Waarom die Weste sy eie instellings nie meer verstaan nie

Waarom verstaan die Weste nie meer die instellings wat vorige geslagte opgebou het nie? Johann Theron voer aan dat die krisis van die Westerse beskawing nie bloot aan swak leierskap of morele verval toegeskryf kan word nie, maar aan die verlies van stelselgeletterdheid. Hy pleit vir ‘n nuwe benadering waarin burgers leer hoe politieke, ekonomiese en maatskaplike stelsels ontwerp, onderhou en herstel behoort te word.

Klassieke regeringsgebou met gekraakte pilare wat stadig verkrummel, terwyl puin en stof neerstort en enkele mense hulpeloos toekyk — simbolies van die verval van Westerse instellings.
Die verlore kuns van stelselontwerp

Deur Johann Theron

In ’n vorige artikel is die Babyboom-generasie beskryf as ’n organisasie wat, sonder om dit self te besef, misdadig optree. By nadere ondersoek blyk dit egter dat die Boomers se onvermoë om die oorspronklike stelsel, wat deur die sogenaamde Grootste Generasie ontwerp is, in stand te hou, nie bloot ’n morele of sielkundige tekortkoming is nie. Dit is bowenal ’n gebrek aan stelselgeletterdheid.

Die Grootste Generasie het op sy beurt nie nagelaat om die Boomers behoorlik voor te berei omdat hulle kwaadwillig was nie. Hulle het misluk omdat hulle die naoorlogse bestel beskou het as ’n geskenk wat hulle aan hul vredeliewende kinders kon nalaat, eerder as ’n ingewikkelde meganisme waarvan die werking verstaan en voortdurend onderhou moes word. Hulle het aanvaar dat die ontwerp vanselfsprekend was. Dit was nie.

Die kritieke leemte in die moderne beskawing is gevolglik dat stelselontwerp tot ’n tegniese spesialiteitsgebied gereduseer is, pleks daarvan om as ’n grondliggende burgerlike vaardigheid beskou te word.

Die gevolg is dít wat ons vandag ontwerpverval kan noem: ’n samelewing waarin die onderliggende strukture — wette, ekonomiese modelle en organisasievorme — hoofsaaklik danksy traagheid en gevestigde gewoontes bly funksioneer, en nie omdat die huidige bevolking die noodsaaklike voorwaardes vir hul voortbestaan verstaan nie.

Wanneer ’n volgende geslag hierdie strukture erf, herken hulle nie die veiligheidsargitektuur daarvan soos die Russe en Chinese volgens hierdie beskouing wel doen nie. Hulle sien slegs die simptome — ongelykheid, stagnasie en konflik — eerder as die ontwerpfoute wat daaragter skuil: verkeerd gerigte aansporings, gebrekkige terugvoermeganismes en onbuigsame raakvlakke tussen instellings.

Die regering as ’n swartkas

Die moderne samelewing funksioneer grootliks volgens ’n swartkasmodel van regering. Burgers stem of neem op ander maniere aan die politieke proses deel, waarna beleidsbesluite en wetgewing as die sigbare resultate te voorskyn kom. Wat tussen hierdie insette en uitsette gebeur, bly egter vir die meeste mense ondeursigtig.

Die werklike stelselontwerp — die terugvoerkringlope, beperkings en aansporingstrukture — is verskuil binne ’n burokratiese swartkas waarvan die werking slegs deur ’n klein elite van politieke wetenskaplikes, ekonome en beroepspolitici verstaan word.

Omdat stelselingenieurswese nie ’n kernvak op skool is nie, en ook nie behoorlik in die opleiding van regsgeleerdes, dokters, politici en ekonome geïntegreer word nie, kan die algemene bevolking nie die masjien as geheel raaksien nie.

Wanneer die masjien onklaar raak — deur ekonomiese ineenstorting, institusionele mislukking of die ontstaan van duistere organisasies — blameer die publiek die operateurs, naamlik die politici, of die brandstof, soos immigrante, maatskappye en miljardêrs. Die onderliggende ontwerp van die stelsel word selde bevraagteken.

Mense probeer die masjien herstel deur dit ’n nuwe laag verf te gee, in die vorm van nuwe wette, of deur nuwe bestuurders aan te stel, in die vorm van ander leiers. Die gebrekkige kernlogika bly egter onveranderd.

