Feuilleton – Bladsy 39

Herrie se kerrie: Die roelf

{jathumbnail off}

Onlangs het ‘n kortverhaal uit Herrie se pen Praag se webblad gehaal: Duskant die longdrop. In een van die dele word vertel van hoe Koos blou in die gesig op die troon aangetref is na hy asem opgehou het tot hy hom sou hoor hoor val. Met dié dat die longdrop bo-op ‘n droë olieboorgat van ‘n kilometer en ‘n half opgerig was…

Van die Praaglesers was gou om ‘n vergelyk tussen die asem ophou en wag dat die nuwe Suid-Afrika-nagmerrie ‘n koers moet inslaan, hierin te sien.

Of Herrie self die simboliek gesien het, is nie nou ter sake nie. Wat Herrie wél besef het, is dat ‘n mens nou, na aanleiding van die teenspoed wat Roelf oor sy destydse onderhandelings, en veral sy verbete goedpraat daarvan, nou kry, dalk ‘n mooi Afrikaanse naam vir hierdie buite-gemakkie gekry het, ‘n roelf.

Die raakvlakke is talryk. ‘n Doodloop-gat reguit ondertoe, ‘n onwelriekende klankie en iemand wat bo gemaklik op ‘n troon sit en koerant lees.

Boonop, uit Herrie se kleintyd, het hy nog ‘n assosiasie…dis die plek waar adders graag gaan skuiling neem het. ‘n Man kon dus baie maklik in die gat gehap word …en so meer as een gat sien.

Of nog erger, die adder kon dalk ‘n skerpskutter wees en ‘n man raakpik, waar as dit ‘n vrou was, dit heeltemal mis sou wees, en so sy toekoms vernietig.

Herrie kan eintlik nie aan ‘n meer gepaste naam vir ‘n troonkamer dink nie.

Maar Herrie onthou ook ‘n insident uit ‘n storie wat hy as kind gelees het. By ‘n skoolkoshuis het dit die skoolkinders nie lank geneem om te sien hoe die nagwapersoneel flink in gelid, elkeen met ‘n emmer bo die kop, in die rigting van die nagwa hardloop nie. By een plek gaan die roete deur ‘n stegie, en die versoeking word te groot.

Ook nie lank nie, of ‘n kabeltjie word net bo kophoogte oor die stegie gespan.

Die gevolglike domino-effek laat Herrie weer baie aan Pik dink, met net die voorste drawwer wat ongedeerd daarvan afkom. Daarom noem Herrie dit die pik-pik-effek.

Maar genoeg van *&#praat.

Herrie het die afgelope Kersfees agtergekom hoe die regering baie na-aan R300 000 per maand kan bespaar.

Die Herries se hond, Pumba, het naamlik een ding met Julius Malema in gemeen – Pumba kan verskriklik bang word. Vreesbevange. Anders as met Malema weet die Herries darem waarvoor Pumba so bang is – klappers. Rondom Kersfees en Nuwejaar is dit ‘n naarheid. Die kalmeerpille wat Pumba, ‘n yslike boerboel, ingejaag is voor die klappers begin skiet, het net mooi niks gehelp nie.

Wanneer die eerste klapper sy maak gemaak het, is Pumba die ene bibberasie, en sal soms nog ‘n benoude blaf of twee los.

Hierna sal sy Herrie te pletter trap om pens en pootjies tussen Herrie en mev. Herrie in die katelkooi te kom inkruip, maar wanneer die volgende klapper geklap het, is sy weer al benoud-blaffend bo-oor Herrie onder die karos uit, gang af – tot die volgende een klap en sy weer vir die karos mik.

Vanjaar is dit ‘n boerboel van ‘n gans ander aard. Die Herries het verneem van ‘n band wat om die benoude hond se nek gehang word, wat na twee dae begin werk, en wat iets afskei wat die hond rustig maak. Dit skei glo ‘n hormoon of iets af wat ma-honde afskei wat haar kleintjies rustig maak. Dit werk ‘n maand lank.

Kersfees was egter nog effe te gou, en Pumba het nog bietjie gebewe, maar teen gisteraand het die band mooi “ingeskop” en het sy soos ‘n dooi hond bly slaap wanneer die klappers skiet.

Dis toe dat Herrie besef as die regering slim wil wees, moet hulle net ‘n soortgelyke bandjie maak, dan kan hulle dit vir Malema omhang, en ‘n maand lank die R300 000 vir beskerming spaar. Teen R200 per maand is dit nogal ‘n aansienlike besparing en iemand kan tantieme verdien op ‘n baie gepaste naam.

Eisj!

{jathumbnail off}

lego киев

Swart Kersfees

Hierdie, waarskynlik die mees polities onkorrekte kortverhaal in Afrikaans, is in 1947 vir die eerste keer gepubliseer. Daarna het dit in die vergetelheid versink en is ook nie opgeneem in Jan Rabie se Versamelverhale wat in 1980 op die skrywer se sestigste verjaardag verskyn het nie. Dit word vandag op 24 Desember 2009 deur praag.co.za op die internet gepubliseer, gedagtig aan die simboliese en politieke betekenis wat ‘n “Swart Kersfees” opnuut in ons land verkry het. Die verhaal, wat op Kersdag 1850 afspeel, beeld ook treffend die vernietigende gevolge van ‘n geloof in ‘n “valse vrede” uit.

(Geskiedkundig waar)

Alhoewel sy nou in sonlig op die groen gras lê, kan sy nie help om te ril en haar oë te sluit nie.

Twee dae gelede het sy ‘n halfnaakte kaffer in die bergkloof gesien: brons en bewegingloos het hy in die skadu’s van varings en struike gesit, met assegaai en knopkierie in sy hand, en toe sy te verskrik om te roer, bly staan het, het hy geruisloos verdwyn. Maar toe sy vir Dick daarvan vertel het, het hy gelag en gesê die kaffer het seker ook geskrik.

Skielik sit sy regop. ‘n Groepie Gaikas het versamel aan die rivierkant van die dorpie. Niemand van die blankes om haar is verbaas daaroor nie, dit is tog ou gebruik van die kaffers om na Auckland te kom en tabak en ander snuisterye van die nedersetters te bedel of te ruil.

In ‘n rooigetrapte kol aarde is Munro, sy seun, en Gibson, besig om te onderhandel met Xaimpi en sy vreedsame volgelinge.

Sy draai na Dick en haar hand speel en vleg in sy blonde hare. Haar bruin vlegsels het effens afgeval en haar ovale gesig nog dunner en ernstiger gemaak; laer buig sy oor hom en kyk met hartstogtelike aandag in sy oë. “Die ses maande was so kort,” fluister sy.

Haar man glimlag met haar: vriendelik en kommerloos sy blou oë en gesig met klein sproetjies. “Dit gaan nog eeue duur,” antwoord hy, toegeeflik vir haar grillige buff.

“Ja, Dick, Dick, Dick …” sê sy en draai haar oë skielik weer weg asof sy gehipnotiseer is deur die versameling kaffers.

Weer roer die onverklaarbare vrees in haar: met half-geopende lippe sit sy, voor sy langsaam kan terugdraai en langs hom in die suurwarme sekerbeid van gras kan neerval. Met kinderlike skrik, lag sy toe hy haar wil soen.

Om hulle is die ander mense van die dorpie, wat ook van hierdie heerlike rusdag en die ope lug gebruik maak: vrolike, heldere stemme wat haar almal bekend is.

Dick gee ‘n lang, welbehaaglike sug. Toe hy sy hand opstrek na die lug waar die wit vlokkie van ‘n voël teen die somerhemel drywe, sien sy die haartjies op sy voorarm blink soos syige draadjies vuur. Alles is rus, warmte, vrede. Dit is 25 Desember, Kersdag 1850.

Ná die vorige grensoorlog is die klein dorpie Auckland, saam. met Juanasberg en Woburn, laer of met die vallei van die Tjumie-rivier, aangelê as ‘n tuiste vir soldate-nedersetters. Na die weste strek witmansgebied; na die ooste, oorkant die rivier en donker, beboste hange, is Gaikaland waarvandaan hordes telkemale stroom om te roof en te moor onder die voorposte van die blanke beskawing.

