{jathumbnail off}
Kategorie: Feuilleton
Die politieke toneel vóór 1910
Die moderne geskiedenis van SA het by en met die Nederlandse Vereenigde Oost-Indische Compagnie (die VOC, 1621) begin. Die Nederlandse State-generaal het aan die VOC toe die mag verleen om die handel te beheer oos van die Kaap de Goede Hoop en wes van die Straat van Magellaan. In 1644 het die VOC die State-generaal meegedeel dat die betrokke gebiede wat onder die beheer van die VOC is, die privaatbesit van die VOC is. In 1652 het die HERE XVII, die direkteure van die Kompanjie, besluit om ‘n varswater-voedselaanleg aan die Kaap tot stand te bring. Ingevolge die juridiese doktrine van daardie tyd was die Kaap, geag ‘n res nullius ( ‘n entiteit sonder eienaarskap) te wees (sien Thomas van der Merwe en Stoop in Historical Foundations of SA Private Law, 1998, Butterworths, 93 p.). Derhalwe het die HERE XVII toe occupatio (besit) oor die Kaap geneem. Die Nederlandse vryboere het permanensie aan occupatio gegee.
Daarmee moet met drie wanpersepsies afgereken word:
- Dat die Kaap van inboorlinge gesteel is.
- Dat Nederland ‘n koloniale moondheid was.
- Dat dit die Nederlandse oogmerk was om die inboorlinge te bekeer.
Die “volksplanting” aan die Kaap was ‘n handelstransaksie.
Die administrasie van die VOC is gekortwiek toe Brittanje die Kaap in 1795 tydelik en in 1806 permanent “oorgeneem” het. Die Nederlandse historikus Hendrik Muller suggereer dat navorsers van oordeel is dat Brittanje die Kaap inderdaad van die VOC gekoop het en dat dit eintlik nie ‘n besetting was nie (Het die Hollanders die Kaap verkoop?, 1932: Amsterdam).
Die wanadministrasie van verskeie hoë amptenare van die VOC asook die deurslaggewende imperialistiese oogmerke van Brittanje het die Voortrekkerbeweging na die binneland op tou gesit. Hierdie uittog uit die Kaap – wat vir die voorsate van die Afrikaner spreekwoordelik ‘n uittog uit “Egipte” was – het aanleiding gegee tot die volgende Republieke:
- Natalia (1838-43)
- Die Oranje Vrystaat Republiek (1854-1910)
- Die Zuid-Afrikaanse Republiek (1859-1910)
Thomas van der Merwe en Stoop (101 p.) skryf dat die Voortrekkers in die Vrystaat òf onbesette grond beset het, òf grond van plaaslike stamme gekoop het en dat in die Republiek van die Vrystaat die gebiede bekend as Rolang en Taung outonome status gehad het. Dit is van belang dat die grondwet (1854) van die Vrystaatse Republiek oor ‘n handves van regte en oor ‘n hersieningsproses van wette beskik het.
In die Vrystaat en elders het president Marthinus Theunis Steyn (1857-1916) ‘n rigtinggewende rol in die geskiedenis van die Afrikaners gespeel. Hy skryf onder meer aan lord Kitchener dat die Boere-oorlog ‘n daad alleen van selfverdediging is. Ná die Anglo-Boereoorlog weier Steyn om die Vrede van Vereeniging se dokument te mede-onderteken. Steyn het hom later beywer vir die oprigting van die Vrouemonument en dit in 1913 onthul. Tot by sy sterwe het hy hom verset teen die denasionalisering van die Hollandssprekende Afrikaanse volk.
In die 1830tigs het die Boere wat van die Kaap na die binneland uitbeweeg het, die Vaalrivier oorgesteek en hulle in die Transvaal gevestig. Die Boere het die Zoeloes en Matabeles in 1839 verslaan en die volgende Republieke tot stand gebring:
- Lydenburg
- Zoutpansberg
- Zuidafrikaanse Republiek
Die bg. drie Republieke het in een, die Zuidafrikaanse Republiek (1857), verenig. Pretoria is as hoofstad uitgeroep (1855). Die volksraad het uit 24 lede bestaan. Brittanje het in 1852 erkenning aan die ZAR verleen, maar die land in 1877 geannekseer. In 1881 het die Boere die Engelse by die slag van Amajuba verslaan. In 1894 het Swaziland ‘n selfregerende protektoraat van die ZAR geword. Cecil John Rhodes het die tweede vryheidsoorlog (1899-1902) geïnspireer. In 1902 is die Transvaal deur Brittanje onderwerp.
