{jathumbnail off}
Kategorie: Feuilleton
‘n Doel in die lewe
{jathumbnail off}
Die olifant in die vertrek
{jathumbnail off}
So wit soos sneeu…
Vuis
{jathumbnail off} 
ons stede rafel uit langs die nate
die verkeersligte is weer buite werking,
terwyl hoofstrate uitval
in gate
bloed vlek die grond van plase
waar mielies en koring moet groei
daar is graffiti teen tuynhuys se mure
en in woonbuurte moet vroue met hul eggenotes stoei
: kyk hoe word ons grondwet verkool
in begrafnisvure
uiteindelik
kry ek inbrekers se spore ook
in my huis,
en die hand waarmee ek groet
word
‘n vuis
Met Bataafse vlag verwelkom
Janssens en de Mist het oral in die land gevind dat die koloniste bly was dat die Kaap weer Hollands was. Op 9 April 1803 het Janssens van Swellendam af aan De Mist geskryf: “Die genoeë op die platteland om aan die Moederland teruggegee te wees, skyn seer algemeen.” De Mist het ná sy reis geskryf dat hy selfs by die ver afgeleë ingesetenes groot gehegtheid aan die Hollandse regering bespeur het.
Dit blyk uit Anna Böeseken se beskrywing van die reis dat De Mist en sy reisgeselskap op verskeie plekke met die Bataafse vlag verwelkom is. Dit het ook gebeur op Graaff-Reinet, maar die twintigtal armsalige huisies, die lendelam drosdy en die vervalle kerk het ‘n swak indruk gemaak. De Mist het geld gegee vir die herstel van die kerk en het opdrag gegee dat ‘n nuwe drosdy gebou word.
Op sy terugreis het De Mist kennis gemaak met die Karooboere. Die geselskap kon luister na die talle jagstories. Van Tjaart van der Walt is vertel hoe hy sy broer uit die kloue van ‘n leeu kon red omdat hy so goed kon skiet. Die leeu, wat die ruiter en perd bespring het, is deur Van der Walt in die kop getref, en die perd en sy ruiter het ongedeerd gebly.
Aan die voet van die Swartberge het die Bataafse vlag op die huis van veldkornet Samuel de Beer van Kweekvallei gewapper met die aankoms van De Mist se geselskap. Al die inwoners van die wyk was voor die huis in twee rye opgestel. Terwyl hulle die geweer presenteer, het De Beer met die swaard in ‘n bont geskilderde skede die gaste welkom geheet. Twee van sy kinders het ‘n welkomslied op die fluit begelei, en daarna is almal die huis binnegenooi. Die tafels was belaai met kalfsvleis, pluimvee, ‘n groot verskeidenheid groente, waatlemoen, spanspek, pragtige druiwe en heerlike wyn wat op die plaas gemaak is. De Beer het vertel dat hy niks met die opstand van Graaff-Reinet te doen wou hê nie, maar ‘n sterk voorstander is van die vryheid en die natuurlike regte van die mens. Lichtenstein het opgemerk dat De Beer ‘n deeglike kennis gehad het van wat die vorige vyftien jaar in Europa gebeur het.
Lictenstein het op sy reise ook die entstof teen pokke bekend gestel wat enkele jare tevore deur dr. Edward Jenner en ander ontwikkel is. Baie was daarteen gekant, maar die dokter wat so goed met die boere oor die weg gekom het dat hy selfs die huisgodsdiens op plase waargeneem het, kon meestal hul vooroordele weg redeneer.
‘n Kommissie wat die veeteelt ondersoek het, meld dat die mense godsdienstig is. Die Bybel, ‘n gebede- of ander godsdienstige boek het oral byderhand gelê. Almal was daarop gesteld dat hul kinders gedoop word; die eed is heilig en mense gaan nooit aan tafel sonder om te bid nie. Die kinders en families is baie aan mekaar geheg.
Onder die Bataafse bewind — sonder die wanbestuur en korrupsie van die Kompanjie — het die opstandige Oos-Kapenaars rustig en kalm gebly. Hulle was nou direk onder die Nederlandse regering; die Graaff-Reinetters het juis in 1795 in opstand gekom omdat hulle nie onder die Kompanjie wou staan nie, maar onder Nederland. Simpatieke bewindhebbers en amptenare het die nuwe gesag uitgeoefen.
Nog geskiedenisartikels deur Jaap Steyn (in omgekeerde chronologiese volgorde):
Lady Anne Barnard se waarnemings
Halfhartige verdediging van die Kaap in 1795
Die agteruitgang van Nederland
Skipbreuke en die held Woltemade
Op die trekpad tydens die Groot Trek
’n Nuwe geldstelsel aan die Kaap
Die Afrikaner se eerste demokratiese opvattings
Godsdienstigheid van die trekboere
Die lewe van die 18de-eeuse trekboere
Hoe ‘n admiraal en ‘n prins Afrikaans gered het
Los!
