vir ‘n verdrag te skep om volgende jaar die Kyoto Protokol van 1997 te vervang , afsluit.
President Barack Obama het gehelp om die ys te midde van omgesukkelde onderhandelinge verlede maand te breek, toe hy gesê het hy sal ‘n eed by Kopenhagen lewer om Amerika se kweekhuisgasuitlate teen 2020 met omtrent 17 persent vergeleke met vlakke in 2005 te verminder. Dit sal die eerste keer wees wat Amerika homself tot ‘n verminderingsteiken verbind.
Sjina het ‘n dag later gereageer en aangekondig dat hulle vrywilliglik die koolstofintensiteit van hulle nywerhede met tot 45% sal verminder, wat beteken dat hulle uitlaatgasse sal voortgaan om teen ‘n laer koers as die ekonomie te groei.
Stern sê Sjina se aankondiging het optimisme voor die konferensie aangewakker, maar dat dit nie ver genoeg gaan nie.
“Wat belangrik is, is nie net dat hulle dit in hulle land aankondig nie, maar dat hulle dit deel van ‘n internasionale ooreenkoms maak,” sê Stern.
Wat ook al die Sjinese se optrede om uitlaatgroei te vertraag, moet deursigtig wees, sê hy. “Dit is nie net ‘n saak van vertroue nie.”
Die Sjinese afgevaardigde het die Amerikaners en ander ryk lande van onopregtheid beskuldig toe hulle die 1992-klimaatskonvensie wat vrywillige koolstofverminderings belowe, onderteken het. Die konvensie is vyf jaar later in Kyoto aangepas en het verminderings verpligtend vir meeste geïndustrialiseerde lande gemaak. Die Verenigde State het die protokol verwerp omdat dit nie Sjina en Indië ingesluit het nie.
Guinese soldate in arres na aanslag op Junta-leier
‘n Vooraanstaande juntaminister het gister gesê dat ongeveer 100 soldate in hegtenis geneem is na ‘n aanslag op die lewe van die leier van die juntas wat Guinee regeer, Kaptein Moussa Dadis Camara, verlede week.
“Die ondersoek gaan goed. Ons hoop dit is net ‘n kwessie van dae voordat ons die voorvlugtige vang,” het die juntas se minister en permanente sekretaris, Moussa Keita, aan verslaggewers gesê, verwysende na die soldaat, Aboubakar Sidiki Diakite, wat Camara geskiet het.
“Omtrent 96 persent van sy beste bondegenote is agter tralies. Omtrent ‘n honderd soldate is gearresteer en in die tronk geplaas,” het hy bygevoeg.
Diakite, wat ook bekend is as Toumba, het Saterdag aan AFP oor die telefoon gesê hy is in “’n veilige plek.”
“Ek wag om te sien hoe dinge ontwikkel. Ek het ‘n hele aantal van my manne by my,” het hy gesê. Hy het aan AFP vertel dat hy steeds in Guinee is en nie sal kommentaar lewer op sy poging om Camara te vermoor nie.
“Ek verkies om nie daaroor te praat nie. Ons wag om duidelik te sien, dan sal ons sê wat gesê moet word,” het Diakite gesê.
Camara is op die 3de Desember gewond toe Diakite, sy adjudant, hom in die kop geskiet het in wat die juntas sê is ‘n poging om die mag oor te neem. Die juntasleier is inderhaas na ‘n hospitaal in Marokko geneem waar hy ‘n operasie ondergaan het.
Keita het gister gesê dat Camara in ‘n goeie toestand is. Op navrae hoe lank dit Camara sal neem om te herstel, het hy volgehou daar is geen probleme nie.
“Selfs al neem dit jare, is daar steeds geen probleem nie. Die minister van verdediging, Sekouba Konate, sal as tussentydse leier voortgaan terwyl daar op die terugkeer van die president gewag word.”
‘Slaan dood die verlede!’
Met doodsveragting sluip drie dapper helde op ‘n niksvermoedende junior Metrorail-bestuurder af.
“Oppas, sy’s gevaarlik!” waarsku die onverskrokke minister van Polisie, Nathi Mthethwa. “Sy het ‘n unievlaggie!”