Getuie van die gevaarlike tye is die halfvoltooide klipgeboutjie wat in die middel van die twintigtal huise staan, en diens moet doen as fort. Dit is drie jaar gelede begin, nooit voltooi nie, omdat vrede oënskynlik gekom het om te bly, en nou staan dit daar, met klipmure en ‘n ry skietgate, maar sonder dak, terwyl welige struikgewasse van alle kante naderkruip en reeds teen die mare oprank.

Agter die huisies en landerye rys die hoogtes van die Amatola-berge, wild en geweldig, ‘n reus wat afstaar op die skuim van terrasse bome en gras.

Dit is skoon, skoon, o, sy weet, sy het haar hele lewe geweet dat ‘n plek só skoon en volmaak soos hierdie berghoekie bestaan. En na Afrika het sy gekom uit Engeland se benoude stede om dit en die bruingebrande, die vrolik laggende soldaat, Dick te vind. Hier het haar lewe eintlik begin. En nou is sy elke minuut bang om dit te verloor …

In die groot kloof ruis die stroom oor wit blokke rots, in die spekbome en geelhoute sing duiwe dromerige note, en die gras waar sy op lê, het die swaar ritseling van sonlig en groei gekry. In haar weet sy die suising van bloed, die dag self waarvan sy oplaas ook deel is. Sy is ‘n kind, ‘n dwaas.

Niks is verkeerd nie, niks mag verkeerd wees nie.

Koorsagtig dink sy net dit.

Dit is Kersfees en namiddag, ná ete.

Die merendeel van die mans en vrouens en kinders is onder die bome voor die huise versamel, en die gesprek gaan vandag oor meer dinge as die arbeid en die makmaak van hierdie wilde en vrugbare plekkie aarde. Naby lê ‘n paar byle en grawe met ysterkante blink van gister se gebruik. Na onder, by die swemgat weggesteek in die groen koelte van bome, is die geplas en gejuig van die jongere mans hoorbaar. Wanneer hulle eindelik lui-stappend terugkeer, is die wit son al oor die helfte van die hemel.

Gelyktydig hiermee kom ‘n Hottentotmeidjie uit die bosse van die suidekant gestap. Sy het haastig geloop; toe sy die Gaikas sien, sittende of leunende op skild en assegaai, vertraag sy haar pas en kom so tot by die voorste vroue.

“Dit is maar net die wasmeidjie,” brom Dick toe Jane haar oprig om te kyk. Sy antwoord nie, want die meidjie het by die vroue neergehurk en haastig, fluisterend begin praat.

Met ‘n vinnige beweging staan Jane op en gaan daarheen; nou ook gevolg deur Dick en die ander.

“Wat is dit?” vra die eerste die beste persoon. Die vrou vir wie sy gevra het, lag rukkerig en sê: “Die meidjie vertel dat sy van die dwarsrant gesien het hoe rook van Juanasberg en Woburn se kant optrek.”

Jane kyk met vergrote en verdonkerte oë na die vertelster.

“Wat sê sy verder, wat sê sy…”

“Niks meer as dit nie.” Die vrou kyk na Jane.

“Aag,” stel ‘n ander gerus, “dis seker maar weer ‘n veldbrand soos daar laas gewees het.”

“Kom, kom, my skat,” sê Dick agter haar, en vou sy arms om haar middel, “wat kan dit sodanig wees, dis mos vrede. Ek weet jy is altyd so onnodig bang en besorg.” Hy fluister in haar oor: “En in jou toestand móét jy nie.”

Sy maak sy arms stadig en vasberade van haar los. “Een moet gaan kyk,” sê sy.

“Maar kyk dan daar,” dring haar man aan, en hy wys na waar die drie witmans met die vredige groepie Gaikas onderhandel. “Kyk, die kaffers sal mos nie so sit en gesels as hulle ons wil aanval nie.” Terselfdertyd sien hulle hoe ‘n jongman brood en koffie na Munro en sy twee maats bring, hoe dit aangebied word en hoe Xaimpi en die omsittende Gaikas daarvan begin eet.

“Hulle het net gekom om te bedel, die luiaards,” besluit hy effens veragtelik. Maar daar is ‘n fronsie op sy voorkop.

Dit is onmoontlik dat die dag iets anders as Kersdag, as ‘n dag van vrede kan wees. Die son, die vleklose hemel, die groen, glinsterende gras, alles vertel dit… en nogtans gaan ‘n klein rilling deur die groepie blankes.

Want nou dat hulle oplet, is daar meer kaffers as wat hullo gedink het. Nie net voor hulle in die oop plek is die bruin gestaltes te sien nie, ook tussen die huis, na agter, in die bosse, loop of staan klein groepies skynbaar doelloos rond, blinkgesmeer met vet, diersterte om die knieë en elmboë, en hoë veerbosse om die koppe.

“Miskien is iets tóg verkeerd,” prewel Jane byna geluidloos, en gryp met ‘n gebaartjie na Dick se arm.

In die oomblik sien sy hoe al die ander verstywe het in stilte rondom haar, en hoor sy hoe die gesing van ‘n sonbesie êrens in die hitte versamel tot ‘n skreeu in haar keel…

Tog het dit onbegryplik snel gebeur. Xaimpi en sy Gaikas het opgespring, daar was ‘n skel gefluit, en die drie witmans het neergesink in ‘n maling van kieries en assegaaie. Sy kon die roof sien op ‘n assegaaipunt wat die tweede keer neergaan, toe die verstarde landskap om haar wakkerruk.

Toe hardloop sy self met waansinnige haas tussen die vroue en kinders na die klipfort. Maar voor hulle almal is die mans wat die naaste huise binnestorm en gewere en koeëls en kruit daaruit ruk. Kaffers sien sy, honderde, stormende, skreeuende barbare wat hulle probeer afsny. Voetegeklapper en rou krete vul die lug. Eerste skote val skeurend.. .

In die fort waar hulle mekaar verdring, klou sy aan die deurkosyn vas om te sien tot Dick veilig inkom.

Toe hulle almal binne is – negentien mans en dertig vroue en kinders, en die geveg in alle erns begin, buk sy reg agter hom met die sakkie koeëls en die kruithoring op haar skoot. Daar is geen tyd vir angs nie, die verskriklike is daar en nou moet sy so sterk wees soos hy.

Die eerste verwoede aanval van die oormoedige Gaikas word afgeslaan. In die helder son, in ‘n sirkel om die fort, 1ê die swart liggame in die ruïnes van hul vere en skilde. Die aanval word tydelik gestaak, en toe Dick een maal omdraai, roep hy haar toe dat die kaffers agter die huis skuilgegaan het en toegespreek word deur Xaimpi en sy indoenas.

Iemand vloek monotoon, oor en oor. ‘n Kind huil, nie hard of beangs nie, net saggies, verdwaasd, baie klein.

Toe sy opkyk, sien sy dieselfde blou lug bo haar hoof. En sy weet: Ons is klaar verlore. Sy dwing haar hande en lippe om nie te bewe nie.

Dick het vinnig na haar gedraai. “As ons lank genoeg uithou, sal hulp wel opdaag.” Sy knik en sy glimlag outomaties. Skielik buig sy vorentoe en gryp haar aan hom vas.

Hy moet haar wegstoot om na sy geweer te gryp. Die volgende aanval het begin en langs hom het ‘n man sonder ‘n kreun vorentoe gesak…

Teen die skemering het dit stil geword buite. Beangstigend stil. Die mans het haastig kajuitraad gehou en besluit om voortaan net te skiet as die kaffers tot teen die mure kom. Die vrouens het die kinders gesus, bymekaar gehurk in die middel van die nou ruimte. Een of twee van die verstandigstes het los planke wat daar gelê het tot splinters begin kap met klippe, en met stroke van hul rokke gebind in die vorm van fakkels, om oor die mure te gooi as dit heeltemal donker word. Toe het hulle gewag vir die volgende plan van die vyand; niks het hulle so uitgeput soos daardie wag nie.

