Dan Roodt, Author at praag.co.za

Merkel wil Roma en Sinti se lyding onthou

Duitse kanselier Angela Merkel sal ‘n gedenkteken vir die vermoorde Sinti- en Roma-slagoffers van die Nazi’s Woensdag open. Europa se grootste minderheid stoei met voortgesette diskriminasie.

Geskiedkundiges sê die Nazi’s het byna 500.000 Roma mans, vroue en kinders in Europa gedurende die Tweede Wêreldoorlog uitgewis, en ‘n bevolking met wortels in Duitsland wat ses eeue terugstrek, vernietig.

Die gedenkteken, in Berlyn se sentrale Tiergarten tussen die Reichstaggebou en die Brandenburghek, sal onthul word ná jare van vertragings en bitter geskille oor die ontwerp en koste.

“‘n Kultuur van onthou is vir my baie belangrik,” sê Merkel. “Dit is waarom ons geskikte plekke moet vind waar moontlik is, waar mense kan gaan ook in die toekoms wanneer die oorlewendes nie langer daar is nie.”

Die monument, wat in Desember 2008 begin is, bestaan uit ‘n ronde poel water en staal in die middel waarop ‘n enkele vars blom elke dag rus.

‘n Tydlyn van die Nazi-uitwissing staan langs die gedenkteken, wat gebou is teen ‘n koste van 2,8 miljoen euro.

Dit is ontwerp deur die Israeliese kunstenaar Dani Karaván, 81. Die opening is deur ‘n reeks konserte, kunsuitstallings, die openbare debat en lesings, ondersteun.

Die Roma en verwante Sinti, wat soos die Jode as rasminderwaardig beskou is, is ook stelselmatig deur die Nazi’s geteiken, beperk tot ghetto’s en spesiale kampe, gedeporteer en doodgemaak.

In 1938 het die SS-hoof Heinrich Himmler beveel dat die “finale oplossing van die sigeunervraagstuk” gevind word.

In die diens van die volksmoord-program, het die raswetenskaplikes van Nazi-Duitsland ‘n lys van eienskappe en familiestambome wat in sommige gevalle terug na die 16de eeu strek, van “sigeunervoorouers” saamgestel.

Sulke mense is na konsentrasiekampe gestuur. In Auschwitz en Ravensbrueck, is hulle onderwerp aan groteske mediese eksperimente. Maar Wes-Duitsland het nie die volksmoord erken tot 1982 nie.

“Die Holocaust teen die Roma, of ‘Porajmos’ is lank ontken en was nie die onderwerp van historiese navorsing nie, ook in ander lande, soos Vichy Frankryk of lande van Oos-Europa wat aan in die vervolging deelgeneem het,” sê die historikus Wolfgang Wippermann van Berlyn se Vrye Universiteit.

Die regering se besluit om die monument op te rig dateer terug na 1992, maar dit is gehou in ‘n deel deur ‘n semantiese geskil.

Die hoof van die Sentrale Raad van Sinti en Roma in Duitsland, Romani Rose, het beswaar gemaak teen die gedenkteken wat verwys na “sigeuners”, ‘n term wat algemeen gebruik was in die verlede, maar nou as neerhalend beskou word.

“In teenstelling met die Jode, was die meeste van hulle [die Roma] Katolieke, nie noodwendig onderskeibaar van ander burgers nie,” sê Rose, wat ‘n gemeenskap van 70.000 lei.

Byna 11 miljoen Roma leef in Europa, sewe miljoen van hulle in die Europese Unie, en ly aan buitensporige armoede.

Na die val van die Berlynse Muur in 1989 het baie gevlug van die suidooste van Europa na die ryker weste en lande soos Frankryk en Italië. Duitsland het aangedui dat hy die vloei van die Roma na die land wil bekamp, moontlik deur die herstel van visumvereistes vir Serwië en Macedonië.

Die sekretaris-generaal van die Raad van Europa, Thorbjoern Jagland, noem dit een van die vasteland se grootste uitdagings.

“Die grootste minderheid in Europa word teen gediskrimineer in die meeste Europese lande en die Roma se lewensomstandighede is verskriklik in baie lande,” het hy gesê in Sondag se uitgawe van die Berlynse dagblad Tagesspiegel.

Александр Фильчаков

Ondersoek na Marikana duur voort

Die geregtelike ondersoek na die tragedie by Lonmin se platinummyn in Marikana sal Maandag in Rustenburg voortduur.

Die uitslae van nadoodse ondersoeke en ander amptelike bewysstukke sal voorgelê word, insluitend ballistiese verslae. Regsverteenwoordigers sal die geleentheid gegun word om die bewyse onder oë te neem, en misdaadtoneel-kenners sal ook getuig.

Die kommissie het gesê die groot hoeveelheid materiaal en bewysstukke maak dit moeilik om te voorspel hoe vinnig die ondersoek sal vorder.

Die ondersoek, wat gelei word deur die afgetrede regter Ian Farlam, is vroeër dié maand uitgestel ná families van 20 van die mynwerkers wat hulle in die Oos-Kaap bevind, Farlam gevra het om hulle ‘n geleentheid te gun om na Rustenburg te reis.

Tydens die skietery by die myn is 34 Lonmin-mynwerkers dood en 78 gewond toe die polisie op 16 Augustus gedurende ‘n staking by Marikana op hulle losgebrand het.

Данильченко Харьков

DA en Brittanje saam in die bed

Rapport het Sondag berig oor die DA se noue bande met Brittanje. Volgens inligting wat deur die Staatsveiligheidsagentskap bekom is, het ‘n senior ANC-amptenaar aan City Press bevestig dat ‘n ondersoek geloods is na die verhouding tussen die party en die VK. Praag waarsku al lank dat die DA nie Afrikaners se belange op die hart dra nie.

Verskeie vergaderings die afgelope drie maande tussen Helen Zille, DA-leier, en Britse regeringsamptenare, asook Zille se reis na Londen, het tot die agterdog bygedra.

Ryan Coetzee, ‘n voormalige raadgewer van Zille, is intussen aangestel as raadgewer van Nick Clegg, Brittanje se adjunkpremier. “Daar is iets dieper as wat dit op die oog af lyk en dit moet ondersoek word,” het die ANC-amptenaar gesê.

Nog ‘n regeringsamptenaar meen die verhouding tussen die Britte en die DA lyk soos die Britte se steun vir die MDC in Zimbabwe om ‘n alternatief vir pres. Robert Mugabe te skep sonder om die etniese balans in die land te versteur. Brittanje het Mugabe aktief ondersteun tydens die volksmoord in Matabeleland.