{jathumbnail off}
‘n Redelike dier?
Stryd om demokrasie
{jathumbnail off} 
Kosbare, swart goud
{jathumbnail off} 
Ag wat, los maar
{jathumbnail off}
Ontmoetings met sendelinge
Die reisgeselskap van De Mist kon agterkom in watter moeilike omstandighede baie mense lewe. Op Matjesfontein in die Roggeveld het Lichtenstein geluister na die ervarings van die “dikke” Gerrit van Wyk se dogter. Byna twee jaar tevore het slawe en Khoi-Khoin haar man, Cornelis Coetsee, haar skoonvader en nog drie mense voor haar oë vermoor, die plaas leeg geplunder en met die geld, beeste en ander besittings gevlug. Sy is meegevoer en het ternouernood aan die dood ontkom. ‘n Broer van die vermoorde en sy suster het op die moordplaas gewoon. Sy het Nederlands suiwerder as ander plattelanders gebruik, en die tale van die Xhosas, Khoi-Khoni en San geken.
In Desember 1803 het die reisgeselskap van De Mist die Herrnhutters se sendingstasie bereik. Ongeveer 200 huise, omring deur goed versorgde tuine, het sowat duisend Khoi-Khoin gehuisves. Daar was vyf sendelinge, wat saam met hul vroue in een huis gewoon het. Die naam is in die Bataafse tyd na Genadendal verander. Die kerkgebou, huise en werkplase was uitstekend onderhou en messemakery was ‘n welvarende bedryf. Na aanleiding van die Herrnhutters het die boere van “herneutermesse” gepraat.
Verder oos het hulle die veelbesproke Coenraad de Buys teëgekom wat jare lank tussen die Xhosas gewoon het. Sy buitengewone liggaamsbou, fiere houding en hoë voorkop met die skerp omlynde gelaatstrekke het op Lichtenstein die indruk van ‘n Griekse godheid geskep. De Mist se vrae oor die Xhosas het hy beantwoord met ‘n beskeie terughoudendheid, wat ‘n aangename indruk gelaat het.
‘n Groot kontras met Genadendal was die sendingstasie Bethelsdorp van De Mist se jeugvriend, dr. J.T. van der Kemp. Hy was ‘n dokter wat tot inkeer gekom het ná ‘n ramp waarby sy vrou en enigste kind verdrink en hy self ‘n noue ontkoming gehad het. Hy was een van die sendelinge wat die Londense Sendinggenootskap in 1799 gestuur het. Op Bethelsdorp het almal in lendelam hutte gewoon. Lichtenstein skryf: “Op ‘n uitgestrekte vlakte sonder een enkele boom, ja byna heeltemal sonder drinkwater, staan 40 tot 50 klein hutte in die gedaante van halwe koeëls, waarin geen mens regop kan staan nie. […] Omtrent in die middel staan ‘n grondhut met ‘n strooidak en vlak langsaan ‘n paar hutte vir die sendelinge. Tans reeds sien alles vervalle daar uit, soos dit ook slordig en armoedig gebou is. Ver in die rondte is in die geheel omtrent geen struik te sien nie, want wat daar maar van dié aard te vinde was, is tot brandstof gebruik; die hele grond is oral kaal en plat getrap; nêrens is enige spoor van menslike vlyt nie.”
Die traagheid en morsigheid op Bethelsdorp het ‘n teenstelling gevorm met die ywer van die boere om hul plase te herbou. So het die weduwee en kinders van ene veldkortnet Van Rooyen wat deur die Xhosas vermoor is, die landerye netjies geskoffel en die gaste met druiwe en spanspek onthaal. Tydelik het die gesin in ‘n meule gewoon, die enigste deel van die pragtige opstal wat nie verbrand is nie. In die omgewing van Graaff-Reinet het vier, vyf gesinne in groepe bymekaar gebly omdat hulle só makliker kon weerstand bied teen aanvallers.
Nog geskiedenisartikels deur Jaap Steyn (in omgekeerde chronologiese volgorde):
Lady Anne Barnard se waarnemings
Halfhartige verdediging van die Kaap in 1795
Die agteruitgang van Nederland
Skipbreuke en die held Woltemade
Op die trekpad tydens die Groot Trek
’n Nuwe geldstelsel aan die Kaap
Die Afrikaner se eerste demokratiese opvattings
Godsdienstigheid van die trekboere
Die lewe van die 18de-eeuse trekboere
Hoe ‘n admiraal en ‘n prins Afrikaans gered het
Lank, lank gelede
{jathumbnail off}
Die blye gedagte
