Dié verhaal het hom Donderdagmiddag begin ontvou. Ek het gewag vir die goedkeuring van ‘n paar mediaverklarings sodat ek dit kon uitstuur, waaronder ‘n party se Erfenisdagverklaring vir die volgende dag.
So saam met hulle, amper ongemerk, kom ‘n verklaring in van die mediavryheidsdrukgroep, Verslaggewers sonder Grense. In Engels staan hulle as “Reporters without Borders” bekend, maar omdat hul hoofkantoor in Parys is, staan hulle meer dikwels onder hul Franse naam bekend.
Die verklaring is in Engels, met die Frans daaronder.
Dis ‘n stukkie geskiedenis oor hoekom die verklaring by my uitgekom het. Jare lank monitor ek hul webwerf gereeld, want onder meer hou hulle die wêreldwye persvryheidsindeks by. Hulle hou ook rekord van hoeveel joernaliste tot dusver die jaar in die uitvoering van hul werk gesterf het, en hoeveel in aanhouding is. Hulle hou afsonderlike data vir mense wat by hul regerings teenspoed kry oor internet-nuusverspreiding, ook by.
Hul databasis is besonder akkuraat en vinnig van die merk af.
Toe Suid-Afrika in 2006 ook mediawetgewing oorweeg het, het Suid-Afrika van die 22ste posisie in 2003 van die 44ste posisie op die persvryheidsindeks in 2006 teruggesak. Bykans oornag het Suid-Afrika van die mees persvrye land op die kontinent by ‘n hele paar Afrikalande verby teruggesak. En hoewel Suid-Afrika geleidelik na die 33ste posisie teruggeklim het, is lande soos Ghana en Mali steeds meer persvry as Suid-Afrika.
Maar toe die ANC nou met sy jongste beoogde mediawetgewing, waaronder die mediatribunaal, begin, toe swyg Verslaggewers sonder Grense. Toe ‘n joernalis gearresteer is, steeds.
In ander Afrikalande kan die regering nie skuins kyk vir die media nie, of daar is berigte op Verslaggewers sonder Grense se webblad, en oproepe om sagter met die media om te gaan.
Kan die hoof van die organisasie se Afrikalessenaar nie Engels genoegsaam volg nie, dat so op Franssprekende Afrika gefokus word? Maar Soedan is deurlopend in die spervuur. Dus raak dit nie kant of wal nie. Dit bly nog onbeantwoord.
Ek het begin Engelse berigte oor die tribunaal aanstuur. Hieronder tel ‘n berig oor die New Yorkse Freedom House wat Suid-Afrika van ‘n mediavry land na ‘n land met gedeeltelike mediavryhied afgradeer. Naderhand maak ek ‘n “group” van alle moontlike beskikbare adresse van Verslaggewers sonder Grense, in die VSA, Switserland, Duitsland, Swede – almal. En ek stuur!
En hier, op die vooraand van die afsluiting van die ANC se kongres, kom die mediaverklaring, en ek stuur dit op my adreslyste aan.
Gedagtig aan hoe die media op Freedom House se herklassifisering gereageer het, verwag ek ‘n groot storie.
Ek stel dus ook dadelik ‘n konsep-mediaverklaring vir die party op wat ek met hul mediaverklarings help, ‘n klein konserwatiewe Christen-demokratiese party. Vroeg Vrydagoggend het ek die groen lig, en stuur dit uit. Terselfdertyd stuur ek my daaglikse nuuskommentaar uit wat ek oor dieselfde onderwerp geskryf het.
Omtrent die eerste reaksie wat ek kry, is dat ‘n streekkoerant in die Overberg vra dat hulle van my adreslys verwyder word. Heel toevallig het die KZN Witness ‘n dag of wat tevore dieselfde gevra toe die CDP in ‘n verklaring bietjie onder die ANC (met die kongres in Durban) ingeklim het. Na ek vanoggend die Witness se redakteur se kwota-artikel in Rapport gelees het, is ek nie verbaas dat sy koerant gevra het om van die adreslys af te kom nie.
