Onderzoeker Ron Fouchier van het Erasmus Medisch Centrum in Rotterdam heeft een genetische variant gemaakt van het H5N1 vogelgriepvirus die mogelijk overdraagbaar is van mens op mens.
De vrees bestaat dat als deze informatie in verkeerde handen valt, het terroristen in staat zou kunnen stellen een biologisch wapen van het griepvirus te maken.
In 2006 meldde de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) dat er van de variant A/H5N1 van het vogelgriepvirus wereldwijd 256 gevallen gerapporteerd waren van menselijke besmettingen. In 59 procent van die gevallen waren de patiënten overleden aan de gevolgen van de vogelgriep.
Eerdere varianten van het vogelgriepvirus waren veel minder virulent. Van de mensen die de mildere varianten van de vogelgriep opliepen, stierf tussen de 2,5 en vijf procent.
Het vogelgriepvirus zoals we dat tot nu toe kennen, is alleen bij intensief contact overdraagbaar van dieren op mensen. Daarom is er onder mensen nooit een epidemie of zelfs wereldwijde pandemie van vogelgriep uitgebroken. Er is wereldwijd maar één geïsoleerd geval bekend in Indonesië van overdracht van mens op mens.
De genetische variant die Fouchier en zijn team ontwikkeld hebben wordt door fretten op elkaar overgedragen. Fretten gedragen zich met griepvirussen ongeveer net zo als mensen en zijn daarom de aangewezen proefdieren voor griep- en griepvaccinonderzoek.
Fouchier en de zijnen hadden vijf genetische ingrepen nodig om de virusvariant te ontwikkelen die bij fretten overdraagbaar is. Die mutaties komen elk afzonderlijk in de natuur al voor, maar hebben zich voor zover bekend niet eerder alle vijf in dezelfde virusstam voorgedaan.
Overigens was het gemuteerde virus in eerste instantie niet heel besmettelijk. Maar dat werd het wel toen iets van het gemuteerde virus in de neus van een fret werd gestopt.
Toen die fret ziek werd is materiaal van het dier in een andere fret gebracht. Nadat die procedure tien keer was herhaald, was het gemuteerde H5N1-virus net zo makkelijk overdraagbaar bij fretten als de seizoensgriep.
De Scientific American deed op 19 september op haar website verslag van een Europees griepcongres waarop Fouchier zijn onderzoek presenteerde. De onderzoeker komt daarin aan het woord over het frettenexperiment.
“Pas toen ik me door iemand liet overtuigen om iets heel, heel doms te doen, zagen we het virus veranderen in een via de lucht overdraagbaar virus.”
Het Erasmus Medisch Centrum heeft in opdracht van het American National Institute of Health onderzocht of het virus zo kan muteren dat het wel makkelijk overdraagbaar wordt. Want daardoor zou er in de natuur een veel besmettelijker virus kunnen ontstaan dat veel meer dodelijke slachtoffers maakt.
Uit de experimenten in het Rotterdamse laboratorium blijkt dit dus inderdaad vrij eenvoudig te kunnen. In een wetenschappelijk artikel dat aan het blad Science is aangeboden, doet Fouchier uit de doeken hoe het is gelukt.
Omdat het artikel mogelijk informatie bevat die in handen van terroristen gevaarlijk is, is de National Science Advisory Board for Biosecurity (NSABB) gevraagd het artikel te beoordelen. Volgens een woordvoerster van het Erasmus MC is dit een standaardprocedure in het geval dat een artikel dergelijke gevoelige informatie bevat. De beslissing van de NSABB wordt elk moment verwacht.
In wetenschappelijke kring in de Verenigde Staten gaan stemmen op om Fouchiers artikel niet te publiceren.
Fouchier liet op de Nederlandse site scientas.nl vandaag weten dat het maken van het gemanipuleerde virus wetenschappelijk van belang is. Onderzoekers weten nu waar ze op moeten letten en kunnen gaan werken aan vaccins.
De virologen van het Erasmus Mediese Centrum willen hun onderzoeksresultaten publiceren.
Onderzoeksleider Ron Fouchier en zijn baas Ab Osterhaus, beiden viroloog, achten de kans dat misbruik gemaakt wordt van de onderzoeksgegevens niet heel hoog. “De vraag is of iemand anders dit onderzoek zou kunnen uitvoeren”, zegt Osterhaus. “Dit is zo’n ingewikkeld onderzoek, je moet echt een hoog opgeleide en heel goede viroloog zijn om dit te kunnen. Dat kan een verdwaalde wetenschapper echt niet nadoen in zijn garage. Maar daar kun je wel antraxbrieven maken.”
“Bovendien, stel nu eens dat iemand hiermee aan de haal zou gaan, dan is het des te belangrijker dat we aan vaccins werken. We hebben nu aangetoond dat dit virus zo kan muteren dat er een variant ontstaat die via de lucht overdraagbaar is van mens op mens. We weten nu op welke mutaties we moeten letten en kunnen onderzoek doen naar vaccins”, zegt Osterhaus.
Ron Fouchier en zijn onderzoeksteam hebben het vogelgriepvirus genetisch zo aangepast dat het bij fretten even gemakkelijk overdraagbaar is via de lucht als seizoensgriep. Fretten en mensen reageren op dezelfde manier op griepvirussen. Daarom denken de onderzoekers dat het gemuteerde virus ook bij mensen via de lucht overdraagbaar is.
Dat maakt het genetisch aangepaste vogelgriepvirus zeer gevaarlijk, want vogelgriep is veel dodelijker dan de seizoensgriep. Het onderzoek is in in Nederland gedaan vanwege de goede veiligheidsvoorzieningen in de laboratoria van het Erasmus MC.
Fouchier wil niet vooruit lopen op de vraag of het voor zijn onderzoeksgroep aanvaardbaar zou zijn om bepaalde elementen uit de publicatie weg te laten. “De discussie over vrijheid van wetenschap komt pas na het besluit van de NSABB. Daar wachten we nu al twee maanden op, terwijl we al een paar keer te horen hebben gekregen dat het eraan komt. Het zou natuurlijk een belangrijk precedent zijn als Science zou besluiten niet te publiceren.”
“Vanuit officiële kringen – politie, openbaar ministerie, overheid, inlichtingendiensten – is er geen druk op ons geweest om af te zien van onderzoek of publicatie. Daar gaan ze ook niet over”, zegt Fouchier.
Osterhaus vult aan: “Het is goed dat men bezorgd is, maar wij hebben uitgebreid overleg gehad met alle instanties. Nadat alle afwegingen zijn gemaakt, is er toestemming gekomen voor het onderzoek. Dat hebben we gedaan. En nu is het tijd voor publicatie. Nog eens, ik begrijp de zorgen, maar ik denk niet dat men in officiële kringen wil dat we niet publiceren.”