Die kolonialistiese oorweging van Brittanje het nie by die Kaap geëindig nie, maar is voortgesit deur die anneksasies van:
- Kaffraria
- Griekwaland
- Basotholand (Lesotho) (1868)
- Betshuanaland (Botswana) 1891
- Swaziland
- Die Republiek van die Oranje Vrystaat (1902)
- Die Zuid-Afrikaanse Rupubliek (1902)
Die negatiewe rol van Alfred Milner (1854-1925), Britse Hoofkommissaris, kan nie onderskat word nie. Hy was ‘n aartsimperialis wat hom geesdriftig toegelê het op die uitbreiding en beskerming van Britse belange in Afrika Suid. Sy visie was een van ‘n groot federale statebond waarvan SA ‘n belangrike rat in die imperialistiese masjien tot Britse wêreldoorheersing sou wees. Hy was minagtend en agterdogtig teen die Boere. In onderhandelinge was hy onversoenlik en onverbiddelik. Sy motivering was om myn-, finansiële en nywerheidskapitaal in SA doeltreffend ten bate van Brittanje te monster.
Naas die naam Milner moet Cecil John Rhodes (1853-1902) uitgesonder word as ‘n persoon wat die Britse imperialisme met oorgawe in Afrika Suid gedien het. Hy is die stigter van die De Beers-mynmaatskappy en het later ook by die ontginning van goud betrokke geraak. Sy ideaal was om Britse gebiede, vanaf die Kaap tot in Kaïro, tot stand te bring. In 1890 was hy die eerste minister van die Kaap. In 1896 was hy medeverantwoordelik vir die mislukte inval van Jameson in die Transvaal om president Kruger se regering omver te gooi. Die politieke model wat hy nagestreef het was ‘n ekonomiese unie van Suider-Afrikaanse state.
Voor 1910 het Afrika Suid dus bestaan uit ‘n aantal Britse gebiede (die Kaap), die Boere-republieke (Vrystaat en Transvaal), en verskillende swart stamgebiede. Voor 1910 was die politiek in Afrika Suid gedomineer deur die konflik tussen Boer en Brit. Die “swart”probleem het eers na 1910 skerp na vore getree.
Herrie se kerrie: Ons spreek in tale
Herrie het ‘n stalletjie op die boeremark. Eintlik, so kla baie, het dit deesdae bitter min met “boer” te make want by verre die meeste stalletjies het niks meer met landbou te make nie.
Mettertyd het baie Nigeriërs, Sjinese, Pakistani’s en ander hul opwagting begin maak, en dus het die naam “Boeremark,” soos sommige dit met ‘n hoofletter spel, ook nie meer sin begin maak nie.
Al vereiste, om aan die munisipaliteit se huurkontrak te kan voldoen, is dat die stalletjiehuurders hul ID-boekies moet kan wys.
Wat, so blyk dit uit koerantberigte, nie ‘n alte groot probleem is nie.
Maar onlangs dag Herrie hy het al als gehoor. ‘n Man het sy beursie by ‘n Nigeriër se stalletjie vergeet en aangestap. Oomblikke later kom die Nigeriër, beursie omhoog, agter die man aangehardloop: “Oom!, oom!”
In die Vrystaat is Engels nie ‘n derde taal nie. Dis ‘n vreemde taal, al meen die regering nou ook anders. Herrie ken verskeie Oos-Vrystaters wat al vertel het hoe naasliggende boere met hul gesinne by bure gaan kuier het – die een gesin Afrikaans, die ander Engels. Die ouers wonder nog hoe die kinders met mekaar gaan kommunikeer, met die een lotjie wie se Engels bestaan uit “yes” en “not yes” en die ander wie se Afrikaans tot “lorrie” beperk is. Dan speel en jil die kinders dat die windpompe bewe, en as die ouers gaan kyk, hoor hulle die kinders gebruik die gemeenskaplike taal – Suid-Sotho.
Maar af en toe blyk dit ook dat die kinders se taalvaardigheid verder strek.
