Die mite van Soweto, 1976

Soweto 1976, word voorgehou as ‘n opstand teen Afrikaans.

Dit was egter die uitkristallisasie van ‘n lang proses waarin belangrike feite van wat op 16 Junie 1976 in Soweto gebeur het, sistematies uit die openbare geheue uitgewis is, terwyl ‘n kragtige mite op die asse daarvan staangemaak is: dié van ‘n heroïese opstand teen ‘n taal wat deur ‘n hardkoppige owerheid in onwillige kele afgedruk is.

Wat was die feite in verband met taal in die onderwys rondom 16 Junie 1976 in Soweto?

Baie weergawes van die gebeurtenisse van dié dag is in die loop van die tyd gegee of gekonstrueer. ‘n Bepaalde weergawe daarvan word jaarliks by die graf van Hector Petersen, die eerste ongeval van die betogings, aangebied.

Die betroubaarste inligtingsbron hieroor is egter die nougesette en omvattende amptelike Verslag van die Kommissie van Ondersoek na die onluste in Soweto en elders (1979) deur regter P.M. Cillié. ‘n Ondersoek wat die kommissaris dus drie jaar besig gehou het.

Soweto 1976 het nie onverhoeds uit die lug geval nie. Dit het ‘n lang aanloop gehad.

Dit het in die vroeë 1950’s begin met die oorname deur die Sentrale Regering van swart onderwys in provinsiale skole en ‘n verskeidenheid kerklike strukture. Die doel was om eenvormigheid in swart onderwys tot stand te bring, onder meer wat onderrigmedium betref. Dit is Bantoe-onderwys genoem, in ooreenstemming met die internasionale gebruik deur taalkundiges van die term Bantoe as versamelnaam van die Sub-Sahara Afrikatale.

Na deeglike ondersoek deur die Departement van Onderwys en buitekundiges is ‘n beleid saamgestel. In die laerskool (dit wil sê tot en met graad 8) sou leerders slegs in hul moedertaal onderrig word. In die hoërskool (grade 9 – 13) moes die moedertaal nog steeds gebruik word, en wel vir nie-eksamenvakke en vir die taal as vak. Vir eksamenvakke in die hoërskool moes Afrikaans en Engels so ver moontlik gelykop gebruik word.

Dit was ‘n voor die hand liggende en rasionele besluit. Afrikaans en Engels was op dié tydstip die twee amptelike tale van die land. Studie deur middel van die twee tale sou die skolier voorberei vir die werksomgewing, een wat oorwegend Afrikaans en Engels was. Met taal sou afgestudeerdes dus hul brood kon verdien. Die potensialiteit van so ‘n besluit het reeds heelwat vroeër in die geval van blanke skole geblyk. Anders as die Engelssprekendes, het die Afrikaners erns gemaak met tweetaligheid. Omdat hulle die mees tweetalige mense was, het een van die belangrikste werksektore in die land as’t ware in hul skoot geval: die staatsdiens.

Daar was groeipyne met die implementering van die beleid, wat normaal is in die geval van grootskaalse onderwyshervorming. Die huidige probleme met die infasering van uitkomsgebaseerde onderwys is ‘n tipiese illustrasie daarvan.

Die groeipyne was veral die gevolg van ‘n paar oorsigte in die beplanningsfase. Daar was bv. vir sekere vakke wat aan Afrikaans toegewys is, nie handboeke voorhande nie. Ook was daar in baie skole nie genoeg onderwysers wat in staat was om die vakke wat aan Afrikaans toegewys is, te onderrig nie.

Vir sulke gevalle moes daar aansoek gedoen word om vrystelling van die verpligte gebruik van Afrikaans binne die vyftig-vyftig-raamwerk.

Die beleid van en benadering tot die verlening van vrystelling is van tyd tot tyd in omsendbriewe deur die Onderwysdepartement verduidelik. Omdat die verwagting, veral van die kant van die departement, was dat die geïdentifiseerde leemtes in die loop van die tyd uitgewis sou wees, is daar reeds vanaf 1959, ses jaar na die oorname van die skole, gewaarsku dat vrystellings nie meer so geredelik as voorheen verleen sou word nie. Alleen die onvermoë van ‘n onderwyser om die taal te gebruik, sou vir vrystelling kwalifiseer, dus bv. nie die taal-onvermoë van die skolier nie, ‘n faktor wat dikwels as motivering vir aansoeke om vrystelling gebruik is.