Uit die duisternis het ‘n stem in Xhosa geroep: “Gee julle oor?”

Een van die mans het na die deur gespring, een oomblik oop en onbeskerm gestaan, en veragtelik teruggeskreeu. Daarna was dit weer stil.

Meteens het ‘n klip oor die muur uit die donker sterrelug gekom. Nog een. Nog… Dit het ‘n reën van klippe geword, en hulle het verbaasd en ontset hul koppe en lywe probeer beskut so goed hulle kon.

‘n Man het histeries begin lag. “Hulle wil die fort opvul!” het hy uitgeroep. Maar voor by kon byvoeg: “Almal! Uitgooi!” het Jane al die klippe naaste aan haar gegryp en met geweld teruggeslinger oor die muur. Almal het weggebuk en meegehelp, vrouens, selfs die klein kindertjies, en die mans wat nie by die skietgate waggestaan het nie.

Wanneer ‘n klip haar met ‘n dowwe slag tref, het Jane haar elmboë krampagtig omhooggeruk, voor sy weer kon aangaan. Later het sy nie meer die pyn gevoel nie, die dierlike gehyg en die kletterende hone nie meer gehoor nie, net aangehou met werk soos een in ‘n droom waar onmoontlike take verrig word met die blote gebeur van dinge.

Maar dit was vergeefse arbeid. Klippe het uit bebloede hande gegly en meer as die helfte van die vroue het later bewusteloos langs die klipmuur gelê met klein kindertjies in hul arms. Terwyl die dreuning van die klippereën nie verminder nie en die hoop in die middel langsaam groei en afrol na die kante.

Dagbreek het hulle op die rand van menslike uithoudingsvermoë gevind. Tog het enkeles nog ure wanhopig volgehou. Die son het gestyg, oor die muur geloer soos ‘n nuwe vyand, en verblindend geskitter op die klippehoop wat byna tot die hoogte van die skietgate gelê het.

Sporadiese geskiet het voortgeduur. Buite het die kaffers toegeneem in getalle, en boonop gewere bygekry. Soms het tartende krygers skreeuend en dansend tot naby die mure gekom. Maar hulle had tyd genoeg en het nie ‘n reguit stormloop gewaag nie.

Binne in die fort was die ammunisie byna gedaan en het vyf mans se dooie liggame half toegerol onder stene gelê. ‘n Vrou het onophoudelik in ‘n dun ylstem geskreeu dat sy God gesien het. Daar was groot bloedvlekke aan Dick se klere. Dors het almal gemartel.

Ook die gekerm het stil geword. Niemand het meer daaraan gedink om stene na buite te gooi nie. Vrouens en mans het in enige houding langs die mure gelê of gestaan – in uiterste moegheid en wanhoop nie eens in staat om mekaar te herken nie.

Jane het Dick se wond verbind en toe aan die ruwe klippe van die muur vasgeklou bly staan. Hullo het ure laas met mekaar gepraat. Maar met die verloregaan van alle hoop, het ook die laaste trots gekom, en daar was geen klag, geen kreun behalwe van die kant van die kinders wat nie verstand had nie.

Êrens in die middel van die dag was daar ‘n lang, lamme stilte waaruit ‘n helder kafferstem geroep het.

Een van die mans het omgedraai en vertaal: “Laat die vroue en kinders uitkom, ons sal hulle niks doen nie.”

Dit het ‘n ruk geduur voor die betekenis van die woorde tot hulle versufte breine kon deurdring. Toe het die mans gelyktydig begin praat. Ja, so moet dit wees, het hulle eenparig gese. Na die Gwali-sendelingstasie kan die vroue gaan, die ou opperhoof Gaika het gesweer dat sy manne niemand in daardie plek sal aanval nie. Met verwese gesigte het hulle na die protesterende vroue gekyk, alreeds verby begrip van liefde en wanhoop. Dit het al meteens verskriklik belangrik vir hulle geword; hulle het verstaan dat hulle eerbaar moes sterwe. En dit sou makliker wees as hulle alleen is.

Jane het Dick aan sy skouers geruk. “Ek gaan nie, hoor jy, hoor jy,” het sy gehyg en hom verwilderd aangestaar.

Hy het sy gesig weggedraai en skor gesê: “Jy moet gaan.”

Sy het haar teen hom aan gewerp, sy afwerende hande en arms gesoen, en hartstogtelik geroep dat sy hom nie gaan verlaat nie.

“Dink aan ons toekoms, dink aan ons toekoms,” het hy moeg herhaal.

Toe het hy haar ineens aangekyk met so ‘n smartlike verwyt in sy oë dat haar hande langs haar sye geval het. Want in dié oomblik het sy besef dat sy trane verskrikliker as sy dood sal wees, dat sý moet verhoed dat die lewe só gebreek word.

‘n Beeld van ‘n einde waar hulle langs mekaar sterwe, vlam voor haar op, en sy begryp oombliklik dat dit daardie vernedering is waaraan hy dink. Vir sy ontwil moet dit wees. Vir haar ontwil.

En sy het omgedraai en ver agter haar geslote ooglede die felle sonlig gevoel en gehoor hoe daar geroep word na buite.

Haar mond het oopgegaan in aaklige verbasing. Alles sal verby wees, alles, altyd, verby. ‘n Ewigheid van arbeid onder ‘n klippereën. Toe Dick se stem soos ‘n hees snik kom en hy sê: “Hulle rand nooit vrouens en kinders aan nie,” het sy omgedraai sonder om hom te mag soen of die kosbare afskeid te mag neem.

Sy het stom voortgegaan, met haar hande oor haar mond geklem, te midde van die kermende vroue, en sy moes nie soos hulle losgeskeur en uitgestoot word by die nou deur nie.

Sy het voortgegaan tussen die grynsende dromme swartes deur, regop, blind, en skaars met struikeling. Geen hand is na haar uitgesteek nie, sy het niks gesien nie, en sy het nie eenmaal omgekyk om te sien of die ander haar volg nie.

Agter die vlugtende vroue het die skote en kafferrumoer al dowwer en dowwer geklink. Toe dit aand word en die westerlug voor hulle rooi kleure soos bloed kry, het dit heeltemal stil geword agter hulle.

Van die heuwel waar hulle gaan staan het om terug te kyk, kon hulle ‘n rooi gloed en swart wolke rook sien bo die bosse en klowe in die verte. En ‘n doodse stilte. Die einde.

Jane het weer aangestap. Skaars ‘n myl vorentoe het Gwali en veiligheid gewag. En terwyl sy haar voete een vir een vorentoe dwing, kon sy net aan een ding dink; aan Dick. Sy het nie geweet waarom sy voortgaan om weg te stap uit haar eie lewe uit nie, sy kon net onthou dat iets groter as die dood nie mag sterwe nie.

каркасные бани фото topcargo отзыв

Duskant die longdrop

Die Afrikaanse vertelkuns loop omtrent net so gereeld by die outydse gemakkies verby soos Afrikaanse TV-stories met ongetroude meisies in die ander tyd opgesaal sit. Dis nou, soos Worsie gesê het, oor die tou geval het.

Neem nou maar die storie van die knaap wat oplet die gemakkie langs die rivier is al taamlik weggekalwe onder. So betrag, besluit hy dit gaan nie veel moeite verg om van die longdrop ‘n duikboot te maak nie.

So gedink, so gedoen.

Later kom sy pa by hom.

“Boetman, die Amerikaners het ‘n president gehad. Sy naam was Abraham Lincoln. Eendag saag hy die kersieboom af van stoutigheid. En toe sy pa vir hom vra of hy die kersieboom afgesaag het, toe sê hy ja, en omdat hy nie gejok het nie het sy pa hom nie gelooi nie.”

“Ja pa,” maar Boetman se verstand werk oortyd oor sy pa hom die verhaal so uit die bloute kom vertel.

