Laurens van der Post – praag.co.za

Leon Lemmer: Om verskoning te vra en lewendig begrawe te word

Amy Biehl (1967-1993) was ‘n Amerikaanse anti-apartheidsaktivis en ‘n student aan die Universiteit van Wes-Kaapland. Op 25 Augustus 1993 het sy ‘n aantal van haar mede-UWK-studente in haar motor na hulle tuiste in Gugulethu geneem. Omdat sy die enigste blanke in die motor was, is sy in Gugulethu met messe aangeval en gestenig. Sommige besittings van hierdie studente is ook gesteel. Die ANC en Desmond Tutu se sogenaamde Waarheids- en Versoeningskommissie het die vier swart moordenaars in 1998 vrygespreek omdat die Biehl-moord polities gemotiveerd was; asof politiek ‘n rassistiese moord op ‘n blanke regverdig.

Amy se ouers, Peter en Linda, het die WVK-bevinding aanvaar en die Amy Biehl-stigting, waarby swartes baat, in die lewe geroep. Twee van die moordenaars het in diens van hierdie stigting getree. Die Biehl-ouerpaar het uiters onbeskaafde kwaad met goedheid beloon. Hulle gedrag is in ooreenstemming met die polities-korrekte mode, maar ek sou nie tot sodanige vergiffenis in staat gewees het nie. Die gaping tussen my beskaafde Europese waardes en hierdie uiterste Afrika-onbeskaafdheid is nie met hande vat en die bou van spreekwoordelike brûe oorbrugbaar nie. Op ‘n dag het ek ‘n brood gekoop. By die huis lees ek op die plastieksakkie dat ek bedank word omdat ek deur die brood te koop, (onwetend) ‘n bydrae tot die Amy Biehl-stigting gemaak het. Ek was daarna daarop bedag om nooit weer so ‘n brood te koop nie.

Leakeys

Ek stel belang in die lot van blankes in Afrika en het reeds baie oor bv die blankes in Kenia geskryf en oor bv die Leakeys gelees. Hulle het ‘n sterk Brits-Anglikaanse oorsprong. Twee priesters is hier ter sake. Harry Leakey (1868-1940) het na Kenia geëmigreer. Sy seun, Louis (1903-1972), en sy vrou, Mary Nichol (1913-1996), het roem as paleo-antropoloë en argeoloë verwerf . Volgens hulle het die mensdom sy oorsprong in Oos-Afrika gehad. Een van hulle kinders, Richard (gebore in 1944), het in sy ouers se voetspore gevolg. ‘n Ander kind, Philip (gebore in 1949), het soos Richard ‘n Keniaanse politikus geword. Harry se broer en mede-priester, James (of John?) Arundell Leakey, het in Engeland aangebly, maar sy seun, Arundell Gray (1885-1954), het na Kenia gekom om Harry met die bou van ‘n sendingskool te help. Gray het vier kinders gehad: Nigel (1913-1941), Robert (1914-2013), Rea (1915-1999) en Agnes (1917-2006).

As sendeling was Harry by die grootste stam in Kenia, die Kikuyu, betrokke. Hy het heelwat gedoen om die Bybel in Kikuyu te vertaal. Al die genoemde Leakeys van Kenia kon/kan Kikuyu praat. Hulle het ook ‘n sterk anti-koloniale en pro-swart streep. In 1968 wou die Universiteit van die Witwatersrand eredoktorsgrade aan sowel Louis as Mary toeken. Louis was klaarblyklik polities meer linksgesind as Mary en het weens apartheid die verering geweier, terwyl Mary die eregraad aanvaar het. Daarna het Louis en Mary nooit weer saam gewoon nie. Richard het in 1993 albei sy bene in ‘n vliegongeluk verloor. In 1995 het hy die politiek betree. In 1997 is hy aangestel as die sekretaris van die kabinet en in 1999 as minister van die staatsdiens. In 2001 is hy ontslaan, blykbaar omdat hy te geslaagd korrupsie beveg en te veel mense uit die staatsdiens ontslaan het. Daarna was hy ‘n dosent in Amerika. As politikus en humanis het Richard voortgegaan om pro-swart te wees, maar hy het later met die godsdienstigheid van sy familie gebreek deur homself ‘n ateïs te noem. Philip was ook vir ‘n kort tydjie ‘n minister en die enigste blanke parlementslid. Nigel is op 19 Mei 1941 in Ethiopië na buitengewoon dapper optrede dood. Die Victoria Cross is nadoods aan hom toegeken.

Met die voorafgaande as agtergrond, bepaal ek my aandag voorts by twee Leakeys: Gray en sy dogter Agnes. Sy is in 1946 met ‘n Suid-Afrikaner, Bremer Hofmeyr (1909-1993), getroud. Sy het die volgende boek as Agnes Leakey Hofmeyr gepubliseer: Beyond violence: A true story of hurt, hate and hope (Johannesburg: Grosvenor Books, 1990, 90p; Amazon Kindle $6.89). Sedert 2012 word die boek deur The Jomo Kenyatta Foundation in Kenia gepubliseer, wat ‘n aanduiding van die strekking van die inhoud gee. Die Kindle-weergawe is sedert 2016 beskikbaar. Wat die Hofmeyrs betref, is dit duidelik dat die politiek van die outeur en haar man eerder aansluiting by die ANC/UDF-kameraad, Willie Hofmeyr, as by Steve Hofmeyr vind. Agnes skryf: “My husband’s family are one of the most liberal” (Kindle 1060).

Morele Herbewapening

Agnes is in Kenia gebore, was in Engeland op skool, sou as verpleegster opgelei word, maar het nooit sover gekom nie. Hoewel sy aanvanklik minder godsdienstig was, het sy as jong meisie by die beweging Moral Re-Armament/Morele Herbewapening (MHB) aangesluit. Toe die Tweede Wêreldoorlog uitbreek, was sy in Amerika en verplig om daar tot die einde van die oorlog te bly. Sy het haar man daar as ‘n mede-MHB-lid ontmoet. MHB het hulle lewenstaak geword en hulle as propagandiste/aktiviste dwarsoor die wêreld geneem. Dit kom voor asof hulle meer as ANC-ministers internasionaal gereis het. Daar was skynbaar geen tekort aan geld nie. Hulle het selfs vliegtuie gehuur om groot MHB-afvaardigings te vervoer (940). In baie lande het hulle tot op die hoogste vlak toegang tot mense verkry.