“Dis buite orde!” roep die heldhaftige nasionale polisiehoof, Bheki Cele, ontsteld van onder sy kenmerkende rampokkerhoed.
In tipiese ANC-tradisie stuur hy ‘n junior in om die gevaarlike werk te doen: “Konfiskeer die vlaggie!” beveel hy Bongani Ntanjana, adjunkhoof van die polisie in KwaZulu-Natal, “maar wees versigtig! Onthou – sy is een en ons is alleen!”
Met hierdie epiese segetog verseker die drie dapperes dat hulle name ‘n ewige ereplek op die ANC se heldemuur in Freedom Park sal kry. Die nageslag sal hulle eer as die drie kloekmoediges wat met leeuemoed daarin kon slaag om ‘n vlaggie by ‘n vrou af te neem.
Natuurlik sal daar pretbederwers wees wat daarop wys dat dit eintlik maar net boelie-agtige diefstal van ‘n vrou se persoonlike eiendom is, want daar is tog geen wet wat iemand verbied om ‘n vlaggie te besit of te vertoon nie.
Inteendeel, die ANC se eie grondwet waarborg kastig mense se reg op vryheid van denke, oortuiging, mening en uitdrukking, en bepaal dat daar nie op mense se private besittings beslag gelê mag word nie.
Maar wat is ‘n grondwet nou vir ‘n magvervulde ANC-minister en ANC-polisiehoof?
Vir die ANC en sy meelopers is dit veel belangriker dat alle tekens dat daar ooit ‘n verlede was, vernietig moet word. As alle herinneringe aan die verlede uitgewis word, is daar immers niks waarteen die hede vergelyk kan word nie. Sonder so ‘n vergelyking, reken hulle, sal hulle nie so totaal versukkeld en onbekwaam vertoon as wat hulle is nie.
Dis hoekom plekke se name verander moet word, hoekom skewe versinsels ware geskiedenis in skole moet vervang, hoekom Afrikaans vernietig moet word, hoekom Boeremonumente afgebreek of met allerlei vreemdhede besoedel moet word.
Slaan dood die verlede! Verwyder die herinnering aan die voorspoed wat almal eens beleef het, dan kom mense dalk nie agter hoe sleg dit nou onder die ANC-onderdrukking gaan nie; dan glo hulle dalk die leuen van die wonderlike nuwe Suid-Afrika.
Die ANC se groot weldoener, FW de Klerk, het die destydse hede vergelyk met ‘n denkbeeldige vreeslike toekoms as die land nie aan die ANC-terroriste as geskenk gegee sou word nie.
En toe sy bloedige, korrupte, verarmde, ellendige nuwe Suid-Afrika-misdaadnes aanbreek, vergelyk hy dit ewe glibberig met ‘n veel erger denkbeeldige toestand wat kwansuis sou geheers het as hy nie die insiglose ja-stemmers tot eerlose oorgawe sou mislei het nie.
Vandag probeer De Klerk se ANC-vriende met hulle pogings om die verlede te vermoor, om glad niks oor te laat waarteen hulle gebrek aan prestasie vergelyk kan word nie.
Volgens die media het die vrou wie se vlaggie gekonfiskeer is gesê sy is jammer. Die enigste ding waaroor sy jammer behoort wees, is omdat sy nog nie ‘n klag van diefstal teen die drie dapperes gelê het nie
Laat ons volk dié vrou daarin soos een man steun, laat ons die ware geskiedenis lewend hou!
Onder administrasie – uiteindelik
Twee Vrystaatse munisipaliteite is pas onder administrasie geplaas. Dié stappe was lankal nodig en onafwendbaar nadat die lyne tussen verslae van die ouditeur-generaal en ‘n kritiese Skoor in die provinsiale Wetgewer gekruis het.
Die opposisiepartye se kommentaar som egter die krisis, selfs na dié stappe, op, naamlik dat dit nie die enigste twee munisipaliteite is wat so hanteer moes word nie, en dat soortgelyke stappe in die verlede min verskil gemaak het.
