Die ANC het die mag wat aan hulle toegeken is, gebruik om ‘n swart elite te skep deur die implementering van regstellende aksie, ‘n twyfelagtige plan, skryf Sampie Terreblanche in sy nuwe boek, Lost in Transformation: South Africa’s Search for a New Future since 1986.
Die rykes en die armes is twee kante van dieselfde sistemiese muntstuk. Niks verduidelik dit beter as die situasie in Suid-Afrika in die eerste 70 jaar van die 20ste eeu toe blankes 20% van die totale bevolking was nie, maar meer as 70% van die totale inkomste ontvang het. Afrikaners was byna 70% van die bevolking, maar het daardie tyd minder as 20% van die totale inkomste ontvang. Dit kan toegeskryf word aan die polities-ekonomiese stelsel van wit Angelsaksiese politieke oorheersing en rasse-kapitalisme-korporatisme in Suid-Afrika in daardie tydperk. Die stelsel het Engelse blankes onverdiend verryk en swartes verarm.
In neoliberale lande waar die kapitalistiese korporatistiee sektor dominant is, is hierdie noue verhouding tussen die rykes en die armes veral duidelik. In alle neoliberale kapitalistiese lande het die armes armer geword sedert die vroeë 1980’s en die rykes baie ryker. Toe sosiaal-demokratiese kapitalisme in plek was in Westerse lande in die laaste deel van die 20ste eeu, was demokratiese regerings sterk genoeg om die kapitalistiese korporatistiese sektor in toom te hou en gelykheid van inkomste beter te waarborg. Maar toe sosiale demokrasie vervang word deur ‘n Angelsaksiese neoliberale kapitalisme in die vroeë 1980’s, is inkomste baie meer oneweredig versprei in alle Westerse lande.
In Suid-Afrika voor en na 1994, het die kapitalis-korporatis nog altyd die politieke sektor oorheers. Sulke stelsels was in plek van 1894 tot 1994, geïnstitusionaliseer deur die Britse Ryk en ondersteun deur Westerse regerings en korporasies namens van die twee blanke groepe. Die elitekompromie of die elite sameswering tussen die korporatiewe sektor en ‘n leierskapkern van die ANC voor 1994 is bereik wat wit korporasies en burgers van die rol wat hulle gespeel het in die uitbuiting en verwaarlosing van swartes vrygespreek het. Dit het ryk blankes in staat gestel om byna al hul opgehoopte rykdom oor te dra na ‘n byna ongeskonde nuwe Suid-Afrika.
Hoe kan ons kapitaal wat toegelaat is om Suid-Afrika te verlaat, weer terugkry? Volgens prof. Terreblanche het maatskappye soos Anglo American en Old Mutual ‘n groot deel van die Suid-Afrikaanse bates uit die land geskuif, maar hy weet nie of dit moontlik is om die omelet te skei nie.
Na ooreenkoms bereik is met die ANC-leierskap om ‘n beleid van swart elitevorming te implementeer, is dit egter van die krag ontneem om wit korporasies en burgers aanspreeklik te hou vir die sistemiese uitbuiting en die ontneming van swart mense tydens die “eeu van onreg” (1894-1994).
Die ANC-regering se swart elite is geskep deur die implementering van swart bemagtiging en regstellende aksie wat eerder twyfelagtige en bysiende maniere was om die plundering van die begroting roekeloos voort te sit. Die voortbestaan van wit elitisme en wit korporatisme na 1994 en die skepping van swart elitisme oor die afgelope 18 jaar, was tot die nadeel van die armes en werkloses, en die vernaamste rede waarom inkomste sedert 1994 toenemend ongelyk is. Die rykste 10 miljoen Suid-Afrikaners in 2008 het byna 75% van die totale inkomste ontvang, terwyl die armste 25 miljoen minder as 8% ontvang.
Suid-Afrika het nog nooit ‘n polities-ekonomiese stelsel gehad waar die politieke kant sterk genoeg was om die kapitalistiese kant in toom te hou nie.
In plaas van die sosiale demokrasie en ‘n gelykmaking van inkomste sedert 1994, het Suid-Afrika, oor die afgelope 18 jaar, ‘n neoliberale oorgang beleef, gelei deur die Verenigde State, wat die kapitalis-korporatis in staat gestel het om selfs groter ongelykheid in huishoudelike inkomste te orkestreer.
Indiese ekonoom Amyarta Sen argumenteer dat die markpryse en die verspreiding van inkomste altyd staatmaak op omstandighede – sosiale, ekonomiese en politieke faktore. Die bemagtigende voorwaardes van kapitalisme is altyd so dat die pryse van goedere maklik aangepas kan word ten gunste van diegene in mag, met groot hoeveelhede van bemarkbare bates asook diegene met toegang tot die instrumente van politieke mag en propaganda.
Sen se argument is dat die inkomste word altyd minder eweredig is as kapitalisme aan sy eie lot oorgelaat word. Kapitaliste sal die asimmetriese eiendoms- en magsverhoudings vir hul eie verryking ontgin: Dit is dus altyd nodig vir regerings om omvattende herverdeling in kapitalistiese lande uit te voer.
Wanneer die regering se beleid vriendelik teenoor die kapitalistiese elite is, sal inkomste meer oneweredig versprei word. Wanneer die regering se beleid streef na die welsyn van die samelewing in die algemeen, sal inkomste meer gelykop verdeel word.
Volgens Britse joernalis joernalis George Monbiot, skryf in The Guardian dat rykes nie baie talent en intelligensie het nie, maar eerder die genadelose uitbuiting van ander nastreef omdat hulle per ongeluk gebore word om dit te doen.
In die Suid-Afrikaanse geval, is beide ryk wittes en ryk swartes skuldig hieraan. Miskien moet ons ‘n waarheids-en-versoeningskommissie hou om magsverhoudinge te ondersoek oor die afgelope 120 jaar met die nodige mate van nederigheid onder beide die ou wit elite en die nuwe swart elite. Dit is belangrik dat die rykes in Suid-Afrika ingelig moet word oor die sentrale rol wat skewe politieke en korporatiewe mag gespeel in die skep van hul weelde.
Solomon Johannes (Sampie) Terreblanche is ‘n emeritus professor in ekonomie aan die Universiteit van Stellenbosch en die skrywer van die geskiedenis van ongelykheid in Suid-Afrika, 1652 – 2002. Hierdie is ‘n geredigeerde uittreksel uit sy nuwe boek.