Wesenlik was daar niks vreemds aan laasgenoemde beperking nie. Dis normaal om ‘n taal wat jy nie ken nie, deur middel van die studie daarvan as vak te bemagtig. Hier verskaf die huidige praktyk as’t ware ‘n aweregse perspektief op die Departement se beperking. In baie swart skole word kinders met ‘n Afrikataal as moedertaal vanaf die vroegste stadium aan Engels as vak blootgestel, en boonop as medium van onderrig van alle vakke, laasgenoemde met sy bekende duur skade in die vorm van druiping, uitval en swak beheersing van nie net Engels nie, maar selfs van die moedertaal.

In 1972 is besluit om die onderwysstelsel vanaf 1975 te omskep van ‘n dertienjarige na ‘n twaalfjarige: ses jaar elk in die laer- en hoërskool. Sekere bepalings van die heersende stelsel sou onveranderd bly, soos dat in die laerskool die huistaal die medium van onderrig sal wees en in die hoërskool die medium vir nie-eksamenvakke, terwyl in die hoërskool eksamenvakke op ‘n gelyke basis deur medium van Engels en Afrikaans aangebied sal word. Met die oog op indiensneming na skool sou die omgewing waarin ‘n skool gevestig is, sy taalmedium bepaal: óf Engels, óf Afrikaans, óf Engels én Afrikaans op ‘n vyftig-vyftig-grondslag.

Om voor te berei vir die oorskakeling is ‘n omsendbrief in 1973 aan ‘n wye kader van belanghebbendes gestuur. Dit het enersyds die Departement se beleid met betrekking tot onderrigtale uiteengesit, en andersyds kommentaar daarop van skoolrade gevra. Die Sekretaris van die Departement sou die finale besluit hê.

Die rade is gevra om in hul kommentaar ‘n reeks faktore in ag te neem, soos eenvormigheid tussen voeder- en ontvangerskole, die onderrigmedium van ander skole in dieselfde omgewing, die wenslikheid al dan nie van enkelmediumskole, en of die onvermoë van onderwysers om in ‘n bepaalde taal te doseer, deurslaggewend behoort te wees.

Ten spyte van ‘n uitdruklike stelling in die omsendbrief dat die finale besluit by die Sekretaris van Onderwys berus, het die blyke van groter konsultasie van die kant van die Departement by sommiges die indruk gewek dat skoolrade nou vryelik sou kon besluit oor die onderrigmedium van hul skole.

Na aanleiding van die resultate van die opname is die Minister se besluit in 1974 per omsendbrief aan belanghebbendes oorgedra: dat die status quo met betrekking tot die gelyke gebruik van Engels en Afrikaans waar moontlik op sekondêre vlak gehandhaaf moes word en dat departementele goedkeuring vir enige afwyking van die besluit nodig is. Goedkeuring sou hoofsaaklik afhang van die beskikbaarheid al dan nie van bevoegde onderwysers om onderrig in die betrokke taal te gee.

Die woorde waar moontlik in die minister se antwoord het net in die Afrikaanse teks van die omsendbrief voorgekom. Dit het ruimte gelaat vir misverstand by diegene wat slegs die Engelse teks gelees het.

Die weglating van die twee woorde was ‘n administratiewe fout met verreikende gevolge.

In ‘n latere omsendbrief is die besluit van ‘n Transvaalse inspekteurskonferensie oor die oorskakeling na die twaalf-jaar-skoolprogram bekend gemaak. Die konferensie het besluit dat eenvormigheid in belang van die onderwys en skoliere is. Die onderrigtaal vir eksamenvakke sou op die vyftig-vyftig-lees geskoei wees. Verder is aanbeveel dat Rekenkunde en Maatskaplike studies die twee vakke vir onderrig in Afrikaans sal wees.