Persoonlik beskou ek dit as kleinlik, veral omdat ek vir ander instansies ook soms mediaverklarings uitstuur, gewoonlik gratis. Soos die outismevereniging, omdat my eie jongste ook outisties is.
Dat A nie van B wil hoor nie, is ek al gewoond. Die “briljante” politieke verslaggewer van ‘n groot Afrikaanse koerant het ook al versoek dat hy van die CDP se adreslys gehaal word na ek in ‘n ander hoedanigheid die betrokke joernalis se kop bietjie deurmekaar gekrap het toe hy twak geskryf het. Selfs ‘n brief aan die redakteur om die lug te probeer suiwer, het niks gehelp nie. Daardie groot koerant ignoreer die CDP steeds soos ‘n stopstraat. En die CDP was nie deel van die onderonsie nie. Dis soos om die supermark te boikot oor hulle ook brood aan jou slegte buurman verkoop.
Kinderagtigheid kom voor, al is die betrokke koerant hoe groot.
Maar gegewe die groot bohaai oor die ANC se beplande media-aksies, verwag ‘n mens dat verslaggewers by die persoon agter die verklaring verby sal kyk, en die verklaring op sy meriete sal hanteer. In dié verklaring word die ANC in geen onduidelike taal nie gewaarsku om te herbesin.
Boonop, let ek, het SAPA (wat ook op my adreslys is) die verklaring twee keer uitgestuur. Uiteraard is my naam nêrens ter sprake nie. Uit de elektroniese argiewe kom ek agter dat beide News 24 en IOL die Sapa-berig gedra het.
Behalwe dat Praag die betrokke nuuskommentaar dra, is daar so ver ‘n mens uit die verskillende argiewe kan agterkom, nog bykans niks.
‘n Groot uitsaai-instansie het wel dankie laat weet, hulle gaan op ‘n gegewe tyd in hul aktualiteitesprogram oor die naweek iets daarvan maak. Saterdag luister ek, maar in plaas hiervan, word iets uitgesaai oor buitelandse joernaliste wat hul positiewe menings uitspreek oor hoe die aanbied van die sokker-wêreldbeker hul persepsies oor Suid-Afrika positief beïnvloed het.
Het die base dalk vooraf op die voorgenome insetsel afgekom en dit laat vervang met iets wat meer in lyn met die ANC se beklemtoning, tydens sy Durban-kongres, van die sokker-eenheid is?
Ook binne die gedrukte media spring ‘n senior persoon in om die belang te beklemtoon, maar skynbaar sonder sukses.
Toegegee, die verklaring kon beswaarlik op ‘n slegter tyd gekom het. Ten eerste was dit die Donderdagmiddag laat, waar die Vrydag ‘n vakansiedag, en dit dus ‘n langnaweek is. Baie koerante sou dus in daardie stadium met ‘n verminderde personeelsterkte werk, en boonop meestal onervare personeel.
Maar juis dit is rede tot kommer. Al hoe meer kom ‘n mens agter dat die nuwe generasie verslaggewers wat algemeen kennis en nuusinsig betref, net nie van dieselfde stoffasie is as die ouer mense is, wat boonop op groot skaal uitgewerk word nie.
Dié probleem kom al ‘n ruk aan – ‘n generasie wat die produk van nuwe persepsies is waar retoriek ongelukkig te dikwels in die plek van feite geplaas word. Nuuskabouters in plaas van nuushonde, dus.
Nuusoordeel bly subjektief. In die vroeg 80’s het ek ‘n artikel geskryf oor die olie wat op die Agulhasbank ontdek is. Volksblad het dit iewers diep in die koerant as ‘n smal kolomberig geplaas. Niks aardskuddend nie.
Presies tien jaar later is ek toevallig in die Kaap en lees die Burger. Op die voorblad word groot aangekondig oor die olie wat op die Agulhasbank ontdek is. Trouens, die berig is amper woordeliks dieselfde as my berig van tien jaar tevore.
