Bram Vermeulen, die Nederlandse joernalis van “het jaar 2009” het pas ‘n lesenswaardige boek gepubliseer oor sy ervaringe as buitelandse korrespondent van die NRC Handelsblad, die NOS TV Joernaal, die VRT asook die Nederlandse Wereldomroep. Die boek is getiteld Help, Ik Ben Blank Geworden en is uitgegee deur Promethius/NRC Handelsblad Amsterdam/Rotterdam (241 paginas).
“Na 1994 zou alles beter worden. Iedereen zou een huis krijgen, een baan, een beter leven. Armoede is in Afrika alleen maar groter geworden in de afgelopen jaren” (124, 125p.).
Vermeulen kom na SA met ‘n tipiese linkse geestesinstelling, assosieer sterk met die sg. onderdrukte swartes, maar word oor tyd “ongeneeslijk blank”. Hoe dieper Vermeulen in die problematiek tussen wit en swart delf, hoe meer het “Zwarte vlekken in mijn integratiedroom” (p. 60) vorm aangeneem. In Nederland het Vermeulen nooit blank gevoel nie, maar “in Afrika was ik ongeneeslijk blank geworden)”(p. 61). Blank beteken in Afrika soveel meer as alleen die kleur van die vel, ontdek hy (p. 62). Hy siteer ‘n blanke wat verklaar dat “wij (de blanken) en zij (de zwarten) verschillen van elkaar zoals de dag van de nacht en dat zal nooit veranderen” (p. 131).
Vermeulen kyk terug op sy verslaggewing van insidente oor sewe jaar en kom met betrekking tot die moorde tot die gevolgtrekking dat hy toe “onzin had uitgekraamd” (p. 65).
Op soek na die waaroms van die moorde probeer Vermeulen grotere vrae te vra en te beantwoord oor die situasie van die blankes in die suide van Afrika, sedert 1993. Sekondêre temas wat aan die orde kom is:
Swart-op-swart geweld.
Die tragiek van Zimbabwe.
Die geestelike ommekeer wat Vermeulen maak is dat, in plaas daarvan dat hy integreer met die swart massas – die hoofdoelwit van sy koms – hy verder wegdryf en sy blankheid ontdek. Hy tipeer dit so:
“… ik haalde mijn doelstellingen niet. … ik integreerde niet … ik dreef er steeds verder vandaan. Ik faalde zoals Johan (Nel) had gefaald. Ik bleef proberen, telkens weer, totdat ik zeker wist dat mijn falen niet te vermijden was.” (p. 49).
Die oorhoofse gevolgtrekking waartoe Vermeulen kom is dat die toenemende rassisme in SA sedert 1993 die direkte resultaat is van die brutale plaasmoorde, xenofobie teen buitelandse swartes en verkeerdstellende aksie (affirmative action). Blank en Swart in Suider-Afrika verteenwoordig twee mekaaruitsluitende beskouings oor die lewe, oor private eienaarskap van grond en van besittings. In Afrika word anders na geld gekyk as in Nederland (p. 191). In die Westerse kultuur draai alles om die individu, maar in Afrika gaan dit om die groep, haal hy Jacob Zuma aan (p. 202). Daar is ‘n reaksionêre element teenwoordig: blanke rykdom teenoor onoplosbare swart armoede en die feit dat private grondbesit by die swartes se kaart en transport geleë is in familiegrafte.
“Als het op gerechtighied aankwam, lagen de ideëenwerelden van blanken en zwarten mijlenver uit elkaar.” (p. 209)
Hy kom tot die gevolgtrekking dat “echt opgaan in een andeere cultuur, assimileren, integreren of wat voor een naam politici er ook aan geven, onmogelijk is” (p. 237).
Vermeulen eindig sy boek met ‘n dag-tot-dagbeskrywing van die hofsaak en veroordeling van Johan Nel tot 76 jaar gevangenisstraf vir elf aanklagte van poging tot moord en verbode wapen en ammunisiebesit. Hy skryf dat “iedereen in deze rechszaal creëert zijn eigen waarheid” (p. 230).
Vermeulen gaan akkoord met dr. Irma Labuschagne se gevolgtrekking in die hof dat in Johan Nel se getraumatiseerde wêreld hy sy greep op die werklikheid verloor het. Die skrywer vind dit jammer dat die geweldskonteks in die lewe van Johan Nel nie genoegsaam in die hofsaak beklemtoon is nie.
Die woede van Johan Nel wat stelselmatig in sy kop opgehoop het, hou direkte verband met fisiese aanslae op sy gesin en vriende. Vermeulen verwys na die geheime taal van swart aanvallers op blanke gesinne (p. 78). Daar is plastieksakke aan bome opgehang. ‘n Blik aan ‘n boom het ‘n boodskap verraai.
“Een platte steen betekende dat die boeren sliepen. De kleur roodt betekende: gevaar, pasop de boer is gewapend en zal zich verzetten.” (p. 79)
Vriende van die Nels se huis is oornag gestroop (p. 79). Misdaad was nie ‘n klassestryd nie, maar ‘n industrie (p. 90). Vermeulen tipeer die fisiese aanslae op mense as “beestachtig” en “pervers”(p. 92). Johan Nel se broer is aangehou terwyl die Nels in die kerk was. Johan Nel is self op die plaas met ‘n sekel aangeval. “Iets in Johan Nel is gewoon geknapt”(p. 101), skryf Vermeulen. Van die twee duisend boere wat sedert “de komst van de democratie … waren vermoord, kwamen er vijf uit Swartruggens” (p. 136).
Wat xenofobie betref, skryf Vermeulen dat swartes op ‘n goeie nag van huis tot huis aanklop, van die inwoners verwag om sekere kodewoorde korrek te gebruik en indien hulle nie die tradisionele begrippe kon gebruik nie, dan summier doodgemaak is (p. 122). Derhalwe het vele Suid-Afrikaanse swartes hulle lewe ingeboet.
Zimbabwe is tipologies van die eliminasie van die witman. By onafhanklikheid op 18 April 1980 was daar 250 000 blankes in Zimbabwe wat vandag na 25 000 gekrimp het (p. 149). Die enigste verskil tussen toestande tans in SA vergeleke met Zimbabwe is 14 jaar, skryf Vermeulen (p. 149). Die waarheid is dat daar geen metode is waarvolgens blankes in ‘n groeiende diktatuur kan oorleef nie, haal hy ‘n blanke Rhodesiër aan (p. 158).
Die algemeen verslegtende toestande in SA word treffend deur die skrywer toegelig.
“Het water in de rivieren was vies en vrot. De boeren sproeiden nu ontlasting van de omliggende dorpen op de tamaten, uien en cool”(p. 130).
Die skrywer siteer boere wat verklaar dat voor die koms van die witman hier niks gaande was nie. Die swartes het met hulle blote “konte” rondgeloop (p. 131).
Betreffende die slepende Boeremagsaak rapporteer Vermeulen dat die groep geïnfiltreer is deur die veiligheidsdienste.
“Het was deze infiltrant die de naam Boeremag had verzonnen en de verdachten aanspoorde met de bommen-campagne te beginnen” (p. 177).
Die waarde van Vermeulen se boek lê daarin dat die verskil tussen wit en swart nie ‘n kwessie van pigmentasie is nie, maar dat pigmentasie saamval met twee mekaar-uitsluitende sosiale ordes wat in een en dieselfde staatsverband onverenigbaar is. Die vraag bly onopgelos hoe twee gemeenskappe – Wes-Europees teenoor Afrikasentries – met twee verskillende staatsidees vreedsaam deurmekaar in een en dieselfde staat kan bly bestaan.
Die invloedryke konserwatiewe Amerikaanse webblad American Renaissance het so pas dr. Dan Roodt se eboek-essay, Raiders of the lost Empire, geresenseer onder die titel, Snuffing out South African identity. Die resensent is dr. F. Roger Devlin, ‘n bekende filosoof, akademikus en skrywer in die VSA wat homself Afrikaans vanaf ‘n CD in sy motor geleer het.
Sy gevolgtrekking aan die einde is:
The Afrikaner people are clearly under attack from all sides: from blacks who resent them, from English-speakers who envy and despise them, and from the larger white world that will never forgive them for taking the measures they found necessary to build a European society in Africa. Their stark numerical disadvantage–they are perhaps 5 percent of South Africa’s population–means the stakes are higher and the crisis sharper for them than for other European peoples. But they are a heroic people, and if they rally to spokesmen like Dan Roodt, they will surely have a future.
Hoewel Raiders of the lost Empire heelwat kritiek teen veral linkse Engelssprekendes en verloopte Afrikaners uitspreek, meen Devlin dat Roodt nie anti-Engels is nie:
Dr. Roodt is not hostile to the English language; he has an extensive knowledge of English literature which would put many native speakers to shame. What he opposes is English as a “killer language”–a term recently coined for “a language so dominant that it tends to wipe out all others.” Language is an important ingredient of identity for black and white South Africans alike, and Dr. Roodt believes that “killer English” is partly to blame for the: “lack of identity [which] drives the need for drugs, for drink, prostitution, gambling and the vast spectrum of vices consuming South Africa, at once the most decadent and the most criminal of countries in the world. The corollary of deracinated English is that there is a constant process of identity-seeking and whether one finds one’s identity in drugs, golf, adopting a ‘posh’ British accent, or radical politics, is a matter of choice or chance.”
Die geskiedenis van Namibië van ontvoogding vanaf Duitse kolonialisme sedert 1884 na soewereine onafhanklikheid in 1990 is een van verlore kanse waarin Suid-Afrika die bal verkeerd gespeel het.
In die mees onlangse geskiedenis van hierdie multi-etniese land was JWF (Koos) Pretorius ‘n belangrike rolspeler as leier van die SWA Nasionale Party.
In sy outobiografie “Suidwes-Afrika na Namibië”(2014) verduidelik hy sy rol, mislukkings en frustrasies.
Suidwes Afrika na Namibië – ‘n politieke bosoorlog deur Koos (JWF) Pretorius. Olimpiade Uitgewers 2014.
Wie was Kosie Pretorius?
Kosie Pretorius
Akademies het Pretorius met BA Admissie begin, maar uiteindelik met filosofie en staatsleer aan die Vrystaatse Universiteit voortgegaan en sy MA in Staatsleer behaal.
In 1983 is hy verkies tot leier van die NP (p. 7) in Suidwes. Ook voorsitter van die uitvoerende komitee in die Blanke Wetgewende Raad. Hy was ook vir 15 jaar lid van die opposisie onder ‘n SWAPO-regering.
Politieke filosofie
Sy politieke filosofie is dan ook tipologies van die staatsleer van Herman Strauss aan die destydse Vrystaatse Universiteit. In hierdie variant van die staatsleer as vakwetenskap word die humanistiese aandrang op individuele menseregte (wat verbind is aan ‘n unitêre staat) geringskat en die Christelike regstaatsidee hoog aangeslaan. Binne laasgenoemde konteks moet individuele menseregte, soos verwoord in moderne Handveste van Regte, uitgebalanseer word met gemeenskapsregte.
So gesien sou dit in die denke van Pretorius beter gewees het om Namibië progressief op die pad van selfstandigheid, uit onderhorigheid, binne die konteks van ‘n etnies saamgestelde federale staat te geplaas het.
Namibië en etnisiteit
Namibië is by uitnemendheid ‘n etnies plurale gemeenskap waarvolgens die verskillende gemeenskappe ook verskillende gedeeltes van hierdie land bewoon het.
In pre-koloniale Namibië was die San/Boesmans die enigste werklik inheemse gemeenskap. Die Koisan/Nama/Damara/Koikoi-mense het toe in die omgewing van die Oranjerivier hulle tuiste gemaak. Die Damaras het die grondgebied van SWA in die 9de eeu betree. Die Herero’s kom eers in die 17de eeu vanaf Oos-Afrika Damaraland binne. Die Afrikaner-boere het in die 19de eeu hulle opwagting gemaak. Die Oorlams/Koisan , met Jonker Afrikaner as die leier, het in die 1830s ‘n verdere toevoeging tot etniese pluralisme gemaak. Die Rehoboth-Basters, die nasate van blanke boere en swart vroue, het binne die SWA-grondgebied ‘n vrye Republiek van Rehoboth tot stand gebring.