Die omsendbrief het egter geen melding gemaak van die vroeëre prosedure met betrekking tot aansoeke om vrystelling van die reël in bepaalde gevalle nie, terwyl die woorde “waar moontlik” in die vorige omsendbrief nie herhaal is nie.

Vir die leser sonder die agtergrond van al die vorige omsendbriewe kon dit net beteken: ‘n vyftig-vyftig-beleid, en basta! Getuies voor die latere Cillié-kommissie het getuig dat hulle verstaan het dat van ‘n streng vyftig-vyftig-beginsel afgesien is, maar dat Afrikaans tog nog in hul kele afgedruk word. Hulle is in dié afleiding gesterk deurdat aansoeke om vrystelling toenemend afgekeur is.

Skoolrade het hul teenkanting insgelyks toenemend laat hoor. Op ‘n vergadering van 91 afgevaardiges van skoolrade in Desember 1974 aan die Oos-Rand is met teleurstelling verneem van die getal afgekeurde aansoeke. Die persepsie van ‘n hardvogtiger toepassing van taalbeleid is daardeur versterk. Dit het aanleiding gegee tot ‘n uitlating van ‘n afgevaardigde dat daar meer militant opgetree moet word en dat ‘n skoolboikot oorweeg moet word. Dié uitlating het wye rugbaarheid gekry deur die publikasie daarvan in die Rand Daily Mail.

Vir sover volwassenes nie alreeds betrokke was by die monstering van die skooljeug nie – die uitlating van die aangehaalde afgevaardigde dui daarop – het die Mail-berig swartmagorganisasies hulle ore laat spits. Waar vroeëre agitasies teen kernaspekte van die apartheidsbeleid deur volwassenes beplan en gelei is maar misluk het, soos in die geval van Sharpeville in 1960 wat die pasboekstelsel as teiken gehad het, het ‘n nuwe moontlikheid en ‘n nuwe teiken hulle voorgedoen: ‘n agitasie deur die jeug, en wel deur skoolkinders oor ‘n saak waarvan hulle kennis gehad het: Bantoe-onderwys, met sy klem op moedertaal en meertaligheid.

Die lang gekibbel oor die skoolbeleid het ‘n plofbare mengsel laat ontstaan. Wat kortgekom het, was ‘n vonk. Afrikaans is gesien as ‘n handige vonk – dié taal het immers meermale in die imperialistiese verlede ‘n wettige slaansak geblyk te wees.

Die res is geskiedenis

‘n Deel van dié geskiedenis is die jaarlikse funksie by die graf van Hector Petersen. By dié geleentheid word wesensbelangrike feite verswyg. Dat taal, en spesifiek Afrikaans, nie die primêre belang was wat met die agitasie gedien moes word nie, maar iets omvattenders, naamlik Bantoe-onderwys, word op indirekte manier bevestig deur die feit dat van die sewe agiterende Soweto-skole op 16 Junie 1976 ses Engelsmediumskole was, terwyl by die sewende slegs ‘n enkele vak in Afrikaans aangebied is.

Die oorwig van feite is dat Afrikaans nie die aanleidende oorsaak van Soweto 16 Junie 1976 was nie, maar die sondebok daarvan gemaak is.

Prof F.I.J. van Rensburg was professor in Afrikaans aan die voormalige Randse Afrikaanse Universiteit. Dié stuk het op 6 Junie 2005 in die Vrye Afrikaan verskyn.

Amcu staak vir meerderheidsvakbond-plek

Die mynwerkersvakbond AMCU sal Woensdag met ‘n beskermde staking begin, indien Lonmin hom nie tot die meerderheidsvakbond by die myn verklaar nie.

Die besluit is Woensdagaand op ‘n massavergadering geneem wat deur die president van die vakbond, Joseph Mathunjwa, bygewoon is.

Mthunjwa sê hulle sal Lonmin oor hulle besluit inlig, en hulle 48 uur tyd gee om op die griewe te reageer.

Indien dit nie gebeur nie, sal alle produksie tot stilstand gebring word.

