Die geboorte van ‘n multipolêre wêreldorde: Waarom die Weste stadig verval

Illustrasie van 'n verdeelde aardbol met Washington en Londen onder donker wolke, teenoor opkomende wêreldmoondhede in die sonlig.

Deur Johann Theron

Die Westerse wêreld beleef ‘n ingrypende politieke en ekonomiese oorgang. Maar terwyl sommige kommentators ‘n gewelddadige ineenstorting voorspel, dui die beskikbare tekens eerder op iets anders: ‘n langdurige verswakking van staatsinstellings, ekonomiese vermoë en politieke besluitneming. Intussen word ‘n nuwe multipolêre wêreldorde gebore.

Die geboorte van die neoliberale wêreldorde in 1991 was ‘n betreklik goed beplande gebeurtenis. Die einde van die Koue Oorlog en die ineenstorting van die Sowjetunie het die weg gebaan vir ‘n nuwe internasionale bestel waarin die Anglo-Amerikaanse wêreld oorheers het.

Ek onthou hoe die veranderinge destyds onsekerheid veroorsaak het. Eers my werkgewer en daarna my oom, wat by die Reserwebank betrokke was, het my dieselfde vraag gevra: Is hierdie veranderinge gevaarlik? Moet ons ons op die ergste voorberei?

My antwoord was dat hulle gerus kon wees en met hul beproefde, konserwatiewe lewenswyse kon voortgaan.

Vandag, in 2026, staan ons voor ‘n soortgelyke, maar veel minder ordelike oorgang. Die neoliberale wêreldorde maak plek vir ‘n multipolêre bestel waarin mag nie meer uitsluitlik in Washington, Londen en hul bondgenote gesetel is nie.

Die verskil kan met ‘n geboorte vergelyk word. In 1991 was dit amper ‘n keisersnee: beplan, geskeduleer en gekoördineer. Die geboorte van die nuwe wêreldorde verloop egter eerder soos ‘n natuurlike bevalling, met heelwat pyn, onsekerheid en onverwagte komplikasies.

Die vraag is wat hierdie geboorteproses vir die gewone burger beteken.

Die Weste se toenemende onvermoë

Om die huidige gebeure te verstaan, is dit nuttig om Jim Collins se boek How the Mighty Fall as vertrekpunt te gebruik. Collins ondersoek hoe eens suksesvolle organisasies geleidelik agteruitgaan en uiteindelik hul vermoë verloor om doeltreffend op uitdagings te reageer.

Ek gebruik hierdie benadering as ‘n raamwerk vir die ontleding van institusionele atrofie, oftewel die geleidelike verswakking van ‘n organisasie of staat se vermoë om sy funksies te verrig.

Die belangrike onderskeid is dié tussen ineenstorting en verval.

‘n Staat kan steeds verkiesings hou, wette aanvaar, belasting invorder en ‘n indrukwekkende militêre apparaat onderhou, terwyl sy vermoë om werklike probleme op te los voortdurend afneem.

Dit is juis hierdie verskynsel wat ons toenemend in die Anglo-Amerikaanse wêreld waarneem.

Fortress America: Voorbereiding op ‘n krisis

Berigte oor die Amerikaanse Pentagon se sogenaamde Fortress-inisiatief, waarvolgens militêre basisse vir langdurige onderbrekings van burgerlike infrastruktuur voorberei moet word, illustreer die soort onsekerheid wat die huidige tydvak kenmerk.

Volgens hierdie berigte behels die voorbereidings onder meer voorrade brandstof, water, mediese toerusting en ander noodsaaklike benodigdhede, asook groter onafhanklikheid van openbare elektrisiteitsnetwerke.

Daarby kom Amerikaanse pogings om strategiese minerale op te gaar en militêre voorsieningskettings te versterk.

Sulke maatreëls kan natuurlik as gewone militêre voorsorg beskou word. Maar hulle wek ook ‘n ongemaklike vraag: Waarom moet die magtigste militêre staat ter wêreld toenemend voorsiening maak vir die moontlikheid dat sy eie infrastruktuur nie betroubaar sal funksioneer nie?

Die antwoord lê moontlik nie in die verwagting van ‘n onmiddellike katastrofe nie, maar in ‘n groeiende bewustheid van sistemiese kwesbaarheid.

Diezelfde probleem kom na vore in berigte oor verouderde Amerikaanse lugverkeerbeheerstelsels, grootskaalse tegnologiese onderbrekings en die kwesbaarheid van digitale kommunikasienetwerke.

Hierdie voorbeelde, waarvan die besonderhede afsonderlike bevestiging vereis, wys op ‘n belangrike beginsel: ‘n Hoogontwikkelde samelewing kan tegelykertyd tegnologies gesofistikeerd en institusioneel broos wees.