Kolonialisme
Soos menige ander land, waaronder SA, was SWA die speelbal van kolonialisme en van vreemde sendingaksies. In 1793 annekseer die Kaapkolonie Walvisbaai. Deutsch Südwestafrika is die breinkind van Otto von Bismarck. As direkte gevolg van Wêreldoorlog I neem SA vir SWA in 1915 oor. Kragtens artikel 22 van die Gemenebes van Nasies administreer SA toe SWA as Klas C-mandaatgebied.
Met die tot niet gaan van die Gemenebes word SWA toe onder die Trusteeskap van die Verenigde Nasies geplaas. In 1971 het die Internasionale Geregshof die gesag van die VN oor SWA gehandhaaf en die administrasie van SWA deur SA as onwettig verklaar.
In 1977 het die Westerse kontakgroep (Kanada, Frankryk, Wes-Duitsland, die VK en VSA) deur resolusie 435 SWA op die pad na onafhanklikheid geplaas. Hierdie resolusie is in 1988 ‘n stappie verder geneem toe Chester Crocker begin het om resolusie 435 in werking te stel.
Etniese konflik in Namibië
Die geskiedenis van Namibië is van meet af aan deur etniese konflikte gekenmerk. In die 1830s was daar die konflik tussen die Herero, Oorlams en Damaras. Die Hottentotrebellie van Hendrik Witbooi het aanleiding gegee tot die Schuts-elitetroepe wat enige verset moes onderdruk en besleg. In 1904 was daar die Herero/Namaqu-rebellie. In 1917 het koning Mandume Ya Ndemufayo van Ovamboland tot verset oorgegaan. Toe in 1959 het die Katutura-opstande SA geruk. Dan volg SWAPO se gewapende verset, met die hulp van Kuba, die Sowjetunie en Angola.
SA se mistasting
Pretorius se analise van die politieke oplossing vir ‘n multi-etniese en diepverdeelde SWA is deurspek met voorbeelde, ingevolge waarvan SA die verkeerde politieke resep gevolg het.
Pretorius plaas die blaam vierkantig op die alliansie van Pik Botha, Marinus Wiechers en tot ‘n mindere mate op Dirk Mudge, wat deur verskillende administrateurs-generaal ondersteun is, waarvan Louis Pienaar en Danie Hough sag daarvan afkom, maar ander soos regter Tienie Steyn nie.
Hy beskryf Pik Botha met nie-vleiende taal en steun ook op die biografie van Papenfus om Botha te diskrediteer. Pik Botha is ‘n politieke opportunis (p. 2) met dualistiese persoonlikheidseienskappe (p. 18). Sy motivering was nie tussen reg en verkeerd nie, maar om gewild te wees (p. 4). Pik het twee standpunte gelyktydig ingeneem, om almal te probeer tevrede stel en so die NP’s in beide SA en SWA te flous (p. 6). Pretorius haal Ken Owen aan wat skryf dat Pik kon swaai, manipuleer en bluf (p. 15). Hy het aangeleun op die humanistiese en individualistiese mensbeskouing (p. 16). Vir Botha word die onderskeid tussen reg en verkeerd deur meerderheidsteun en nie prinsipieel bepaal nie (p. 18).
Die werklike Pik het meerderheidsregering saam met die Westerse Vyf bevorder en nie minderheidsregte nie (p. 8). In SA het hy egter verklaar dat “een-mens-een-stem” selfmoord sou wees (p. 9). Pik het eers voor en toe teen PW Botha gedraai toe dit dienstig was … soos ‘n hiëna wat ‘n gewonde leeu bekruip.
Pretorius beskuldig Botha daarvan dat hy nie met die NP/SWA gesprek gevoer het nie, maar mense in die RSA tog mislei het met uitsprake dat met almal gekonsulteer is (p. 26).
Slotbeskouing
Die punt word onderstreep dat as SA betyds begin het om anti-kolonialisme in SA en SWA van stapel te stuur, sodanige politieke aksie die VN van sy venyn kon ontneem het en dat SA binne hierdie konteks groter beweegruimte kon geniet het. Dit geld ook vir die rol van die politieke onderhandelaars uit SA, waaronder Pik Botha.
Alhoewel Pretorius ‘n meestersgraad in Staatsleer verwerf het, en sy staatkundige insigte gewig dra, is sy outobiografie swak geskryf. Hy ryg sy argumente soos krale in ‘n string aaneen, sonder dat daar geïntegreerde skakels is wat ‘n storie in verhaaltrant vertel.
Hy is nogal geneig om op voetpaadjies te dwaal, dan skielik oor ‘n paar klippe op ‘n ander pad te spring en ‘n ander pad te bewandel en later weer na reeds behandelde gebeure terug te gryp. So gaan die konteks dikwels verlore.
Nietemin is Pretorius se Suidwes-Afrika na Namibië ‘n lesenswaardige dokument, omdat dit die subjektiewe verhaal van ‘n belangrike rolspeler is.
Die geskiedenis van Suider-Afrika kan nie teruggedraai word nie. Maar ‘n mens wonder tog of vroegtydige staatsmanskap binne die konteks van konsosiatiewe demokrasie vir en binne SA, SWA en helaas ook Rhodesië en die Britse protektorate nie ‘n beter oplossing vir die sub-kontinent sou wees, as tans nie? ‘n Konfederale Alliansie van Suider-Afrikaanse state wat elk konsosiatief gestruktureer kon word, sou waarskynlik ‘n totaal ander gesig vertoon het, as die totalitarismes van Sam Njoma, van Mugabe en van Jakob Zuma … en op die verlengde moontlik Malema! Wie weet? Post facto weet mens beter …
Die nuwe eboek-opstel deur Dan Roodt in Engels, Raiders of the lost Empire: South Africa’s ‘English identity, waarvan daar verlede Sondag ‘n uittreksel in Afrikaans verskyn het, is nou beskikbaar teen slegs R30 of $3 via PayPal op praag.org.
Die boek beslaan ongeveer 27 500 woorde, wat gelykstaande is aan 80 tot 100 gedrukte bladsye. Lees ‘n langer uittreksel in Engels hier.
‘n Onderhoud met die skrywer oor die boek sal binnekort hier verskyn.
Só lyk die inhoudsopgawe van die boek:
Table of Contents
From Vanuatu ‘our’ flag and penchant for imitation
The importance of being English (with an apology to Oscar Wilde)
‘n Resensent in die Business Day wat deesdae al hoe meer anti-Afrikaans raak, het gister die nuwe boek deur Chris Ash, Kruger, kommandos & kak opgehemel vir die “nuwe perspektief” wat dit op ‘n “gemitologiseerde oorlog” bied.
Volgens Maarten Mittner, die resensent, “sal Steve Hofmeyr nie van die boek hou nie”, weens die pro-Britse standpunte daarin. Oor Rhodes sê Mittner:
“Anders as die skurk waarvoor hy so dikwels voorgehou word, beskryf Ash Rhodes as veel meer van ‘n taktikus en subtiele strateeg as ‘n grondgryper, in weerwil van sir Leander Starr Jameson se ongelukkige inval in die Transvaal in 1896. Ash se siening, dat Rhodes en die mynmagnate nie die oorlog wou gehad het nie, het sekere akademici ontstel.”
Ash pak die skuld vir die oorlog op Paul Kruger en die “aggressiewe” Transvaal. Kennelik het hy niks gelees van Jan Smuts en Paul Kruger se verbete pogings in die tent by Bloemfontein in 1899 om Milner te oorreed om nie met sy oorlogsplanne voort te gaan nie. Selfs Smuts, wat later so anglofiel geraak het, het vermeld dat daar geen salf aan Milner te smeer was nie en dat hy die oorlog wóú ontketen, kom wat wil.
Die Afrikaanse historikus, Fransjohan Pretorius, het vroeër vandeesweek in sy resensie bevind dat, as gevolg van die vele mistastinge en gebreke in die boek “daar een waar woord in die titel” is. Pretorius skryf:
Die skrywer, ’n Skot, het hierdie boek geskryf omdat hy ’n weersin het in dronk, onkundige Afrikaners wat in kroeë aan hom vertel “hoe die Boere die Britte opgefoeter het en Boerevroue en -kinders in die konsentrasiekampe vermoor is”.
Dit is ’n alternatiewe geskiedenis van die Anglo-Boereoorlog om sake reg te stel. Soos die subtitel dui: “Debunking the Myths of the Boer War”. Dat hy in die proses ’n spektakel van homself maak, gaan hom heeltemal verby.
Die historiese metode vereis dat die historikus sy bronne krities benader. Wat wou! Ash aanvaar kritiekloos Britse jingo-bronne voor 1902, soos Creswicke, H.W. Wilson en Rider Haggard, vir sy siening van die Boere, maar hy is skokkend beledigend teenoor gerespekteerde historici soos Rodney Davenport, Leopold Scholtz, Iain Smith, Bill Nasson en Thomas Pakenham.
Daar is 15 hoofstukke oor die verloop van die oorlog, die verskroeideaardebeleid, konsentrasiekampe, Boeregeneraals, die “superhuman”- Boer en swart betrokkenheid.
Sy vooroordeel en onvermoë om die kompleksiteit in die geskiedenis raak te sien, maak dat hy ’n prentjie skets van bose Boere en brawe Britte. President Paul Kruger het met sy “violent conquest” die Anglo-Boereoorlog veroorsaak, terwyl Britse imperialisme ’n welwillende krag was wat slegs gebiede geannekseer het wanneer die swart inwoners Britse beskerming teen die Boere gesoek het.
Die Boere word veroordeel dat hulle die Pedi aangeval het, maar die Britte mag dieselfde doen en bowendien Zoeloe, Griekwa en Basotho se grondgebied annekseer.
Die Britse Intelligensiediens mag sedert 1896 heimlik inligting in die ZAR insamel en ’n geheime verslag saamstel vir militêre doeleindes, maar die spioenasie van die Boere se Geheime Dienst in die Britse kolonies bewys Kruger het uitbreidingsoogmerke gehad. Die Boere het met hul inval in die Kaapkolonie gebiede geannekseer, wat hul uitbreidingsoogmerke bewys, maar dat dieselfde argument uitgemaak kan word vir lord Roberts se anneksasie van die Vrystaat en die ZAR, ontgaan die skrywer.
Hy veroordeel gevalle (en maak asof dit deur historici verswyg word) waar die Boere private eiendom plunder, die wit vlag misbruik en dumdumpatrone gebruik, maar hy swyg oor soortgelyke Britse optrede.
Onkundig is die opmerking dat die Transvalers lank voor die Jameson-inval met ’n bewapening gekom het (en dus bewys dat Kruger die oorlog veroorsaak het). Na regte het die ZAR-regering ná die Jameson-inval ontdek dat 41% van sy burgers geen gewere besit nie, die res was verouderd. Tóé eers het die ZAR-regering sy burgers op groot skaal begin bewapen.
Ook sy hantering van die konsentrasiekampe is deurspek met feitefoute, vooroordeel en onkritiese gebruik van bronne. Voorspelbaar vereenselwig hy hom met Elizabeth van Heyningen se geloof in die Britse Blouboeke (gepubliseerde regeringsdokumente) en haar standpunte oor die konsentrasiekampe (“die meerderheid inwoners was bywoners”). Ash se versuim om S.B. Spies se Methods of Barbarism? te raadpleeg, maak sy aannames verdag. Skouerophalend verklaar hy: “To this day people die of natural causes in hospitals.” Hy begryp nie dat die sterftes in die eerste plek voorgekom het vanweë die gebrekkige administrasie van die Britse leërleiding nie. Emily Hobhouse se rol om die bestaan van die kampe en die haglike toestande in Brittanje te openbaar, en só die weg tot die aanstelling van die Dameskomitee en die gevolglike verbetering van die kampadministrasie te open, is ook vir hom geen begrip nie.