Dit lei tot die ontstaan van parallelle strukture: mense begin hul eie oorlewingstelsels bou, soos kriptogeldnetwerke, private burgermagte en tuisonderrig. Hulle doen dit omdat die hoofstelsel vir hulle onverstaanbaar geword het, terwyl die mislukking daarvan al hoe duideliker blyk.

Stelselingenieurswese is die vakgebied wat vereistes omskryf, argitektuur ontwerp, raakvlakke bestuur en verseker dat ’n ingewikkelde stelsel oor tyd aan sy beoogde doel voldoen. Tog ontbreek hierdie dissipline grotendeels aan ons opvatting van die maatskaplike kontrak.

Een rede hiervoor is die manier waarop akademiese vakgebiede van mekaar afgesonder word. Ingenieurswese word onderrig as die bou van brûe en elektroniese stroombane, nie as die ontwerp van samelewings nie. Ekonomie leer studente van markte, maar nie noodwendig van stelseldinamika nie. Politieke wetenskap konsentreer op ideologie eerder as op die argitektuur van regering.

Daarby aanvaar ons dikwels dat ’n stelsel waarin mense betrokke is, noodwendig organies ontwikkel en dus nie doelbewus ontwerp kan word nie. Dit is ’n denkfout. Stelsels van menslike wisselwerking is van die ingewikkeldste stelsels wat ons ken. Juis daarom vereis hulle streng ontwerpbeginsels.

’n Verdere probleem is die gebrek aan doeltreffende terugvoer. In ingenieurswese word ’n stelsel as gebrekkig beskou wanneer dit nie behoorlik werk nie. In die samelewing word terugvoer egter dikwels met dekades vertraag, deur die media verdraai of weens die politieke siklus geïgnoreer. Sonder ’n dissipline wat hierdie terugvoerkringlope kan naspoor en ontleed, hoop foute mettertyd op.

Indien ons aanvaar dat die samelewing ’n doelbewus ontwerpte skepping is — soos Yanis Varoufakis onder meer ten opsigte van die Europese Unie aanvoer — moet elke burger ’n belanghebbende in daardie ontwerp wees.

Ons kan nie die ontwerp aan ’n tegnokratiese of burokratiese elite oorlaat wie se opdraggewers moontlik ander doelwitte nastreef as die bevolking self nie. Krediteure kan byvoorbeeld stabiliteit verlang, terwyl gewone mense in die eerste plek bestaansmiddele en veiligheid nodig het.

Wie ontwerp die samelewing?

Die oplossing is om stelselingenieurswese as ’n vorm van algemene geletterdheid te vestig.

Reeds op skool behoort stelseldenke saam met wiskunde en geskiedenis aangebied te word. Leerlinge moet leer om die vloei van hulpbronne deur ’n stad in kaart te bring, die terugvoerkringlope binne ’n klaskamer te verstaan en die aansporings binne plaaslike regering te ontleed.

Op universiteitsvlak behoort kennis van stelselargitektuur deel van alle studierigtings te vorm. Regstudente moet leer hoe om regstelsels te ontwerp wat teen ontwrigting bestand is, eerder as om bloot te leer hoe om sake binne bestaande stelsels te beredeneer. Mediese studente moet verstaan hoe hospitaalstelsels misluk, en nie slegs hoe individuele pasiënte behandel word nie.

Bestuursopleiding moet stelseldinamika en kompleksiteitsteorie insluit, pleks daarvan om hoofsaaklik op statiese ewewigsmodelle te steun. Politieke wetenskap moet institusionele ontwerp en spelteorie as praktiese ingenieursinstrumente bestudeer, en nie bloot as filosofiese raamwerke nie.

Ook die regering se werkswyse behoort te verander. Voordat ’n nuwe wet aanvaar word, moet ’n stelselimpakverklaring opgestel word. So ’n dokument moet aantoon wie werklik by die voorgestelde wetgewing baat, hoe die stelsel homself sal regstel wanneer iets verkeerd loop, en watter gebreke of omstandighede dit kan laat misluk.

Daarbenewens kan ’n Stelselontwerpraad ingestel word: ’n niepartydige liggaam van stelselingenieurs, eerder as politici, wat bestaande wette en beleidsrigtings op strukturele ontwerpfoute ondersoek.

Net soos bouregulasies die veiligheid van fisiese strukture moet verseker, kan so ’n raad die veiligheid en volhoubaarheid van institusionele strukture beoordeel. Dit sou in ’n sekere sin soos ’n hoogste hof vir stelselingenieurs funksioneer.