MHB het in 1938, dus voor die uitbreking van die Tweede Wêreldoorlog, onder leiding van ‘n Amerikaanse protestant, Frank Buchman (1878-1961), uit die Oxford Group ontstaan. Hy het geredeneer dat lande eerder moreel/geestelik as militêr moet herbewapen. Soos die marxiste wou hy die wêreld verander, beginnende by elke mens, en uitgaande van die veronderstelling dat hy mense en die wêreld kon verbeter. Met die oog hierop is religie ingespan. Omdat Buchman almal wou betrek, het hy MHB tussen fascisme en kommunisme geposisioneer en ook ‘n multi-religieuse benadering gevolg. In 2001 het MHB ‘n meer toepaslike naam gekry, wat duideliker sê wat beoog word: Initiatives for Change; dus iets soortgelyk aan wat ons sedert 1994 plaaslik as transformasie ken.

MHB was ‘n deurmekaarspul van rasse, etnisiteite en godsdienste wat wêreldwyd verandering wou bewerkstellig. Die boodskap is uitgedra tydens (massa)byeenkomste asook met verhoogproduksies en rolprente. MHB was globalisties en anti-nasionalisties ingestel. Net linkses, soos die Hofmeyr-egpaar, kon tuis daarin voel. MHB het, soos die ANC, hoop en vrede gepredik waar daar (dalk) geen hoop en vrede was nie. Mense moes glo polities en sosiaal aktivisties wees. MHB was ‘n sekte of kultus, wat ‘n soort kameraadskap bevorder het. Reeds in 1928, toe dit nog die Oxford Group was, het ‘n afvaardiging Suid-Afrika besoek. Ná die Nasionale Party se oorwinning in die 1948-verkiesing, het MHB die land weer in sy visier gehad. Die NP was aanvanklik gunstig beïndruk met MHB se godsdienstigheid, maar dit het spoedig vir skeptisisme en afkeur plek gemaak.

“In South Africa they [the Hofmeyrs] help start an action for all races with large inter-racial assemblies” (44). MHB het saam met die dekolonialiseringstroom geswem. Die motivering vir die publikasie van Agnes se boek in 1990 was deels om grondwetlike verandering in Suid-Afrika aan te moedig, met ‘n pro-swart strategie: “In South Africa today the stakes are so high that nothing should be withheld if it might in any way help the estranged people of our country to find one another in a new South Africa” (44).

Gray Leakey

Die outeur vertel dat die Kikuyu haar pa, Gray, “Morungaru, meaning tall and straight” (72), genoem het. Oor hulle swart bediendes en werkers op die plaas, in haar kinderdae in Kenia, skryf sy: “We trusted them completely” (82). Rumuruti, hulle eerste plaas, is deur ‘n erge droogte getref, gevolglik het hulle weggetrek. Haar pa was daarna ‘n jaar lank die bestuurder van die White Rhino Hotel in Nyeri. Hy het toe genoeg geld gespaar om ‘n plaas by Ngong (deesdae ‘n voorstad), 20 myl van Nairobi, te koop. Die plaas het veral koffie geproduseer, maar ook melk. In 1926 is Gray se vrou, dus Agnes se ma, dood weens blindedermontsteking. Die outeur het toe tydelik by haar oom, Harry, gaan woon en sy sendingskool bygewoon. Daarna was Gray se vier kinders in Engeland op skool. In hierdie konteks merk Agnes op: “There was the underlying bitterness against the snobbishness I felt in the British” (266).

Gray het na sy vrou se dood sy Ngong-plaas verkoop, weer getrou en ‘n ander plaas, sy derde, by Nyeri, gekoop. Agnes het ná skoolverlating ‘n jaar lank by hulle gewoon. Haar broer Robert was in Engeland en sy is terug daarheen. Robert “felt deeply and sincerely for the unemployed miners in Wales, and for others suffering hardship. But mixed up with his concern for the underprivileged were other aspects of the Communist faith, one of which was free love with its appeal of ‘liberation’. I was attracted and repelled at the same time … I weighed Robert’s beliefs against what I had learned about building a new society on Christ’s uncompromising standards and the belief that, insignificant as I was, I could yet be part of God’s overarching plan for all his children everywhere. In the silence of my heart I decided again that this was to be my path, and to the best of my ability I would let God pattern my course” (484). “I was determined to live in Africa … There was no way round giving my whole life to God” (500).

Agnes Hofmeyr

In Engeland maak Agnes kennis met die Oxford Group en in 1938 met MHB. Frank Buchman “had a burning conviction that material re-armament might win a war, but it would take moral and spiritual re-armament to build real peace” (521). As lid van ‘n MHB-groep is Agnes na Amerika. Spoedig breek die Tweede Wêreldoorlog uit, wat haar daar jare lank gestrand laat. “My heart felt deeply for Britain” (547). “I was homesick for Kenya” (568). Al drie haar broers het by die Britse weermag aangesluit. In Amerika ontvang sy die berig van haar broer, Nigel, se dood. Ook dat haar stiefma, Bessie, aan kanker dood is. Buchman “had been very much a father to me in America” (650). “I tried to live with my heart open to everyone, not just to those of my choosing” (619). Agnes ontmoet vir Bremer Hofmeyr in Amerika. Terwyl MHB-lede ná die oorlog per trein van Los Angeles na New York City reis, raak hulle verloof. Hulle trou in Londen en woon hulle eerste huweliksjaar daar. Hulle eersteling, Murray (1947-1996), is daar gebore.

Gray het teen hierdie tyd met Mary, sy derde vrou en van Ierse afkoms, getrou en steeds by Nyeri geboer. Van Londen, op pad na Kaapstad, het die Hofmeyr-egpaar Agnes se pa en nuwe stiefma besoek. Die Hofmeyrs se tweede kind, Gray, is in Suid-Afrika gebore. Plaaslik is die groep van 17 MHB-lede se “Christian commitment” waardeer. “They adhered to firm standards in their personal lives which endeared them to the strict Afrikaners. We were warmly received by all parties in Parliament. As long as the Nationalist government perceived us as an international group trying to help South Africa, building moral discipline in young people, we were greatly welcomed. As time went on and it became clear to them that we were serious about a wholly new society in which all men [people] of all races races could share equally, an iron curtain came down” (701).

“Dr Verwoerd, as Minister of Native Affairs, wrote to my husband, ‘Frustration must inevitably follow for the black intellectual when he does not find the equality in everday life which you give him in your mixed organisation.’ When he became Prime Minister he opposed us frontally and spoke against us in cabinet meetings. The then powerful Broederbond, the hard core of Afrikanerdom, warned their members across the nation against us. However our first reception was very friendly” (706). In Johannesburg het ‘n Skotse weldoener, Charles Burns, sy huis met slaapplek vir 13 mense aan MHB beskikbaar gestel. “[It] became the centre for our operation. It was our home for the next thirty years” (722).