Ash se argument dat Britse soldate eweseer aan siekte gesterf het as die inwoners van die konsentrasiekampe, hou nie steek nie – feit is dat 14 000 uit 450 000 Britse soldate aan siekte oorlede is, teenoor 28 000 sterftes uit 110 000 inwoners in die wit konsentrasiekampe. Hy beweer die wit kampinwoners se rantsoene was beter as dié van die Britse soldate – maar kampinwoners het ná verhoogde rantsoene in Maart 1901 elk ’n half pond (dikwels oneetbare) vleis per dag gekry, teenoor die Britse soldaat se twee pond vleis.
Die Boere se “moenie” en die Britte se “mag maar” duur voort: Boere-simpatiseerders soos Olive Schreiner is verblind deur hul irrasionele haat vir die Britse ryk, maar die Britse jingo’s se haat en minagting vir die Boere is volkome in orde. Boere wat die wapen aan Britse kant opneem, is verstandig, maar Britte wat die Boerekant ondersteun, is “treacherous and loathsome renegades and extremists”. Tereg wys Ash daarop dat Boeregeneraals soos Cronjé, Snyman en Erasmus power was, maar hy weerhou kritiek op ewe-vrotsige Britse generaals, soos Buller aan die Natalse front, Clements en Colvile (wat hy ophemel en wie se van hy verkeerd spel).
Sonder bewyse (en verkeerdelik) voer hy aan dat die meeste bittereinder-Boere die armste en mees ongeskoolde burgers was, “essentially White Trash”. Baie van hulle was “a less pleasant bunch” en “common criminals”, en hul aktiwiteite “pure banditry”. En die Boere se guerrilla-optrede? “As long as they stayed hidden and managed to shoot a policeman, murder some Africans or blow up a railway line now and again, the conflict dragged on.”
Met die herskrywing van die Suid-Afrikaanse geskiedenis wat tans onder die ANC-bewind aan die gang is, moet nie net Joe Slovo en sy Kommunisteparty, of ANC-Winnie Mandela en haar halssnoerbendes nie, maar ook Rhodes, Milner, Roberts en Kitchener, as helde uit die stryd tree.
Tot dusver is ras as ‘n besprekingsonderwerp beperk tot genetici, onverskrokke intellektuele dissidente, asook polities korrekte skrywers wat herhaaldelik beweer het dat ras ‘n “blote sosiale konstruk” is. Onder die minder intelligente deelnemers word beskuldigings van “rassisme” gewoonlik lustig rondgeslinger.
‘n Nuwe boek wat so pas deur Penguin in die VSA uitgegee is, A Troublesome Inheritance: Genes, Race and Human History (Prys: $27,95), dreig om dit alles te verander en die gewraakte rassedebat na die hoofstroom te laat deurbreek. Die skrywer, Nicholas Wade is die wetenskapsverslaggewer van Amerika se mees invloedryke koerant, die New York Times.
Wade verwys na die jongste genetiese navorsing wat onomwonde aantoon dat ras ‘n werklikheid is. Dis algemeen bekend dat die mens en die vrugtevlieg ongeveer 95% van hul gene in gemeen het, maar gene opsigself bepaal nie die samestelling van die organisme nie, wel die frekwensie van gene of allele. Daardie voorkoms van allele is ook verantwoordelik vir rasseverskille. Soos Wade dit stel:
“The genetic differences between human races turn out to be based largely on allele frequencies, meaning the percentages of each allele that occur in a given race.”
‘n Ras is daarom niks anders as ‘n kompleks van genetiese variasie of verskille tussen mense nie. Daar bestaan vyf groot menslike rasse wat ooreenstem met die meerderheidsbevolkings in Afrika, Europa, Oos-Asië, die Amerikas en Australasië.
Hedendaagse genetici kan ook baie akkuraat mense van gemengde ras se afkoms ontleed, want ‘n mens dra jou hele voorgeskiedenis van duisende jare in jou gene saam. Hoewel dit nie in die boek voorkom nie, gebruik Israel byvoorbeeld deesdae genetiese toetse om te bepaal of voornemende immigrante van Joodse afkoms is, aldan nie.
Die algemene opvatting dat “almal deesdae maar min of meer gemeng is”, word nie deur genetici gestaaf nie. Wade noem byvoorbeeld oor een uitgebreide studie wat onderneem is:
“Many populations are not highly mixed, and the Rosenberg-Feldman survey confirmed the remarkable extent to which people throughout history have lived and died in the place where they were born.”
Interessant egter is dat die bevolking in Afrika, anders as elders ter wêreld, juis ‘n taamlik gemengde afkoms vertoon. Genetici soos Tishkoff skryf dit toe aan die grootskaalse migrasies wat daar in Afrika plaasgevind het, soos byvoorbeeld die Bantoe-migrasie wat vanaf Nigerië en Kameroen na Oos- en Suider-Afrika geskied het.
Dikwels korreleer taal en genetiese afkoms ook sterk, behalwe waar groepe hul oorspronklike tale verloor.
Rasse, soos spesies self, het weens evolusie en seleksie oor duisende jare ontstaan. ‘n Idee wat sterk in die boek geargumenteer word en insgelyks op die mees onlangse genoom-navorsing berus, is dat evolusie eintlik baie vinniger plaasgevind het as wat ‘n mens dink. Ook is ons steeds besig om by ons omgewing aan te pas en vind evolusie dus steeds en moontlik selfs teen ‘n versnelde pas, plaas!
Een fassinerende studie wat in Kanada gedoen is, het bevind dat vroue op ‘n eiland in die St. Lawrence-rivier binne ‘n betreklike kort tyd geneties verander het om op ‘n vroeër ouderdom kinders te baar. Die gemiddelde ouderdom waarop hul eerste kinders gebore is, het binne slegs enkele geslagte van 26 tot 22 jaar gedaal, wat navorsers slegs aan genetiese faktore en aanpassing kon toeskryf.
Daar bestaan ook getuienis dat Afro-Amerikaners besig is om by hul lewenswyse buite Afrika aan te pas en van hul genetiese aanpassing wat uit Afrika afkomstig is, te verloor.
Teenoor mense wat beweer dat ras nie bestaan nie, meen Wade:
“Even when it is not immediately obvious what race a person belongs to from bodily appearance, as may often be the case with people of mixed-race ancestry, race can nonetheless be distinguished at the genomic level. With the help of ancestry informative markers… an individual can be assigned to the appropriate continent of origin… At least at the level of continental populations, races can be distinguished genetically, and this is sufficient to establish that they exist.”
Nicholas Wade toon ook aan hoe sommige van die Amerikaanse akademici wat ras ontken, soos Stephen Jay Gould, hul data vervals het om by hul sienings in te pas. Nieteenstaande die vooruitgang wat die genoomprojek gebring het in die mens se begrip van sy afkoms en die objektiewe werklikheid van ras, heers daar steeds die dogma in die geesteswetenskappe dat ras bloot ‘n subjektiewe projeksie is en dat ons dit nie “behoort raak te sien nie”.
Die meer omstrede deel van Nicholas Wade se boek, is waar hy argumenteer dat ras aan maatskaplike of ekonomiese prestasie verwant is. Omdat rasse oor duisende jare geselekteer word binne ‘n bepaalde omgewing en daar ook op die vlak van die groep aanpassing plaasvind, is sommige rasse en kulture meer suksesvol as ander. In Hoofstuk 9 van die boek bespreek Wade die ongekende opbloei van die Westerse beskawing oor die afgelope 500 jaar en bevind dat dit ook ten dele aan genetiese faktore toegeskryf kan word. Soos die skrywer dit stel:
“The rise of the West was not some cultural accident. It was the direct result of the evolution of European populations as they adapted to the geographic and military conditions of their particular ecological habitat… The rise of the West is an event not just in history but also in human evolution.”
Tien jaar gelede nog was daar so ‘n taboe oor ras en evolusie dat ‘n mens skaars daaroor kon praat. Die vroeë werk van skrywers soos J Philippe Rushton en Michael Levin oor rasverskille, wat min of meer dieselfde argument as Nicholas Wade aanbied, is oor die algemeen met vyandigheid begroet. Rushton, wat nou oorlede is, se klasse aan die Universiteit van Wes-Ontario in Kanada is ontwrig, hy is met geweld gedreig en daar is selfs gepoog om hom afgedank te kry.
Die menslike genoomprojek het egter tot ‘n groter beskikbaarheid van genetiese data en ‘n groter openheid om ras te bespreek, gelei. Daarom het die drie invloedrykste koerante in die VSA, die New York Times, die Washington Post en die Wall Street Journal, al drie oor die afgelope maand resensies oor A troublesome inheritance geplaas. Terwyl die resensies van die Times en die Post voorspelbare kritiek vanuit ‘n geestewetenskaplike hoek op Wade lewer, is Charles Murray in die Wall Street Journal baie lowend oor die boek en noem dit ‘n “historiese” werk.
Murray is natuurlik medeskrywer van die The Bell Curve wat in 1994 soveel omstredenheid rondom die IK-kwessie, waaronder verskille in die gemiddelde intelligensievlakke van rasse, veroorsaak het. In sy resensie oor A troublesome inheritance praat hy van die “ortodoksie” aan Amerikaanse universiteite wat steeds die bewese werklikheid van ras en rasseverskille ontken:
And yet, as of 2014, true believers in the orthodoxy still dominate the social science departments of the nation’s universities. I expect that their resistance to “A Troublesome Inheritance” will be fanatical, because accepting its account will be seen, correctly, as a cataclysmic surrender on some core premises of political correctness. There is no scientific reason for the orthodoxy to win. But it might nonetheless.
Die feit dat Nicholas Wade se boek egter deur ‘n hoofstroomuitgewer gepubliseer is en in hoofstroomkoerante en -media bespreek word, verteenwoordig ‘n aanduiding dat die mure van politieke korrektheid besig is om te kraak, indien hulle nog nie heeltemal geval het nie.
Betalende lede van Praag wat belangstel A troublesome inheritance in elektroniese formaat te leen, kan ‘n e-pos aan inlig[by]praag.org stuur.
Lindie Koorts het pas ‘n indrukwekkende boek van 492 bladsye oor die lewe en denke van dr. D F Malan, in lewe eerste minister van die Unie van SA van 1948 tot 1953, geskryf. Daar is gebruik gemaak van 2127 verwysings uit 117 boekbronne, 24 tydskrifartikels en 12 proefskrifte.
Dr Christo Landman
Dr. Malan was ‘n boorling van Riebeeck-Wes op die plaas Allesverloren! Hy was ‘n buurseun van Jan Smuts wat 4 jaar ouer as Malan was. Hy slaag sy teologiese admissie-eksamen in 1896 en verwerf daarna sy meestersgraad in die Filosofie (p. 28). Hy het oor die filosofie/denke van Immanuel Kant geskrywe (p. 30). Hy doen sy doktorsgraad onder Hugo Visscher (p. 63). Eers was hy predikant van die NGK in Heidelberg en later (1906) Montagu (p. 70). In 1915 het hy redakteur van Die Burger geword (p. 134). Hy gebruik dan ook Die Burger om vir die volk te preek (p.164). Malan was die minister van binnelandse sake in die Hertzogregering (p.222) en na 1948 eerste minister van die Unie.