Hy het ook hulle versoek herhaal dat die ander mynvakbond die NUM sy kantore by die myn ontruim, maar het daarop gewys dat dit ‘n afsonderlike kwessie is.

Obama kies herdenking van 16 Junie-geweld vir SA-besoek

President Barack Obama van die VSA sal Suid-Afrika vir die eerste keer as President besoek te midde van vieringe op 16 Junie wat die opstande in Soweto herdenk. Die opstande word voorgehou as ‘n opstand teen Afrikaans as skooltaal.

Die besoek vorm deel van sy drienasietoer om Amerikaanse betrekkinge met Afrika Suid van die Sahara te verstewig.

Die Withuis sê Obama en sy vrou, Michelle, sal van 16 Junie tot die derde Julie besoek bring aan Senegal, Suid-Afrika en Tanzanië.

Obama het Suid-Afrika in 2006 besoek toe hy nog ‘n junior senator vir die staat Illinois was en het ‘n aantal van Suid-Afrika se regters in die Grondwethof ontmoet.

Michelle Obama het in 2011 ‘n weeklange besoek aan Suid-Afrika en Botswana gebring waar sy met jongmense oor onder meer leierskap, onderwys, gesondheid en welsynskwessies gepraat het.

Suid-Afrika se ambassadeur in Amerika, Ebrahim Rasool, sê Obama se besoek is ‘n groot geleentheid vir die land.

Die internasionale graderingsagentskap Standard en Poor sê Suid-Afrika se teleurstellende ekonomiese groei en hernude maatskaplike spannig vergroot die land se ekonomiese probleme.

Volgens die agentskap kan dit tot ‘n verdere verlaging van die land se kredietgradering lei. Standard en Poor het Suid-Afrika se gradering in Oktober verlaag tot trippel-B.

Hy het as motivering aangevoer dat stakings in die mynbedryf en maatskaplike spanning die ekonomiese groei kan belemmer en die land se finansiële veerkragtigheid raak.

Vroeër die week het die Reserwebank aangekondig dat die jongste syfers daarop dui dat groeivooruitsigte afwaarts aangepas moet word. Die Bank het ook gesê die skerp styging in arbeidskoste weens hoë salarisverhogings hou ‘n inflasierisiko in.

Burgemeester vas vir dronkbestuur

Mahole Simon Mofokeng, burgemeester van Sedibeng, is in hegtenis geneem ná hy na bewering onder die invloed van drank bestuur het.

Mofokeng het glo in ‘n ander motor vasgery terwyl hy ‘n hotel in Vanderbijlpark verlaat het, het The Star Donderdag berig.

Mofokeng het volgens die berig Dinsdagaand agter tralies deurgebring.

Brig. Neville Malila, woordvoerder vir die Gautengse polisie, het bevestig dat ‘n bloedmonster van Mofokeng by ‘n hospitaal geneem is.

“Hy is eers [Woensdag-] oggend vrygelaat, op borgtog van R1 000.

“Hy is uit polisie-aanhouding vrygelaat en moes nie in die hof verskyn nie.”

Die saak is uitgestel tot 5 September.

Mofokeng se woordvoerder, Dan Manoeli, het ook vrae oor ‘n geval van ‘n soortgelyke aard beantwoord. Mofokeng het in Februarie in ‘n kroeg in Vanderbijlpark geval, en moes gehelp word om op sy voete te bly. Manoeli het gesê Mofokeng se drankie was in daardie geval gedokter.

Boer se lyk in vrieskas gevind

Die lyk van ‘n boer van Queenstown is in ‘n vrieskas gevind, het die polisie in die Oos-Kaap Dinsdag gesê.

Lt. kol. Pumzile Makaula het gesê die 67-jarige man se lyk is Maandag in sy winkel gevind.

Die man se werknemers het bekommerd geraak toe hy nie die hek vir hulle oopgemaak het nie. Hulle het toe na hom gaan soek en op sy lyk afgekom.

Makaula het gesê ‘n nadoodse ondersoek sal die oorsaak van die boer se dood bepaal.

Niemand is in hegtenis geneem nie.