Zille het die agterdog afgelag as ‘n Aprilgekgrap. “Is iemand hier in ‘n parallelle heelal? Of is dit deel van die ANC se voortslepende ‘Zanufikasie’?”

In Londen was sy positief oor Suid-Afrika se toekoms, het sy gesê. Sy het met die hoë kommissaris Zola Skweyiya vergader en “telkens positiewe terugvoering gekry”. Sy het onder meer onderhoude gehad met CNN, die Financial Times en The Economist, waar sy egter die land se vooruitsigte egter as uiters negatief beskryf het.

Die DA se verhouding met Brittanje is “professioneel, soos met alle ander regerings”. Brittanje oefen die grootste invloed op Suid-Afrika uit en het die land dadelik weer by die Statebond ingelyf nadat die ANC die verkiesing in 1994 gewen het. Brian Dube, woordvoerder van die Staatsveiligheidsagentskap, sê die agentskap “word gerig deur ‘n behoefte om nasionale veiligheid te handhaaf kragtens die Grondwet en nasionale wetgewing”.

Giliomee sit die pot oor Angola heeltemal mis

Professor Hermann Giliomee se nuutste boek heet Die Laaste Afrikanerleiers.

Pieter Malan berig oor die boek in Rapport van 21 Oktober 2012, onder die opskrif: Slaap-slaap ‘n oorlog in. Die artikel gaan oor oudpremier John Vorster wat “sonder enige duidelike strategiese doelwitte en horende doof vir die mededelings van sy Washingtonse ambassadeur”, deur PW Botha oorreed word om roekeloos te raak en Luanda in te neem gedurende November 1975.

Die Suid-Afrikaanse ambassadeur in Washington destyds was Pik Botha, en hy het slegs gerapporteer wat die Amerikaanse Kongres se sienings was – die VSA sou SA glad nie in Angola ondersteun nie.

Desnieteenstaande het Vorster en PW Botha Angola laat inval, sonder Amerikaanse hulp, met die duidelike doelwit: probeer die geweldige groot politieke vakuum in Suid-Afrika se buurland vul deur die hoofstad Luanda te beset, voordat die MPLA en Kuba dit doen.

In daardie besluit was Vorster en PW Botha strategies 100% korrek, asook ondersteun deur Suid-Afrika se Nasionale en Militêre Intelligensie. Angola as Portugese Provinsie was ‘n baie belangrike buurland as deel van Suid-Afrika se cordon sanitaire. Portugal se skielike ontrekking het ‘n reuse politieke magsvakuum in Angola gelaat. Sou die ANC-gesinde MPLA daardie magsvakuum vul, was die val van Rhodesië, SWA en daarna Suid-Afrika ‘n geografiese en feitelike gegewe.

Daarteenoor, sou Suid-Afrika Luanda beset en UNITA as vriendskaplike en een meerderheidsparty aan bewind bring, was nie net die cordon sanitaire verseker nie, maar sou Suid-Afrika Angola effektief deur middel van ‘n afhanklike Unita bestuur en beheer, en so die uiters strategiese energieryke Angola ekonomies by Suid-Afrika integreer. Met indirekte beheer oor Angola, was Suid-Afrika se toekoms seker, en was Suid-Afrika onderweg na ‘n Afrikasupermag.

Vir Suid-Afrika in 1975 was daar 2 uiteenlopende uitkomste rondom die Angolese magsvakuum: of Suid-Afrika se bestaan word bedreig, of Suid-Afrika se bestaan en supermoondheidstatus word verseker. Mens kan die destydse Nasionale Intelligensie, John Vorster, PW Botha en die SAW se topbestuur oor baie sake kritiseer, maar een saak is geopolities 100% seker en deur die geskiedenis bewys: die inval in Angola en opmars na Luanda om die magsvakuum te vul voor die vyand was die noodsaaklike en regte ding om te doen om die vreedsame voortbestaan, ekonomiese oorlewing en politieke sukses van die Afrikanerstaat oor die komende eeue te verseker.

Nie John Vorster, PW Botha, NI en die SAW was in hierdie saak roekeloos of onnadenkend nie, maar Prof Giliomee se politieke insig wel. Ten minste iets, nie net ‘n hoë IK nie, maar ‘n klein bietjie van president Zuma se politieke oorlewingsinstink is ook nodig, anders sit mens die politieke pot mis en dan is Slim Jan, of ten minste sy staat dood.

Vandag het ons die voordeel van terugblik, en met die inligting en dokumente tot ons beskikking deur middel van die internet, is dit vir ontleders vandag nog makliker as destyds om die uiters strategiese staatsaak van Luanda en Angola in te sien.

Na 1975 en 1976, het die Suid-Afrikaanse regering tesame met NI en die SAW, deurlopend elke jaar tot en met 1988 onophoudelik gewerk vir die besetting van Luanda en beheer van Angola deur middel van die SAW en UNITA. Hulle het hulle kans afgewag, en intussen gereed gemaak, van G6’se tot atoombomme.

In 1988 het die Suid-Afrikaanse regering en die SAW alles in die stryd gewerp met die nuwe groot geleentheid in Angola en Luanda, tot die onsteltenis weereens van Fidel Castro.

Fidel Castro het in 1975 persoonlik ingegryp, en met bomenslike energie en individuele leierskap, die SAW in Angola gestuit. Die VSA het toegelaat dat Fidel Castro in 1975 en 1976 die SAW se mag in Angola balanseer, na President Nixon en Henry Kissinger se vergadering daaroor met Deng Xiopeng in China.

In 1988 het Fidel Castro weer persoonlik ingegegryp, en weer met bomenslike energie en individuele leierskap Luanda en Angola buite die SAW en Suid-Afrika se bereik geplaas.

Na Cuito-Cuanavale het Fidel genoeg gehad van die gevaarlike avonture en gevoel dat sy geluk gaan uitloop. Nie eers die Lockerbie-lugramp kon die vredesooreenkoms en New York Akkoorde tussen Kuba en Suid-Afrika stuit nie.