Titel: DF Malan en die opkoms van Afrikaner-nasionalisme
Skrywer: Lindie Koorts
Kategorie: Biografie: Histories, polities en militêr
ISBN: 9780624055853
Datum Vrygestel: 27 Februarie 2014
Prys (insl. BTW): R 350.00
Formaat: Sagteband, 496pp
Ideologies was Malan Calvinisties en Gereformeerd, alhoewel hy nie sin in die Neo-Calvinisme van Abraham Kuyper gehad het nie. Lg. het die Bybel as die absolute Woord van God gesien, terwyl Malan geglo het dat God allegorieë, legendes en mites gebruik om sy boodskap aan die mens oorgedra te kry. Hy het in die rigting van die Duitse Idealisme oorgeleun (p. 30). Hy onderskryf die denke van Johann Gottlieb Fichte wat taal as die uiting van ‘n sielshoedanigheid tipeer (p. 61). Hy was ook ‘n student van Georg Berkeley (Ierse Biskop) se Idealisme (p. 63). Die taalaktivisme van Gustav Preller het hom beïndruk (p. 68). Hy beskou godsdiens en politiek as teenstrydig (p. 52). Die stryd in SA is een van (p. 68):
Afrikanernasionalisme teen;
Britse imperialisme en teen;
Swart barbarisme.
Wat treffend van die lewe en geskiedenis van Malan is, is dat, alhoewel elke tydsgewrig uniek en eiesoortig verloop, elke eerste minister van SA sedert 1910 enorme probleme op sy sopbord gehad het. Malan se fokus was grootliks op die Afrikaner gerig en wat dit betref het die Afrikaner sedert die volksplanting ‘n lewe van stryd en oorlewing gevoer.
Disse op die Malan-spyskaart was, onder meer:
Die oorlewing van die Afrikaner en die opkoms van Afrikaner nasionalisme;
die Republikeinse ideaal;
die armblanke-vraagstuk;
onderlinge verdeeldheid en wantroue in Afrikanergeledere;
die verhouding Afrikaner-Engelssprekendes en Britse imperialisme;
opkoms van die Bolsjewisme.
Die oorlewing van die Afrikaner en die opkoms van Afrikaner nasionalisme
Die vereniging van Afrikaners was die hoofdoelwit van Malan. Die volkskerk speel ‘n belangrike rol in die skep van nasionalisme (p. 59). Hy het geglo dat die kerk ‘n bindende faktor moes wees om van die Afrikaners ‘n hegte eenheid te maak (p. 127). Daarom was hy ‘n voorstander van aparte eredienste (1857) vir wit en bruin (p. 59). Die mens het ‘n roeping om die Here binne eie kulturele ruimtes te dien (p. 59).
Malan het geglo dat nasionalisme onkeerbaar was … ja, so onkeerbaar as om die water van die Zambezi met ‘n hand te keer, òf om die vloed van die oseaan met ‘n besem terug te vee, òf om die oostewind met ‘n sif te tem.
Die mislukking van die Afrikanereenheidskomitee (p. 378) was vir Malan ‘n onaangename gebeurtenis. Hierdie liggaam sou raadgewend wees, aksies koördineer, onenigheid besweer en samewerking bevorder. Persone wat hierdie aksie laat misluk het, was, onder meer drs. Piet Meyer en Nic Diederichs (p. 378). Volgens Malan is die pad van SA bestrooi met versoeningspogings (p. 381).
Die Republikeinse ideaal
Onder Malan het die (Herenigde) Nasionale Party ‘n onderskeid gemaak tussen (p.173):
onafhanklikheid as beginsel en
republikanisme as regeringsvorm
Malan wou die grootste afstand moontlik tussen die Afrikaners en die Britse kroon bewerkstellig (p. 177). Hierdie afstand het behels dat die Afrikaner sy eie regeringsvorm moes kon kies (p. 178).
Armblanke vraagstuk
In die politiek van Malan moes die verstedelikte armblankes na die platteland teruggaan en grond gegee word (p. 166). Dit moes geskied deur middel van staatsgrond, maar ook onteiening.
Malan steun op die Carnegieverslag insake blanke Afrikanerarmoede en bevorder die ideaal van geskeie woonbuurtes (p. 327).
Onderlinge verdeeldheid en wantroue in Afrikanergeledere
Malan het dikwels gekla oor die gebrek aan dissipline in Afrikanergeledere (p. 171).
In Utrecht waar hy studeer het, het hy met president Paul Kruger kennis gemaak (p. 50). Ander besoekers na Nederland was: generaals Louis Botha, Koos de la Rey en Christiaan de Wet. President Steyn wat ook Nederland besoek het, het ‘n groot indruk op hom gemaak (p. 62).
Malan se verhouding met JBM Hertzog was gespanne. Hertzog het bv. Afrikanerskap en Suid-Afrikanerskap as wisselterme gebruik (p. 104). Hertzog was so diplomaties soos ‘n weermagtenk en taktvol soos ‘n kanon (p. 105). Hertzog het tevergeefs probeer om Malan by die Smeltersinisiatief tussen die Nattes en Sappe te betrek. Malan verset hom ook teen Louis Botha se konsiliasiepolitiek (p. 121).
Oor Jan Smuts het Malan geen goeie woord nie. Toe Malan en andere ‘n petisie insake die begenadiging van die doodsvonnis vir Jopie Fourie aan Smuts wou oorhandig, het Smuts in sy huis weggekruip (p. 125).
Ironies genoeg het Malan ‘n nouer samewerking en vertroue ervaar met minister Klasie Havenga (leier van die meer gematigde Afrikanerparty) as met die politieke heethoofde van Transvaal (J G Strydom en andere).
In Malan se betrokkenheid by die politiek van verdeeldheid in verskillende instellinge, is gepoog om aansluitende samewerking te bewerkstellig tussen (p 369):
Nasionale Party
Reddingsdaadfonds
Handhawersbond
Die Ossewabrandwag (leier: JFJ van Rensburg)
Die FAK
Volgens Malan was verraad om elke hoek en draai te vind (p. 372). Disinformasie was aan die orde. Die Malaniete is dikwels voorgestel as Malanazi’s. Malan wat nooit pro-Hitler was nie het by geleentheid verklaar dat sommige Afrikaners so pro-Hitler geraak het, dat geoordeel is dat Hitler ‘n pro-Afrikaner-simpatiseerder was (p. 374).
Die verhouding Afrikaner-Engelssprekendes en Britse imperialisme
Die Jamesoninval van 1895 in Transvaal het Malan met weersin vervul (p. 31). Hy beskou Engelstalige Suid-Afrikaners as pragmatiste sonder funderende beginsels (p. 55). Malan het gemengde huwelike tussen Afrikaners en Engelstaliges teengestaan (p. 94). Malan het aan ‘n twee-spoorbeleid van Afrikaners en Engelssprekendes geglo (p. 105).
Opkoms van die Bolsjewisme
Malan word geskets as iemand wat beide anti-kapitalisties en anti-sosialisties was (p. 27). Die kommunisme is daarop gerig om die christelike beskawing te verwoes (p. 384).
Apartheid en die Bruinmense asook die Swartes
Swart politiek was vóór 1948 klaarblyklik nie ‘n hoofitem op die politieke agenda van Malan nie. Die Burgerkoerant het die begrip die eerste keer in 1943 gebruik (p. 385). Dit sou die Engelse idee van segregasie vervang. Apartheid lê ten grondslag van die NGK se Sendingsbeleid en waarborg lewensruimtes vir alle kultuurgemeenskappe. In 1947 het die NGK ‘n pleidooi vir ‘n omvattende rassebeleid teen verbastering gelewer (p. 394).
Sy standpunt was dat kleur op andersoortigheid dui en nie op meerderwaardigheid nie (p. 390): dit is ‘n God-gewilde orde. Selfbehoud van die groep is die eerste wet van die natuur (p. 393).
Sy houding jeens die bruinmense was paternalisties (p. 93). Hy het die voogdyskapsbeginsel as rigsnoer geneem (p. 93). Die kleurlinge was nie deel van die Afrikanerdom nie, maar dan tog deel van die Westerse beskawing (p. 216).
Dit is in die regeertyd van Malan wat die beleid van industriële segregasie aanvaar is (p. 211). Die behoeftes van swart “onbeskaafdes” en van half-beskaafdes is anders gesien as dié van die witmense (p. 211).
Malan bied apartheid aan as sinvolle alternatief vir die Britse segregasie-idee. Komponente van apartheid sluit in (p. 329):
Territoriale grense
Politieke afsonderlikheid
Industriële geskeidenheid
Ander sake
Ander sake waarmee Malan moes worstel, het ingesluit:
Die Mynwerkerstaking 1922 (p. 205)
Die Wetsontwerp op Vroueregte 1923 (p.202)
Die verkiesingsooreenkoms met die sosialistiese Arbeiders (1924) (p. 222)
Die vlagkwessie sonder die Engelse Union Jack waarteen die Engelse in verset gekom het (p. 223)
Die Wetsontwerp op Emigrasie van Indiërs terug na Indië (p. 247)
Opponering van die sosiaal-sosialistiese Gryshemde (1933).
Simboliese Ossewatrek (1938) (p. 246).
Inwyding van die Voortrekkermonument (1939) (p. 247)
Die Tweede Wêreldoorlog (p. 348).
Skeuring van die NP na samesmelting (p. 362)
Die Tweede Ekonomiese Volkskongres (1939) en stigting van die Reddingsdaadfonds (1940) (p. 368)
Malan se hoogtepunt was toe hy die Nasionale Party in 1948, met die hulp van Klasie Havenga, na oorwinning gelei het. In daardie verkiesing het die HNP van Malan en Havenga tesame 79 setels en die Verenigde Party van Smuts en die Arbeiders 71 setels verwerf (p. 397). In die 1953-verkiesing het Malan 30 setels meer as die Verenigde Party gekry (p. 417).
Malan het op 74 jaar eerste minister geword (p. 400). In sy regeertyd is die volgende apartheidswette op die wetboek geplaas (p. 401):
Verbod op Gemengde Huwelike (1949)
Ontugwet (1950) wat seksuele verbintenisse oor die kleurgrens ‘n misdaad gemaak het
Die Groepsgebiedewet
Die Bevolkingsregistrasiewet (1950)
Die Wet op die Onderdrukking van die Kommunisme (1950)
Die Wet op die Afsonderlike Verteenwoordiging van Kiesers (1951)
Dr. Daniel Francois Malan bedank na veertig jaar in die politiek. Sy grootste ondersteuningsbasis was in die Kaap, waar leiers soos dr. Eben Dönges, Paul Sauer en Eric Louw sy hande gesterk het. Sauer wou hy eers minister maak nadat hy behoorlik gekatkiseer en voorgestel is.
‘n Laagtepunt in die politieke lewe van DF Malan was dat sy keuse van Klasie Havenga as sy opvolger deur die Transvalers (Strijdom en Verwoerd, onder meer) afgewys is en dat JG Strijdom as eerste minister verkies is.
Gustav Venter, afgeneem op die plaas in die Clarens-distrik waar hy woon
praag voer ‘n onderhoud met Gustav Venter, skrywer van Die amigdala van Alrina Smal en die huidige apokaliptiese vervolgverhaal Bodem.
Wanneer het u die idee gehad om ‘n vervolgverhaal vir internetpublikasie te begin skryf?
Terwyl ek beplan het wat om in 2014 te doen. Dit het neergekom op ʼn eenvoudige formule: My loopbaan vereis dat ek ten minste 1,000 woorde per dag skryf, ses dae van die jaar. Dit sluit nie my algemene werk soos herskryf van manuskripte, vertalings, rubrieke en verslae in nie. ʼn Duisend woorde bedoel vir boeke. As ek dit kan handhaaf, is dit ʼn raps meer as 300,000 woorde per jaar, oftewel drie substansiële boeke. Sou die Liewe Vader my nog twintig jaar gun om te skryf, is daar nog 60 boeke in my. Dis genoeg.
By praag besin ons voorts gereeld oor hoe om meer verskeidenheid vir die leespubliek aan te bied. ʼn Duisend woorde is nommerpas vir ʼn aflewering van ʼn vervolgverhaal. Vandat ek dit besef het, was dit ʼn klein sprong daartoe om Bodem as ʼn vervolgverhaal aan te bied.