Polisie wat man doodslaan, intern verhoor

Vyf polisiebeamptes van Limpopo wat daarvan aangekla is dat hulle ‘n Nigeriese man doodgeslaan het, sal binnekort intern dissiplinêr verhoor word, het die polisie Dinsdag gesê.

“Die verhoor sal binnekort begin,” het brig. Hangwani Mulaudzi gesê.

Een van die polisiemans, Clement Tsotsane, is Dinsdag borgtog deur die Polokwane-landdroshof geweier. Hy sal Woensdag saam met die ander polisiebeamptes ‘n formele borgaansoek bring.

Die beamptes word daarvan beskuldig dat hulle Onyechiabi Iwuaka aangerand het terwyl hy verlede Sondag ‘n vriend besoek het. Sy vriend kon daarin slaag om weg te kom. Iwuaka is op pad na die Polokwane-polisiestasie dood.

Die onafhanklike polisie-ondersoekdirektoraat (Opod) het gesê die polisiebeamptes het na die huis gegaan om ‘n saak van gewapende roof in Mokopane te ondersoek.

Absa-bankroof: Vyf vas

Vyf mense is in hegtenis geneem na hulle ‘n Absa-tak Dinsdag in Joubertina beroof het, het die polisie in die Oos-Kaap gesê.

“‘n Groep van meer as 10 rowers was vermoedelik betrokke in die rooftog en die polisie is nog op soek na minstens vyf verdagtes,” het brig. Marinda Mills, polisiewoordvoerder, gesê.

Mills het gesê die verdagtes het by ‘n padblokkade tussen Uniondale en George losgebrand op die polisie. Die polisie het teruggevuur en een van die rowers gewond.

Vyf mans is in hegtenis geneem en beamptes het beslag gelê op drie gesteelde voertuie.

Mills het gesê ‘n teller by die bank is tydens die rooftog met ‘n vuurwapen geslaan, maar die polisie het nie vuurwapens of geld gevind by die mans wat in hegtenis geneem is nie.

Jeugliga gooi ontlasting voor Zille-toespraak

Die ANC-jeugliga het hom sterk uitgespreek teen opruiende gedrag deur sommige van sy lede in die Wes-Kaap, berig RSG.

In die jongste voorval is menslike ontlasting by ‘n saal in Khayelitsha uitgegooi waar die Wes-Kaapse premier, Helen Zille ‘n “110% Groen”-veldtog bygewoon het. Minstens twee betogers is in hegtenis geneem.

Die liga sê hy het begrip vir die lede se griewe, maar dat die wyse waarop hulle hul woede uitgedruk het, vieslik en laakbaar is.

Die protesoptrede was deel van plaaslike lede se pogings om van die emmerstelsel ontslae te raak.

“Ons word al vir ‘n lang tyd in die verleentheid gestel en verneder en wat ons nou probeer doen is om haar [Zille] te verneder, want ons wil alle Suid-Afrikaners bewus maak dat Helen Zille ons nie help nie,” het Andile Lili van die jeugliga in Kaapstad gesê.

Zille het die voorval bestempel as bewys dat die ANC-jeugliga besig is met ‘n veldtog om Kaapstad onregeerbaar te maak.

Werklose jeugdiges kan SA destabiliseer

“Die jeug in Suid-Afrika word baie hard getref deur die effek van groeiende werkloosheid en dit kan in die afsienbare toekoms tot uitbarsting kom indien daar nie oplossings gevind word en werkgeleenthede geskep word nie,” sê adv. Anton Alberts, die Vryheidsfront Plus se parlementêre woordvoerder oor ekonomiese sake.

Adv. Alberts het in ‘n toespraak in die parlement oor die Jeug in die sentrum van Ekonomiese Geleenthede, gewys op kommerwekkende statistiek en gesê dat 50% van alle mense onder die ouderdom van 25, wat gereed is vir die arbeidsmark, werkloos is.

Mense in dié ouderdomsgroep maak boonop 30% van die totale werkloosheidsyfer uit, 60% van alle skoolverlaters het nie matriek voltooi nie, dit neem gemiddeld 806 dae vir ‘n jeugdige om ‘n werk te vind en mense in hierdie ouderdomsgroep ding mee in ‘n poel van 6.5 miljoen werkloses om ‘n betrekking.