“Our problem was how to build a new society in the midst of an old, seemingly entrenched, apartheid system that divided man from man on a basis of colour. A few things were clear. Behind political, economic, and social injustices there lay pride, selfishness, arrogance, prejudice, fear and hate in human hearts. These were the root of the problem, and any basic answer had to deal with these roots. Equally we believed that we from different races should pioneer new human relationships and be the new society. So from the outset we decided that the Burns-Hofmeyr home would be a home for all races. Today [1990] with cities opening up this is not news. But in 1950 when apartheid was a ‘religion’ this was simply not done” (727).

“The home became a place of building new human relationships” (732). “The meetings for all races in our living room continued to grow, and though we could squeeze fifty in at a pinch, it was clear that we needed a larger venue. In the nineteen fifties no public buildings allowed meetings of all races so we began to hold great inter-racial assemblies in large marquee tents outside Johannesburg” (743).

“We produced a play, ‘The forgotten factor’, dealing with industrial strife and reconciliation and played it widely in the mining towns of the Reef and the Free State” (759). “The Mineworkers [Union – the predecessor of Solidariteit] donated five hundred pounds to the play, the first public body in the country to do so” (770). Agnes skryf: “I found it difficult to get to know” Afrikaners. “The Hofmeyrs of course are Afrikaans and naturally I was expected to know the language. I did try hard to master but found it difficult” (770). Van haar swaer – Bremer het een suster gehad – hoor Agnes vir die eerste keer van die Britse konsentrasiekampe tydens die Anglo-Boereoorlog. “This moved me deeply and I began to study more about the Boer War … It had been an unjust and wicked war. I was terribly embarrassed and I began to understand why many Afrikaners hated us British” (776).

Mau Mau

Die Mau Mau het in 1949 met sy terrorisme in Kenia begin. “Some two thousand black Christians were murdered because they would not embrace Mau Mau and undergo its ritual oath-taking which was contrary to their Christian faith” (833). Tydens ‘n besoek aan Kenia het Agnes haar pa en stiefma genooi om hulle in Suid-Afrika te vestig omdat sy vir hulle veiligheid gevrees het. Gray wou bv nie ‘n vuurwapen met hom saamdra nie. “Dad thought for a long time. Then he said he was grateful for the offer but they felt that God’s plan for them was that they should stay where they were” (843).

Gray en Agnes het ‘n Britse aanhoudingskamp vir Mau Mau terroriste by die Athi-rivier besoek en van die aangehoudenes ondervra. Hulle moes klagtes aanhoor soos: “He was treated as a second class citizen by whites … Mau Mau offered him a chance to get his revenge … Then others spoke of humiliations and injustices they had suffered” (854). “This was the sort of thing that had made so many bitter en disillusioned and turned them against Christianity and the white man. Mau Mau, they felt, offered them a chance to win back and run their own country” (859). Plaaslik het Nelson Mandela hom op ‘n soortgelyke manier uitgelaat. Agnes skryf: “The relationship between a sophisticated colonising people and a simple colonised people is a difficult one anywhere. In Kenya the whites thought the blacks were often lazy and irresponsible. The white housewife spent a lot of time chivvying her servants. ‘Chunga’ is the great word – ‘get moving’. The blacks resented it – especially from a woman” (881).

“Like many Kenyans we had tried to be ‘good’ to our black servants but we had taken the whole colonial structure for granted and this was the target of Mau Mau. The land question – why a white minority owned so much of the best land in the ‘White Highlands’ never struck us as a problem. To the Mau Mau it was quite fundamental” (929).

Gray vermoor

“Kenya farmers, being a stubborn breed, are not lightly given to apology and there was a belief that if you aplogised to blacks you would lose their respect. Yet my father felt that this was what God was asking him to do. So one morning he gathered the farm staff and spoke to them humbly and sincerely. He spoke of the times he had hurt their feelings in anger. No doubt he had also often hurt them without realising it. He asked for their forgiveness. He spoke about the farm and how he wanted it run not just for his own profit but for the good of all and for the good of the country” (887). “The white farmers armed themselves. Dad wondered what to do. If he carried a gun would it be taken to mean that he did not trust his men? He decided to walk the farm unarmed with danger pressing round” (897).

Terwyl die Hofmeyrs in Amerika is, word hulle per kabelgram ingelig dat Gray ontvoer en sy vrou vermoor is. “I was in a turmoil. I was filled with hatred towards the black people. I wanted revenge. I felt there could not be a God to allow such things to happen” (903). “Then through all the turmoil the thought came perfectly clearly, ‘Have no bitterness or hatred but fight harder than ever to bring a change of heart to black and white alike.’ It seemed impossible, but it did open a door of hope for the future” (908). “Then further news came and my worst fears were realised. A so called prophetess of the Mau Mau was behind it. Things were not going well for Mau Mau and she said it was because the gods were angry. They had to be placated by a human sacrifice. It must be a good [white – 34] man they offered to their gods and that was why they had chosen my father” (913).

“Some sixty Mau Mau had attacked the house which sheltered my father, his wife Mary, her daughter, our cook and the cook’s son. The cook was a loyal Catholic and had refused to join the Mau Mau for reason of his faith. He was hung from a tree and disembowelled. Mary tried to get her daughter to safety. She helped her to climb through a trap door in the bathroom ceiling. Mary did not have the strength left to get herself up and she was murdered on the spot, but her daughter was saved.* My father was carried off into the bush” (913). “The son of the cook trailed the Mau Mau band to see what would happen to Dad. They headed up Mount Kenya which is a sacred mountain to the Kikuyu. From time to time my father spoke to them in Kikuyu. Things were wrong in the country, he said. They had to change … He was laid in a shallow grave which had been dug on the mountain side. Still he spoke to his captors until they covered him over with earth and buried him alive as an offering to their gods. Dogs and goats were also buried in the grave as part of the ritual sacrifice” (918). Later: “Dad’s body was brought to Nyeri where he was buried with Mary in the Anglican cemetery looking straight up to Mount Kenya” (923).