Stel u belang in die vervolgverhaaltradisie soos dit in die negentiende en vroeë twintigste eeu bedryf is?
Beslis! Ek dink gereeld aan Charles Dickens wat sy roem as vervolgverhaalskrywer gevestig het. Sy stories het op dié manier ʼn sensasie geword aan beide kante van die Atlantiese Oseaan. In Boston, byvoorbeeld, het mense mekaar by die hawe vertrap as die skip met die nuwe besending van Little Dorrit opdaag.
Ek dink die krag van ʼn vervolgverhaal is juis dat dit ʼn oop, onafgeslote kant het. Die leser bly betrokke vir maande, selfs jare. ʼn Mens kan gaan sit en ʼn boek lees van voorblad tot agterblad, dit toemaak en jouself daarvan onttrek. Die karakters daarin word verskuif na een of ander solder in jou verstand. Maar karakters in ʼn vervolgverhaal bly vir jou lewend so lank as wat die aflewerings gepubliseer word. Die mens soek afsluiting, en met ʼn vervolgverhaal word hierdie afsluiting vir maande of langer uitgestel.
Dit lyk dus vir my dat die vervolgverhaal ʼn meer geskikte draer van ʼn openbare gesprek kan wees. Lesers spekuleer oor die toekoms en gedrag van die karakters en wat hulle te doen staan.
Abraham Lincoln het vir Harriet Beecher Stowe beskryf as die “tantetjie wat die Burgeroorlog begin het”. Sy was die skrywer van die melodramatiese vervolgverhaal Uncle Tom’s Cabin. Dit het die inwoners in die Noorde so opgesweep teen die slawebedryf in die Suide, dat hulle eenvoudig op Afskaffing aangedring het en dit het tot die Burgeroorlog gelei.
Terloops, Uncle Tom’s Cabin demonstreer juis die mag wat ʼn vervolgverhaal kan hê. Toe die minsame klein Eve in een episode gesterf het, was die volk briesend vir Stowe en het hulle haar uitgekryt en selfs met die dood gedreig.
‘Distopiese literatuur’
Daar word deesdae van “distopiese literatuur” in Afrikaans gepraat, ook deur akademiese literatore. U vorige boek, Die amigdala van Alrina Smal, het ‘n sterk distopiese inslag gehad. Is Bodem ‘n voortsetting daarvan?
Dit hoort tot dieselfde genre, beslis. Samuel Goldwyn het die beroemde instruksie aan sy draaiboekskrywers gegee dat as hulle ʼn boodskap wil stuur, hulle Western Union moet gebruik. Maar in beide hierdie werke is die boodskap primêr van belang vir my. Ek het voorheen nooit gedink dat ek ʼn boek sou skryf waarin die molestering van ʼn blanke vrou deur ʼn swartman so omvangryk beskryf word nie. Dit is net asof dit voorkom asof die gemeenskap ʼn skok nodig het om die omvang van die brutaliteit in ons land opnuut te snap en iets daaromtrent te doen.
Die vermoorde Daan Wybenga
Verlede jaar is ʼn dierbare vriend van my, Daan Wybenga, in Clarens gemartel en vermoor. Clarens het ʼn sterk liberale gemeenskap. Ek het gereeld ʼn gesprek met dorpslede oor Daan se moord aangeknoop. In die meeste gevalle het mense die tong geklik en dan die gesprek weggelei na ʼn ander onderwerp. En Daan was self baie liberaal. Hy was geografies maar ook sosiaal één van hulle. Beteken die dood van ʼn skadelose, vrygewige ou man, ʼn intieme vriend van hulle, so min dat hulle nie eers ʼn hele gesprek daaraan kan afstaan nie?
Iets het losgespring in ons gemeenskap dat die hele land kan ween en eindeloos teem oor die heengaan van ʼn ou terroris, maar eenvoudig die skouers optrek oor die marteldood van ʼn doodgoeie mens soos Daan.
My funksie as skrywer is om die gemeenskap en die moontlike toekoms daarvan te beskryf. ʼn Disfunksionele gemeenskap met ʼn duistere toekoms moet dus tot distopiese letterkunde lei.
Bodem is my poging om mense as’t ware voor die bors te gryp en te sê: Hiér is wat kom! Besef jy dit? Is jy reg daarvoor? Daarom sal die beskrywings in Bodem gaandeweg meer bloedig en brutaal word. Ek het genoeg geweld in my lewe gesien om ʼn afkeer daarin te hê, maar ek sal enige iets doen om mense te laat dink en reageer oor die komende ellende.
‘Die apokalips is onafwendbaar’
Is u self pessimisties oor die toekoms van Suid-Afrika?
Dit verg die allerverskriklikste onnoselheid om enigsins optimisties te wees oor wat vir ons voorlê. Gesonde verstand, geskiedenis en die eenvoudige wiskunde van die situasie dui op ʼn onafwendbare apokalips. Niemand bid harder as ek en hoop vuriger dat dit nie sal gebeur nie, maar dit maak nie saak hoe ek die feite skommel en herrangskik nie, ek kan nie tot ʼn ander gevolgtrekking kom nie.
Dis asof iemand vir die ANC ʼn puntsgewyse diagram gegee het hoe om ʼn totale katastrofe te bewerkstellig. Vrede in selfs die mees verslonse vorm kan net deur ekonomiese welvaart gehandhaaf word en ons ekonomie is ʼn kano wat nie meer uit die stroomversnellings geroei kan word nie en waarvan die neus reeds oor die watervalafgrond steek.
Die grootste verwoesting gaan egter veroorsaak word deur hierdie onheilige, onbesonne poging tot gedwonge rasse-integrasie. Ek het onlangs heelwat opgelees oor die Amerikaanse Burgeroorlog. Hier het jy twee groepe van dieselfde volk gehad, met dieselfde kultuur, wat dieselfde boeke gelees het, dieselfde helde gehad het, saam die supermoondheid van die tyd verslaan het, wat in dieselfde kerke dieselfde liedere gesing het. En al het almal die ellende sien kom, was hulle skynbaar onmagtig om dit te voorkom. En toe dit losbars het hulle mekaar met die grootste venyn verpletter.
As twee groepe van dieselfde volk so iets aan mekaar kon doen, hoe absoluut kranksinnig is dit nie om te dink dat verskillende, dominante rasse in dieselfde gebied onbepaald in selfs die skyn van vrede kan saamleef?
Waaroor ek wel optimisties is, is dat die Afrikaner die bloedige proses sal oorleef, sy nasionalisme sal herontdek en weer sterk en vooruitstrewend sal word, ʼn baken van vooruitgang en hoop in ʼn moeras van armoede, verval en ellende.
In Bodem is daar sprake van ‘n apokalips iewers in die toekoms. Sonder om die vervolgverhaal vooruit te loop, wat sou die onderliggende oorsaak van so iets wees? Die onvermoë van verskillende rasse en kulture om saam te leef, korrupsie en ‘n staat wat misluk of kan een of ander gebeurtenis dit ontketen?
Die blanke, en in besonder die Afrikaner, word toenemend geposisioneer as die klassieke teiken van ʼn toekomstige volksmoord. Die heersende politieke en maatskaplik-kulturele emosie van ons tyd is afguns. Dit is die magtigste menslike motivering met die uitsondering van die oorlewingsdrang. Die ANC en die idiotiese hoofstroommedia – met ons eie Naspers as voorsanger – span hierdie afgunsemosie in om die aandag weg te kaats van die swartmens se gedemonstreerde onvermoë om die land te regeer en hulleself op te hef.
Tog voorsien ek dat dit juis hierdie onbeholpenheid van die regering is wat die vlam teen die lont gaan hou. Sodra die ANC nie meer hulle ondersteuners kan omkoop nie, gaan die breër bevolking met ʼn kolossale strooptog begin. En hulle selfvertroue en gepaardgaande bloedlustigheid gaan net toeneem wanneer hulle besef die regering beskik nie meer oor die organe om hierdie rampokkery hok te slaan nie.
Eerste op die agenda gaan ʼn plunderorgie wees en dan gaan hierdie vloedgolf mense hulle aandag verskuif na vergelding vir gewaande onreg. Dis dan wanneer hulle gesamentlik in die rigting van die witmens gaan kyk.
En die liberales se hoop sal beskaam. Jou vel sal jou uniform in dié oorlewingstryd wees.
Interessant is dat daar soms in die verhaal na die massamoordenaars as “zombies” verwys word. Hoe letterlik moet ‘n mens dit opneem?
Glad nie letterlik nie. Dis bloot ʼn kopknik in die rigting van die zombie-genre waarin mense desperaat vir oorlewing moet veg teen ʼn talryke, onredelike, immer-verterende, bloeddorstige element.
Weermagkultuur
Dit wil voorkom asof die groepie oorlewendes in die verhaal wat ‘n stryd teen die oormag stry taamlik put uit die ou Weermagkultuur van Suid-Afrika, veral natuurlik die manlike karakters. Is daar nog so iets soos ‘n Weermagkultuur onder Afrikanermans van ‘n sekere ouderdom?
‘n Toneel uit die toneelstuk ‘Tree aan!’ wat troepe uit die ou SAW uitbeeld
O ja! Dit was redelik lank sluimerend maar die ou veglus is besig om te ontwaak. Daar is opnuut ʼn waardering vir die voortreflikheid van die ou SAW en die manne is nou eers trots op wat hulle weermag was en vermag het en hulle aandeel daaraan. Dit groei in ooreenstemming met die afgryse en minagting waarmee die nuwe weermag bejeën word.
As ‘n mens na ‘n jeugdige karakter soos Joubert of “Harpoen” in die verhaal kyk, dan lyk dit asof iets van die ou Weermagkultuur tog via sy pa op hom afgesmeer het. Hoe realisties is dit?
Baie realisties. Ek is deesdae baie betrokke by die bemarking van twee boeke wat ek geskryf of help skryf het oor die ou weermag. (“Ek was Daar” en “Rowers” – laasgenoemde in Engels, albei beskikbaar by praag.) Voorts hou ek en my weermagpeloton jaarliks ʼn reünie. Die gevolg is dat ek met al hoe meer jongmense te doen kry wat nuuskierig is oor ons tyd in die weermag. Ek vind dit interessant dat die oorwegende emosie van die meeste jongmans een van afguns is. Hulle wens gereeld hardop dat daar so ʼn weermag was waar hulle kon aansluit.
Die veterane begin ook al hoe meer openlik met hulle seuns oor hulle weermagavonture praat.
Kyk, ons as volk is deur meer as drie eeue in Afrika gefilter sodat die dapperstes en veglustiges oorleef het. Jy kan nie ʼn volk se gene binne twintig jaar uitskakel nie. Al daardie krygersinstinkte het behoue gebly.
Ek kom by heelwat plattelandse skole en ek verkyk my aan die fierheid en vurigheid van ons seuns. Glo my, as daar ʼn bakleiery kom, kan ons oumanne maar opsy staan. Hierdie jong vegters sal die aarde voor hulle gelyk maak.
Uiteraard is Bodem ‘n fantasievlug, ‘n bietjie soos Nadine Gordimer se July’s People waarin ‘n blanke huisgesin tydens die revolusionêre apokalips saam met hul swart mansbediende, July, ronddwaal. Het u hoegenaamd na ander tekste van dié aard gekyk of is daar dalk ‘n verwysing na ‘n boek of film waarvan die lesers bewus behoort te wees?
Nie in besonder nie. Ek is te versigtig om my eie skryfstyl te probeer buig om ʼn ander se matrys te pas. Ek glo ʼn skrywer moet opreg met sy lesers wees. Dis hulle keuse of hulle hou of nie van wat jy aanbied, maar jy skuld dit vir hulle om jou stof onverdun vir hulle aan te gee. Natuurlik sal daar raakpunte wees met ander boeke en rolprente. Ons almal beskryf tog die doen en late van dieselfde spesie.