Soos die slag die Sondagoggend toe daar van ‘n troue die vorige dag ‘n groot ruiker in die kerk agtergebly het. Dié ruiker trek ‘n by, en dié by gaan sit op Fransie byna heel voor in die kerk se borselkop. Skielik hef Fransie ‘n pynlike kreet aan: “Eina, hoe byt so ‘n %$&# mot my!”
Of die keer toe die kinderhuis se kinders in die kerk se voorste banke ingeryg sit toe die Kanaries op ‘n sekere Oos-Vrystaatse dorp hul sang kom tentoonstel het. Met die laaste note wat wegsterf, laat die een laaitie se ingewande hom in die steek, en dit knal deur die kerk.
Die een langsaan vlieg op en betig sy verleë maat: “Hoe durf jy *&^% in die allerheiligste van die Heer?!”
Hierdie kerklike taalvaardigheid, verneem Herrie, het tot die voortydige verdaging van die kerkdienste gelei.
‘n Ligte mistykie…
{jathumbnail off}
Oppad na 2050
{jathumbnail off}
Praat vrede, voer oorlog
{jathumbnail off}
Konsensus smelt
{jathumbnail off}
Tiger se telling op 11
{jathumbnail off}
Renosterstories
Neef Ferdie is ‘n wildboer, en renosters is sy ding.
Ferdie is nie sy regte naam nie, maar die leser sal teen die einde besef hoekom ‘n nom de arnoster aangewese is.
Boonop verkies neef Ferdie swart renosters. Dit het glo niks met kleur te make nie, maar eerder met die humeur. Die swart renoster, so verstaan dié stadsjapie, is effens kleiner as die wit renoster, maar die swart humeur van die swart renoster het ‘n paar opspraakwekkende historiese aantekeninge tot gevolg gehad.
Soos die ene wat kort na die Engelse ‘n spoorlyn Kenia se binneland ingebou het, besluit het hy soek net niks sulke raserige indringers nie en die lokomotief bestorm het. Die slag was so hard dat die lokomotief onklaar bly stoom afblaas het, terwyl renoster se kind sy kop ‘n slag of wat geskud en weggestrompel het.
Neef Ferdie se gunsteling renoster het ook sy naam gekry. Ferdie die renoster was naderhand half mak vir neef Ferdie, maar versigtigheid is nooit oorboord gegooi nie. Soos dié slag wat neef Ferdie skielik gesê het: “Laat waai!” Ons laat waai.
Veilig in die trok verduidelik neef Ferdie: “As daai renoster sy ore begin wikkel en sy stert swiep…”
Kort hierna is Ferdie saam met ‘n paar ander renosters verkoop. Die laaiery is nie al te maklik nie, veral nie as dit swart renosters is nie. Hulle moet verdoof word en dan is dit ‘n liederlike stuk bedremmelde gewig om te laai.
Neef Ferdie kyk die storie so. Ferdie die renoster wei nog heel rustig te midde van die rumoer en neef Ferdie wonder of soveel drama regtig nodig is.
Ferdie die renoster was legendaries bekend hoeveel hy van lemoene hou. Meer as een keer het die wildsheining dit ontgeld as ‘n lorrie met ‘n vrag lemoene verbyry mark toe, want Ferdie kan iets vreesliks ruik. Veral lemoene.
Neef Ferdie gaan haal ‘n paar lemoene, en a la Hansie en Grietjie word lemoene tot agter in die trok ente uit mekaar gesit. Ferdie vat die buit, en stap al loemsop-spuitend heel rustig tot agter op die bak. Toe word gespring, en die trok toegemaak.
“Toe leer ek hoekom renosters, in elk geval swart renosters, nie so getrok word nie.”
Die trok was net toe, toe strip daai swart renoster sy moer iets allerverskrikliks. Sommer gou is dit duidelik as daar iets van die trok moet oorbly, moet Ferdie daar afkom. Die bak word oopgemaak en almal laat spaander, want nie eens ‘n ton lemoene sou nou Ferdie se bui gou laat sak nie.
Ou Pula het ‘n mank been, en Ferdie pik op hom. Net, net betyds haal Pula ‘n stewige karee, en soos neef Ferdie sê, met die afkomslag gryp Pula een van die boonste takke vas.