[* Willie Esterhuyse verwys na Agnes se boek. Sy weergawe van die gebeurtenisse is dat Agnes (wat toe in Amerika was) “oorleef het met behulp van ‘n swart Keniaan” (Oorlog en vrede , Naledi, 2019, p 67). Esterhuyse is geneig om komplimente vir swartes te soek waar daar geen sprake van so iets behoort te wees nie. Dit is Agnes se stiefma, Mary, se dogter, wat danksy Mary se optrede oorleef het. ‘n Mens kan maar net hoop dat Esterhuyse meer waarheidsgetrou omgaan met die talle ander inligtingsbronne waarna hy in sy boek verwys.]

Agnes se reaksie

“One day another thought came to me … ‘You must be responsible for the sins of your race, just as you are responsible for your own wrongs'” (929). Maar Agnes pas dit op die blankes toe; nie op die swartes nie. Oor haar latere toespraak by ‘n groot byeenkoms van Kikuyu skryf sy: “I spoke from my heart and apologised for the arrogance and selfishness of so many whites that had helped to create the bitterness and hatred in their hearts. I said how much I longed to see God’s answer come to Kenya and all of Africa so that tragedies like this would never happen again and that I had given my life to this task … Afterwards many of them came up to me and said how sorry they were for what had happened to my family … I was touched by what they said and all traces of bitterness that lingered in my heart were washed away. I felt that they were my friends. We were meant to work together to build something new in the country. For us the day was a healing of the heart” (970).

“I have drawn closer to people up and down Africa through this sorrow than I could ever have done without it” (1022). “In time the total disaster became an experience that has done more than anything else to help bring healing around me” (1076). “All too often we lay at God’s door events that are the product of human foolishness or human wickedness. I do not know whether in this case it was the sins of imperialism, the arrogance of ordinary whites, or evil spirits at work in embittered black minds – perhaps something of each” (1081). Dit is duidelik dat Agnes die fout veral aan die blankes toeskryf. Volgens haar is daar nie sprake van (natuurlike) boosheid by die swartes nie; hoogstens dat hulle dalk deur bose geeste mislei is. “I had to identify with the wrong things we whites had done and realise that I stood in need of forgiveness” (1092). “As I wrestled with my problem through stormy nights of tears, more and more my thoughts focused on what we whites had done in Kenya” (1087). Eintlik praat sy haar pa en stiefma se moorde goed.”God … will in ways we cannot foresee or plan, bring something good out of evil, something positive out of pain” (1081).

Onmiddellik ná hierdie byeenkoms het Agnes en haar man haar pa se plaas besoek. “We found the farm house derelict. The doors were hanging on bent hinges, swinging to and fro. The furniture had been removed or broken” (981). “I thought of the fact that my father had built this home with his own hands” (986). Sy ervaar die toestand waarin die huis verval het nie as teenstrydig met haar visie (in die voorlaaste paragraaf hier bo) van “build something new” nie. “I thought of the herds of elephants that had trekked across our farm twice each year … Would they continue their life, or would civilization [!] contain and finally destroy them?” (986). Het die era van beskawing vir Kenia aangebreek, of eerder die teenoorgestelde?

‘n Swarte het saam met die Hofmeyr-egpaar die plaas besoek. “It meant a lot to us that at our side was a black South African with whom we shared the commitment to build a new Africa” (991). Bied die koelbloedige moorde wat op hierdie plaas gepleeg is, die manier waarop haar pa lewend begrawe is en die toestand waarin die plaashuis so gou verval het ‘n realistiese of bruikbare grondslag vir ‘n nuwe Afrika? Sy skryf van Kenia se “peaceful transition to black rule” (1022), soortgelyk aan die leuen wat plaaslik verkondig word dat Suid-Afrika in 1990/94 te midde van erge ANC/SAKP-terrorisme ‘n vreedsame oorgang na “demokrasie” beleef het.

Robert Mugabe het in 1980 ná Zimbabwe se politieke onafhanklikheid dieselfde laai uitgehaal as Jomo Kenyatta, die eerste staatshoof van Kenia ná politieke onafhanklikheid in 1963: “Kenyatta called a meeting of the white farmers at Nakuru … If he had hurt anyone, he said, he asked for their forgiveness. Where he had been hurt he was ready to forgive. The past was past. They had to build the future together. Yet I believe that meeting was one of the great acts of statemanship of Africa” (1022). In sowel Kenia as Zimbabwe is die rassistiese skroef van doelbewuste blanke benadeling egter spoedig aangedraai.

In Suid-Afrika het Nelson Mandela, wat deesdae voorgehou word as ‘n vredemaker en versoener by uitnemendheid, nooit verskoning vir die ANC/UDF/SAKP se terrorisme gevra nie. Plaaslik word die blankes sedert 1994 toenemend blatant benadeel, met onteiening sonder vergoedingvan blankes se besittings as die jongste skuif. Dit is gewoon owerheidsgoedgekeurde diefstal. Maar Agnes skryf waaragtig: “Unemployed have seen stealing as the only road to survival and if blacks take from whites it is not hard to feel that they are taking what is rightfully theirs” (1065). Dan vervolg sy, skynbaar sonder om bewus van die teenstrydigheid te wees: “Integrity … alone can be a trustworthy foundation for the new building we seek to erect [in South Africa]” (1065).

Laurens van der Post (1906-1996), ‘n blanke Afrikaanssprekende van Philippolis in die Vrystaat, wat alte graag ‘n Brit wou wees en voorgegee het dat hy ‘n Afrika-kenner is, bv deur baie valshede oor die Boesmans te verkondig, het in sy huis in Londen aan Agnes gesê: “I want to be sure you understand that it was the greatest compliment that could be paid to your father that he was chosen by the Kikuyu for sacrifice. Only the best is good enough for the gods” (1033). Ek is dankbaar dat ek nie hiervoor kwalifiseer nie. Agnes skryf: “Africa lives close to violence. But also Africa has an extraordinary capacity for reconciliation when the conflict is over” (1033). In die nuwe Suid-Afrika word die verlede voortdurend selektief (anti-blank, pro-swart) opgehaal. Uitsluitlik van die blankes word verwag om skuldig te voel en saam te werk, sonder om te mor en te kla oor blatante rassediskriminasie en doelbewuste benadeling.

Was Dingaan die eerste transformeerder?

Toespraak gelewer op 16 Desember 2009 in die holkrans by die La Rochelle-geloftefeesterrein*

Op Geloftedag herdenk ons die oorwinning van die goeie oor die bose, van die lig oor die duisternis, van die regverdige en godvresende Voortrekker oor die listige, wreedaardige Dingaan. Daar is sekerlik vandag baie Afrikaners wat meen dat Dingaan weereens in ons land aan bewind is, want dieselfde soort wreedhede en gruweldade as wat by Bloukrans en Weenen teen ons gepleeg is, het in die nuwe Suid-Afrika alledaags geword.