Voorblad van Gustav Venter se e-boek, ‘Die amigdala van Alrina Smal’
Tans wil dit voorkom asof Afrikaanse e-boeke in die mark maar sukkel teen papierboeke. Dink u daar is ‘n toekoms vir e-fiksie in Afrikaans?
Ek is seker daar is. Die gerief van moderne tegnologie is net te oorweldigend. Tans is die kern van ons leespubliek ouer mense wat gemaklik is met papier in teenstelling met toestelle soos e-lesers, tabletrekenaars en slimfone. Ons uitdaging is om ons jongmense aan die lees te kry. By praag is ons propvol idees hoe om dit te doen. Ons kort net die nodige fondse. As ons dít kan vermag, gaan die lesersmark beduidend in die rigting van digitale leesstof verskuif.
U skryf ook rubrieke en politieke kommentaar. Beplan u enige publikasies van dié aard?
O ja! Ek is tans besig om ʼn bundel van my praag-rubrieke saam te stel wat eintlik net ʼn groot kopskud is oor die dwaasheid van die hoofstroommedia en in besonder Naspers en dié se stal brandsiek rubriekskrywers, met spesiale verwysing na die dorpsidioot van politieke kommentators, Max du Preez. Hou praag dop vir die verskyning van hierdie boek!
Natuurlik het iets soos Bodem ook ‘n taamlike sterk politieke onderbou omdat dit iets omtrent die land se huidige toestand suggereer, nes Nadine Gordimer se July’s People of seker JM Coetzee se Age of Iron. Dis seker al ‘n holruggeryde vraag, maar: Is u ‘n “betrokke skrywer”?
Op ‘n manier is ek seker. Om net te skryf ter wille van skryf is redelik sinloos in ons situasie. Ek probeer die werklikheid voorstel soos hy is.
Maar as fiksieskrywer volg ek maar ook die wette van die romanskrywer na. Ek tree eintlik bloot as onbetrokke verslaggewer op wat rapporteer wat hy in sy kop sien. Die vreugde van skryf lê vir my juis daarin om ʼn feitestel te ontwerp, karakters te skep en om hulle as’t ware op te wen en hulle manewales dop te hou en te beskryf.
Terwyl Amigdala ‘n taamlik literêre boek was, lyk dit asof u in Bodem meer leen by gewilde fiksiegenres soos die zombieverhale, Hollywood se “rampflieks” en dergelike. Dit kan amper óók as popkultuur deurgaan. Hoe voel u oor populêre genres?
Ek is nie ʼn snobistiese skrywer nie. Ek dink juis die mag van die pen is in populêre letterkunde geleë. Gewone mense fassineer my. Vir my is die ideale protagonis ʼn buitengewone doodgewone mens eerder as ʼn doodgewone buitengewone mens. Ek vind pretensieusheid afstootlik. Dit is wat my ʼn afkeur in ʼn literêre beweging soos die Sestigers gee. Hulle was ʼn klompie selfvoldane hoogmoediges wat as klein groepie in hulle literêre kampong mekaar se letterkundige buikwinde opgeruik en gehersirkuleer het – dít terwyl die werklike lewe rondom hulle, maar ongesiens deur hulle, plaasgevind het.
Om te sê dat ʼn mens van gewilde letterkunde hou, impliseer nie dat ʼn mens nie ʼn bewustheid en voorkeur vir gehalte het nie. Moet ons, byvoorbeeld, Dalene Matthee se werk smalend beskou bloot omdat sy ook baie gewild was?
‘Hoofstroomkritici sal voortgaan om my te ignoreer’
Dit lyk asof daar amper ‘n algehele stilte van hoofstroom- literêre kritici oor Gustav Venter is. Hoe dink u gaan hulle Bodem met sy oënskynlike tema van ‘n soort rasseoorlog of Rwanda iewers in die toekoms hanteer?
Ek verwag heeltemal dat hulle sal voortgaan om my te ignoreer, en dit pas my geheel en al. Hulle eie werk en menings is van so ʼn lae gehalte dat ek teleurgestel sou wees as hulle enige van my werk hoegenaamd aanbeveel. My gesprek is nie met hulle nie. My gesprek is met my eie mense en hulle kwalifiseer nie.
Tans skryf u teen ‘n geweldige tempo, amper 2000 woorde elke dag wat lesers elke oggend op praag.co.za kan ontdek. Dit lyk asof u taamlik maklik skryf of moet die idee ‘n mens eers beetpak?
Ek is ʼn baie trae skrywer. Die skryfproses hou vir my min bekoring en heelwat bedreiging in. Ek gaan prewelend en teësinnig na die tikplank toe, maar as ek eers skryf, loop die masjien gewoonlik glad. Met Bodem het ek die voordeel van lesers se verwagting en my eie nuuskierigheid om te sien hoe gebeure oopval.
Hoe lank gaan Bodem uiteindelik wees?
Ek mik na so 120,000 woorde, oftewel ʼn boek van so 380 bladsye. Teen die huidige tempo behoort ons die boek in April te kan publiseer. Maar ek voorsien dat dit net die eerste in ʼn reeks kan wees. Ek het nog baie om oor die onderwerp te sê.
U vra ook kommentaar en kritiek van lesers, wat die interaktiewe moontlikhede van internetpublikasie ontgin. Is dit iets waarmee u graag wil eksperimenteer, naamlik dat u lesers as’t ware kan deelneem aan die skeppende proses rondom ‘n boek?
Beslis! Dis een aspek van die proses, juis met Bodem, wat ek baie geniet. En die deelnemers het ʼn uitwerking. Hierdie afgelope week het hulle drasties ingegryp toe ek een van die hoofkarakters wou laat afsterf.
Ek beskou Bodem as ʼn soort laboratorium waarin ons saam die meganika, die uitwerking en die bestuur van so ʼn apokalips kan bestudeer. Praag se lesers is buitengewoon intelligent en goed ingelig en hulle en hulle menings weeg swaar by my.
U woon tans op ‘n plaas in die Vrystaat. Verkies u die rustigheid van die platteland of het ‘n mens ook die stimulasie van die stad nodig? Of is ons almal deesdae via die internet in elk geval met die hele wêreld verbind sodat die verskil tussen ‘n stedelike en plattelandse bewussyn vervaag?
Kyk, ek is ʼn boorling van Brakpan wat nou in ʼn verruklike vallei in die Oos-Vrystaat woon. Miskien is ek net subjektief, maar die berge, klowe en rivier hier is vir my net soveel aanskouliker as mynhope en taxi-parkades. Wie sou nie hier wou bly nie? En ja, met die internet en sosiale media tot my beskikking, selfs TV toe ek nog sterk genoeg was om daarna te kyk, het ek al die nodige stimulering. So ek werk en leef baie lekker hier. Maar ek is seker dat ek ʼn woordverwerker, goeie musiek, goeie koffie en my hond, BlouDraadt Venter, by my het, ek net so gemaklik in ʼn spoorwegvraghouer in Sunnyside sou kon werk.
Terloops, ons het ʼn pragtige gastehuisie op die plaas. As enige iemand hier wil kom inboek om te kom saamklets oor politiek, Afrikaner-dinge en Bodem, laat weet my net en ek sal vir julle inligting met betrekking tot tariewe ensovoorts aanstuur.
Hoe sou u die mens Gustav Venter in ‘n paar sinne opsom?
As Kovsies glo dat hul nuwe rektor, Jonathan Jansen, hom gaan beywer vir die behoud van Afrikaans as onderrigtaal aan hul universiteit, gaan hulle lelik ontnugter word. Rassetransformasie is Jansen se primêre doelwit. Afrikaans is hoogstens ’n instrument om dié doel te bereik en aan die einde van die proses sal Afrikaans die slagoffer wees.
In Knowledge in the Blood vertel Jansen hoe hy as dekaan van die fakulteit opvoedkunde aan die Universiteit van Pretoria Afrikaans strategies ingespan het om Afrikaners se vertroue te wen terwyl hy terselfdertyd die grondreëls doelgerig so verander het dat die taal as onderrigtaal noodwendig moes kwyn en verdwyn.
Jansen se vertrekpunt is dat Afrikaner-kultuur so deurtrek is van rassisme dat dit eenvoudig moet plek maak vir die vollediger inklusiwiteit en toeganklikheid van Engels. Die kernvraag is hoe om dit te doen sonder om Afrikaners te vervreem.
Die boek bied ’n merkwaardige insig in Jansen se benadering tot Afrikaners en sal waarskynlik as ’n teleurstelling kom vir lesers van sy gereelde rubrieke in Afrikaanse koerante. Waar hy in dié rubrieke bekend geword het vir skerp maar regverdige kritiek, spreek die boek ’n totale veroordeling uit oor Afrikaners as onredbare rassiste – minstens in hul verband as herkenbare etniese groepering.
Jansen se argument kan in kort soos volg weergegee word:
In 1994 is Suid-Afrika bevry van die bose stelsel van apartheid, wat ’n misdaad teen die mensdom was. Swart nasionalisme het finaal geseëvier en Afrikaners – die vaandeldraers van wit meerderwaardigheid en rassisme – is oortuigend verslaan.
Terwyl die openbare lewe reeds grootliks getransformeer is, word die verskansing van Afrikanernasionalisme in wit kerke, skole en universiteite voortgesit. Hy sê Afrikaners klou desperaat vas aan dié laaste politieke ruimte om ras, kultuur en taal te verdedig. Dis juis hier waar die “kennis in die bloed” onkrities oorgedra en bevestig word.
Wat ter sprake is, skryf Jansen, is “oorgedraagde kennis” – in wese rassisme – van die ouer geslag na ’n jonger geslag wat nie self eerstehandse ervaring van die verlede het nie, maar in wie die ou vooroordele voortleef.
Dié “oordrag van kennis” berus op gebrekkige insigte in die verlede. “Daar bly ’n diepe ontkenning van ’n kriminele apartheidsverlede onder wit Afrikanerkinders en hul lewende ouers,” skryf Jansen.
Dit is moontlik omdat die Afrikanerkind die produk is van ’n intense stel geslote interaksies – taal, skool, kerk, boeke, tydskrifte, radio en televisie, wat dieselfde waardes voortdurend herbevestig.
Kultuurorganisasies en kunstefeeste soos die KKNK en Aardklop – en selfs die jaarlikse Oppikoppi-rockfees – staan volgens Jansen in diens van ’n eksklusiewe bevestiging van die geslote Afrikaner-kultuur. Hier word “stryde en prestasies van die verlede” as “nostalgiese verheerliking [van] vervloë helde en gebeure” kragtig aan die nuwe geslag oorgedra.
Noudat kru rassisme nie meer aanvaarbaar is nie, vind dit volgens Jansen by Afrikaners uitdrukking in verwysings na kultuur, taal en groepsidentiteit.
Afrikaanse media soos Rapport, Die Burger, Beeld en Volksblad is volgens Jansen deurtrek van stories oor die bedreiging van die Afrikaner-identiteit; die aftakeling van die Afrikaanse taal; hoe Afrikaanse skole geteiken word; die verlies aan werksgeleenthede ten gunste van swart mense; en die einde van Afrikaanse plekname.
Etniese oervrese word vir kommersiële redes uitgebuit, met “skreeuende opskrifte” oor wreedaardige moorde op wit mense wat oor en oor herhaal word. So word misdaad voorgestel as volksmoord.
Die vraag is dan, volgens Jansen, hoe Afrikaners se ongewenste narratief verbreek kan word sodat lede van ’n eksklusiewe en geïsoleerde gemeenskap konstruktief in ’n nie-rassige samelewing geassimileer kan word. Anders gestel: Hoe kan die oorwonne Afrikaner-gemeenskap gelei word om sonder verset “tuis te voel” in die transformasie-agenda?
As akademikus val Jansen se fokus uiteraard op die rol van universiteite, en in dié geval die Universiteit van Pretoria. Sy ervaring by Tukkies word as ’n gevallestudie aangebied wat vermoedelik ook op ander universiteite van toepassing gemaak behoort te word.