“Het jy die kleinhuisie in die rivier laat val?”

O ja, nou sien hy, en sy pa bied sommer ‘n reddingsboei om nie geklop te word nie.

“Ja pa,” antwoord hy eerlik.

Toe sy pa hom klaar geklop het, wil Boetman in trane weet hoekom sy pa hom nou so gelooi het, terwyl Lincoln se pa nie, net oor hy eerlik was.

“Ja, maar Lincoln se pa was nie in die kersieboom toe dit afgesaag is nie.”

Dan leef die storie voort van Koos wat na ‘n goeie oes en ‘n “gesig” neffens sy huis vir olie laat boor het…teen almal se advies in.

Na ‘n kilometer en ‘n half die dieptes in is daar nog net kurkdroë ysterklip, en Koos se bankbestuurder skop vas. Koos benut toe maar die verleentheid deur ‘n lo…o…o…ng drop oor die gat op te sit. Volgens alle inligting is dit die gemakkie met die diepste gat ter wêreld, en die inwyding is ‘n groot geleentheid met die burgemeester en ‘n verteenwoordiger van die administrateur in die skare.

Uiteindelik is dit sulke tyd, en Koos is koerant onder die arm in vir ‘n ringsitting. Maar hy kom nie weer uit nie. Naderhand word plegtig geroep, en toe op die sinke gehamer, maar Koos is doodstil.

“Ek dink daar het metaangas uit die gat gekom en Koos oorval,” sê die skoolhoof en onverwyld word die deur afgebreek. Daar sit Koos potblou op die troon.

“Oom, verduidelik klein Koos aan die dokter, “my pa het die gewoonte om sy asem op te hou tot hy hom hoor val.”

Jors Troelie se oupagrootjie, oupa Pieter de Necker het op Petrusburg loop aftree, waar hy ook naderhand burgemeester was.

Toe word oupagrootjie 90, en van oor die hele land kom kinders, kleinkinders en agterkleinkinders. Aangevul deur die ander kennisse se kleingoed, is die groot dorpswerf vol kinders, wat eers te heerlik speel maar naderhand opgeskeep raak. Opgeskeepte gesonde kinders is ‘n tydbom.

Destyds had oupagrootjie se huis reeds ‘n binne-gemakkie, maar met so baie mense is dié vertrekkie slegs vir die dames. Die mans moes in die agterplaas die trappies op na ‘n deur doer bo, en ‘n klein deurtjie doer onder aan die agterkant, gerieflik binne bereik van die nagwa.

Nie ‘n honderd jaar nie, toe is kattekwaad uitgedink. Die jongklomp gaan sit in ‘n plaat op die grasperk reg oorkant die voorste deur. Dan, sodra daar ‘n slagoffer binne is, glip die “afgevaardigde” na die klein deurtjie, maak dit saggies oop en laat loop met ‘n handvol gruis die hoogtes in. Dan moet die “toeskouers” in detail aan die “afgevaardigde” verslag doen van die reaksie.

Naderhand bly die “afgevaardigde” sommer agter, en doen sy ding. Die terugvoer was te identies om elke keer te kom verneem, en dis snikheet warm.

Toe kom daar fout. Ta’ Hannie kon nie meer wag vir die een wat almal in die binne-gemak ophou om klaar getittewyt te raak nie, en sy durf die trappies in die agterplaas aan.

Nou is daar ‘n probleem, want die “afgevaardigde” het agter vir sy volgende slagoffer gewag, en was salig onbewus daarvan dat die jongste slagoffer buite perke was.

Die kort en die lank is dat ta’ Hannie die huis in is, en nog voor mens kon sê “mes” toe gaan die deur soos ‘n koekoekhorlosie se deurtjie oop en ‘n stroom grootmense storm met enige denkbare slaanding by die deur uit.

Nooit in die heugenis van Petrusburg het so baie kinders op een slag so erg siepsop gekry nie soos op oupa se negentigste verjaarsdag.

Maar Herrie had nog ‘n oupagrootjie. Dié het ook in die negentig geword, maar is kort daarna oorlede net mooi toe ma met my in die kraamsaal gelê het.

Ma sê sy het pa baie jammer gekry, want hy was baie erg oor dié oupa van hom, maar toe hy van die begrafnis terugkom, is hy dik van die lag.

Die begrafnis was in Mosselbaai, en voor die ter aardebestelling het die kis op bokkies op die stoep gestaan. Dié stoep het oor die see uitgekyk.

Maar merk pa, oupa se seun, oom Tienie, loop wye draaie om die bokkies, ook na die begrafnis toe ‘n klomp begrafnisgangers op die stoep kuier. Daar was inderdaad min dinge waarvoor oom Tienie nie bang was nie … trouens, hy was legendaries daarvoor.

Maar die stoep het nie net oor die see uitgekyk nie. Die stoep het ook oor die agterplaas uitgekyk, en heel onder op die verste hoek, die buitegemakkie.

Seker oom Tienie se ergste vrees was engtevrees.

Toe dit dan sulke tyd is, en oom Tienie die gemakkie moes opsoek, moet sy wederhelf, tannie San, saamgaan. Omdat die deur weens oom Tienie se vrees nie heeltemal toegemaak kon word nie, moet tannie San buite kywie hou.

Maar soos oom Tienie, was tannie San ook ‘n opperste platjie. Met oom Tienie gemaklik op die troon, glip tannie San terug stoep toe, gryp die twee bokkies, stap terug gemakkie toe, en druk die twee bokkies by oom Tienie in die gemakkie in, druk die deur toe en skuif die buiteknip in.

Dit alles gebeur ten aansigte van die mense op die stoep wat so gepak soos die skou se pawiljoen is.

Pa sê dit was so ‘n rukkie doodstil, toe skiet die deur heel uit sy skarniere ui dat dit doer trek. Toe vlieg die bokkies uit die gemakkie uit, gevolg deur oom Tienie wat histeries, broek op die enkels, die bokkies fyn en flenters spring.

crown graphic vs speed graphic topcargo отзывы

Kersbesoek

{jathumbnail off}

песок для пескоструя

Nobelvredespryswenner woeker

{jathumbnail off}

Hoe ry die trein…

Oom Sarel was ‘n treindrywer uit die ou dae toe daar nog meer treine as soustreine te siene was. Nou, afgetree, bou hy en ‘n destydse kollega nostalgies modelle van die treine van destyds.

Dis egter die staaltjies van toet wat fassineer, en meestal verlore sal gaan want oom Sarel se hande staan vir niks verkeerd nie, behalwe skryf.

“Destyds” vertel oom Sarel, “het dit nog dikwels gebeur dat lyke met die trein vervoer is. Die kis het in die pakruimte naas die kondukteur se kompartement gereis.

“Soms het die oorledene se familie ‘n begeleier afgevaardig, wat die lyk na sy bestemming moes vergesel.”

Oom Sarel se verhaal speel hom in die bitter hoëveldse winterkoue af. Iewers, onderweg in die middernagtelike ure, los ‘n kondukteur by ‘n stasie die een af wat die lyk aan boord geneem het. Die kondukteur wat blaaskans kry, lig sy maat in oor die lyk wat saamry. Dié is vreeslik bang vir lyke, maar sy werk is sy werk.

Die trein vertrek weer, en nie lank nie, of die nuwe kondukteur besluit hy gaan sy fles koffie inspan en toebroodjies eet om die koue te verdryf.

Die geur van warm koffie versprei na die pakruimte langsaan, waar die begeleier self erg verkluim op die kis sit. En hy raak net erg lus.

Die kondukteur het net begin suie aan die vuurwarm koffie, toe die deur na die lyk oopgaan, en iemand beleef vra: “Goeie naand, kan ek dalk ook asseblief koffie teen die koue kry?”

Die kondukteur is wel oor die lyk wat saamry ingelig, maar nie oor die begeleier nie. Toe hy dus nou stemme hoor, keer hy die warm koffie op homself om, en sonder sy toebroodjies is hy met een duikslag deur die toe venster die nag in.