Elke tydvak en elke revolusie word deur ‘n begrip of ‘n woord benoem. Daar was die bloedige Franse revolusie, die Oktoberrevolusie van 1917 in Rusland wat die tydvak van kommunisme ingelui het, asook Mao se kulturele revolusie wat ‘n suiwerder vorm van kommunisme en gelykheid aan Sjina moes bring. Hier by ons staan die tydperk 1948-1994 vandag bekend as die sogenaamde “apartheidtyd”. Dis geen onskuldige benaming nie, want in die woord “apartheid” het die vyande van die Afrikaner ‘n towerwoord, ‘n sjibbolet, ‘n vloek gevind waarmee ons vandag lamgelê en van alle regte en menswaardigheid beroof word.

In die toekoms, iewers, wanneer Suid-Afrika hom hopelik uit die huidige greep van boosheid en korrupsie sou ontworstel het, gaan geskiedkundiges, skrywers, filosowe, staatswetenskaplikes en gewone mense waarskynlik na dié periode verwys as die transformasietyd. Een van die beste moderne romans in Afrikaans, deur P.J. Haasbroek, speel in Kambodja af, ‘n land wat insgelyks deur ‘n fanatiese en kommunistiese revolusie verwoes is. Dit heet Die jaar nul. Tydens die revolusie van die Rooi Khmer in Kambodja het vier miljoen mense omgekom. Lede van minderheidsgroepe soos Sjinese handelaars is voor die voet uitgemoor. Die hele bevolking is aan ‘n vorm van politieke terreur blootgestel. Een van die slagspreuke van die Kambodjaanse revolusie was: “Om jou te hou, is geen voordeel nie. Om jou te vernietig, is geen verlies nie.”

Herken ons nie iets van hierdie slagspreuk in die huidige Suid-Afrika nie? Om ‘n Afrikaanse skool of universiteit te behou, is geen voordeel nie; om dit te vernietig, is geen verlies nie. Dieselfde geld ons plaasboere wat in hul duisende al aangeval is en waarna ons regering geen poging aangewend het om hulle te beveilig nie. In die groot stede, waar stedelinge insgelyks deur swerwende boosdoeners geteister word, is tienduisende en selfs honderdduisende mure met elektriese drade en lemmetjiesdraad opgerig, die stille getuienis van ons behoefte aan veiligheid en ons vrees vir die transformasieproses wat besig is om oor ons land te spoel.

Die poging om ‘n nuwe orde in Kambodja tot stand te bring – ‘n jaar nul, ‘n wêreld wat van voor af begin sonder die besmetting van die ou orde – het tot ‘n misdaad teen die mensdom gelei.. Soos die karakter Krishmi in Haasbroek se Jaar nul op bladsy 38 sê: “In die naam van die nuwe orde slaan hulle mense en word die tronke vol. Duisende is al doodgemaak uit ywer vir een of ander ideale orde. Dit lyk my onvermydelik dat elke nuwe orde sy eie drag lyding bring; daaraan kan ons nie ontsnap nie. Daarom dink ek die hel is juis orde, ‘n groot ysige orde van mense wat in rye staan soos bome in ‘n plantasie, roerloos op een plek. In die hemel sing en dans hulle… Jy maak my bang as jy van ‘n Groot Eenheid praat, Ton lon Jin.”

Nes daar in Kambodja in die laat sewentigerjare ‘n volksmoord gepleeg is om ‘n Groot Eenheid tot stand te bring, word daar vandag in Suid-Afrika deur wetgewing, staatsmag, sosiogeniëring en desnoods deur geweld, gepoog om ‘n nuwe orde en Groot Eenheid tot stand te bring. Die sentrale begrip, die groot idee, die revolusionêre strydkreet van ons land ná 1994 is: “transformasie”.

Transformasie is die kleinkind van alle kommunistiese revolusies van die twintigste eeu. Vir baie mense, veral liberale of linkse Afrikaners wat vandag die nuwe orde met soveel ywer dien, is dit moontlik ‘n aanvegbare stelling. Vir hulle is “kommunisme dood” en het dit skadeloos geword. En indien die stelling waar is, is hulle onmiddellike reaksie: “En wat daarvan? Ons het geen beswaar teen kommunisme nie, al het dit 100 miljoen mense in die twingtigste eeu in strafkampe en oorloë laat sterf. Ons enigste beswaar is teen apartheid, teen Afrikanereksklusiwiteit, teen die ou vlag en rassisme.’

Die ou vlag, selfs die kleure oranje, wit en blou van die ou Prinsevlag wat ons voorouers tesame met die Protestantse Bybel in die moedertaal en die Romeins-Hollandse regstelsel hierheen gebring het, gee aanstoot. Maar nie die rooi en geel van die hamer en sekel nie. Aand na aand sien ons dit op die TV-nuus wat deur Riaan Cruywagen in sy vertroude stem gelees word, maar ons is so gewoond daaraan, ons merk dit nie eens op nie. Lede van die ANC-regering spreek mekaar as “kameraad” of “comrade” aan en ook daarmee vind ons niks fout nie. Want het ons nie die nuwe orde, die nuwe wêreld, ons “jaar nul”, met geesdrif omhels nie? En is ons nie almal lief vir Nelson Mandela, die draer van die nommersesrugbytrui wat nou ook deur Hollywood verewig is nie, al is Mandela dan ook die skrywer van ‘n boek met die titel: “How to be a good communist”?

Dus, om ‘n verband tussen transformasie en kommunisme te sien, is geensins omstrede nie. Die voorstanders van transformasie is selfs trots op die herkoms van hul begrip; vandaar ook Suid-Afrika se noue bande met Kuba, een van die laaste plekke op aarde wat nog amptelik onder kommunistiese beheer verkeer.

Vandag, hier, wil ek egter dieper in die verlede in delf, iets wat Van Wyk Louw vir ons so mooi in ‘n gedig gestel het:

En hiermee keer ons langs die wenteltrappe

en die kartelings af na ander jare:

word druïdes van ons volste wete,

word – gemasker – beitelaars op klippe,

wentelaars van klippe tot iets minders

– ja!- as piramides: maar tog séker

hoeders van die eerste weet oor “gode”.

Verder terug as Mandela, wat vir ons transformasie en ‘n kwasikommunistiese revolusie gebring het, staan Dingaan, wie se misdadige optrede direk tot die Gelofte en die slag van Bloedrivier gelei het.