Die redes waarom dié stappe min verskil gemaak het, is komplekser. ‘n Voor die hand liggende rede is dat die mense wat gestuur is om sake reg te ruk, gewoon nie veel beter gevaar het as die sukkelaars wat die probleme laat ontstaan het nie.
Dit is ‘n ernstige aanklag, aangesien ‘n groep oud-stadsklerke ‘n vereniging gestig en hul hulp aan die provinsiale regering en munisipaliteite aangebied het. Hoewel niemand kon betwis dat dié vereniging oor ‘n uitsonderlike poel van bewese kundigheid beskik nie, het die vereniging ‘n konstante koue skouer van die provinsiale regering gekry.
Veel eerder is gebruik gemaak van kaders sonder die bewese kundigheid. In enkele gevalle is professionele konsultante gehuur, maar uiteindelik het dit min gedoen om die algemene kreeftegang-koers te stuit.
‘n Basiese probleem bly skynbaar dat die owerheid se persepsie van wat bevredigend is, en dit wat werklik nodig is om ‘n munisipaliteit te laat vlot, baie verskil. ‘n Goeie voorbeeld was toe die Kroonstad-gebaseerde Moqaka-munisipaliteit na harde aanvoorwerk in die Vrystaatse Wetgewer saam met ‘n paar ander ploeteraars onder administrasie geplaas is.
Dit was skaars gedoen, of TV-kykers moes verbaas toekyk hoe die destydse president Thabo Mbeki per helikopter aangevlieg kom en te midde van ‘n duidelike georkestreerde media-aksie die administrasie ophef. ‘n Duidelike bedremmelde Premier Beatrice Marshoff het toegegee dat alles nou weer vlot en dat die opheffing op verdienste is.
Toe nou nie, sou die geskiedenis uitwys. Die Belastingbetalersvereniging voer steeds ‘n verbete stryd om die riool uit die strate te hou en dienslewering op die een of af ander wyse nie heeltemal in duie te laat stort nie.
Die skeptisisme oor of administrasie die toweroplossing bied, is ongelukkig geldig.
Die stelling dat nog munisipaliteite onder administrasie geplaas moet word, ongelukkig ook. Dié week is berig dat rou riool steeds in Welkom se panne loop, nadat die minister maande gelede opdrag gegee het dat dit gestaak moet word. Dié rioolstortings vind plaas terwyl verskeie mense reeds krimineel vervolg word oor dié munisipaliteit se hantering van die rioolsituasie.
Dié situasie is ongelukkig nie net tot die Vrystaat beperk nie. Die premier van Noordwes het byvoorbeeld ‘n voormalige munisipale bestuurder van Mangaung, met sy hoofsetel in Bloemfontein, as administrateur vir een van haar munisipaliteite aangestel. Onder daardie munisipale bestuurder se leiding het Mangaung begin om die een gekwalifiseerde OG-verslag na die ander in te ryg, en staan hy op die oomblik op verskeie kriminele aanklagte tereg.
Die Sol Plaatjie-munisipaliteit van Kimberley het van sy grootste teenspoed met die OG gekry in die tydperk toe ‘n voormalige afgedankte bestuurder van die Ontvanger die finansiële hoof was. Sy is eers weg na nie aan haar eis vir ‘n hoër salaris gehoor gegee is nie.
In die jongste verlede was daar verskeie uitsprake uit ANC-geledere dat die kader-ontplooiingsbeleid problematies is as mense sonder kundigheid in poste ontplooi word wat wél kundigheid verg.
Die geleentheid om daad by die woord te voeg en die situasie reg te stel kom daagliks in oorvloed voor. Die land wag.
Mensdom vanjaar ‘n eeu gelede byna van Jules Verne se beste werk beroof
Kan dit weer gebeur?
Vanjaar, presies ‘n 100 jaar gelede, het ‘n boek onder die naam van Jules Verne verskyn.
Die boek, Les naufragés du Jonathan, (Die oorlewendes van die Jonathan) het vier jaar na die dood van Verne verskyn, en was ‘n somber, swartgallige beskouing van die samelewing van sy tyd. Die manuskrip is reeds in 1897 neergepen, en die somberheid is toegeskryf aan Verne se goemoedstoestand nader aan sy dood in 1905.