Synde ‘n goederetrein, is daar net mooi niks wat die begeleier kon doen om die drywer en stoker oor die ongeval ingelig te kry nie. Eers by die volgende halte, gaan breek hy die vreeslike nuus.

Die lokomotief word afgehaak, en so agteruit loop soek hulle die kondukteur. Uiteindelik kry hulle hom toe sleg beseer in die donker.

Pa Jan het self ‘n interessante storie vertel. Treine uit die binneland wat kus toe kom by George, het gewoonlik bo-op die berg vir oulaas water ingeneem. Heel dikwels het daar water gemors, en dus het daar ‘n plaat veldblommetjies om die tenk gegroei.

Met so ‘n water innemery, besluit die kondukteur om blommetjies te pluk, en so ingedagte raak hy, dat hy nooit bemerk die wag trek hom ‘n streep, en waai die vlag dat die trein kan vertrek nie. Die masjinis speel saam, en die trein begin byna geluidloos wegrol af na George toe.

Teen die tyd dat die kondukteur iets agterkom, is die trein al effe op spoed, en die masjinis trek al die ketels oop. Net-net haal die kondukteur dit nie.

Die spoor krink heen en weer af George toe, en die kondukteur kies kortpad, reg af see se kant toe. Kort voor lank sal hy die spoor kruis, en dan sal hy die spulletjie die leviete voorlees!

Maar toe hy die spoor kruis, is die trein net flussies verby, en hy moet verder af. Maar ook daar verpas hy die trein net-net.

Of daar nou ‘n haltetjie voor George se stasie is, en of die trein op George se stasie self ingetrek het, dié kan ek nou nie uit Pa-Jan se vertelling onthou nie, maar toe die trein die eerste stasie onder die berg intrek, kom die brieskende kwaad kondukteur kort op sy hakke aangehardloop.

Данильченео

München?

{jathumbnail off}

Politieke ontwaking tussen 1948 en 1966

Die periode tussen 1948 en 1961 kan goedskiks genoem word, die periode van Afrikaner politieke ontwaking en van ontstrengeling. Nasionale ontwaking loop uit op die politieke oorname van die regering deur die Nasionale Party van dr. D.F. Malan. Die ontwaking kan aan die opbloei van nasionalisme toegskryf word. Ontstrengeling verwys na pogings om die Britsgedomineerde eenheidstaat van 1948 uitmekaar te haal. In 1910 het die twee Britse kolonies (Natal en die Kaap) en die twee Boererepublieke (Vrystaat en van Transvaal) asook die etniese tuistes van die verskillende swart taalgemeenskappe (Transkei, Ciskei, Venda, Bophuthatswana en Zoeloeland) een multi-etniese staat geword. Die persone wat die ontstrengelingsbeleid met mindere en meerdere suksesse deurgevoer het, was:

* Daniël Francois Malan (1874-1959)

* Johannes Gerharhardus Strydom (1893-1958)

* Hendrik Frensch Verwoerd (1901-1966)

Dr. D.F. Malan, ‘n opgeleide teoloog, was ‘n politieke en kulturele leier van sy mense. Sy hoogste prioriteit was om die Afrikaners agter een ideaal te verenig. Hy het die strewe van die Afrikaner na selfrespek, selfhandhawing en erkenning verpersoonlik. In die politiek het Malan die raamwerk (apartheid) vir die opstanding en heropbou van die Afrikaner, na die Anglo-Boereoorlog en depressie van die dertigs, daargestel. Malan het die standpunt verdedig dat die Afrikaner wel die vermoë het om op sy eie (dus afsonderlike van die Engelse gemeenskap) ‘n plek van betekenis in die SA-politiek te kan inneem. As Minister van Binnelandse Sake in die Hertzog-kabinet van 1924, voer hy die Taalwet van 1925 deur die parlement, ingevolge waarvan Afrikaans die Nederlandse taal as amptelike taal vervang. In 1947 slaag Malan om Strydom en sy ondersteuners te oortuig dat samewerking met die Afrikanerparty van minister Klaas Havenga, met die oog op die verkiesing van 1948, noodsaaklik is. In 1948 wen die Nasionale Party (in samewerking met die Afrikanerparty) die verkiesing. Dr. Malan word toe eerste minister en minister Klaas Havenga die minister van finansies. Onder Malan was daar nog geen meesterplan vir die deurvoering van die apartheidsbeleid nie (apartheid, ‘n woord wat deur minister Paul Sauer gebruik is, as alternatief vir die integrasionistiese beleid van Smuts). Apartheid het toe beteken dat elke volk die reg moet kan uitoefen om homself te regeer. Die swartgebiede moes dus tot lewensvatbare state in ontwikkeling getransformeer word. Insgelyks is toegegee aan die eis van die kiesers dat kleinapartheid, dus skeiding op sosiale en elke moontlike vlak in die vier provinsies -bewerkstellig moes word. So is die Ontugwet deurgevoer wat seksuele kontak tussen blank en swart verbied. Dr. Malan tree in 1954 op ‘n hoe ouderdom uit die politiek en word deur advokaat J.G. Strijdom opgevolg.

Hans Strijdom is deur Piet Meiring, sy biograaf, getipeer as die “doodgewone mens onder die briljantes”. As leeu van die Noorde is sy nalatenskap sy absolute oorgawe aan ‘n ideaal om die Afrikaner as politieke mag te mobiliseer. Sy doelgerigtheid, toewyding en trou het tot politieke welslae gely. In 1918 word Strijdom – met ‘n BA en LLB – tot die Balie toegelaat en word hy prokureur op Nylstroom. Strijdom se politieke lewe begin toe die registrateur van huwelike weier om ‘n huweliksbevestigingsdokument, wat deur Strijdom in Afrikaans opgestel het, te aanvaar. Strijdom verset hom teen Hertzog se samewerkingsooreenkoms tussen die Nasionale Party en die Suid-Afrikaanse Party van Smuts. Te dien gevolge word Strijdom die medeleier van die “Gesuiwerde Nasionale Party”. In 1936 word hy die Transvaalse leier van die Nasionale Party. Sy groot bondgenoot in die politiek was toe dr. H.F. Verwoerd, die redakteur van Die Transvaler. Strijdom se aktiewe bevordering van die republikeinse model was ‘n poging om die afstand tussen boer en engelsman te vergroot. Republikanisme leef vir hom in die siel van die Afrikaner, skryf Strijdom in 1923 in Ons Vaderland. Hy het ook die Nasionale Party se territoriaalbegronde apartheidsbeleid die sentrum van sy politieke offensief gemaak. In 1958 verhoog die NP sy seteltal in die parlement van 94 tot 103. In 1958 sterf Hans Strijdom tydens ‘n siekbed van ses weke en alleen maar na vier jaar as eerste minister. Die meriete van Hans Strijdom is dat hy die grondslae help skep het vir die ingrypende transformasie van SA in die bewindsaanvaarding van dr. H.F. Verwoerd.