Die Gelofte, soos dit moet, fokus op ons verbond wat met God gesluit is. Dit lui: “Hier staan ons voor die Heilige God van Hemel en aarde, om ‘n gelofte aan Hom te doen dat, as Hy ons beskerm en ons vyand in ons hand sal gee, ons dié dag en datum elke jaar as dankdag, soos ‘n sabbat, sal deurbring en dat ons ‘n huis tot Sy eer sal oprig waar dit hom behaag, en dat ons aan ons kinders sal sê dat hulle met ons daarin moet deel tot nagedagtenis ook vir die opkomende geslagte, want die eer van Sy naam sal verheerlik word deur die roem en die eer van oorwinning aan Hom te gee.”

In die strydkreet waarmee Dingaan sy krygers aangesê het om Piet Retief en sy geselskap dood te maak, het hy hulle volgens oorlewering as “wit towenaars” beskryf. Hierin kan ons vele dinge lees, maar vir my dui dit die begin van die transformasierevolusie aan. Immers het Dingaan met sy beskrywing te kenne gee dat Retief-hulle tot ‘n ander kultuur, taal en ras as hy behoort het en daarom verdien het om te sterf. Agterna is hulle op gruwelike wyse doodgemartel en Retief moes aanskou hoedat sy volgelinge een na die ander gefolter is en hul skedels oplaas met knopkieries verbrysel is.

Hierna is 500 vroue en kinders ook op die afgryslikste wyse vermoor. Daar word gesê dat ‘n mens nie die geskiedenis moet misbruik nie, maar is hierdie gebeure nie vandag – te midde van die geweld en transformasie wat ons tans ervaar – soveel te meer relevant en ter sake nie?

Paul Kruger se outobiografie deur D.W. Krüger, wat ‘n maand of twee gelede by PRAAG in ‘n heruitgawe verskyn het, bevat ‘n beskrywing van daardie tonele waartydens ons voorsate uitgewis is, as straf vir hul tog na vryheid die binneland in. In die woorde van Paul Kruger:

„Maar watter verskriklike tonele het ons nie in die ander laer gesien nie. Daar het die lyke van ons mense gelê wat deur ŉ ander afdeling van die Zoeloeleër vermoor is en in hulle bloed gebaai het. Die veld was wit van die vere wat die moordenaars uit die beddegoed van die waens geskud het. Daar was skape wat lewendig oopgesny is en manne, vroue en kinders op die gruwelikste wyse gefolter, vermoor, deursteek en keelaf gesny. Die aasvoëls, wat soos hulle vertel het, so ŉ Zoeloe-impi orals gevolg het, het reeds begin om die dooies te verskeur. Daar het moeders dood gelê asook sterwendes nog met die kleintjies aan die bors gedruk. Ander het met verstyfde arms hulle kinders, deurboor met assegaaie wat die lyke aanmekaar gehou het, omklem. Baie lyke is op die verskriklikste manier mishandel en geskend, en klein kindertjies het gelê waar die barbare hulle neergegooi het, nadat hulle die harsings teen die wawiele uitgeslaan het.” (PK, bll. 28-29.)

In die twintigste eeu, is daar vele boeke oor kommunisme geskryf, veral ná die Russiese skrywer Aleksandr Solsjinitsin se werke in Westerse tale vertaal is. Die strafkampe en gruweldade van kommunisme is ná byna ‘n eeu van sensuur deur die liberale media en veral die Westerse intellektuele en akademici ontbloot vir wat dit is: ‘n mensdaad teen die mensdom, maar ook: primitiewe geweld en moordlus wat in die naam van revolusie en ‘n beter wêreld met groter gelykheid botvier.

Dingaan het nie gelykheid of kommunisme nagestreef nie, maar in sy bereidheid – en sou ‘n mens sê, die gemak – waarmee hy die onskuldige Voortrekkermanne, -vroue en -kinders laat uitmoor het, was hy Suid-Afrika se eerste swart revolusionêr, ons land se eerste transformeerder. Hy het verstaan dat terreur ‘n politieke wapen is wat met welslae aangewend kon word. Waarskynlik was die keerpunt in die onlangse Suid-Afrikaanse geskiedenis die Kerkstraatbom wat die ANC op 20 Mei 1983 laat ontplof het. Dit was ‘n terreurdaad waarop selfs ‘n Dingaan trots sou kon wees, want 19 onskuldige mense het gesterf en ongeveer 200 is beseer.

Maar anders as die Voortrekkers onder Andries Pretorius in 1838, het hierdie daad van uiterste geweld nie die destydse Afrikanerleiers tot verdediging, straf en geregtigheid aangespoor nie. Dit het tot akkomodering, onderhandeling en uiteindelike kapitulering gelei.

Onlangs het mnr. Roelf Meyer, die hoofonderhandelaar van die Nasionale Party tydens die vroeë negentigerjare, in Rapport geskryf dat hy en sy regering nie anders kon as om aan die ANC en die SAKP oor te gee nie. Hoewel Suid-Afrika destyds ‘n kernmoondheid was, met waarskynlik die vyfde of sesde sterkste weermag ter wêreld, het mnr. Meyer dit goedgedink om alle beheer van die staat – ook oor die weermag en polisie – aan die ANC oor te dra. Hierdie daad van blinde en naïewe vertroue in ‘n gewelddadige en listige vyand, is presies dít wat tot die dood van Piet Retief en sy geselskap gelei het. Ook Retief het beleefd en goedgelowig op Dingaan se versoek om hul wapens buite die kraal te los, gereageer.

Op ‘n meer uitgebreide manier het ‘n onlangse geslag politici die wapens buite die kraal oorhandig en is ons vandag byna meer weerloos as daardie vroue en kinders wat niksvermoedend in 1838 langs die Tugelarivier deur die Zoeloe-impi’s verras is en ‘n verskriklike prys daarvoor moes betaal.

Die transformasie van die Suid-Afrikaanse weermag was waarskynlik die enkele mees belangrike politieke gebeurtenis van die afgelope vyftien jaar. Nie net behels transformasie direkte en verskriklike geweld soos wat Dingaan gepleeg het nie, maar as stelsel en revolusionêre program skep transformasie die potensiaal vir verdere geweld, massamoord en uitwissing.

Deur die geskiedenis het filosowe en politieke denkers daarteen gewaarsku om jou vyand se beloftes op sigwaarde aan te neem. Goedgelowigheid en gebrek aan kennis en insig word gewoonlik baie swaar deur die verloop van die geskiedenis gestraf. Een van die politieke filosowe wat in die Westerse wêreld tot vandag toe gelees word, is Machiavelli. Hy het heelwat te sê gehad oor die mistasting om goeie bedoelings aan jou politieke opponent toe te skryf.