Met die einde van die Grensoorlog in 1988, en die ontrekking van Kuba en Suid-Afrika uit Angola en Suidwes, was Suid-Afrika se kans om Luanda en Angola te beheer nog steeds nie verby nie, maar teen 1992 groter as ooit tevore. Met Fidel en Kuba uit Angola, kon Savimbi en UNITA groot vordering teen die MPLA maak. UNITA kon teen 1992 die MPLA oorwin, en Angola en Luanda as vriend van Suid-Afrika oorneem, soos die strategiese doelwit van Vorster, PW, NI en die SAW in 1975 was.

Ironies is die volgende feite: FW de Klerk en die SAW het UNITA in 1993 vernietig, so Angola verloor, en ook Suid-Afrika en Suid-Afrikaanse konfederale supermoondheid vir honderde jare.

Maar De Klerk kan die volgende bevestig – hy was onder geweldige druk van Mandela om die mag van die SAW te verminder. De Klerk het toe wel tientalle SAW-offisiere afgedank, sonder om die moontlike gevolge daarvan in ag te neem. Baie van die afgedankte SAW-offisiere was toe gewis sonder werk en vir seker sonder vooruitsigte, maar met families om te voed. Van die afgedanktes het toe Executive Outcomes gestig, en hierdie Executive Outcomes het die SAW en Afrikaner-Suid-Afrika se grootste vriend, UNITA, teen betaling vernietig. Wat Fidel en Kuba nie kon reg kry nie al het hulle hoe hard en hoe lank probeer, het FW De Klerk as gevolg van sy ondeurdagte optrede, en ironies genoeg Executive Outcomes reggekry, sommer in ‘n baie kort tydjie.

Die gevolge van die afdanking van die SAW-Offisiere en vernietiging van UNITA in Angola, is net so ironies. Fidel Castro het eintlik vir die VSA in Afrika gewerk, deur die SAW se mag te balanseer. Die VSA se mag in Suider-Afrika het verminder, en hulle groot kompetisie, China, se mag en invloed in Suider-Afrika het vermeerder. Danksy Angola, en deur die DRC en buurlande Zambie, Zimbabwe en Mosambiek, kan China ‘n langdurige supermoondheid bly sonder om ineen te stort. Suid-Afrika is nou deel van BRICS, op uitnodiging van China. President Zuma was voorheen die hoof van die Handelskommissie met China.

Die Grensoorlog was geopolities nie verniet nie. Daardeur was die supermoondheidmagsbalanse van die 21ste eeu bepaal. De Klerk het die deurslaggewende rol gespeel deur SAW-offisiere af te dank, sonder om aan hulle alternatiewe werk en inkomste te verskaf in Suid-Afrika.

Pik Botha het geen verraad in Washington gepleeg nie, maar slegs sy werk gedoen en diplomatieke inligting deurgegee. Hy het geen besluitnemingsgesag in Suid-Afrika gehad nie, en die manne in Pretoria: Vorster, PW en NI het destyds geopolities gesproke korrekte besluite en aksies geneem, en die VSA in sy anti-Sowjet-Unie vennootskap met China nie.

Hiermee doen ek ‘n beroep op ons geliefde en geagte professor Giliomee, om asseblief die geopolitieke feite en die wetenskap van geopolitiek self in ag te neem met sy neerskrywe van ons geskiedenis.

Botman en Nzimande se akademiese losbandigheid

Blade Nzimande roem daarop dat hy die biblioteek van die Universiteit Zoeloeland afgebrand het. Volgens persberigte beskou hy dit as sy hoofbydrae tot die “bevrydingstryd”. Myns insiens behoort enigeen wat ‘n biblioteek vernietig het nie los op straat te loop nie. In enige beskaafde samelewing behoort so iemand lewenslank dwangarbeid te verrig, sodat hy ten minste in ‘n mate die skade vergoed.

Omdat ons ons in ‘n eienaardige samelewing bevind, loop Nzimande nie net los rond nie, maar bevind hy hom in die kabinet van die ANC-regering. Hy is ‘n minister en boonop die minister van hoër onderwys. In sekere opsigte word hy deesdae nie net met die heil van die Universiteit Zoeloeland vertrou nie, maar kan hy sy invloed op al die plaaslike universiteite en ander tersiêre onderwysinrigtings laat geld. Op hierdie manier beïnvloed hy die gehalte van alle onderwys in Suid-Afrika, want aan hierdie inrigtings word die dosente en onderwysers opgelei.

‘n Verdere probleem eie aan Nzimande is dat hy nie net lid van die Suid-Afrikaanse Kommunistiese Party is nie, maar aan die hoof daarvan staan. Voor die algehele oorgawe van die NP aan die ANC in 1990/1994 was dit ondenkbaar dat ‘n kommunis toegelaat sou word om die land se onderwysheil te bepaal. Nzimande se aanstelling het egter geen hoorbare protes ontlok nie. Daar is ook geen sterk weerstand teen sy voortgesette onvanpaste uitsprake en ander aktiwiteite op onderwysgebied nie.

Die ANC spreek hom deesdae ewe skynheilig teen geweld in enige vorm uit. Geweld hoort glo nie in ‘n demokratiese samelewing tuis nie. Met ander woorde, die geweld van die UDF/ANC en hulle meelopers in die “apartheidsera” word as geregverdig beskou; asof die regering toe niks anders gedoen het as om apartheid te bedryf nie. Ingelyks het Nzimande sy deuntjie verander: “Destruction of property … is totally unacceptable and should never be tolerated” (politicsweb, 1 deser).

In die geledere van die plaaslike kommuniste word kort-kort beweer dat tersiêre onderwys gratis moet wees. Dit sou ongetwyfeld ‘n nog groter toestroming van onbekwame kandidate en ‘n nog groter uitsaksyfer tot gevolg hê, asook ‘n verdere verlaging van akademiese standaarde. Ook is dit ironies dat vir gratis tersiêre onderwys gepleit word, terwyl primêre en sekondêre onderwys vir veral wit kinders glad nie meer gratis is nie.

Onlangs het RSG berig dat Nzimande ‘n taakspan gaan aanstel wat al die universiteite moet besoek om die vordering met “transformasie” te monitor. Uit ‘n akademiese oogpunt klink dit na ernstige owerheidsingryping, naamlik afdreiging. Ek het egter nog geen koerantberig hieroor onder oë gehad nie. Blykbaar is dit volgens die insig van ons joernaliste nie danig nuuswaardig nie.