Maar Ferdie die renoster se briekse en belyning is nie heeltemal skerp genoeg om betyds op Pula se “disappearing act” te reageer nie, en hy dryf daai lang neushoring tot by die neusgate in die karee in.
Neef Ferdie sê almal wil nog verlig raak, want ‘n karee laat so ‘n neushoring soos ‘n bajonet vassuig. Maar watwou, Ferdie die renoster is gans te die hoenders in om hom so te laat vang. Hy begin ruk, met die gevolg daai boom werk soos ‘n kleilat en hy slinger vir Pula in ‘n blinkblaar in. Almal wou nog wonder of Pula dit oorleef het, toe trek hy al vyftig meter verder, met die helfte van sy oorpak wat in die blinkblaar agtergebly het.
Nou moet ek darem ter versagting bysê as ek nou dalk half wyd met die waarheid omgaan, neef Ferdie las partykeer dinge by sy stories om dit interessanter te maak – nie lieg nie, maar ‘n stadsjapie kan dalk nie agterkom dis spekskiet nie en dit vir die waarheid opdis.
Vertel neef Ferdie, daai karee staan toe op klipperige grond, en met die gespook lig Ferdie die renoster die boom met wortels en tak uit daai losserige bodem. Hy skud sy kop ‘n slag of wat woes, en daar trek die boom.
Nou moet ek eers weer ‘n draai gaan maak om die storie te kan vertel soos dit is.
Ma het in haar dae voor sy met pa getroud geraak het, vir ‘n Engelse klas Afrikaans gegee. By geleentheid moes die klompie opstel skryf oor ‘n jagervaring. Bygesê, destyds is renosters nog gejag, en nie net gestroop nie.
Die een knaap se storie handel oor sy pa wat gaan renosterjag het. Maar toe “wond” hy die renoster. En toe gaan soek daai renoster die man wat hom gewond het.
“Die renoster is so kwaad, hy kyk agter hierdie boom, en hy kyk agter daardie boom.”
Die probleem is, sê ma, die Engelse kinders raak soms vreeslik deurmekaar met die Afrikaanse “y”, en die “a” wat in Engels mos ook as “y” uitgespreek word.
Dit was dus nie soseer ge-“kyk” wat die renoster so agter die bome gedoen het nie.
Dié storie het al lankal by neef Ferdie uitgekom, synde hy ook so met renosters deurmekaar is.
“Daai Ferdie was so kwaad, hy het nie eens gebodder om agter die bome te gaan kyk nie. Dis net die ene bolle.”
Nie lank na Ferdie die renoster se vertrek nie, kry neef Ferdie ‘n beter aanbod en verhuis na ‘n ander provinsie. Ook hier word op die wildsplaas met renosters gespesialiseer.
“Ons koop toe ‘n plaas by om uit te brei, en natuurbewaring kom doen inspeksie. Terwyl hulle die kamp inspekteer wei daar ‘n klompie springbokke in die kamp wat maar daar was toe ons die plaas gekoop het.
“Een van die Natuurbewaringsmense bekyk die springbokke skepties, en vra toe vir neef Ferdie: ‘Dink jy daar is genoeg springbokke vir die renosters om te eet?’
“Nou kan ‘n man ook nie eens lag nie, want of hulle nou iets weet of nie, hulle het wye magte en kan ‘n man se aansoek afkeur.”
“Ja’” lag ek saam. “Soos almal weet vreet renosters eintlik rooibokke.”
“Ja, nie springbokke nie.”
Gelukkig nie want daar het juis ‘n ruk gelede ‘n klompie uitgediende springbokke uit Europa aangekom.
Warm lug…
{jathumbnail off}
Herrie se kerrie: Beste van 2009
Dit is weer daardie tyd van die jaar wanneer Herrie die name bekend maak van mense wat vir besondere eerbewyse vir hul bydraes in 2009 genomineer is.
Soos gebruiklik begin Herrie by die Poskar (Politieke Oskar) –nominasies.
Heel bo-an die lys is Julius Malema wat deur pres. Jacob Zuma genomineer is vir sy politieke insigte, volwasse leierskap en verantwoordelikheidsin, sodat Zuma hom ook sommer as kroonprins gesalf het. Malema is deur prof. Jonathan Jansen gesekondeer weens sy besondere intelligensie, en ‘n ere-professoraat in drama- en toneelkunde aangebied.
