‘n Geheime ooreenkoms wat Eskom onderteken het, en waarvan die besonderhede van die publiek weerhou word, gaan die nasionale kragvoorsiener onder geweldige druk plaas indien dit rugbaar raak, om dit te hersien.
BHP Billiton sal egter hof toe gaan om die spesiale kontrak met Eskom – wat elektrisiteit spotgoedkoop aan sy aluminiumsmelters tot 2028 voorsien – te beskerm.
Eskom se tariewe vir gewone verbruikers styg deurgaans, maar BHP Billiton trek nog steeds voordeel uit krag wat onder markwaarde aan hulle verkoop word.
In ‘n onderhoud ná die vrystelling van die mynmaatskappy se resultate van hierdie week, het die Suid-Afrikaanse voorsitter Xolani Mkhwanazi, gewaarsku dat die grootste verloorder die land gaan wees as die kontrak hersien word, en nie BHP Billiton nie.
Volgens die jongste resultate, is Suid-Afrika nie baie belangrik vir BHP nie. Sy bates in Suid-Afrika beloop slegs 4% van hul wêreldwye bates. Maar Mkhwanazi sê dié persentasie kan verminder, wat ernstige gevolge vir werk en stroomaf-ondernemings sal hê.
BHP se belegging in Richardsbaai, waar twee van sy smelters geleë is, is “die grootste belegging Suid-Afrika nog ooit gesien het,” sê hy.
“As die regering gesien word om groot beleggingskontrakte nie na te kom nie, wie sal dan ooit geld in hierdie land belê?”
BHP Billiton se beeld in die land is erg geknou, maar Mkhwanazi sê die omstrede kontrak is Eskom s’n.
Die oorspronklike kontrak is in die vroeë 1990’s onderteken toe daar ‘n surplus goedkoop elektrisiteit was, wat die regering as aas gebruik het om buitelandse beleggings te lok. Dit is 10 jaar later uitgebrei, en teen daardie tyd was daar reeds duidelike waarskuwings dat Suid-Afrika ernstige kragtekorte in die gesig sou staar.
Die destydse goedkeuring is gegee deur die Nasionale Energiereguleerder, onder leiding van die einste Mkhwanazi. In 2005, ‘n jaar nadat hy die reguleerder verlaat het, het hy ‘n toppos by BHP Billiton losgeslaan. In 2008 het hy voorsitter geword.
Vroeër hierdie maand, het Eskom gesê die kontrak wat die reguleerder goedgekeur het sal hulle R11.5 miljard in laste gedurende die termyn van die kontrak kos.
Mkhwanazi sê Eskom het hulself “misreken”. Vreemde antwoord, aangesien dit hyself was wat die ooreenkoms goedgekeur het.
“Die raad [van die Nasionale Energiereguleerder] het dit goedgekeur,” sê hy – weliswaar op sy aanbeveling, maar op grond van inligting wat deur Eskom verskaf is. Dit kan nie nou verander nie.
“Jy teken nie ‘n kontrak vandag op grond van jou eie assessering, en as iets verkeerd bereken is of onvoorsiens gebeur en dan vyf jaar later sê jy kyk, ek wil hier uit nie.”
BHP verwag van Eskom om die ooreenkoms na te kom en sal regstappe oorweeg indien dit nie gebeur nie.
Mkhwanazi sê BHP kom hul verpligtinge aan Eskom na en verwag dat Eskom dieselfde doen.
“Ons glo in kontrakte.” Die publiek die verkeerde skurk geteiken het, sê hy. Hy sê die probleem is dat Eskom nie nuwe kragstasies gebou het nie.
Hoe mal was dit van Eskom om elektrisiteit te voorsien tot 2028 teen minder as die helfte van die koste van die vervaardiging daarvan?
Maar die feit is dat Suid-Afrikaanse verbruikers BHP Billiton subsidieer. Dit het rugbaar geraak na ‘n hofbevel om Eskom te dwing om die besonderhede bekend te maak. En dit lyk nie goed vir BHP nie.
“Dit sal nie goed lyk vir die land as jy probeer om die kontrak te verander nie, glo my,” sê Mkhwanazi.
Was dit eties om ‘n toppos by BHP te aanvaar nadat hy hulle so ‘n groot guns gedoen het?
“Dit was nie ek nie, dit was die raad.”
Stel dit ‘n gevaarlike presedent as ‘n reguleerder ‘n werk by ‘n maatskappy aanvaar wat voordeel trek uit die besluite wat geneem is?
“Die reguleerder goedgekeur niks van of namens BHP dit goedgekeur ‘n Eskom-aansoek.. As ek gegaan het om te werk vir Eskom dan is jy reg sou wees. Daar was nooit enige interaksie tussen BHP en die reguleerder.”
Mkhwanazi, 58, het ‘n MSc en PhD in fisika aan die Universiteit van Lancaster in die Verenigde Koninkryk.
Terwyl hy lesings in fisika aan die Universiteit van Swaziland gegee het, het hy vir die ANC ondergronds gewerk.
Die berugte polisiebevelvoerder Eugene de Kock is gestuur om van Mkhwanazi ontslae te raak nadat ‘n hy deur ‘n vriend verraai is, maar De Kock het die verkeerde ou geteiken.
“Ek wil nie daaroor dink nie,” sê Mkhwanazi. “Ek sê vir jou, ek is gelukkig.”
In 1988 het hy aansoek gedoen om asiel in Australië en het in Perth gewoon tot en met sy terugkeer na Suid-Afrika in 1993. – timeslive.co.za