In Jansen se argument was Tukkies die bakermat van ’n kultuur van wit meerderwaardigheid en Afrikaner-patriargie, wat in ’n sterk outoritêre ingesteldheid gegrond is. Die insulêre aard van die Afrikaner-kultuur – aangehelp deur jare van akademiese sanksies – het uiting gevind in die ondemokratiese bestuurstyl en ’n verstokte kurrikulum-inhoud.
Jansen se basiese vertrekpunt is dat die Afrikaner-kultuur in wese onhervormbaar is, maar dat dit strategies onvanpas is om dit direk te konfronteer. Hy glo elemente van dié kultuur – die respek vir meerderes en outoritêre besluitneming – moet eerder ingespan word as instrumente om die transformasie-agenda te bespoedig.
Implisiet aan dié argument is die wenslikheid daarvan dat die proses onder die leiding van ’n (generies) swart persoon moet geskied wat ’n deurleefde insig in nie-rassigheid het; ’n wit Afrikaner-leier loop die gevaar van opportunisme wat tot onegte transformasie en selfs onbedoelde aberrasies kan lei.
Die swart leier moet deur sy optrede ’n onberispelike voorbeeld stel. Afrikaners se rassevooroordeel sal op dié wyse ondergrawe word deur die respek vir gesag wat deel van hul kultuur is, en hulle sal inkoop by die agenda.
Afrikaners se aandrang op Afrikaans as onderrigmedium het, volgens Jansen, eintlik maar ten doel om ’n “language barrier” te skep; dis ’n dekmantel om wit bevoorregting te verskans en lede van ander rassegroepe op die kampus te vervreem.
Die groot kuns is hoe Afrikaners se goedgesindheid behou kan word terwyl ’n agenda deurgevoer word wat strydig is met ’n anachronistiese kultuur wat ondermyn moet word. Jansen se oplossing vir die dilemma is gesetel in die konsep van “beleefdheid”, wat hy as ’n kernbeginsel by Afrikaners ervaar. Beleefdheid as strategiese opsie behels ’n empatiese benadering tot Afrikaners se weerstand teen verandering.
Terwyl Afrikaans – minstens voorlopig – as onderrigmedium behou word, en mense in hul eie taal by gesprekvoering betrek word, word die konteks doelgerig verander: Swart studente met ’n voorkeur vir Engels word op groot skaal tot die universiteit toegelaat en dosente word van oral in die (Engelse) wêreld gesoek en aangestel op grond van bewese akademiese kundigheid.
Jansen sê in sy ervaring is die kwaliteit van universiteitsonderrig vir die meeste Afrikaner-ouers ononderhandelbaar. Afrikaners is “voorwaardelike pragmatiste”; solank bepaalde standaarde en waardes verseker is, bly hulle lojaal.
In hierdie konteks was dit nie nodig om Afrikaans as onderrigmedium by Tukkies af te skaf en onwelkome konflik te skep nie. Die demografiese grondverskuiwing het ’n nuwe dinamika losgemaak en die reëls van die spel onherroeplik verander.
Engels, skryf Jansen, het markwaarde vir die nuwe mobiele en globale klas van kenniswerkers onder Afrikaners, en Afrikaner-pragmatisme sal in dié konteks self sorg vir die finale uitfasering van Afrikaans as universiteitstaal. By Tukkies was die taalvoorkeur van die meerderheid studente uiteindelik beslissend Engels.
“Geleë in een van die mees kosmopolitiese stede in Afrika, op die kruispaaie van vele internasionale kulturele strominge, sal die UP onafwendbaar in die rigting van ’n Engelsmedium-universiteit beweeg. Binne die volgende dekade sal daar baie min Afrikaans wees by hierdie eertydse bastion van Afrikaner-nasionalisme.”
Jansen sê wat hy by Tukkies veral roerend gevind het, was dat jong, wit Afrikaanse studente hom bedank het vir sy leidende rol in ’n postkonflik- pedagogie en die transforma- sie wat dit in hul lewe gebring het.
Dit is duidelik dat Jansen Afrikaner-studente in ’n dialoog wil betrek wat geen “oop gesprek” is nie. Hy het hulle by voorbaat kollektief aan growwe rassisme skuldig bevind. Wat hy bied, is ’n empatiese oor om hulle te lei na sy eie insigte.
Die afloop van die gesprek is reeds bepaal: Dat Afrikaners hulle taal en kultuur sal prysgee in die volle kennis van die sondigheid wat daarin vervat is sodat hulle kan opgaan in die ideaal van ’n Engels-georiënteerde nie-rassigheid soos deur swart nasionalisme versinnebeeld.
Knowledge in the Blood: Confronting Race and the Apartheid Past, deur Jonathan D. Jansen. UCT Press/Stanford University Press. 2009.
Hierdie resensie het in 2009 vir die eerste keer in Rapport verskyn.
Volgens ‘n berig in dié koerant, het Rapport sy borgskap van die Hertzogprys, Suid-Afrika se prestigeprys vir Afrikaanse letterkunde, meer as verdubbel.
Sedert 2003 het Rapport R20 000 tot die Hertzogprys bygedra. Die koerant sê dat hy dit “nou met ’n stewige R30 000… tot R50 000 (verhoog) het”.
Die volgende Hertzogprys vir Afrikaanse prosa sal op Vrydag 13 September aan die Stellenbosse skryfster, Ingrid Winterbach, oorhandig word vir haar roman Die aanspraak van lewende wesens by wat as “’n glansgeleentheid in Stellenbosch” beskryf word.
Rapport ondersteun blykbaar “al sedert 1994 die Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns om die land se topskrywers te vereer”.
Die prys, wat na genl. J.B.M. Hertzog, vernoem is, het in 1914 tot stand gekom ná ‘n lastersaak wat ‘n Engelssprekende teen die generaal aanhanging gemaak het en waarvoor die publiek spontaan geld ingesamel het. Hertzog het ná sy hofsaak die oorblywende geld vir ‘n Afrikaanse literêre prys geskenk.
Dr. Dione Prinsloo, uitvoerende hoof van die SA Akademie, sê “die vreugdevure brand hoog”.
“Ons is ongelooflik opgewonde en geweldig dankbaar. Die Hertzogprys is immers dié prys in die Afrikaanse letterkunde.”
Die nuut aangestelde redakteur van Rapport, Waldimar Pelser, sê: “Die letterkunde hou ons eerlik, of minstens eerliker. Daarsonder loop ons die gevaar om nie meer onsself of ons omgewing of mekaar te kan lees nie, of mekaar mis te lees en mis te verstaan.”
Die Eugene Marais-prys vir debuutwerk, wat Rapport insgelyks borg, word vanjaar aan Hennie Nortjié vir sy debuutbundel,
Die Eugène Maraisprys vir debuutwerk (wat ook deur Rapport geborg word) word vanjaar aan Hennie Nortjé vir sy poësiedebuut, In die skadu van soveel bome, toegeken. Dié prys bedra R5 000.
In die SA Nasionale Biblioteek in Kaapstad word ’n potloodskets, “Sleeping Madonna and Child”, 20 cm x 18 cm, bewaar wat die Britse adelvrou lady Anne Barnard (1750-1825) gemaak het toe sy van 1795 tot 1802, tydens die Eerste Britse Bewind, aan die Kaap vertoef het.
Luidens ’n byskrif is dit ’n skets van ’n baba van die welgestelde Vryburger Jacob van Reenen. Aan haar voete sit ’n swart kleuter en ’n hond. Lady Anne se byskryf lui die vrou is ’n kinderoppasser. In haar Kaapse dagboek verwys sy op 22 Julie 1799 na dié skets, en vertel dat die oppasser (nurse) se naam Teresa is.
Hierdie skets is in die onlangse verlede met byna vervelende reëlmaat deur sogenaamde slawekenners as ikoon gekies om te illustreer hoedat swart slawe die wit Nederlandse babas aan die Kaap geborsvoed het.
Maar daar is geen getuienis dat hierdie vrou, met sterk Oosterse trekke en haarstyl, inderdaad ’n slavin was nie.
Was sy nie dalk ’n huurling, een van die groot getalle Javaanse bannelinge aan die Kaap nie?
Was sy nie dalk ’n familielid van die krygslui (Orang Cayen) uit die heersersklas, soos prins Abadin Tadia Tjoessoep (sjeg Yussuf) van Makassar, Indonesië, die sultan van Malacca, sjeg Abdurahman Matebe Shah, en prins Abdullah ibn Kadi Abdus Salaam (Wali Tuan Guru) van Tidore in die Trinate-eilande, wat as politieke krygsgevangenes deur die Nederlandse owerheid in Batavia na die Kaap verban is nie?
Lady Anne sê nie van watter herkoms Tesesa was nie, maar wanneer sy wel sketse van slawe gemaak het, het sy hulle in die byskrifte ondubbelsinnig as slawe (“slaves”) geïdentifiseer.
Op die stofomslag van André P. Brink se nuutste slaweroman, Philida, pryk ’n spieëlweergawe van dieselfde skets van Teresa, dus by implikasie ’n slavin.
Wat was dan die verskil tussen ’n banneling en ’n slavin?
Dit is eers wanneer jy in dr. Achmat Davids se minder bekende The Mosques of the Bo-Kaap, A Social History of Islam at the Cape, 1980 gaan oplees, dat ’n venster op ’n totaal ander wêreld oopgaan. Daar verneem jy van Oosterse bannelinge wat self slawe besit het, en van die vakmanne wat hul kundigheid uitverhuur het en welvarend was. Van verskillende sosiale klasse in die Moslem-gemeenskap.
Dan eers besef jy dat die slawe aan die Kaap, soos ook in Indonesië, van die laagste rangorde, die ongeletterde arbeiderklas, was.
Die vakmanne, handelaars, brandweermanne en kanonniers van die Kasteel was van die middelklas. Hulle kon hulself (as krygsgevangenes) vrykoop, en soos die hoë lui self slawe besit.
En dan was daar ook die priesterklas, ook hoë lui.
’n Taamlik merkwaardige verskil, dus, binne ’n taamlik geslote gemeenskap aan die Kaap.
Lady Anne onthul deur haar sketse die verskillende klasse mense, ongeag velkleur, aan die Kaap. Ook teken sy die Koina, en onder hulle is nomadiese veeboere, diensknegte, soldate. Ook gee sy ’n aanduiding van sosiale klasse. Sy skets verder ook swartmense, en selfs hulle is nie homogeen van stand en klas nie.
En die Nederlanders, Britte en ander Europeërs wat sy skets, is net so uiteenlopend van klas, stand en aansien. Alles baie ver verwyderd van die hedendaagse stereotipe klassifikasie van wit en welvarend en onderdrukkend, opgestel teenoor swart, arm en verdruk.
Maar lady Anne gaan veel verder: In haar dagboeke ontbloot sy, met groot ontsteltenis en in detail, die uitgebreide slawernystelsel van die Britse owerheid en handelaarsklas aan die Kaap. Al wat ’n Britse ampenaar is, is daarby betrokke – vir die eie sak, sowel as vir die Britse kolonie.
Die goewerneur en die Britse slawehandelaars met hul vinnige seilskepe baat die meeste by die bedryf, maar so ook die admiraliteit, die doeane, die gereg en talle ander ry saam op hierdie soustrein van woekerwinsneming uit die vang, verskeping en verkoop van menselewens.
Die vernaamste slawebron vir Kaap is Mosambiek en Madagaskar, en die Britse slawehandelaars hou daar die monopolie oor dié mark.
Robbeneiland, die plek van kwarantyn, word byna aan slawehandelaars verkoop, vertel lady Anne. Maar haar man, Andrew, verneuk die goewerneur, sir George Yonge, en die Britse slawehandelaar, met ingewikkelde dokumentasie – en gevolglik word die eiland toe nie verkoop nie.