Waaroor wel berig is (bv Die Burger, 12 deser, p 4), is dat Nzimande sy departement ‘n klaringshuis vir alle aansoeke om kollege- en universiteitstoelating wil maak. Aangesien die regering se gebrekkige dienslewering algemeen bekend is, is dit hoogs onwaarskynlik dat hierdie klaring doeltreffend gedoen sal word. Dit sou klaarblyklik enorme addisionele onkoste meebring (vir die eerste fase is R35 miljoen beskikbaar), maar dit word glo as noodsaaklik geag omdat ‘n swarte die vorige rondte in ‘n stormloop om laat registrasie dood is. Bekwame amptenare is noodsaaklik om voorligting en toelating doeltreffend te laat verloop, terwyl die regering waarskynlik geen jota of titel van sy rasgebaseerde indiensnemingsbeleid sal afsien nie.

Hoe die voorgestelde stelsel gaan voorkom dat laatslapers hulle tradisionele gedrag voortsit, word nie gesê nie. Die rektor van Unisa het verwys na die “uitdagings” (‘n kenmerkende ANC-woord) “waar studente nie ‘n kultuur het om vooruit te beplan en vroegtydig by instellings aansoek te doen nie” (Die Burger, 13 deser, p 4). Hy verwys klaarblyklik na swartes. In dieselfde berig wys van die universiteitswoordvoerders daarop dat wat Nzimande beoog nie bloot ‘n gesentraliseerde aansoeksentrum is nie, maar dat hy beheer wil uitoefen oor wie waar studeer. Die topuniversiteite mag volgens Nzimande nie al die topmatrikulante trek nie; hulle moet oor verskillende universiteite versprei word. Dit kom neer op die ANC se bekende voorliefde vir sosiale ingenieurswese.

Hierdie woordvoerders het hulle (glad te) omsigtig teen staatsinmenging uitgespreek. Tereg word beweer dat dit universitêre outonomie aantas. Die troefkaart wat Nzimande hou, is die beheer wat hy oor universiteite se staatssubsidies uitoefen. Hy misbruik hierdie subsidies as hefboom om universiteite te verplig om ooreenkomstig die ANC se wense te verander, te “transformeer”; kortom, om al hoe meer te verswart wat betref studente en personeel. In die proses word Afrikaans as voertaal afgeskaf (soos aan die Universiteit Port Elizabeth en die Universiteit van Wes-Kaapland) of afgeskaal (soos aan die universiteite in Bloemfontein, Johannesburg, Potchefstroom, Pretoria, Stellenbosch, asook Unisa).

Universitêre onderwys in die “apartheidsera” word deesdae graag negatief voorgestel; uitsluitlik om politieke redes. In werklikheid was die akademiese standaarde toe baie hoër as tans. Hierdie feit is teen wil en dank wêreldwyd erken. Die NP-owerheid het toe ook nie befondsing in dieselfde mate as die ANC misbruik om sy ideologie te bevorder nie. Byvoorbeeld, toe Jakes Gerwel die rektor van die Universiteit van Wes-Kaapland was, het die UWK die reg van die “apartheidsregime” om die universiteit te befonds erken, maar ontken dat die regering matriek en etnisiteit as toelatingsvereistes mag stel. Wat deesdae broodnodig is, is dat al die plaaslike universiteite op hulle universitêre outonomie en op akademiese vryheid moet aandring, minstens in dieselfde mate as tydens apartheid.

Die probleem is dat daar ‘n papbroekige houding teenoor ANC-voorskrifte en -inmenging by al die plaaslike universiteite te bespeur is. Die gevolg is dat sodanige inmenging nie opgehef sal word nie, maar gaan vererger. Daar word toegelaat dat ANC-aktiviste eerder as deurwinterde akademici in sleutelposte (bv as rektore en dekane) aan universiteite aangestel word. Politiek kry voorkeur bo akademiese oorwegings. Daarom verklaar geen universiteit meer dat hy hom uitsluitlik deur akademiese oorwegings laat lei by studentetoelating en die aanstelling en bevordering van dosente nie. Dit verduidelik ook die drastiese verlaging in akademiese standaarde die afgelope twee dekades.

‘n Aantal jare gelede was daar groot beroering in uitsaaigeledere toe bekend geword het dat die BBC se afdelingshoofde primêr beoordeel word nie ingevolge die gehalte van uitsendings nie, maar ingevolge die mate waarin hulle die belange van nie-wittes bevorder. Suid-Afrikaanse universiteite het in ‘n soortgelyke toestand verval. Hulle arbei nie om kompromisloos akademies voortreflik te wees nie, maar om transformasiedoelwitte te bereik. Hulle word daarvolgens deur die ANC-regering beoordeel.

Op 7 September het ek op Praag geskryf oor “die koninkryk van transformasie”, naamlik Russel Botman, die rektor, se Universiteit Stellenbosch (US). Sedertdien is daar ‘n US-transformasieforum gestig om transformasie, dus die toepassing van ANC-beleid, te versnel (Die Burger, 18 deser, p 8). Kortom kom dit daarop neer dat wat tradisioneel eie aan of kenmerkend van die US was of is (bv wittes, Afrikaans) vinniger plek moet maak vir wat vreemd aan die US was of is (bv nie-wittes, Engels).

Al die fakulteite aan die US het opdrag gekry om verslag te doen oor hulle transformasieplanne. Botman: “Hoe divers hulle is – en wat hulle doen om meer divers te raak – gaan hul begrotingstoedeling beïnvloed.” Wat Botman hier mee besig is, is presies dieselfde as wat Nzimande doen. Geld word toegeken ooreenkomstig politieke oogmerke ten koste van akademiese oorwegings. Universitêre outonomie of akademiese integriteit word dus nie net deur die regering gesaboteer nie, maar ook intern deur aktiviste in akademiese poste. Hierteen sal ware akademici hulle rug styf moet maak om te voorkom dat groter en onherstelbare akademiese skade aangerig word.

Gustav Venter se ‘Alrina Smal’ beeld ons ondraaglike situasie uit

Die Amigdala van Alrina Smal, roman deur Gustav Venter. Uitgewer: Praag. Prys: R180. ISBN-nr.: 9781920128128. As eboek beskikbaar in die volgende formate: PDF, Epub en Kindle/Mobi.

‘n Uitgewer van my is tydens Mandela se bewind, in die tyd toe ons nog almal mooi drome gedroom het oor die land, deur ‘n swart bende verkrag terwyl sy in Magnoliadal besig was om selfmoord te pleeg. Ek is nooit gekonfronteer met hoe sy die verkragting beleef het nie, omdat sy die geheim daarvan na haar graf saamgeneem het. Net soos wat ons, tot met die onlangse verkyning van Die Amigdala van Alrina Smal, genadiglik nooit gekonfronteer is met die laaste belewenisse van soveel geweldslagoffers in die onlangse geskiedenis van ons land nie.