Hierdie boek het gou in die vergetelheid geraak, en dit het in 1977 eers duidelik geword hoekom. Dit was skynbaar reeds bekend dat Verne se seun, Michel, die oorspronklike manuskrip verwerk het, maar in 1977 het Piero Gondolo della Riva van Venesië die oorspronklike manuskrip, opgespoor, en die boek het onder sy oorspronklike titel, Magellania, verskyn. ‘n Engelse vertaling het eers in 2002 die lig gesien. Toe eers het dit duidelik geword in welke mate Michel die boek herskryf, en eintlik verongeluk het.
Wat Michel beoog het is nie duidelik nie. Meestal word aanvaar dat Magellania so dramaties van Verne se ander werke verskil het, dat die uitgewer gemeen het Verne se aanhangers sou hierdie andersheid nie aanvaar nie.
Met die verskyning van die oorspronklike Magellania is egter ‘n nuwe gehalte-dinamika aan Verne se oeuvre toegevoeg, iets waarvan sy seun sy nalatenskap byna beroof het.
Selfs vandag nog beperk inligtingstukke oor Verne hom dikwels tot die vader van wetenskapsfiksie. Verne was egter geen fiksieskrywer in die egte sin van die woord nie. Talle van die tuie en instrumente wat hy in sy boeke beskryf het, het later werklikheid geword, en van die uitvinders het ook erkenning aan Verne vir hul inspirasie gegee. Onder Verne se “voortydige” beskrywings tel duikbote, helikopters, lugreëlings en rolprente.
Magellania speel hom egter op ‘n heel ander vlak af – ‘n kliniese ontleding van gemeenskapslewe, filosofie, godsdiens en die mens se posisie in die natuur. As basis gebruik hy die lot van ‘n groep skipbreukelinge wie se skip in die Straat van Magellaan vergaan het. Die oorlewendes besluit om ‘n kolonie te stig. Hul wel en weë kruis met dié van ‘n persoon van onbekende herkoms, Kaw-djer, wat voorheen net ingestel was op sy eie en die inboorlinge se behoeftes. Sy eie herkoms is in misterie gehul, en sy lewensuitkyk, “Geen God en geen meester nie” verklap die filosofiese diepte waarin die boek delf. Kaw-djer, met sy uitgebreide kennis, help die koloniste om te vestig, maar toe die gemeenskap uitmekaar begin val, is hy teensinnig om as leier oor te neem.
Kaw-Djer, wie se innerlike gemoed en gedagtegang eerder as die omgewing en gebeure die verhaal oorheers, is ‘n passiewe anargis en hy glo vas in die vryheid van die menslike gees.
Hier, aan die suidpunt van Amerika, waar Chili en Argentinië met mekaar oorhoeks is oor waar die grens tussen hulle loop, vind Kaw-djer die niemandsland waar hy sy lewensuitkyk ongesteurd kan uitleef. Met die stranding van die Jonathan, wie se skipbreukelinge eintlik na Afrika onderweg was, word sy opvattings deur praktiese realiteite uitgedaag.
Magellania was egter nie die enigste werk van Verne wat geykte opvattings van die skrywer uitgedaag het nie. Op grond van sy werk, Mathias Sandorf, wat oor ‘n Hongaarse vryheidsvegter handel, is hy soms ook as rewolusionêr beskou. Sandorf, wat as verdediger van die verdrukte volksmassa intree, is reeds ‘n voorloper van Kaw-Djer wat dieper na die lewe kyk as die geykte opvattings van sy tyd.
Dit is egter moeilik om te bepaal of Verne Kaw-Djer se lewensbeskouing futuristies op vandag se samelewing sou wou projekteer, soos hy met sy tegnologiese “uitvindings” gedoen het. Hy het immers vir Kaw-Djer ‘n afgeleë deel van die wêreld gekies wat slegs deur beperkte buite-insette aangetas is.