Volgende op die lys is pres. Jacob Zuma, genomineer deur Julius Malema vir sy briljante interpretasie van grondwetlike sake en aanstellings in die juridiese veld. Dié nominasie is gesekondeer deur regter John Hlope.
Die Vrystaatse Premier, Ace Magashule, kom ook aan die beurt weens die uitsonderlike vermoë om munisipale diensleweringsprobleme in sy provinsie so vinnig op te los, onlusmakers is nog besig om klippe te gooi dan is daar nie meer munisipale diensleweringsprobleme nie, aldus Magashule. Hy is genomineer deur mnr. Neels van Rooyen, voorsitter van die Vrystaatse Skoor, en gesekondeer deur mnr. Thabo Manyoni, LUR vir Polisie en Paaie, wie se kop nog onlangs luidens berigte op die spel was. Hy het egter daarin geslaag om die slaggatprobleme sonder ‘n enkele tenderprobleem opgelos te kry.
Die genomineerdes vir die Umbungeisj-medlaje (medalje van die olifant met die baie seer tand) is eerstens mnr. Leonard Chuene, genomineer deur mnr. Buthana Komphela en gesekondeer deur mnr. Hendrik Moganyetsi. Chuene word genomineer weens die buitengewone manier waarop hy Suid-Afrika in die buiteland bekend gestel het en gesorg het dat die oë van die wêreld op die vooraand van die 2010-wêreldsokkerbeker op die land vasgevang sal bly. Onder die lang lys vernaamste mededingers tel verskeie burgemeesters en oud-burgemeesters, soos dr. Gwen, Pappie en sy Granny, en dr. Tjeers.
Die gesogte Eersteklas-soustreinkaartjie gaan aan die uitgetrede Openbare Beskermer, Lawrence Mushwana, wat na hy ‘n R7 miljoen goue handdruk gekry het, weer as voorsitter van die Menseregtekommissie aangestel is. Wat sy prestasie des te merkwaardiger maak is die hofsake wat hy as Openbare Beskermer verloor het, soos die Staatsteatersaak en toe die grote, die Petro SA-saak. Hy word egter sterk geopponeer deur kandidate uit verskeie owerheidsfere, en ‘n Ligte opskudding, as Eskom weer krag vir ligte het, is nie uitgesluit nie.
‘n Laat-inskrywing vir die “Vriende van die kommersiële Landbou”-medalje is adjunk-president Kgalema Motlanthe, vir sy ruim denke oor wie vir plaasmoorde verantwoordelik is. Hy is deur Lawwe Lulu genomineer, en deur pres. Robert Mugabe gesekondeer.
Die Orde van die Flitsende Blou Ligte gaan onbestrede aan mnr. Julius Malema. Dit word betwyfel of ‘n burgerlike ooit sy prestasie op die bangheidskaal sal oortref, wat tot R300 000 per maand se staatsbeskerming aanleiding gee.
Die Snorre-trofee vir vrot keurderwerk gaan aan die Springbokafrigter, Peter de Villiers. Tydens sy toekenning sal WP Nel en Coenie Oosthuizen ‘n duet aanhef getiteld, Skoenmaker, hou jou by jou afrigtingslees.
Die Groen Medalje vir nie-rassigheid word gedeel deur die trippel-M-koor, Malema, Manyi en Maroga. Dit is nie bekend of dit waar is dat hulle op ‘n donker groen medalje aangedring het nie.
Kyk die kat uit die boom…
{jathumbnail off}
Die Bul en die BMW
“Dit moet seer sekerlik moeilik wees om te leef met jou een voet in die moderne wereld en jou ander in die Middeleeue.”
Dink vir een oomblik watter sielewroeging jy moet deurgaan, Gucci pak aan die lyf, nuutste selfoon in die hand, BMW sleutels wat bult in jou sak, wanneer jy die oproep tot aksie kry: ‘n Bul moet sterf. Jy moet hom kom help doodmaak met jou kaalhande. As jy dit nie doen nie, gaan die voorvaders die oes verwoes.