Die publiek kry egter dikwels net die dramatiese krisisberigte te sien, sonder dat die onderliggende verandering in die wêreldorde verduidelik word.

Waarom verkiesings nie meer die probleme oplos nie

‘n Onlangse ontleding op ZeroHedge voorspel toenemende chaos, politieke geweld en selfs ‘n situasie waarin koeëls uiteindelik stembriewe vervang.

Die artikel se beskrywing van Westerse politieke en ekonomiese probleme is betekenisvol. Sy voorspelling van ‘n gewelddadige eindspel is egter minder oortuigend.

Die belangrikste waarneming is dat Westerse regerings toenemend nie meer die vermoë het om hul eie beloftes na te kom nie.

In die Verenigde State wissel Republikeine en Demokrate mekaar aan bewind af. Elke party belowe ingrypende verandering, maar die onderliggende probleme bly grootliks onaangeraak.

Die Republikeine belowe kleiner regering, minder skuld en ekonomiese herlewing. Tog vereis hul militêre en geopolitieke ambisies enorme staatsbesteding.

Die Demokrate belowe uitgebreide maatskaplike programme, openbare dienste en ekonomiese hervorming. Ook hierdie programme vereis geld wat toenemend deur bestaande staatsverpligtinge opgeslurp word.

Albei partye ding dus mee om beheer oor ‘n staat waarvan die finansiële bewegingsruimte voortdurend krimp.

Die politieke stryd word al hoe heftiger, maar die vermoë om betekenisvolle verandering teweeg te bring, neem nie noodwendig toe nie.

Dit is presies die soort institusionele verswakking wat Collins se raamwerk help verklaar.

Die skuldlas van die Weste

Die Westerse welvaartstaat en die Westerse oorlogstaat het een gemeenskaplike probleem: Albei is buitengewoon duur.

Regerings het oor dekades heen verpligtinge aangegaan wat toenemend moeiliker finansierbaar word.

Staatskuld en rentebetalings beperk die geld wat vir nuwe projekte beskikbaar is. Selfs wanneer ‘n politieke party ‘n duidelike verkiesingsmandaat ontvang, ontdek hy dat finansiële markte en bestaande begrotingsverpligtinge sy beleidsruimte beperk.

Frankryk bied ‘n treffende voorbeeld van hierdie spanning. Die land worstel met groot staatskuld, begrotingsdruk en gereelde maatskaplike protes.

Tog stort die Franse staat nie eenvoudig in duie nie.

Die administrasie funksioneer steeds. Pensioene word betaal, verkiesings word gehou en die finansiële stelsel bly aan die gang.

Wat wel verswak, is die staat se vermoë om sy strukturele probleme beslissend op te los.

Hierdie toestand kan jare, selfs dekades, voortduur.

Dit is die verskil tussen ‘n dramatiese revolusie en ‘n langdurige proses van politieke atrofie.

Kunsmatige intelligensie en die skyn van ekonomiese groei

‘n Verdere simptoom van die huidige bestel is die enorme hoeveelheid kapitaal wat na kunsmatige intelligensie vloei.

Die tegnologie beskik ongetwyfeld oor groot potensiaal. Tog ontstaan die vraag of alle beleggings in KI deur werklike produktiwiteitsverbeterings en toekomstige winste geregverdig kan word.

Kritici wys op die moontlikheid van spekulatiewe oorwaardering, onderlinge finansiering tussen groot tegnologiemaatskappye en die toenemende skuldlas wat met infrastruktuurbeleggings gepaardgaan.

Daar bestaan ook kommer oor die gebruik van KI vir toesig en die konsentrasie van ekonomiese en politieke mag.

Die gevaar is dat ‘n ekonomie op papier indrukwekkend kan groei terwyl ‘n toenemende deel van sy kapitaal nie voldoende produktiewe opbrengste lewer nie.

Aandelewaardasies styg, nuwe datasentrums word gebou en beleggers praat van ‘n tegnologiese revolusie.

Maar indien die onderliggende opbrengste nie die verwagtinge regverdig nie, kan hierdie groei gedeeltelik ‘n illusie wees.

In die konteks van institusionele atrofie is dit besonder betekenisvol: Die stelsel bly besig, maar sy vermoë om volhoubare welvaart te skep, word al hoe meer bevraagteken.

Wanneer instellings hulself nie meer kan regstel nie

Een van die belangrikste kenmerke van ‘n gesonde politieke bestel is die vermoë om foute te erken en reg te stel.

Parlemente, howe, onafhanklike media en openbare verantwoordbaarheid behoort hierdie funksie te vervul.

Wanneer besluitneming egter toenemend deur beperkte magskringe, private belange en politieke lojaliteite bepaal word, verswak hierdie regstellende meganismes.