Alrina Smal, ‘n saggeaarde klein meisie met ligte oë en vel en die gewone Afrikanerskuldgevoelens oor die Afrikanererfsonde, wat op die gewone Afrikanermanier reageer deur haar gewig in te gooi by die opheffing van voorheen benadeeldes in die Nuwe Suid-Afrika, word in die veiligheid van haar huis aangerand. Alrina is ‘n karakter met wie enige welwillende Afrikaner, en daar is baie van hulle, sou kon identifiseer. Dis iemand vir wie ‘n mens net die beste gun, en die spanning in die verhaal hang nou saam met die leser se onwillekeurige betrokkenheid by die goeie, intelligente, sensitiewe vrou met ‘n desperate drang om polities korrek op te tree. Alrina se man betrap die skuldige ‘n oomblik voor dat hy haar fisies sou verkrag, wat “Dít wat met haar gebeur het” statisties klassifiseer as ‘n vlak-twee-aanranding. Die ergste wat haar van “Dít wat met haar gebeur het” bybly, is nie die feit dat sy haar privaatheid en veiligheid inboet na die ondervinding nie, maar dat sy ‘n onverwagse fobie vir alle swart mense ontwikkel. Die skuldgevoelens wat hiermee saamgaan, bring die vraag na vore:“In watter mate het ‘n mens ‘n reg op jou eie subjektiewe maar gegronde vrese?” En ook: “In watter mate het iemand wat binne ‘n gewelddadige samwelewing leef en nie sy of haar eie vrese gegun word nie, hoegenaamd enige regte?” Dit sou natuurlik beantwoord kon word met die teenvraag: “In watter mate kan iemand met die erfsonde van ‘n Afrikaner hoegenaamd op enige regte aanspraak maak?”

Die pogings om Alrina van haar vrese te genees, is so talryk as wat hulle lagwekkend is: sy beweeg deur ‘n hele lys van beraders, ontvang skietlesse, word deur dikvellige en bemoeisieke omgeegroepies en herbore Christene bepreek en geestelik vermink en ontmoet uiteindelik vir dr. Ters van Jaarsveld wat, ten spyte van haar heelhartige samewerking, tevergeefs probeer om haar met konfrontasieterapie van haar vrees te genees. Uiteindelike “verlossing” kom op die dag nadat sy aan die einde van ‘n radikale behandelingsmetode uit die kliniek ontslaan word, en die verlossing word terloops toegedien deur Righteous Khumalo in die uitvoering van sy daaglikse “besigheid”.

Die karakters in die boek kon my bure in Suid-Afrika gewees het: Die a-politiese, ambisieuse en opportunistiese Ters van Jaarsveld wat die genesing van Alrina Smal sien as ‘n kans om groot naam te maak in ‘n politieke bestel waar haar polities inkorrekte siekte, ‘n onvermoë om haar swart medemens te vertrou en as gelyke te behandel, as die nr. 1-siekte in die samelewing gereken word. Die vraag of dit ‘n siekte of net ‘n normale reaksie sou wees, kom wel ter sprake in sy kantoor, maar weens die ongerief en gewetenswroeging wat vrees vir ‘n swart mens in Suid-Afrika tot gevolg het, is dit duidelik dat Ters van Jaarsveld goeie werk doen deur sy radikale ingryping in haar lewe.

Nog ‘n karakter is Alrina se geniale broer wat in Amerika sy doktorsgraad in argitektuur behaal het: ‘n kunssinnige man wat pragtig skilder en klavier speel, maar tot Alrina se teleurstelling die pad byster raak na ‘n onderneming waartydens sy swart vennote hom uitgebuit en sy vrou hom gevolglik verlaat het. Hy gaan bly in die Koue Bokkeveld waar hy in die aande Rachmaninof speel by die vuur en ‘n Afrikanerstad ontwerp.

Dan is daar die groepie gelowige vroue wat Alrina se fobie aan die sonde toeskryf en haar daarvan probeer verlos op ‘n manier wat haar verder geestelik vermink, en die groepsterapie waartydens sy ‘n gomgatrassis ontmoet wat vir ‘n nag lank deur ‘n bende verkrag is en op wie se opmerkings Alrina tevergeefs sukkel om antwoorde te vind.

Die boek is uitgegee deur PRAAG, wat dit by voorbaat in sekere literêre kringe “verdag” maak. Net ‘n ideologies oneerlike resensent sou egter kans sien om die aangrypende en uitmergelende vertelstyl, deeglike, fyn gedetailleerde analises van die protagonis se sielkundige belewenisse en emosionele motiverings en die ontstellende eerlikheid waarmee veral die misdaadsituasie in die land bekyk word, te misken. Daarby is die slot, aan die einde van ‘n boek waarin ‘n mens voortdurend op jou tande moet kners om die situasie wat in der waarheid ‘n weerspieëling van ons eie werklikheid is, te hanteer. Ten spyte van wat dit voorafgaan, verteenwoordig die vernuftige slot ‘n totale en duiselingwekkende skok op die sisteem.

Die feit dat ’n mens teen jou eie wil erkenning moet gee aan die uitgewer se stelling dat hierdie waarskynlik ideologies een van die mees gewaagde boeke in die 21ste eeu mag wees, terwyl dit in werklikheid maar net ‘n ingryping op die mees basiese reg op lewe bevraagteken, is ‘n verdere bewys van die absoluut ondraaglike situasie waarna die boek verwys.

Fransi Phillips is die skryfster van elf boeke en beskik oor honneursgrade in filosofie en kunsgeskiedenis. Tans is sy visepresident van die skrywersvereniging Pretoria-PEN en woon in Moskou.

Die stryd om voortbestaan

Iewers het iemand gesê dat “intelligensie bloot die vermoë is om verbande tussen verskillende elemente raak te sien”. Dis hoe die wetenskap immers vordering gemaak het, deur ‘n verband tussen weerlig en elektrisiteit te eien, of tussen die feit dat mense siek word nadat hulle besmette voedsel geëet of gedrink het. Só het Louis Pasteur reeds in 1862 sy eerste eksperimente op melk en wyn uitgevoer deur mikro-organismes daarbinne met verhitting te vernietig.