Dink net – jy stap deur Sandton se winkels met jou duur Europese voorkoms, werk in elke winkel met elke assistent hard aan jou regte Engelse aksent. En jy kry die oproep om Afrikaan te kom wees by die huis die naweek, doer in die voetheuwels van Tjaka se ryk. Kom verspil bloed met jou kaal hande, of die oes misluk.
Jy wil-wil vir jouself begin vra: “Watter oes? Wat wie geplant het?” Jy dink-dink aan jou kollegas by ‘n groot batebestuurder, en wonder wat hulle sal sê as hulle jou moet sien in jou stertvelletjies, al dansende tussen die vet hoofmanne en kaal maagde.
Jou gemoed stoei met jou wanneer jy jou swart Nazisedan se neus by die winkelsentrum se uitgang uitstuur. Links of Regs? Links is huis – oftewel jou meenthuis in ‘n sekuriteitskompleks. Regs is ook huis – die voetheuwels van Kwa – Zulu.
Jy draai regs. Huis toe. Afrika toe. Soos wat die paar honderd kilometer onder jou wiele verbyrol voel jy al hoe meer bevry van jou eurosentriese gedagtes. Die gedagte aan die bul wat brul, die bloed wat spuit, die maagde wie se borste wip en wieg terwyl hulle jil van bloedlus laat ‘n warm gevoel in jou opstoot – ‘n primitiewe afwagting neem in jou oor en in jou lendene roer dit.
Jy arriveer by jou kraal, net so voor drie in die oggend. Jy weet jy is tuis, fisies en psigies.
Saterdag breek aan. Jy verlaat jou hut, trots geklee in jou diervel deurtrekkertjie, en blink van die Vaseline gesmeer. Die Gucci-klere is in ‘n tas in die BMW se kattebak, geparkeer tussen jou hut en die bokke se kraal.
Die seremonie begin drie ure laat, maar die wag was vir jou die moeite werd. Die hoofmanne praat vir ‘n uur of twee oor die politiek, die halfnaakte maagde dans ‘n vrugbaarheidsdans – en dan, skielik – gaan ‘n gejil op.
Die bul is hier. ‘n Horde oemfaans jaag hom in die kraal in. Die gejil word al skriller, en so ook jou manlikheid. Jy wil bars van opwinding en afwagting.
Dan begin dit. Die bloedlustigheid, die wreedheid, die gejil, alles, alles meng vir jou saam in ‘n opwinding wat jy nie later kan onthou nie. Die jong impi’s slag die iul. Hulle steek hom, terg hom, lag vir hom, dans om hom. Die wit glimlagte skitter soos hulle spring van opgewondenheid, en elkeen probeer meer pyn aanrig as die vorige. Toe die bul lê, spring hulle op sy testikels tot dit bars, en skaterlag vir die pynlke gebulk. Die maagde spring en bons en jil. Jou siel neem oor en jy spring vorentoe, jy dans in die bloed, jy skop en steek en lag en smeer jouself met die warm lewensbloed. Jy is tuis.
Jy kan nie veel onthou van Saterdagaand nie. Dis laat Sondagoggend en jy is oppad terug Gauteng toe. Jou kop is te seer om op iets anders as die pad te probeer konsentreer. Rondom sewe – uur die aand kom jy moeg aan by jou meenthuis, val in jou Europese bed, stel jou wekker en slaap.
Maandagoggend breek aan. Jy besef die naweek is verby toe jy jou duur Europese pak en skoene aantrek. Die gedagtes oor die 14-jarige meisie in jou hut vervaag terwyl jy die snelweg aanvat in jou swart Duitse voertuig. Jy groet ‘n uur later die wit ontvangsdame by die batebestuurder waar jy werk met ‘n perfekte glimlag in perfekte Engels.
‘n Halfuur later sit jy in die raadsaal, en luister verveeld na die wit uitvoerende hoof se relaas. Terwyl jou ooglede begin swaar word, dink jy terug aan die naweek in die voetheuwels van Kwa -Zulu en ‘n lui glimlag speel om jou mondhoeke.
Toe die uitvoerende hoof jou skielik vra vir jou weeklikse verslag – wat jy nie opgestel het nie – verskreef jou oë, jy kyk hom aan met haat, en hy verander in jou geestesoog in ‘n bul. ‘n Wit bul wat geslag moet word. Jy voel skielik baie tuis.
Evolusie
{jathumbnail off}