Dr. H.F. Verwoerd is in 1901 in Nederland gebore. Sy ouers het in 1903 na SA verhuis. Op ‘n vraag aan wyle oud-president C.R. Swart, wie na sy mening die man is wat die grootste indruk op Swart se lewe gemaak het, het hy sonder huiwering gesê: “Ongetwyfeld dr. H.F. Verwoerd!” Verwoerd was ‘n messias wat sy volk uit slawerny na vryheid uitgelei het. As visioenêr het hy dikwels gewaagde stappe onderneem, soos die uitskryf van ‘n referendum oor die vraag of SA ‘n republiek moes word, en gewen. In 1961 is die droom van Verwoerd bewaarheid toe die Unie ‘n Republiek buite die Britse statebond geword het. Hy is die eerste leier sedert 1910 wat die politieke debat verlê het vanaf Afrikaans-Engelssprekende verhoudinge na die eintlike vraagstuk, die kleurprobleem. As persoon was hy hardkoppig, rigtingvas, standvastig en briljant. Met sy ampsaanvaarding as eerste minister is daar wyd gespekuleer dat hy liberaal is en ‘n “k-boetie” sou wees. Verwoerd was allermins ‘n liberalis. Die mens het hy binne die konteks van gemeenskapsbetrokkenheid geplaas en ontwikkel. Hierdie ontwikkeling moes ook polities manifesteer. Sy betrokkenheid by die swartpolitiek strek voor sy ampsaanvaarding as eerste minister oor sestien jaar as minister van naturellesake. As politieke filosoof was hy in hart en niere ‘n republikein. Waarskynlik ook om pragmatiese redes, omdat hy SA wou wegstuur van die Engels-Amerikaanse invloede. Verwoerd het die bloudruk vir ‘n beleid van selfbeskikking geskryf. Verhoudinge tussen die Afrikaner- en Engelssprekende gemeenskappe sou parallelle ontwikkeling wees. Verhoudinge tussen wit en swart was een van afsonderlike ontwikkeling. Onder sy leiding is die TBVC-state (Transkei, Bophuthatswana, Venda en Ciskei) tot grondwetlike onafhanklikheid gelei. Die begrip apartheid het hy agter homself geplaas. Verhoudinge tussen die vier provinsies en die swart nasionale state (die TBVC-state) moes binne die raamwerk van ‘n konfederasie van Suid-Afrikaanse state voltrek. Kleinapartheidsmaatreëls wat ingestel was – soos werkreservering vir blankes in blanke gebiede en vir swartes in swart gebiede, afsonderlike sosiale geriewe, beperkte politieke regte vir swartes in blanke gebiede – moes as motivering dien waarom swartes na die swart nasionale state moes teruggaan. Sy ekonomiese model was een van selfsorgsaamheid vir SA. In die bewindsfase van Verwoerd was die Rand sterker as ooit. Grensnywerhede moes instromingsbeheer help keer en die slagspreuk was: neem die werk na die blyplek van die etniese gemeenskappe. Persone anders as die etniese inwoners van ‘n tuisland is alleen op ‘n agenskapsbasis toegelaat om in so ‘n etniese hartland te investeer. In die swart gebiede het blankes geen politieke regte gehad nie, beperkte ekonomiese regte geniet en is die mens in gemeenskapsverband ontwikkel. In die tydvak van Verwoerd is baie etiese vrae oor sy beleid deur onder meer teoloë gevra en beantwoord. Die beste antwoord wat gegee kan word is dat Verwoerd se nageslag in Orania presies vir die Afrikaner probeer doen, as wat Verwoerd verwag het dat die verskillende swart etniese gemeenskappe vir hulleself sou opeis: naamlik die reg op grondwetlike en etniese selfbeskikking. Van sy suksesse is die onafhanklikheidsverklaring van die TBVC-state, die Wêreldhofsaak in sake SWA wat teen Liberië gewen is, Republiekwording in 1961 en ‘n sterk en onoorwonne Nasionale Party.

Dit blyk uit die voorafgaande analise dat die politiek in die tydvak 1948 tot en met die politieke bewindsaanvaarding van dr. Verwoerd deur Afrikaans-Engelse-verhoudinge gedomineer is. Verwoerd het die etniese probleem suksesvol aangespreek. Die moord op Verwoerd was ‘n dolk in die hart van die Afrikanerdom. Na Verwoerd het die abdikasie van die politieke mag van die Afrikaner ‘n aanvang geneem. Nie net was daar ‘n gebrek aan die groter grondwetlike prentjie nie, maar pragmatisme het oorgeneem. Dit was ‘n politiek van die ad hoc hantering van staatkundige probleme. Instromingsbeheer het verval en derduisende swartes het vanuit die etniese state na die blanke provinsies gestroom. Inmiddels het politieke onenigheid gelei tot afskilferings en versplinterings. ‘n Politiesverdeelde Afrikanerdom het in die Herstigte Nasionale Party van dr. Albert Hertzog, en in die totstandkoming van die Konserwatiewe Party van dr. Andries Treurnicht gemanifesteer. Die politieke glybaan het rampspoedig geëindig, soos in hieropvolgende artikels sal blyk.

хамам дома Лобановский

Verspreiding van Afrikaans

Vroeg in die negentiende eeu het reste van die Koikoi-stamme van die Kaapkolonie die gebied noord van die Oranje, dit wil sê die huidige Namibië, binnegetrek. Hulle was bekend as die “Orlams” of “Oorlams”. Dié benaming kom via die 17de-eeuse Nederlands van die Maleise orang lama (datang), “iemand wat al lank gelede (na die Ooste) gekom het”. Dit het in Afrikaans die betekenis van “bedrewe”, “geleerd” en “uitgeslape” gekry.

Die Oorlams was met wittes en weggeloopte slawe vermeng. Hul trek was deel van ‘n algemene beweging van die Koikoi om sover moontlik van die wittes af weg te kom. Die blankes het van die 18de eeu af die Olifantsrivier oorgetrek, baie Koikoi verdring van hul woonplekke en Klein-Namakwaland in besit geneem.

Die Oorlams wat die huidige Namibië binnegetrek het, was Jan Boois se stam, die stam van Berseba, die stam van Gobabis, die Afrikaanderstam (“die strydlustige volk”) onder leiding van Jonker Afrikaner en heelwat later, in 1863, die Witboois. ‘n Bepaalde variëteit van Afrikaans is dus dié gebied ingebring deur mense wat nie baie gesteld was op die wit sprekers van die taal nie.

H. Vedder, kenner van die voorgeskiedenis van Namibië, skryf dat “die Boere” nooit ‘n goeie naam onder die inheemse mense van die gebied gehad het nie. “Dit was veral die Oorlams wat uit die slawetyd herinnerings bewaar het, en die Boere in ‘n slegte lig gestel het.” Hulle het gevrees dat die Boere baas wou word van die gebied.

Verhoudinge met die Koikoi was een van die sake waaraan die eerste Kaapse goewerneur, graaf Caledon, aandag moes gee. Daar was altyd die gevaar dat die Koikoi en die Xhosas kon saamstaan en die boere van hul plase verdryf. Caledon wou aan die rondtrekkery van die Koikoi ‘n end maak. Daarom het hy in 1809 ‘n proklamasie uitgereik wat die eerste keer in die geskiedenis van Suid-Afrika ‘n duidelike beleid teenoor die Koikoi neergelê het. Hul stamhoofde sou nie in die vervolg erken word nie, en die Koikoi moes, net soos die wittes, vaste woonplekke hê en die wette van die land gehoorsaam.

Gevolglik mog ‘n Koikoi nie sonder verlof van ‘n landdros of fiskaal van die een distrik na ‘n ander verhuis nie. Elke Koikoi moes ‘n pas hê, en wanneer hy langer as ‘n maand by ‘n boer moes werk, moes hy ‘n huurkontrak opstel wat die landdros of fiskaal moes onderteken.

Weens klagtes wat hom van alle kante bereik het, het Caledon lt.-kol. Richard Collins aangestel wat sake in 1809 behoorlik ondersoek het. Sy verslag was ondubbelsinnig. Algehele skeiding tussen wit en swart het hy as die enigste oplossing vir die grensmoeilikheid beskou. Dit sou die beste wees as die gebied tussen die Keiskamma- en die Visrivier onbewoon bly.

Hy het ook aanbeveel dat net die Morawiese Genootskap onder die Koikoi moes kon werk. Die Morawiërs het in 1808 verlof gekry om nog ‘n sendingstasie by Mamre op te rig. Maar Caledon wou nie ‘n openlike stryd met die Londense Sendinggenootskap hê nie, en die sendelinge J. Read en J.T. van der Kemp van dié genootskap het hul werk op Bethelsdorp voortgesit.

Liggewigte

{jathumbnail off}

Politieke leierskap van die Generaals tussen 1910 en 1948

Die Vrede van Vereeniging wat op 31 Mei 1902 onderteken is deur leiers van die Boere en Britte het die weg geopen vir die toestandkoming van die Unie van SA in 1910. Kitchener en Milner het die verdrag names Brittanje onderteken. Aan boerekant het waarnemende president Schalk Burger van Transvaal en generaal Christiaan de Wet van die Vrystaat die dokument by die bekende Melrose House in Pretoria ondereteken. Die verdrag beëindig die Tweede Anglo-Boereoorlog en lei tot die Statuut van Westminster toe Brittanje selfregerende status aan Britse kolonies verleen het.