Binne die Calvinisme is ons geneig om te dink dat alles deur God vooraf bepaal word; vandaar dan ook sekere Afrikaners wat vandag beweer dat God die ANC oor ons aangestel het om ons vir ons sondes uit die verlede te straf. Maar by die goddelike wil en predestinasie, is daar ook die menslike wil te voeg. Calvyn was van mening dat die Here diegene help wat hulleself help. Nicolo Machiavelli in Die Prins skryf só oor Italië en oor sy stadstaat Florence:

“Met ons is daar groot geregtigheid, want daardie oorlog is regverdig wat nodig is en wapens word geseën as daar geen ander hoop as op hulle is nie. Hier heers die grootste bereidwilligheid en waar die bereidwilligheid groot is, kan die moeilikhede nie groot wees nie as u bloot daardie mans volg wat ek onder u aandag gebring het. Wat meer is, hoe buitengewoon is die weë van God nie wat bo alle voorbeelde geopenbaar is: die see is verdeel, ‘n wolk het die weg gelei, die klip het water voortgebring, dit het manna gereën, alles het tot u grootheid bygedra; u behoort die res te doen. God is nie bereid om alles te doen nie en sodoende ons van ons vrye wil en daardie deel van die glorie wat aan ons behoort, te ontneem nie.”

Ek herhaal die laaste sin: “God is nie bereid om alles te doen en sodoende ons van ons vrye wil en daardie deel van die glorie wat aan ons behoort, te ontneem nie.” Vanjaar is die 172ste jaar dat Afrikaners Geloftefees hou. Terwyl ons hierdie goddelike ingryping in die lot van ons pioniervoorvaders gedenk, huldig ons terselfdertyd hul moed, intelligensie en deursettingsvermoë. Dít is die aspek waarna Machiavelli verwys as hy sê dat God ons nie van ons aandeel aan die glorie van ‘n veldslag soos Bloedrivier wil ontneem nie.

In dié opsig is Andries Pretorius ‘n interessante figuur in die hele Bloedriviersage. Hy het aanvanklik nie deelgeneem aan die Voortrek nie, maar het wel in die Oos-Kaap verskeie militêre ekspedisies teen die Xhosas aangevoer. Op dié stadium was die Voortrekkers, wat ná die slag van Italeni waar hulle weereens met verliese van die Zoeloes moes wegvlug, hulle eintlik vasgekeer in Natal, wat hulle as die Beloofde Land beskou het. Dit het gereën, hul kruit was letterlik nat en ons kan ons vandag kwalik indink in die moedeloosheid en wanhoop wat daar onder hulle moes geheers het. Maar toe kom die buitestaander, Andries Pretorius, ‘n nuwe leier. Soos Machiavelli ook in Die Prins skryf, skep hopelose, negatiewe toestande dikwels die behoefte aan ‘n nuwe leier wat soos Moses van ouds sal opstaan om sy verdrukte volk uit Egipte te lei.

Die nuwe leier moet buite die ou paradigma, die ou manier van dink en doen, kan tree. Soos ek reeds gesê het, is transformasie soos ons dit in dié land leer ken het, sinoniem met onreg en geweld. Maar geweld self skep onvermydelik buitengewone omstandighede. Immers streef die meeste mense op aarde – selfs in Afrika – vrede en harmonie na. Selfs al is jy vir jou buurman kwaad, gaan val jy hom nie met ‘n AK 47 aan en wis hom en sy gesin uit nie. Daarom verteenwoordig die geweld wat Dingaan se impi’s teen Piet Retief, asook die vroue en kinders by Bloukrans en Weenen gepleeg het, ‘n tree buite alle norme van vreedsame naasbestaan – om van beskawing nie eens te praat nie. Ook die graad van geweld wat tans in Suid-Afrika heers, is geensins normaal nie, maar skep ‘n wêreld sonder grense waar elkeen kan maak soos hy wil. Die geweldenaar, soos Dingaan, tree buite alle logiese of beskaafde denke en word iets dierliks, afskuwekkends en verskrikliks. In Joseph Conrad se beroemde novelle oor Afrika, Heart of darkness, spreek een van die karakters die beroemde woorde: “Die verskrikking! Die verskrikking!” (In Engels: “The horror! The horror!”

‘n Ander skrywer, ‘n Afrikaner wat in Engeland gaan woon het en blykbaar op goeie voet met die Britse koningshuis verkeer het, Laurens van der Post, het op 3 Maart 1954 ‘n lesing aan die Sielkundeklub van Zürich, Switserland gelewer wat agterna in boekvorm uitgegee is as: The dark eye in Africa. Die donker oog in Afrika. Hy het dié uitdrukking ontleen aan ‘n gesegde wat hy in Indonesië gehoor het, “mata kelap”, waar die mees vredeliewende en betroubare persoon skielik besete kan raak en tot geweld en selfs moord kan oorgaan. Dan word daar gesê: Sy donker oog het van hom besit geneem. Van der Post slaag nie werklik daarin om te verklaar waarom daar so ‘n donker oog veral in Afrika bestaan nie. Ons weet dat daar sedert Dingaan en sy Zoeloes se gruweldade miljoene mense op die afgryslikste maniere denkbaar in Afrika uitgemoor is. Tot vandag toe word hierdie dade van verskrikking in verslae van die Verenigde Nasies opgeskryf of hier en daar in boeke of koerante opgerakel. Hier by ons is daar plaasmoorde, huisaanvalle, motorkapings en alles wat daarmee saamhang.

Van der Post het ná die tweede wêreldoorlog bekommerd geraak oor die verandering wat hy in Afrika bespeur het en dit soos volg beskryf:

“Toe ek ná die laaste oorlog teruggekeer het, is ek geskok deur die verandering wat plaasgevind het. Gebeure wat in my kinderdae raar was, het algemeen geword: rituele moorde, mensvretery, geheime organisasies wat teen die wettige gesag agtiteer, blitsige uitbarstings van geweld en moord en soms skynbaar onverklaarbare uitbrekings in gebiede wat vir ‘n lang tyd geen onrus geken het nie. Hierdie dinge was oral besig om toe te neem, asook die ander klassieke tekens van innerlike onrus: ‘n toenemende instroming van ontwortelde mense na die stede, die groeiende aantal gefrustreerde werkloses op straathoeke, tesame met intellektuele wat nie in diens geneem kan word nie, die toename in politieke agitasie en sosiale verwarring, die skynbaar sinnelose breek van winkelvensters en onverklaarbare onluste in beskaafde strate.”