In ‘n moderne, gespesialiseerde wêreld is dit egter maklik om as “vakidioot” op te tree en niks buite jou eie veld raak te sien nie. Sommige skrywers en veral professionele letterkundiges verbeel hulle dat letterkunde of selfs ‘n taal soos Afrikaans buite enige ander stelsel soos die politieke, die maatskaplike, die ekonomiese, die skool en die gesin kan bestaan.

Jan Smuts het met sy idee van holisme ‘n belangrike eienskap van die biologie, maar ook vele ander dissiplines, raakgesien, naamlik dat “gehele” ewe of selfs meer bepalend as samestellende elemente kan wees.

Een van die boeke wat ek van my pa gekry het, is ‘n bundel essays deur C.M. van den Heever, een van die belangrikste Afrikaanse skrywers van die eerste helfte van die twintigste eeu. Dit heet Die stryd om ewewig. Vandaar dan ook my titel, wat wil aandui dat ons van ‘n stryd om ewewig, wat eintlik iewers ná 1948 oënskynlik gewen is, tot ‘n nuwe stryd om oorlewing en voortbestaan gevorder het. Die Afrikaner en sy taal, Afrikaans, kan vandag ewe maklik vanuit Afrika verdwyn as wat die blanke Rhodesiër uit Rhodesië verdwyn het.

Pretoria-PEN is tans besig om insgelyks ‘n stryd om voortbestaan te voer teen die aanslag wat daar vanuit Stellenbosch en die Kaap teen ons geloods is. Weereens, as ons ‘n meer intelligente ontleding daarvan doen, moet ons die verbande met ‘n groter politieke en maatskaplike stryd raaksien. Dit is nie maar ‘n blote “twis tussen skrywers” soos die godsdiensverslaggewer van Beeld, Neels Jackson, en ander dit aangebied het nie.

Onderliggend aan ons huidige stryd is beheer oor die Afrikaanse letterkunde. Tans word die Afrikaanse letterkunde byna volledig uit die Kaap beheer. Al die groot uitgewerye, wat insgelyks deur ‘n enkele maatskappy, Naspers, besit word, is daar gesetel. U mag nou vra: waarom is beheer oor die Arikaanse letterkunde so danig belangrik? Immers word daar skaars oor die Afrikaanse letterkunde in die pers berig, die meeste Afrikaners stel meer in rugby as in Afrikaanse romans of poësie belang en Afrikaans as taal is reeds in Suid-Afrika so gemarginaliseer dat mense jou skeef aankyk as jy in winkels of staatsdiensgeboue daarop aandring. Britse sienings oorheers in Suid-Afrika vry algemeen. ‘n Mens kan selfs Britse stereotipes van Afrikaners in Afrikaans lees. Eintlik verteenwoordig die Nasperskoerante Brittanje in vertaling.

Ons weet egter dat letterkunde, soos ook musiek, tydens die afgelope 200 jaar ‘n geweldige belangrike rol tydens alle nasionalismes gespeel het. Afgesien van geskiedenis – en eintlik is geskiedenis maar net ‘n onderdeel van “geskrewe letterkunde” – het letterkunde nog altyd ‘n vername rol in die skepping van nasionale identiteite vervul. Só was dit ook tydens die hele reeks Afrikaanse bewegings van die afgelope anderhalf eeu.

Die Afrikanergeskiedenis is reeds so te sê geheel en al vanuit die openbare skoolstelsel, die hoofstroommedia en die universiteite geweer. Maar steeds word die Afrikaanse letterkunde as deel van die vak Afrikaans op skool bestudeer. Vir die Afrikanerfobiese spotprentkunstenaar Zapiro verteenwoordig alles wat Afrikaans is iets uit ‘n oertydperk, ‘n “Jurassic Park”, soos die Hollywood-rolprent met dinosourusse heet. “Iets het egter oorgebly”, soos Zapiro en vele ander vrees en dit is die Afrikaanse letterkunde. Daar bestaan nog Afrikaanse onderwysers en van die slimmer kinders in hul klasse kom onder die betowering van alles wat ons voorouers geskryf het. Daar is al baie daaroor gefilosofeer, maar omdat romans ‘n verbeelde wêreld voorstel, raak dit ewe maklik om jou ‘n nuwe politieke wêreld te verbeel, ‘n wêreld sonder regstellende aksie, sonder geweldsmisdaad en sonder polities korrekte Engels.

Daar is twee maniere waarop daardie “oorblyfsel uit die verlede”, die Afrikaanse letterkunde en die identiteit wat dit steeds definieer, vernietig sou kon word. Die eerste is doodgewone uitwissing, etniese suiwering, sensuur, kultuurmoord en alles wat daarmee saamhang. Tydens die negentiende en vroeë twintigste eeue, het Brittanje alles in haar vermoë gedoen om sodoende van die halsstarrige inheemse Afrikaneridentiteit ontslae te raak en alle blankes voor die voet te verengels. Sekerlik poog die ANC – wat vir ‘n geruime tyd eintlik ‘n Britse surrogaatmag, gesetel in Londen, was – om hierdie beleid toe te pas.

Maar daar is ook ‘n tweede manier om die Afrikaanse letterkunde te hanteer: dit sou behels, nie om dit sonder meer uit te wis nie, maar om dit sogenaamd te “transformeer”. Noem dit die “Kaapse” visie. Daarvolgens moet die inhoud, die interpretasie en die funksie van ons letterkunde revolusionêr verander word om dit as mindere onderdeel van die “Suid-Afrikaanse identiteit” te verdra.

Vandaar dus die “gevaar” wat die voortbestaan van ‘n vereniging soos Pretoria-PEN sou verteenwoordig. Nie omdat dit hoegenaamd deur enige nasionalistiese ideologie – hoewel om skrywers in jou eie taal te hê, is vir globaliste en imperialiste seker iewers ‘n aanduiding van “nasionalisme” – aangevuur word nie, maar omdat ons outonoom optree. Soos Fanie Olivier dit op Stellenbosch gestel het, ons “loop rond in Kaïro se strate en filosofeer met Afrika-skrywers”. Ons ken nie ons plek nie. Dit was dan ook die oorspronklike beswaar van die Engelstalige skryfster Nadine Gordimer teen enige vorm van Afrikaanse skrywersorganisasie, dat ons op ‘n sekere manier ons “neerlaag moes aanvaar”. Die nuwe hegemonie van Engels in Suid-Afrika het volgens Gordimer beteken dat ons ons by Engelse reëls moes neerlê en selfs die meerderwaardigheid van die Engels-Suid-Afrikaanse letterkunde moes aanvaar.