Generaal Christiaan de Wet (1854-1922) was ’n legende in die Vryheidsoorloë. Sy klassieke guerilla-oorlogvoering het hom een skermutseling na die ander met die Britte laat wen en so die Britse aanvoerders verneder. Die vrede van Vereeniging was vir De Wet “de begrafnis van mijn volk”.

Die volgende aspekte in die verdrag is belangrik:

· Interne selfbestuur aan die Vrystaat en Transvaal (bekragtig in 1906/7).

· Die erkenning van Nederlands as amptelike taal, as onderwystaal en as taal van die howe.

· Stemreg aan blankes in die Vrystaat asook Transvaal met die uitsluiting van swartes, maar beperkte stemreg vir gekleurdes in die Kaap.

Presies agt jaar na die einde van die Tweede Anglo-Boereoorlog en na vier jaar van onderhandelinge het die Unie van SA op 31 Mei 1910 tot stand gekom. Dit was ‘n unie van die Natalse en Kaapse Britse Kolonies en van die Vrystaatse en Transvaalse Boere-republieke. Die nuutgeskepte Unie was ‘n Britse dominium . Politieke partye wat toe op die verhoog was, het ingesluit die Suid-Afrikaanse Party en Nasionale Party wat in 1939 saamgesmelt het om die Verenigde Party (die SAPPE) te vorm.

Politieke leiersfigure wat ‘n dominante rol tussen 1910 en 1948 gespeel het, het ingesluit:

· Generaal Louis Botha (1862-1916)

· Generaal Jan Christiaan Smuts (1870-1950)

· Generaal James Barry Munnik Hertzog (1866-1942)

Generaal Louis Botha was kommandant-generaal van die Transvaalse magte in die Anglo-Boereoorlog en die eerste Eerste Minister van die Unie van SA (1910). Hy het skaars twee jaar plaasskoolonderrig geniet. In 1911 stig hy die Suid-Afrikaanse Party. Met die uitbreek van die eerste wêreldoorlog (1914) val Botha se magte Duits-Suidwes-Afrika binne en vervreem sy eie generaals van hom. Onder die opperbevel van Botha word die Rebellie van voormalige generaals S.G. (Manie) Maritz, J.C.G. Kemp, en C.R. de Wet teen die inval in Duitsewes pynlik onderdruk. Duisende Afrikaners skel Botha uit as verraaier. Dieselfde Engelse met wie hy wou versoen het Botha op 15 September 1910 in die verkiesing teengestaan en gewen. Botha word dermate neerslagtig oor sy verlies aan status onder Afrikaners dat hy by tye nie sy pligte as eerste minister effektief kon vervul nie. Daar word beweer dat Botha tydens sy ampstermyn as Eerste Minister selfdoding toegepas het en so die politieke toneel verlaat het. Die amptelike verduideliking was dat Botha aan ‘n hartaanval beswyk het. Hy kry ‘n staatsbegrafnis sonder kanonwa of swier.

Die geleerde en geëerde generaal (dr.) J.B.M. Hertzog (1866-1942) was een van die grootste seuns van SA. Hy studeer aan die universiteite van Stellenbosch (BA Regte), aan Amsterdam (doktor in die regte) en word op 29-jarige leeftyd Vrystaatse regter. As regsadviseur van die Boeremagte, tydens die Anglo-Boereoorlog, word hy in 1900 tot generaal bevorder. In 1907 word hy in die Vrystaat tot die volksraad verkies. Hy voer as Minister van Onderwys die Onderwyswet (1908) deur, wat Afrikaans as onderwystaal vestig. In 1910 word minister Hertzog minister van justisie in die Unie-parlement en in 1912 minister van naturellesake. Hertzog voer ‘n bloudruk vir segregasie deur, in die Naturellen Grond Wet van 1913. Hierdie wet beperk die regte van swartes tot die swart reservate (latere tuislande), met die uitsluiting van grondbesitsreg in wit gebiede. In 1912 hou hy sy beroemde “SA eerste”-toespraak by de Wildt, om daarmee aan te dui dat Britse belange tweede kom. In 1914 is hy medestigter van die Nasionale Party. Tussen 1924 en 1939 is hy eerste minister. By die Rykskonferensie van 1926 het Hertzog ‘n groot aandeel gehad in die aanvaarding van die Balfourverklaring. Hierdie verklaring het interne outonomie aan die Britse ondergeskikte gebiede verleen. Die ekonomiese beleid van Hertzog se paktregering (1924-1929) was ‘n suksesverhaal. Met minister Klaas Havenga as minister van finansies, is begrotingsoorskotte bereik. In die rassepolitiek het Hertzog in 1929 ‘n beroep gedoen op kiesers om “wit te stem”. Sy beleid was een van aparte ontwikkeling vir die “naturelle”. In 1933 is hy die leier van die koalisie-party bekend as die Verenigde Suid-Afrikaanse Nasionale Party. In 1936 word twee segregasiewette deurgevoer:

· die Naturelle Verteenwoordigende Wet wat rigtinggewend vir sosiale en gebiedskeiding was en

· die Naturelle Trust en Grond Wet wat die grondslag vir gebiedskeiding was.

In 1939 verwerp die parlement Hertzog se standpunt dat SA nie in die oorlog teen Nazi-Duitsland betrokke moet raak nie. Daarna vervang generaal Jan Smuts vir Hertzog as eerste minister van SA. Hertzog moet onthou word vir sy standpunt dat verdelingsgroepe in Afrikaner geledere die politieke bloedarmoede van ‘n volk is en uiteindelik tot politieke selfvernietiging lei.

Jan Christiaan Smuts (1870-1950) was eerste minister van SA vanaf 1919 tot 1924 en weer vanaf 1939 tot 1948. Alhoewel hy eers op 12 jaar skoolonderrig gekry het, het hy later as regstudent aan Stellenbosch uitgeblink . Hy word by Cambridge Universiteit onthou as een van Christ College se drie mees uitstaande studente in vyf honderd jaar (die ander twee was Charles Darwin en John Milton). Aanvanklik was Smuts besonder krities teenoor die Britse imperialisme en kolonialisme. In hierdie trant het hy ‘n boekie “Een Eeu van Onreg” (1902) geskryf, oor die lot van die Boere ten aansien van die Britse imperialisme. In die binnelandse politiek was dit sy oogmerk om nasionale eenheid onder Afrikaners en die Engelstalige gemeenskap te bewerkstellig. Aangeleenthede wat met die wit-swart-bruin-indiër-politiek te make het, het hy dikwels op die lange baan geskuif. Smuts se Wet op Stedelike Gebiede het afsonderlike woonruimtes vir swartes ingestel en ook paswette afgedwing. In ‘n Oxford-lesing het Smuts in 1929 betoog dat ‘n politiek van rasseskeiding voorkom dat swartes vereuropees en hulle tradisionele kulture kwytraak. Na die Anglo-Boereoorlog het hy egter wat die Britte betref ‘n nuwe politieke baadjie aangetrek. Die politieke filosofie van Smuts is bekend as die Holisme. Hiervolgens is die geheel altyd meer as sy konstituerende dele. Vandaar sy standpunt dat SA wel ‘n entiteit op sy eie is, maar sy internasionale heil binne die konteks van die Britse Gemenebes van Nasies moes soek. Hy was ‘n vertroueling van die Britse koningshuis en vriend van sir Winston Churchill (eerste minister van Brittanje). Te dien gevolge het hy die Britte in die Eerste en Tweede Wêreldoorloë deur betrokkenheid ondersteun. Hy was selfs lid van die Britse oorlogskabinet. Op die internasionale terrein was hy medestigter van die Volkebond (1919) en Verenigde Nasies (1945). Uiteindelik is Smuts polities verslaan toe die Nasionale Party van D.F. Malan cum Afrikanerparty van Klaas Havenga die Verenigde Party verslaan het. Met die inwyding van die Voortrekkermonument, sestig jaar gelede, was Smuts een van die sprekers, maar toe hy podium toe stap, het derduisende Afrikaners hulle rug op hom gedraai.