Die Epstein-skandaal, die Amerikaanse betrokkenheid by konflikte in die Midde-Ooste en die invloed van groot finansiële belange op openbare beleid word gereeld as voorbeelde van hierdie probleem aangevoer.

Nie elke bewering van korrupsie of onbehoorlike invloed is noodwendig bewys nie. Die breër vraag bly egter geldig: Kan Westerse politieke instellings nog hul eie magsmisbruik en beleidsmislukkings doeltreffend regstel?

Wanneer ‘n organisasie ophou om uit sy foute te leer, bereik sy verval ‘n gevaarlike stadium.

Dit is ook ‘n sentrale insig wat uit Collins se ontleding van organisatoriese agteruitgang na vore kom.

Waarom chaos nie noodwendig ineenstorting beteken nie

Die ZeroHedge-ontleding voorspel dat toenemende frustrasie uiteindelik tot grootskaalse geweld sal lei.

Maar die beskikbare argumente ondersteun nie noodwendig daardie gevolgtrekking nie.

Betogings, oproer, plundering en politieke geweld kan eerder simptome van ‘n langdurige toestand van onregeerbaarheid wees.

Frankryk se gereelde straatprotes illustreer hierdie verskynsel.

Betogers eis verandering. Die regering probeer die onmiddellike krisis beheer. Die openbare orde word uiteindelik herstel, maar die onderliggende probleme bly bestaan.

‘n Nuwe betoging volg, en die proses herhaal homself.

Dit is nie noodwendig die voorspel tot revolusie nie. Dit kan bloot die normale funksionering van ‘n verswakkende politieke bestel word.

Die stelsel ontwikkel mettertyd ‘n vermoë om sy eie krisisse te oorleef sonder om hulle werklik op te los.

Politici maak beloftes. Kiesers raak ontnugter. Regerings wissel. Skuld neem toe. Instellings verloor hul doeltreffendheid.

En tog gaan alles voort.

Hierdie toestand is moontlik gevaarliker as ‘n skielike ineenstorting, juis omdat dit so lank kan duur.

Die geboorte van ‘n nuwe wêreldorde

Die verswakking van die Anglo-Amerikaanse bestel vind nie in ‘n geopolitieke vakuum plaas nie.

Terselfdertyd ontwikkel ‘n multipolêre wêreld waarin ander magsentrums toenemend ‘n groter rol speel.

Die Verenigde State en sy bondgenote sal waarskynlik nog lank belangrike rolspelers bly. Maar hulle sal toenemend rekening moet hou met ‘n wêreld waarin hulle nie meer elke internasionale vraagstuk eensydig kan bepaal nie.

Hierdie oorgang hoef nie noodwendig ‘n katastrofe te wees nie.

Dit kan ook die begin van ‘n meer gebalanseerde internasionale bestel verteenwoordig, waarin verskillende beskawings, ekonomiese magsentrums en politieke tradisies groter ruimte geniet.

Die geboorteproses is egter pynlik, veral vir die samelewings wat aan die ou orde gewoond geraak het.

Die politieke en ekonomiese instellings wat sedert 1991 ontwikkel het, kan nie oornag vervang word nie.

Hul invloed sal waarskynlik geleidelik afneem, terwyl nuwe instellings en magsverhoudings langs hulle ontstaan.

Die ou wêreld sterf dus nie noodwendig met ‘n groot ontploffing nie. Dit kan eenvoudig al hoe minder in staat raak om sy eie bestaan te regverdig.

Slot: Nie ‘n ontploffing nie, maar ‘n stadige wegdrywing

Die grootste fout wat ons vandag kan maak, is om elke krisis as die onmiddellike voorloper van ‘n wêreldwye ineenstorting te beskou.

Die werklike gevaar is moontlik veel minder dramaties.

Ons sien ‘n politieke bestel waarin verkiesings voortgaan, skuld groei, openbare instellings verswak en regerings toenemend sukkel om beslissend op te tree.

Dit is die atrofie van ‘n wêreldorde.

Die ou neoliberale bestel van 1991 word nie noodwendig deur ‘n enkele revolusie vernietig nie. Dit verloor geleidelik sy lewenskragtigheid en sy vermoë om die wêreld te organiseer.

Intussen word ‘n nuwe multipolêre wêreld gebore.

Die vraag is nie bloot of die ou orde sal oorleef nie, maar of die nuwe bestel die ruimte sal skep vir groter politieke verantwoordelikheid, ekonomiese volhoubaarheid en ‘n herwaardering van konserwatiewe beginsels.

Dalk is dit uiteindelik die betekenis van die geboorteproses wat ons tans beleef: Nie die einde van die wêreld nie, maar die moeisame einde van ‘n wêreldorde.

Maak 'n opvolg-bydrae