‘n Meer sinvolle vraag sou moontlik wees hoeveel armer die wêreld is omdat nuwe insigte nie in die gemeenskap opgeneem word nie. Skrywers, by uitstek, is aan die beoordeling van uitgewers uitgelewer of hul pennevrug die gemeenskap sal haal. Vandag bied die internet wel “aflaaiplek” en potensieel ‘n wêreldgehoor, maar dit is steeds die gedrukte media wat die denkraamwerk bepaal. By die onlangse SA Akademie vir Wetenskap en Kuns se eeufeesvieringe is byvoorbeeld (so ver bekend) geen kategorie geskep vir bydraes tot Afrikaans of die wetenskap wat op die internet geplaas is nie. Daar is dus geen aanmoediging of inspirasie vir internetskrywers om by standaard-taalgebruik en spelling te bly nie, en die spelling is gewoonlik ook beroerd.
Die werklike vraag is egter: Bepaal dit wat die gemeenskap verwag – dit wat binne sy gemaksone val, nie dit waaraan die denkende gemeenskap blootgestel word nie? As ‘n skrywer soos Verne amper-amper van sy diepgang en veelsydigheid beroof kon word, hoeveel ander gevalle is daar nie?
Selfs die gevestigde wêreld van die evolusioniste, insluitend die teïstiese evolusioniste, geomorfoloë en sterrekundiges word deurlopend deur jong aarde kreasioniste bygedam.
Is dit werklik in die Akademie se belang dat gemeenskappe moet ervaar dat die sepie-kultuur ‘n groter erkenning verdien as diepgang buite die gedrukte en uitgesaaide wêreld bloot omdat dit deur vooropgesette idees na die internet “verban” is?
Gaan daar oor bykans ‘n eeu ‘n Piero Gondolo della Riva wees wat daarin gaan slaag om kosbaarhede van skrywers op die internet gaan opspoor en deel van die hoofstroom-raamwerk neem? Gaan daar van gevestigde en selfs bekroonde skrywers so werke na vore kom wat die letterkunde gaan verryk, maar internet toe verban is omdat dit anders as hul geykte patroon was?
Gallup en Wit Huis knor vir mekaar oor Obama se gewildheid
Na ‘n Gallup-peiling Maandag aan pres. Barack Obama ‘n 47 % druipsyfer, die laagste sedert hy president geword het, besorg het, het Robert Gibbs, die Wit Huis se perssekretaris lippie getrek en gesê selfs ‘n sesjarige met ‘n vetkryt kan Gallup dit nadoen. Hy het ook aangetoon dat hy hom weinig aan die peilings se “betekenisloosheid” steur.
Gallup se hoofredakteur, Frank Newport, het egter op sy blog omsigtig op Gibbs se kritiek gereageer.
“Ek het dié soort reaksie al dikwels gesien wanneer verkose verteenwoordigers met syfers gekonfrontteer waarvan hulle nie hou nie.
Newport het voorts op die belangrikheid van peilings in die periodes tussen verkiesings gewys en dit as onontbeerlik vir demokrasie beskryf. “So weet verkose verteenwoordigers waar hulle met die publiek staan.”
Botswana vra groen hulp
Botswana het nagenoeg R1 miljard per jaar nodig om klimaatsverandering te beveg wat meestal gebruik sal word om die uitset van kweekhuisgasse van sy kragstasies te verminder.
Kitso Mokaila, minister van omgewingssake, het Woensdag voor sy vertrek na Kopenhagen gesê Botswana is baie afhanklik van termiese krag soos steenkool en benodig veiliger tegnologieë om kweekhuisgasuitsette te verminder.
Botswana stel tans 0.4% van die wêreld se kweekhuisgasse vry, meestal omdat lande in Suidelike-Afrika van hul steenkool kragsentrales afhanklik is.
Volgens hom sal dié fondse ook gebruik word in die proses om oor te skakel na bronne soos sonkrag wat nie skade aan die omgewing veroorsaak nie.
“Botswana het baie sonskyn wat gebruik kan word om krag op te wek, maar ons het fondse nodig vir toerusting om dit te kan gebruik. Om daardie rede sal ons vra om hulp hiermee,” het Mokaila gesê.