Ook blaas lady Anne die fluitjie oor hierdie mensonterende bedryf teenoor haar minnaar in die parlement in Londen, Henry Dundas, minister van kolonies. Lady Anne is egter salig onbewus van die feit dat Dundas inderdaad die spil is waarom die hele Britse transatlantiese slawebedryf met die Amerikas, die grootste in sy soort ter wêreld, draai. Sy weet nie dat hy in sy gevestigde magtigheid daarin slaag om William Wilberforce, die kampvegter vir slawebevryding, se pogings om die slawebedryf stop te sit, dertig jaar lank takties-doeltreffend in die wiele ry nie.
Lady Anne se dagboeke is die verlore skakel tussen amptelike dokumentasie wat behoue gebly het, onderduimse bedrywighede wat nooit gedokumenteer is nie, en verdwene argiefmateriaal oor die skandalige era van slawehandel aan die suidpunt van Afrika.
Op 21 Februarie 2012 het ’n brief van Terence Grant van Woodstock in die Engelstalige dagkoerant Cape Argus onder die opskrif ‘Slavery and the loss of land led to deprivation’ verskyn. Die brief lui soos volg: “Dr. Pieter Mulder and his fans need to understand that Afrikaner ancestors, in general, were enthusiastic supporters of slavery and often grabbed more land in the hope that landless blacks would work for them in conditions tantamount to slavery. Suffice it to say that when the British in 1795 outlawed judicial torture, the Cape Court of Justice protested that “cold and rude slaves would hardly consider the privation of life as a punishment, unless accompanied by such cruel circumstances as greatly aggravate their bodily suffering”, according to Frank Welsh’s “A History of South Africa – a way of saying that slaves are too badly treated to regard death by execution as a significant punishment. With the British banning the slave trade in 1807, and vigorously enforcing this ban, the Boer was at loggerheads with anyone attempting to uplift these “schepsels” (creatures). One of the first acts of the breakaway Boer communities was to ban in the 1830’s all missionary activity. It is understandable that blacks should feel the Afrikaner stole their inheritances, and to expect those who inherited this land to help them over the hurdles in their path. The Afrikaner and many of his English-speaking counterparts believe that they and their fathers played and are playing on a level playing field. Fortunately, ignorance is curable.”
Grant, soos die meeste van sy taal-en-kultuurgenote, klou vas aan die leuendeurtrekte mite van Britse liberalisme, wat die Engelse/Britte tot engele verhef, en alle Afrikaners (voorsate én nasate) tot rassistiese slawedrywers en gronddiewe verdoem. Maar kan hy vir sy stiksienige onkunde en vooroordeel geblameer word as dieselfde propaganda in die skoolleerplanne verkondig word, die Iziko-slawemseum in Kaapstad dit in woord en beeld verkondig en die Stad Kaapstad se “Slave Walk” met duur kennisgewingborde en toerismepamflette (betaal deur alle belastingbetalers) dit bevestig?
Nog vreemder is dat daardie akademici en vakkundiges wat die voortou neem in die anti-Afrikaner-lasterveldtog via museums, skoolleerplanne, die toerismebedryf, boeke en die openbare omgewing van Kaapstad, skynbaar nog nooit lady Anne se onthullings oor die Britse slawebedryf raakgelees het nie. Nie ‘n enkele boek in Engels hier ter plaatse oor die slawebedryf vermeld enigiets daarvan nie. Maar hulle kon wel haar skets van Teresa met baba Van Reenen uit haar nalatenskap pluk om ook dít as ’n wapen teen Afrikaners te misbruik.
In my nuutste boek, Kaap van Slawe – Die Britse slawebedryf van 1562 tot 1910: Met spesiale verwysing na die Kaap die Goeie Hoop vanaf 1680, uitgegee deur Historical Media, word hierdie mite van Britse liberalism en Afrikanerskuld oopgevlek en omver gewerp. Ek het hoofsaaklik van Britse en Amerikaanse bronne gebruik gemaak. Dit is die verhaal van die grootste slawebedryf ter wêreld wat in die regeringstyd van Elizabeth I begin is en ononderbroke deur die beleggings van die agtereenvolgende koningshuise en die hoë lui uitgebou is om haas elke land waaroor die Union Jack gewapper het, te betrek. Ná 1807 is die term slawe vervang deur Prize Negroes en Indentured Apprentices, maar in wese het slawerny tot 1910 voortgeduur totdat dit deur die Unieregering onder die Afrikaner-leiers Louis Botha en Jan Smuts in Suid-Afrika stopgesit is.
* Kaap van Slawe kan bestel word by tel 021 406 2823 of e-pos: erfenis@dieburger.com
U kan nou Gustav Venter se opspraakwekkende roman, Die amigdala van Alrina Smal, gratis aflaai, met komplimente van Praag en die skrywer.
Alrina Smal is ‘n liberale, welgestelde vrou wat in Northcliff, Johannesburg woon. As sy deur ‘n swartman in haar eie huis aangerand word, ontwikkel sy ‘n fobie jeens alle swartmense wat haar man en diegene rondom haar al moeiliker vind om te hanteer.
Sy word deur die briljante, byderwetse doktor Ters van Jaarsveld behandel, maar niks kan haar van haar vrees vir swartmense genees nie. Intense kursusse in gevegskuns en pistoolskiet stel haar ook nie gerus nie.
Gustav Venter het reeds as joernalis en rubriekskrywer in Afrikaans bekendheid verwerf. In hierdie, sy debuutroman, lewer hy ‘n meesterlike en boeiende verhaal wat geen doekies omdraai oor die abnormale geweld, veral teen vroue, wat in Suid-Afrika tier nie.
Deur haar terapiesessies vir haar “negrofobie”, soos dit ook iewers in Die amigdala van Alrina Smal genoem word, leer ons Alrina se verhaal ken. Die dialoog tussen haar en doktor Ters is oortuigend, soms tegnies sielkundig, maar plek-plek ook kostelik, sodat die leser al hoe verder meegesleur word deur Alrina se pogings om haar vrees te oorwin.
Hoewel die enkele geweldstonele in die boek smaakvol en literêr geskilder word, is dit veral die dialoog wat by tye alle polities korrekte norme oorboord gooi. Die skrywer gee enkele rassistiese karakters vrye teuels om hul menings uit te spreek soos ‘n mens in ‘n etnies verdeelde en geweldgeteisterde Suid-Afrika kan verwag. Dis ‘n boek wat vele na hul asems gaan laat snak, ook die leser wie se simpatie met Alrina se dilemma hom kwalik op die skokkende einde van die verhaal voorberei.
Reeds kan ‘n mens sê dat hierdie roman ‘n nuwe tydvak in die Afrikaanse letterkunde inlui. Wat by sommige skrywers voorheen vae suggestie was, word deur Gustav Venter tot onverskrokke realisme opgetower.
Prys: R140. Hoe om te bestel: sien onder hierdie teks.
Soos wat die grootste eenheidstaat op aarde, die Sowjet-Unie, teen die begin van die negentigerjare in die vorige eeu krakend in duie gestort het, is die Nuwe Orde in SA besig om soos ‘n kaartehuis ineen te tuimel. Soos in die jare rondom 1994, het SA andermaal by ‘n keerpunt in sy geskiedenis gekom wat ‘n herwaardering van die politieke landskap noodsaaklik maak.
Die geskiedenis leer ons dat die mensdom niks uit die geskiedenis leer nie. Ongelukkig kan SA nie hierdie luukse bekostig nie. Om die regte pad vir die toekoms te vind sal die politieke breinstrust in SA noodwendig uit die geskiedenis moet leer om ‘n herhaling van foute te voorkom.
Dit maak van Vegters teen politieke boelies ‘n uiters aktuele werk, want dit verteenwoordig geregverdigde en verantwoordelike kritiek op die grondwetlike proses wat in die jare rondom 1994 in SA aan die orde was, en aanleiding gegee het tot talle hedendaagse rampe.
Destyds was feitlik alle leiers buite die geledere van die NP-ANC-samewerking deur die NP-regering, die ANC en die hoofstroommedia tot demone gediskrediteer. Die apartheidsregering het verantwoordelike swart staatshoofde wat nie saam in die NP-ANC-koor wou sing nie, eenvoudig in staatsgrepe met ANC-papegaaie vervang en in die proses ‘n dominante eenpartystaat bevorder.
Staatshoofde van onafhanklike swart state wat nie die NP-ANC-gedrewe proses wou aanvaar nie, en deur staatgrepe vernietig was, is president President Kaiser Matanzima van Transkei, President Lennox Sebe van die Ciskei, brigadier Oupa Gqozo van die Ciskei, President Lucas Mangope van Bophuthatswana en President Ravela van Venda.
Daar was ook ander leiers wat uiters krities teenoor die onderhandelingsproses was, maar op een of ander wyse gemarginaliseer was. Onder hulle tel dr. Mangosuthu Buthelezi, hoofminister van die selfregerende Kwa-Zulu en leier van die Inkatha Vryheidsparty, en drr. Andries Treurnicht en Ferdi Hartzenberg, opeenvolgende leiers van die Konserwatiewe Party, die destydse amptelike opposisie in SA.
Meeste van hierdie leiers het gewaarsku teen die gevolge van ‘n sekulêre grondwet pleks van ‘n Christelike grondwet. Hulle het gemaan dat die sekulariserinng van die staat ‘n misdadige en bandelose samelewing tot gevolg sal hê. Hulle het ook gemaan teen die sentralisering van gesag, die miskenning van SA se kulturele diversiteit en die politieke ontmagting van volke en kultuurgroepe.
Hulle was krities teenoor die vermoë van die ANC om die land te bestuur omdat die ANC-leierskap oor geen ervaring van regering beskik het nie, en het gevolglik die verbrokkeling van die infrastruktuur gevrees. Daar was gewaarsku teen dalende produksievlakke, toenemende werkloosheid en selfs hongersnood is in die vooruitsig gestel. Vandag gaan slaap sowat 12 miljoen Suid-Afrikaners saans honger, terwyl ongeveer een derde van alle SA-mans hulle al aan verkragting skuldig gemaak het.
Terwyl die grootste eenheidstaat op aarde besig was om in duie te stort, het die grondwetskrywers van SA besluit dis die eintlike oplossing vir SA! Iewers het iemand die pot misgesit.
Vegters teen politieke boelies bring vraagstukke wat in 1994 nie opgelos is nie, weer na vore en kan ‘n bydrae lewer in ‘n komende debat oor die toekoms van SA.
Hoe om te bestel
Vir kontantdeposito’s en internetbetalings is die bankbesonderhede:
Prys: R140
FNB
HRG JONKER
TJEK REKENING
TAKKODE: 240 240
REKENINGNR.: 622 03487 469
Met die bestelling sal u ‘n verwysing ontvang. Stuur u posadres na gus[by]valuehomes.co.za vir versending per geregistreerde pos.
Betaling per kredietkaart: besonderhede verskyn vandag nog.
C.M. van den Heever se Laat vrugte word as die beste klassieke plaasroman in Afrikaans beskou, ‘n aangrypende verhaal van botsing tussen vader en seun. Dit kan heeltemal gratis in PDF-formaat afgelaai word, hier.
Vermeulen kom na SA met ‘n tipiese linkse geestesinstelling, assosieer sterk met die sg. onderdrukte swartes, maar word oor tyd “ongeneeslijk blank”. Hoe dieper Vermeulen in die problematiek tussen wit en swart delf, hoe meer het “Zwarte vlekken in mijn integratiedroom” (p. 60) vorm aangeneem. In Nederland het Vermeulen nooit blank gevoel nie, maar “in Afrika was ik ongeneeslijk blank geworden)”(p. 61). Blank beteken in Afrika soveel meer as alleen die kleur van die vel, ontdek hy (p. 62). Hy siteer ‘n blanke wat verklaar dat “wij (de blanken) en zij (de zwarten) verschillen van elkaar zoals de dag van de nacht en dat zal nooit veranderen” (p. 131).
(Hierdie aanbod is nou gesluit.)