Hy sê die jeug van Suid-Afrika, asook in die res van die kontinent, is deel van ‘n ‘geskiedkundige demografiese dividend’ wat of ‘n geweldige ekonomiese hupstoot vir Afrika kan gee, of ‘n geweldige groot faktor kan wees in die destabilisering van state, insluitende Suid-Afrika.

Europa en Amerika, asook nou China tot ‘n mate, kon hierdie jeugdige werkmag effektief aanwend tot enorme ekonomiese groei en ontwikkeling met gepaardgaande groei in die ekonomiese welvaart van die gewone persoon in die straat.

“Hierdie stryd om werk te vind kan binnekort lei tot opstand onder gefrustreerde jong mense. Die antwoord is eenvoudig. Skep deur ekonomiese groei vinnige en volhoubare werkgeleenthede.

“Ongelukkig is dit so dat die onderliggende probleem wat die situasie veroorsaak het voor swak regeringsbeleid gelê kan word. Dis ook op die vlak waarop antwoorde vir die probleem gevind moet word,” sê Adv. Alberts.

Volgens adv. Alberts skiet die regering se beleid vêr tekort op die volgende gebiede:

· In die eerste plek is basiese onderwys so swak dat diegene wat uit hierdie stelsel kom, veral arm swart jong mense, beskou word as onaanstelbaar, behalwe vir ongeskoolde arbeid. Dit is ‘n nasionale skande en mens kan net wonder of die regering opsetlik die massas ongeskool wil hou ten einde hulle makliker te beheer. Die eerste stap in die regstel hiervan is die instel van moedertaalonderrig, meer klem op wiskunde en wetenskap en die daarstel van hoër slaagstandaarde;

· In die tweede plek moet regstellende aksie nie toegepas word op enige persoon wat na 1994 gematrikuleer het nie om sodoende ‘n inklusiewe en diverse ekonomie te skep. Dit sal die ekonomie laat groei en werk skep. Waar geen geskikte swart kandidate beskikbaar is vir ‘n pos wat vir ‘n swart persoon gereserveer is nie, moet ander kleurgroepe aangestel word. Die gevolge van hierdie beleid van bevoordeling het skadelike nagevolge. ‘n Voorbeeld is dat die land ‘n nypende tekort aan veeartse het bloot omdat daar nie genoeg opgeleide swart persone is om die gereserveerde poste te vul nie. Dit doen groot skade aan die land se toekoms. Selfs in die regering is baie voorbeelde waar swart mense in oormaat voorkeur vir werk kry;

· “Die behandeling van hierdie probleme sal beide sosiale kohesie en ekonomiese ontwikkeling moontlik maak en Suid-Afrika op die pad plaas van ongekende groei.

“Die alternatief is dat die demografiese werkmag eerder ‘n las kan word wat die land uitmekaar kan skeur. Minderhede bied hul steun aan om die land werkbaar te maak, maar sou die hand weggeklap word en orde verval, sal nasionale minderhede geen keuse hê as om toevlug te neem tot die skepping van ‘n alternatiewe sosio-ekonomiese realiteit nie,” sê adv. Alberts.

Jonathan Jansen vereer vir Afrika-onderwys

Die rektor van die Universiteit van die Vrystaat, professor Jonathan Jansen het in New York die Afrika-toekenning vir sy lewenslange bydrae tot onderwys ontvang.

Hy is vereer vir sy buitengewone werk “wat gehelp het dat Suid-Afrika uitgestyg het bo sy verlede”. Vorige ontvangers sluit in Sir Bob Geldof, sir Richard Branson, emeritus aartsbiskop Desmond Tutu en die voormalige burgemeester van New York, David Dinkins.

Die nie-winsgewende organisasie “Education Africa” help agtergeblewe Suid-Afrikaners om toegang tot hoër onderwys te kry.

Professor Jansen het tydens die seremonie gesê hy ontvang dit namens die honderde onderwysers in Suid-Afrika wat alles moontlik doen om ‘n beter lewe vir kinders te gee.