Die vraag wat ons vandag vir onsself moet afvra, is: Hoe het ons voorouers onder veel hagliker omstandighede as ons s’n vandag, daarin geslaag om die sogenaamde “donker oog in Afrika” te tem en sodoende ‘n hele beskawing in dié land te vestig? Wat was daar wat Andries Pretorius, A.H. Potgieter, Paul Kruger en ander gehad het wat ons nie het nie, of waaroor Roelf Meyer en FW de Klerk waarskynlik nie beskik het nie?

Net gister lees ek oor die huidige eerste minister van Finland, Matti Vanhanen, dat hy blykbaar op ‘n keer gesê het dat hy nog nooit raad van enigiemand anders gevra of gevolg het nie. Vir ons Afrikanerleiers wat so lief is om te vergader en te praat, met ons swetterjoel organisasies wat een en almal mekaar se raad of “modelle” volg, is dit nogal ‘n merkwaardige houding vir ‘n leier om in te slaan. Daarin lees ek egter Vanhanen se behoefte om buite die gewone – dít wat die mense sê of glo, die sogenaamde konsensus – te tree en die risiko van eie besluite te neem.

In die lewe van enige volk of enige groep mense op aarde, ‘n dorp, ‘n straat, ‘n gesin, breek daar ‘n tyd aan wanneer die gewone en aanvaarde oplossings nie meer deug nie. Dan verg dit waagmoed, durf en visioenêre leierskap. Soos Machiavelli dit gestel het: “daardie oorlog is regverdig wat nodig is en wapens word geseën as daar geen ander hoop as op hulle is nie.”

Dit klink amper asof ek u soos van ouds voor die slag van Bloedriviet tot oorlog wil oproep. Daar heers vandag groot ontnugtering onder alle Afrikaners van dwarsoor die politieke spektrum, van Breyten Breytenbach tot Eugene Terre’Blanche. Om die volgende vyf jaar in Suid-Afrika te voorspel en om te sê dat daar nie ‘n vorm van oorlog gaan uitbreek nie, is om die minste te sê, moeilik.

Die geskiedenis en die politiek van Suid-Afrika het nie veel verander oor die afgelope 200 jaar nie. Slegs die omstandighede het meer verwikkeld geraak. Die soort oorlog wat ons vandag voer, is nie meer met voorlaaiers en assegaaie nie. Dikwels is dit ‘n oorlog, nie van die swaard nie, maar van die pen. En soos hulle sê, is die pen magtiger as die swaard. Die afgelope paar dekades is die Afrikaner bowenal vasgevang in ‘n propagandaoorlog waar hy gedurig in die beskuldigdebank verkeer, hetsy oor apartheid, hetsy oor “rassisme”, uitbuiting en ander begrippe wat die ANC-bewind met groot stelligheid en behendigheid in die massamedia hanteer.

Die eerste stap, myns insiens, is om buite die gewone te tree, om die reëls en woorde waarin ons vasgedraai is, omver te werp. In die aanloop tot die eerste vryheidsoorlog het die burgers van die ou ZAR met ‘n belastingboikot begin. Daarom vind ek dit interessant dat Hermann Giliomee, die liberale historikus van Stellenbosch, onlangs dieselfde uitspraak gemaak het, dat onder soortgelyke omstandighede as dié waaronder die Afrikaner tans verkeer, ander volkere hulle geredelik tot belastingboikotte gewend het.

Soos wat ons land soos ‘n trein sonder drywer op die rand van die afgrond voortsnel, sal ons, die passasiers, vinnig moet begin planne beraam en dalk sal iemand die bul by die horings moet pak en self in die bestuursitplek moet inspring. As ons kyk hoe vinnig Zimbabwe van ‘n redelik ontwikkelde en welvarende land binne enkele jare tot ‘n mislukte staat van die Afrikatipe verval het, dan het ons ook in Suid-Afrika nie veel meer tyd nie.

Soos Machiavelli ook te kenne gee, is dit tydens krisisse wat die beste in ‘n mens en veral in leiers na vore kom. Tydens die uur van ons angs en verlatenheid vind grootse dade plaas en kan ons daarop reken dat God ons wapens sal seën. Soos keer op keer in die verlede, en veral by Bloedrivier, gebeur het. Dit is juis in die laaste oomblikke van die geskiedenis, as alles rondom ons donker word, dat wysheid oplaas na ons toe kom. Soos die filosoof Hegel gesê het: “Die uil van Minerva sprei sy vlerke as die skemer daal.” Toevallig het ek onlangs uitgevind dat die vrouefiguur op die koepel bo die Ou Raadzaal in Pretoria van waar Paul Kruger regeer het, wel ‘n afbeelding van Minerva, die Romeinse godin van wysheid, is, dus was ons voorouers ewe bewus van haar!

Daarom moet ons nooit moed verloor nie, al gaan dinge hoe sleg en al lyk die toekoms soms vir ons duister. Ten slotte, soos die digter ID du Plessis dit so treffend gestel het:

Soet is die stryd

Jy sê die stryd is verlore,

Ons nasie te arm en klein,

Ons taal uit ‘n drang gebore

Wat een van die dae verdwyn?

My broer, dit mag heeltemal waar wees.

Wie weet wat die toekoms gaan baar?

Miskien moet ons oormôre klaar wees.

Om weer hierdie droom te laat vaar;

Maar as ons net altyd moet strewe

Na wat tot oorwinning gaan lei,

Wat baat dan die stryd van die lewe

Waarin ons onseker moet bly?

Solank jou bedoelings maar goed is,

Gaan jy jou oor neerlae kwel?

Solank jy volhard en vol moed is –

Dis tog die probeerslag wat tel!

Nee, soet is die stryd vir die stryer,

Al moet hy uiteindelik verloor;

Maar die man wat sy deelname weier,

Is die man wat sy nasie vermoor.

* Die La Rochelle-geloftefeesterrein is ongeveer 50km anderkant Carolina op die Amsterdampad geleë. Geloftefeeste word reeds sedert 1914 daar gehou. Vroeër jare het mense reeds op die 15de Desember daar aangekom, braaivleis en Boeresport gehou alvorens die Gelofte op 16 Desember afgelê is. Die Geloftediens en -toespraak vind in ‘n holkrans plaas waarin Boesmantekeninge te siene is, asook ‘n granietsteen wat in die wand ingemessel is met die datum “1938” en die inskripsie: “Om in 2038 geopen te word.”