Die vraag dus: Was daar onder die naweekjoernaliste nie een wat geweet het hoe belangrik Verslaggewers sonder Grense se waarskuwing aan die ANC was nie? Is almal aan diens waaragtig mediamamparras?
Uiteraard was die ANC-kongres die groot nuus. Dit is enersyds hartseer, want dit is so simptomaties van ‘n de facto eenpartybedeling.
Maar andersyds – juis omdat die ANC so groot nuus is, en so ook die planne van onder meer ‘n mediatribunaal – juis daarom sou Verslaggewers sonder Grense se waarskuwing hierdie berigte impetus gee. Rapport se hoofartikel handel trouens oor die ANC se mediaplanne. Die skrywer(s) hiervan het duidelik nie van die verklaring van Verslaggewers sonder Grense geweet nie, wat beteken iemand in die pyplyn was vas aan die wakker, of het die belang onderskat, wat net so swak reflekteer.
As die media dan self so onbevange is oor sake wat hul toekoms raak, is dit dan nodig dat ander aktiviste hulle so moet uitsit vir mediavryheid?
Daar is inderdaad ‘n ander saak ook uit te maak.
Kom ons laat Pallo Jordan se jongste uitsprake daar oor hoekom ‘n mediatribunaal nodig is (dis in elk geval duister hoe hy meen die mediatribunaal kan as “oplossing” beskou word vir die “probleme” wat hy identifiseer).
Vroeër vanjaar verskyn die Reitz 4 weer ‘n keer voor die hof sodat die saak uitgestel kan word. Die landdros waarsku by dié geleentheid die media en die politici om nie die uitspraak vooruit te loop nie. En die vier prematuur skuldig te bevind nie, en rig juis die waarskuwing omdat dit in soveel oorvloed besig was om te gebeur.
Die eerste Sondag hierna plaas Rapport ‘n brief van ‘n leser wat na die Reitz 4 as misdadigers verwys en wat nog nooit om verskoning gevra het nie. Nie alleen word die woes met die landdros se opdrag omgegaan nie, maar ook met die waarheid. Die Reitz-vier het al by geleentheid om verskoning gevra, en die berig was onder meer in Volksblad en Beeld gedra, maar nie Rapport en Die Burger nie (geoordeel aan die koerante se elektroniese argiewe nie). Sapa het dit ook gedra, en so ook minstens twee koerante oorsee, maar so ver as wat vasgestel kan word, nie ‘n enkele Suid-Afrikaanse Engelstalige koerant nie. Dit het onder andere daartoe bygedra dat die ACDP (ek het geen respek vir hierdie party nie) geweier het om te aanvaar dat die Reitz 4 wel verskoning gevra het (daar word net op die Engelse pers gereageer).
Rapport word by die Persombudsman verkla, wat die saak afwys. Soveel vir selfregulering.
Dit wil voorkom asof ook die gedrukte media besef dat die selfregulering gebrekkig is, want al hoe meer stemme gaan op dat dié kwessie weer onder die loep geneem moet word.
Daar is ‘n ander dimensie. So half uit die bloute, op 23 Augustus vanjaar (2010), verskyn daar in verskeie koerante en ander media ‘n berig oor hoe wonderlik persvry Suid-Afrika is. Die skrywer gebruik die byna jaar-oue 33ste plek wat Suid-Afrika op die Verslaggewers sonder Grense se persvryheidsindeks beklee. Niks word vermeld dat Suid-Afrika ‘n paar jaar vroeër nog die 22ste plek en mees persvrye land in Afrika was nie (destyds het die regering se kommunikasiearm wel groot gewag daarvan gemaak, en die vorige jare se plasings kan op dieselfde webwerf gelees word).
In die artikel van 23 Augustus word groot gewag gemaak van die feit dat Suid-Afrika onder die mees persvrye land op die kontinent val. (Asof die land hoegenaamd kompetisie behoort te hê).