Ons moet egter ook ons opvatting van doelwitte en maatstawwe vir sukses verander. Die huidige klem op mense — hul gevoelens, regte en geskiedenis — is noodsaaklik, maar onvoldoende.

’n Mens kan nie ’n stukkende enjin herstel deur die bestuurder te troos nie.

Die vraag behoort dus nie bloot te wees hoe ons mense gelukkig maak nie. Ons moet eerder vra hoe ons ’n stelsel ontwerp waarbinne mense kan floreer.

Die vergelyking met ingenieurswese is insiggewend. Wanneer ’n brug ineenstort, blameer ons nie die mense wat daarop geloop het nie. Ons ondersoek die ontwerp van die brug.

Wanneer ’n samelewing ineenstort, behoort ons eweneens die ontwerp van die politieke en ekonomiese stelsel te ondersoek, eerder as om die karakter van die burgers as die vernaamste oorsaak aan te wys.

Om die voortdurende bankrotskap van moderne organisasies te voorkom, moet ons die herontwerp van die samelewing as ’n tegniese uitdaging beskou, en nie bloot as ’n politieke vraagstuk nie.

Dit begin deur die bestaande stelsel in kaart te bring. Met behulp van stelseldinamiese modellering kan die vloei van mag, rykdom en inligting sigbaar gemaak word. Knelpunte en enkele swak skakels waarvan die mislukking die hele stelsel kan ontwrig, moet geïdentifiseer word.

Daarna moet die vraag gestel word wie die werklike opdraggewer is. Wie behoort die stelsel te dien? Is dit die volk, die demos? Indien nie, is daar reeds ’n fundamentele fout in die ontwerp.

Beleid behoort vervolgens soos sagteware ontwikkel te word: stel ’n voorlopige weergawe bekend, versamel gegewens, spoor foute op, herstel dit en verbeter die ontwerp stelselmatig. Dit vereis ’n kultuur waarin mislukking as nuttige inligting beskou word, eerder as bloot as ’n politieke nederlaag.

Bowenal moet elke burger die basiese logika van die stelsel waarbinne hy leef, verstaan. ’n Bevolking wat nie die kode van sy eie stelsel kan lees nie, is magteloos om dit te verander.

Die geslag wat die masjien vergeet het

Die verlies aan die vermoë om ontwerpkennis van een geslag na die volgende oor te dra, is een van die sentrale krisisse van die een-en-twintigste eeu.

Met ontwerp word hier bedoel ’n begrip van strukture en hul kringlope, eerder as ’n bloot liniêre model van transaksies of sosiale verhoudings.

Die Grootste Generasie het ’n stelsel nagelaat wat hulle self nie ten volle verstaan het nie. Die Boomers het op hul beurt ’n stelsel nagelaat wat hulle nie behoorlik kon onderhou nie.

Hierdie afwaartse kringloop sal voortduur totdat stelselingenieurswese die grondslag van burgerlike opvoeding en regering vorm.

Intussen hoef niemand die dekadente Weste eens oor te neem nie. Sy teenstanders kan hom eenvoudig aan sy eie lot oorlaat.

Soos Napoleon Bonaparte na bewering gesê het:

“Moet nooit jou vyand onderbreek wanneer hy besig is om ’n fout te maak nie.”

Ons het nie nóg filosowe of nóg politici nodig nie. Ons het stelselargitekte nodig.

Ons het ’n geslag nodig wat na die wêreld kan kyk en sê: Hierdie stelsel is swak ontwerp — en wat vervolgens oor die tegniese kennis beskik om dit te herontwerp.

Hierdie benadering gaan verder as die versoeningsargument dat ons ongeregtighede uit die verlede eenvoudig moet vergewe en ignoreer. Dit konsentreer eerder op die praktiese meganismes wat oorlewing en funksionaliteit moontlik maak.

Die ontwerp is die werktuig; die mense is die gebruikers daarvan.

Wanneer die werktuig gebrekkig is, sal geen hoeveelheid “beter mense” dit behoorlik laat werk nie.

Die oplossing is om mense die beginsels van ontwerp te leer, sodat die demos — die volk — self bemagtig kan word.

Hierdie artikel het oorspronklik in Engels verskyn op amerika.org en word met die skrywer se vergunning hier geplaas.

Maak 'n opvolg-bydrae