Uit die bogenoemde analise kan gesien word dat tot en met 1948 die politiek oorheers was deur die republikeinse ideale van “gesuiwerde” nasionaliste teenoor die pro-Britse politiek van Botha en Smuts. Die “Engelse” faktor was beslissend en oorheersend van aard en hierdie faktor loop soos ‘n goue draad deur die politiek van SA, tot en met vandag, soos later in opvolgende artikels sal blyk.

Die dag toe Kersvader sy baard aan die brand steek

Alles was gereed vir Kersfees. Hier vroeg in die nuwe jaar sou Pa en Ma vir die sesjarige Veronica die slegte nuus breek dat daar geen Kersvader is nie, want Veronica gaan aanstaande jaar skool toe en die ouers wil nie hê die maatjies moet haar straks spot nie.

Maar hierdie Kersfees is nog vir oulaas ‘n regte een op die plaas met Kersboom en Kersvader. Ma, Veronica en die driejarige tweelingsussies, Bianca en Madré, werk al weke lank om alles in orde te kry vir Kersaand.

Selfs ‘n ete soos min word vir Kersvader aangelê, want, verduidelik Veronica, dis ver van die Noordpool af en Kersvader sal al baie moeg en honger wees.

Sy het immers al met vorige Kersaande gesien hoe Kersvader aan die kossies kan weglê.

Want oom Koos wat al ‘n paar jaar vir Kersvader instaan, het nie daai bierpens gekry van min eet nie. Trouens, Veronica is al so geleerd oor Kersvader dat sy al ‘n ensiklopedie sou kon skryf as sy al kon skryf. Sy ken al Kersvader se takbokke se name op ‘n streep, maar by Blitzen trek sy die streep. “Ek noem hom sommer Donderweer want ‘n mens mag nie vloek nie.”

“En pa, hoekom is Rudolf se neus rooi? Het hy nie sy draai mooi gekry toe Kersvader esse gegooi het nie?”

Met al haar navorsing oor Kersvader het die lyne ook met St. Nicholas en Swarte Piet gekruis, en die twee heel inmekaar geklits. Die volgende jaar wou sy knaend huilerig by ma weet of sy, Ma, dink sy, Veronica, was soet genoeg, want so blyk dit uit haar navorsing, St. Nicholas bring net vir die soet kinders geskenke. Vir die stouters neem hy ‘n lat saam waarmee hy die stouterts sy boude vreeslik seer piets.

Ma verseker haar Kersvader meen sy is soet. Hy het self so vir ma geskryf.

Toe wonder Veronica nog net oor Bianca wat soms so onmoontlik kan wees. Oor oom Gert-hulle se stoute seun Japie het sy nie twyfel nie. Siepsop is Japie se voorland, en as Japie nie oppas nie, doen Kersvader sommer met sy terugreis Noordpool toe wéér by die huis aan.

“Ma, is Kersvader getroud?” wil Bianca weet.

“Natuurlik,” snip die alwetende Veronica. “Sy vrou se naam is Mary Christmas.”

Maar die oggend van die 24ste begin al die planne skeeftrek. Dit begin reën.

Eers is niemand bekommerd nie, trouens, almal is baie bly, want dit is droog. Later stortreën dit, en die SMS’e begin vlieg, want die telefoonlyne is af en die kinders kan alles hoor wat oor die tweerigtingradio gesê word.

Dis ‘n groot organisasie wat vergelyk kan word met die boere se operasionele vermoëns as hulle vir ‘n veldbrand of plaasaanval uitgeroep word.

Eers word die planne net aangepas. Pa en Ma diep ‘n ou Kersvaderpak uit die kas op, want oom Koos kan nie dié weer op ‘n trekker met sy Kerspak aandurf nie.

Ma besluit die baard is te gekoek, en spuit haarset aan en kam dit mooi uit. Die Kersvaderuitrusting word tussen die oorpakke in die melkstal gehang, en van toe af moet die glimlaggende melkers buite reikafstand van die spantou bly, want Pa is iesegrimmig.

Toe kom die regte slegte nuus. Van die reënery het oom Koos nou ‘n hoes en die tante sê aikôna, g’n niks trekker-ryery in die reën nie. Met die spruite wat al vol loop, is dït al manier. Pa moet vir Kersvader instaan.

Synde Pa nie ‘n pens soos oom Koos het nie, word ‘n kussing ook melkstal toe gesmokkel.

Kort voor Kersvader met sy slee, aldus Veronica, op die huis se dak sou land, word die afgespreekte SMS ontvang dat daar ‘n jakkals by die skape is, en Pa is vort. Eintlik sit hy af na waar die Kersvaderpak tussen die melkers se oorpakke hang.

Teen daardie tyd het Veronica lankal verklaar dat die weerstoestande van so ‘n aard is dat Kersvader nie met die koets en Swarte Piet die geskenkaflewerings sou doen nie.

Pa is skaars in die Kerspak, toe gaan die krag uit. Eskom is weer die ene Eisjkom. In die huis, sien hy, word kerse aangesteek. Die Lister loop al jare nie, en in daai reën gaan dit ook nie help om hom aan die loop te probeer kry nie.

Pa durf die reën aan, en val behoorlik met die sak geskenke in die huis in.

Die geskenkuitdelery by kerslig verloop goed. Veronica verduidelik van Pa wat moes gaan jakkalsjag.

“Dis ‘n tragedie,” vertel sy grootoog vir Kersvader, want pa is so ‘n yster met die kalkoensnyery. Nou sal Kersvader dit self moet doen. “Kan Kersvader met ‘n mes werk?”

Toe word aangesit. En dis waar dinge weer verkeerd loop.

By geleentheid moet Kersvader ‘n bietjie oorleuen om die kalkoen te sny, toe die baard te na aan ‘n kers kom. Ma se haarsproei laat dit soos petrol brand. Kersvader ken toe ‘n paar woorde wat die meisietjies dog net Pa ken as hy met die trekker-enjin sukkel. Veronica onthou dit ook nog vaagweg uit die Listerdae.

Pa laat waai na buite, waar hy die brandende baard onder ‘n lekkende geut druk, en toe verkas hy na die melkstal toe.

‘n Rukkie later is pa terug van sy “jakkalsjag” af. By die huis tref hy sy dogters ontroosbaar aan, want, verduidelik Veronica, hulle het nou dié Kersfees vir seker honderde ander kinders, by wie Kersvader nog nie was nie, verongeluk.

“En al is hy nog in staat om self verder te gaan, is hy nou seker so kwaad die lat gaan vreeslik praat, al was die kinders nie eens so stout soos Japie en Bianca nie.”

Ma is dik van die lag, maar steek dit weg.

Pa kry ‘n blink gedagte: “Nee wat, teen dié tyd het Kersvader lankal vir Swarte Piet gestuur. Hy gooi mos sommer die presente in die skoorstene af. “

Ingedagte stap pa die gang af. Tog jammer onskuldige pret, ook kinderpret, moet so in die slag bly. Tot ‘n paar jaar gelede het ‘n paar onnutsige boere nog middernag Oujaarsaand ander se hekke met draad gaan vasdraai. Dis nou die hekke van boere wat gaan dans het in plaas van Middernagdiens toe is.

‘n Boer wat met Bacchus in sy lyf op die plaas aankom, sukkel vreeslik met so ‘n toegedraaide hek. Soms word ‘n paar klappers gestel om die sukkelende boer te help om bietjie nugterheid te herwin.

Nou maak plaasaanvalle dit net te gevaarlik.

Selfs Kersfees is nie meer wat dit was nie.

пескоструйный рукав

Selle ou storie

{jathumbnail off}