Oor die artikel kan ‘n mens net vra: “Vanwaar gehasie?”
Kom ek span bietjie paranoia in en vra: “Hou dit nie miskien verband met die skade van die berig oor Freedom House se herklassifikasie van Suid-Afrika tot net gedeeltelik persvrye land nie? Het die regering / ANC nie dalk een van sy mediastringers ingespan om hierdie berig in die media te plant nie?
Sal iemand sy joernalistieke naam so met ‘n plank slaan sonder dat hy / sy darem nie op ‘n manier ruim kompensasie ontvang nie?
Kry ‘n mens nie hieruit dalk ook ‘n antwoord oor hoekom Verslaggewers sonder Grense se Afrikalessenaar so besonder stram was om oor verwikkelinge in Suid-Afrika in rat te kom nie?
Hoekom is die persvryheidsindeks so belangrik?
Ek “plak” ‘n paar stukke hieronder. Die stuk oor die vergelyking tussen die verskillende indekse is in die begin van 2009 geskryf en die data is dus effens verouderd, maar nie die beginsel nie.
Gaan Google my naam saam met woorde soos persvryheid, mediavryheid, press freedom, media freedom, en ‘n mens kry sowat 13 000 trefslae in totaal. (Max du Preez, wat as een van die grootste persveryheidsagitators in SA beskou word, het sowat 31 000 ooreenstemmende trefslae) Ek kan dus seker as ‘n persvryheidsaktivis beskou word.
Maar nou, jammer, g’n niks meer aktivisme van my kant nie. Daai geveg kan die media self veg. Van my kant sal ek vanuit my vakgebiede, politieke wetenskap en staatsreg, steeds wys op die verband tussen ‘n vrye, verantwoordelike media en die demokrasie, asook die stryd teen korrupsie.
Môre is die koerante se meeste groot kanonne waarskynlik terug (al is dit nou skoolvakansie) en sal ‘n paar koerantsnotkop-agterente waarskynlik geskop word. Maar al word die nuus nou gedra, is dit in die nuusomgewing maar ‘n geval van gister se nuus wat vandag se geskiedenis is.
In die politiek word graag gesê in ‘n demokrasie kry die bevolking die regering wat hulle verdien. As die land prulmedia wil hê, dan is dit nou maar so.
Dan word die onus swaarder op die internet, woernale wat nie skroom om inligting te gee nie al is dit polities sensitief, politiek inkorrek, al is dit gestroop van regeringsretoriek.
Comparison of SA’s position on different indexes, February 2009
The position of countries, including South Africa, has a remarkable correlation between their positions on various indexes.
Business Bulleting compared South Africa ’s position on the available indexes after the country 61st position on the Heritage Foundation’s most free economies, after improving its position slightly by 0,4 percent.
On the latest press freedom Index of Reporters without Borders South Africa also marginally improved its position to share the 36th position with a number of countries. A number of years ago South Africa held the 22nd position, well ahead of any other African country.
On the corruption perception index, South Africa lies 45th.
On the free economy index South Africa is lower than Mauritius and Botswana , on the press freedom index lower than Mali , Ghana and Namibia , and on the corruption perception index, lower than Botswana .
To complicate matters further, another recent report judged South Africa to be the 15th most violent countries in 21 evaluated on the continent. Of those countries evaluated, South Africa came out as 21st most violent country in the world. South Africa ’s murder rate of above 40 per 100 000 per annum is far in access of the world average of 5 per 100 000. South Africa , with probably the highest HIV levels in the world, is also regarded as the rape capital of the world, despite only one in ten to one in 30 rapes being reported to the SAPS. The official rate is almost 80 per 100 000 per annum.
Recent reports also indicated stock theft to be a mayor problem, being described as “the largest money making enterprise in the country.” This adversely affects the government’s land reform policies, as black farmers are often totally whipped out by stock thieves.
“The image of our country needs to be improved if we want to draw fixed foreign investment,” said Dennis Dykes, chief economist of Nedbank in reaction to the Heritage Foundation’s report.