Nou is dit so dat die Engels-Suid-Afrikaanse letterkunde, hoewel dit twee Nobelpryse opgelewer het, glad nie oor die rykdom en verskeidenheid van die Afrikaanse letterkunde beskik nie. Toe ek aan die Engelse universiteit in Johannesburg gestudeer het, het meeste van die Engelssprekende studente wat Afrikaans geneem het, dit geredelik erken. Wat hulle van die Afrikaanse letterkunde geboei het, was ons modernisme (met so ‘n geurtjie van Frankryk), ons direkte, onopgesmukte styl, ons plaaslike geworteldheid. Anders as in Nadine Gordimer of J.M. Coetzee, word ‘n “koppie” nie gewalifiseer as “one of those typical cup-shaped hillocks found on the South African plateau known as the Highveld” nie, maar word die woord net gebruik en ons almal verstaan onmiddellik waarvan die skrywer praat.

Sommige mense meen dat letterkunde, soos rekenaarjargon, ‘n “unversele taal” is wat bloot in sekere dialekte vertaal word. Letterkunde behoef geen tradisie en geen verbintenis met ‘n volk nie. ‘n Speurroman wat in New York, die wêreld se bekendste stad, afspeel, sou seker die mees universele aanklank kon vind. Hiermee moet ons egter verskil. Een van die grootste literêre teoretici van die twintigste eeu, wat ook in die VSA in vertaling baie gewild geraak het, was die Fransman, Roland Barthes. Een van sy mees fassinerende idees was dat ‘n boek of ‘n teks “‘n bietjie lyf moes wys”.

As student het ek ‘n jaar of twee van my lewe bestee om te verstaan wat hy daarmee bedoel en in die proses ook ‘n Meestersgraad in Vergelykende Letterkunde verwerf. Soos vele van sy tydgenote, het Barthes van woordspel gehou. In Frans is die woord “corps” baie algemeen, afgelei van die Latyn “corpus” wat “lyf” of “liggaam” beteken; selfs in Engels word daar mos gepraat van “a body of literature”. Elke letterkunde in elke taal is so ‘n “corpus”, maar dit word ook onderskei deur die nasionale eienaardighede, die hebbelikhede, asook die vreemde simbiose tussen klimaat, landskap en taal wat so ‘n letterkunde kenmerk. Elke individuele skrywer is nie maar net die produk van sy tyd, omstandighede en opvoeding nie, maar beskik ook oor ‘n unieke styl en persoonlikheid wat neerslag in sy werke vind. Ook daarop het Barthes gesinspeel met die metafoor “lyf” en om “lyf te wys”.

John Miles, een van die Kaapse skrywers wat tans teen Pretoria-PEN agiteer, het niks van Roland Barthes gehou nie en het gemeen hy is “te moeilik of abstruis om te verstaan”.

Ons taal is egter so naby aan ons dat dit as’t ware deel van ons lyf is. Die aanslag op Afrikaans en op die Afrikaanse letterkunde verteenwoordig daarom ‘n intieme besering, wat as’t ware met ‘n vuishou toegedien word.

Gedagtig aan waar ek begin het, met die soms ongesiene verbintenisse tussen dinge, is daar nog ‘n verdere rede waarom Afrikaanse skrywers, of dan sommige van ons, tans in die spervuur staan. Dit is omdat die Anglo-Amerikaanse multikulturele model in Suid-Afrika misluk het. Jare lank is die korrupsie, anti-wit rassisme, ekonomiese plundery en onbekwaamheid van die ANC weggesteek omdat dit nie die Britse joernaliste en hul plaaslike sikofante gepas het om daaroor te praat nie. Maar toenemend vind daar ‘n revolusie in die kleine plaas soos wat die hopeloosheid van die Suid-Afrikaanse politiek tot in Brittanje en die Britse media deursyfer. So pas het die invloedryke Britse tydskrif, The Economist, ‘n verdoemende artikel oor die agteruitgang in Suid-Afrika geskryf. Ons vaar glo nou “slegter as die res van Afrika” en Nigerië gaan ons ekonomies verbysteek.

Die morele, politieke en ideologiese bankrotskap van die Suid-Afrikaanse bestel, maak Afrikaanse skrywers soveel te meer “gevaarlik”. Omdat ons werke so ‘n intieme plaaslike inhoud het, mag lesers net verder onder die indruk van die maatskaplike verval onder “postapartheid” kom.

Vandaar dus die behoefte aan groter beheer, dat ons onder geen omstandighede outonoom mag optree en aansluiting by buitelandse skrywers moet soek nie. ‘n Skrywer wat in meer as een sin van die woord “soewerein” begin dink, sonder om deur die heersende ideologie ingehok te wees, verteenwoordig inderdaad ‘n gevaar vir die samelewing. Veral ‘n samelewing soos dié van Suid-Afrika wat kunsmatig en met druk en ingryping vanuit die buiteland tot stand gekom het.

Die argitekte van dié bankrot bestel (Brittanje, Swede, Noorweë), asook die spulletjie Afrikaanse skrywers wat in 1989 as “bruikbare idiote” Dakar toe gereis het om daar aan die voete van Thabo Mbeki oor “‘n gedeelde Suid-Afrikaanse kultuuridentiteit” te gaan swymel, sal alles in hul vermoë doen om hul mislukking te verdoesel of te ontken. Pleks dat die bruikbare idiote hulself blameer, soek hulle na sondebokke by die nugter denkendes en val ons op allerlei onderduimse en agterbakse maniere aan, terwyl hulle aan Moeder Brittanje se rokspante vasklou.

Trouens, die wyse waarop die “Stellenbosch-PEN”, soos sommige reeds daarna verwys, hulle op ingryping deur enkele Britse amptenare verlaat op wie se etniese vooroordele jeens ons hulle kan reken, is eintlik lagwekkend. Dis amper die verhaal van die hensoppers en die National Scouts weer oor.

Onlangs kom ek in Die groot aanhalingsboek op die volgende weermaggesegde af: “Wenners hou nooit op nie; ophouers wen nooit nie.”

Gistermiddag toe ek in die gange van die Johannesburgse Hoë Hof rondgedwaal het op soek na die dringende regter, het ek soms gewonder of dít alles die moeite werd is, die rompslomp en tyd wat ‘n mens moet afstaan om die Kaapse aanslag op ons af te weer. Maar dan word ek weer herinner aan daardie gesegde.

Al moet ons nou appelleer tot by die House of Lords in Engeland, gaan ons hierdie stryd nóg gewonne gee, nóg verloor. Aangaande die House of Lords: as Statebondland, staan die House of Lords bokant ons Grondwethof, dus is dit teoreties moontlik om ‘n hofsaak wat in die Grondwethof verloor word, op appèl na die House of Lords te neem.

Anders as wat Gordimer dink, aanvaar ons nie die neerlaag nie. En lank voor ons by die House of Lords kom, sal die waarheid wel seëvier en sal ons gelyk gegee word.

Paaie gesluit op Oos-Rand weens oproer

Inwoners van die Thina Sonke-lokasie het glo paaie met brandende buitebande, klippe en ander voorwerpe versper, het owerhede gemaan.

Motoriste is gewaarsku om die oproeriges te vermy wat op die Ou Vereniging-pad in Phola Park aan die Oos-Rand naby Thokoza amok maak.

Eyewitness News berig dat dit nog nie duidelik is waaroor inwoners ontevrede is nie.

Owerhede het gesê die Ou Vereniging-pad en die M7 is tans nie veilig nie.

Kobeli Mokheseng, woordvoerder vir die Ekurhuleni-metropolisie, sê die polisie monitor die situasie.

Fed-bomplanter: ‘My seun is in ‘n lokval gelei’

Dit klink kompleet soos die Boeremag. Die vader van ‘n Bangladesji man wat beskuldig word van ‘n poging om die New Yorkse Federale Reserwebank op te blaas, het gister gesê sy seun was die slagoffer van ‘n “rassistiese sameswering”.

Quazi Mohammad Rezwanul Ahsan Nafis, 21, is in hegtenis geneem Woensdag na ‘n poging om ‘n wapen van massavernietiging te gebruik en om materiële ondersteuning te probeer bied aan al-Qaeda.

“Dit is niks anders as ‘n sameswering nie. Daar is nog steeds ‘n rassistiese sameswering,” het sy pa Quazi Mohammad Ahsanullah aan verslaggewers gesê in Bangladesj se hoofstad Dhaka.

“Die intelligensie van die VSA speel met ‘n blote seuntjie wat ons gestuur het vir hoër studies. Die bewering teen my seun is nie waar nie. Hy kon nie eens ‘n motor bestuur nie. Hoe is hy gevang met ‘n paneelwa?”

Nafis verskyn Woensdag in ‘n hof in Brooklyn. Die kriminele klag teen hom is dat hy in kontak met lede van al-Kaida oorsee was.

Volgens die klagstaat het hy voorts saam met ‘n man na ‘n New Yorkse pakhuis gereis waar Nafis wat hy gedink het ‘n 450kg bom was, aanmekaargesit het.

Die man wat hy geglo het ‘n medepligtige was, is in werklikheid ‘n geheime agent wat werk vir die FBI en die ploftoestel was nie in ‘n werkende toestand nie.

Hy is later in hegtenis geneem in ‘n hotel naby die bank.

Nafis was ‘n student aan North South Universiteit, ‘n gesogte private instelling in Bangladesh, voordat hy rekenaarwetenskap gaan studeer het in die VSA.

Sy pa, ‘n senior vise-president van ‘n privaatbank, het gesê Nafis was godsdienstig, maar nie ‘n fanatikus nie. Hy het aan verslaggewers gesê hy het gevra vir hulp van die regering, “sodat ons seun nie die slagoffer van ‘n sameswering word nie”.

“Hy is in ‘n lokval gelei,” het hy gesê.

Wit Sweed steek stakers op

Die mynwerkersvakbond, die NUM het die Demokratiese Sosialistiese Beweging die skuld gegee vir die geweld wat gepaard gaan met die voortslepende onbeskermde stakings in die mynbederyf.

Drie NUM-werkers is in ‘n kritieke toestand in die hospitaal ná ‘n skermutseling tussen stakende werkers by AngloGold Ashanti in Noordwes. Die Beweging het tydens die onlangse onrus by myne na vore getree. Hulle segspersoon in Suid-Afrika is wit ‘n Sweedse burger, Liv Shange.

Hulle het die ontevredenheid wat deur arbeidsmakelaars geskep is, gebruik om die werklike griewe van die myners in ‘n ideologiese rigting te stuur.

Die werkers verwerp die tradisionele vakbonde soos die NUM, veral nadat hulle ‘n oorwinning behaal het oor Lonmin na ‘n onbeskermde staking wat gelei het tot aansienlike loonverhogings. Die Beweging het nog nie op dié aantygings gereageer nie.

Sowat 4 000 werkers van Lonmin se platinum-myn op Marikana het weer van die werk af weggebly en bedrywighede ontwrig, het RSG berig.

Die myn-onrus, wat oorspronklik by dié myn begin het, het reeds daartoe gelei dat Suid-Afrika se kredietwaardigheid afgegradeer is en die rand aansienlik verswak het.

Bedrywighede by agt skagte word deur die aksie geraak.

In nog ‘n verwikkeling het Gold Fields 1500 stakende mynwerkers afgedank omdat hulle die spertyd om terug te keer werk toe geïgnoreer het.

Werkers van AngloGold Ashanti se Mponeng-myn wat aan ‘n onbeskermde staking deelneem sê hulle sal slegs samesprekings met die werkgewer hervat wanneer alle strafregtelike aanklagte teen hulle laat vaar is. Werk by die myn is op 25 September gestaak. Werkers het intussen hersiene aanbiedings van die Kamer van Mynwese verwerp.

Die Samancor Chroommyn by Rustenburg het intussen gesê hulle is nie bereid om toe te gee aan die R12 000 salariseis van stakende mynwerkers nie. Die mynbestuur het samesprekings gevoer met rolspelers, onder wie die strydende vakbonde die NUM en Amcu, in ‘n poging om die gewelddadige staking tot ‘n einde te bring.

Die vakbonde is versoek om werkers te oorreed om terug te keer werk toe. Spesiale verlof wat vroeër toegestaan is, is verleng tot Maandag. Die myn se hoof van Korporatiewe Sake en Transformasie, Archie Phalane sê die huidige salarisooreenkoms wat in September gesluit is, is gunstig en geen ander onderhandelings sal plaasvind voor dié ooreenkoms verstryk nie.