Tag: Kopties

Vandag is Saterdag, 14 Augustus 2021. Dit is die dag waarop Afrikaans gevier word. As blykie van waardering, word almal wat Afrikaans ken aangemoedig om vandag ‘n Afrikaanse boek te koop.

Wel, ek gaan nie. Want ek hoef nie.

Ek het reeds vanjaar meer as 55 akademiese werke in Afrikaans gekoop vir eie gebruik. En dis nou sonder om die vaktydskrifte soos Stilet, Standpunte, Lantern en Dubbelfluit: Tydskrif vir die Onderrig van Afrikaans as Tweedetaal in te reken.

Dis nou sonder om my Italiaanse, Russiese, Duitse, Nederlandse, Franse, Sweedse, Deense, Noorse, Latynse, Griekse, Spaanse, Hebreeuse en Nama-kooplus by te voeg. Dit was so ‘n hittete of ek het ‘n boek oor Arabiese grammatika op Montagu ook gekoop.

Maar ek glo akademici, met ‘n véél groter salaris en gravitas, sal my inkopietogte in die skadu stel. Buitendien, dis Covid, ek moet my hande stilkry – en ‘n boek het so ‘n kalmerende en leersame effek.

Koptische Grammatik (1961), die beginpunt

Maar een van my eksotiesste kopies vanjaar geskied op Robertson, Wes-Kaap, in die hospieswinkel, op Woensdag, 19 Mei 2021. Ek kon my geluk nie glo nie. Die boek het behoort aan ‘n afgetrede senior lektor in die Semitiese Tale, verbonde aan die Universiteit van Stellenbosch, L.M. Muntingh; in 2019 oorlede.

En toe onthou ek mos die Koptiese taal het, toe Josef en Maria met Jesus soontoe gevlug het, mos die hele Egipte beslaan. Daar was hier in die stede natuurlik Grieke, Romeine, en al die volke dwarsoor die Romeinse Ryk ook te vinde.

Dat die befaamde Biblioteek van Alexandrië in die 3de eeu voor Christus in Egipte gebou is, het my laat wonder oor die strategiese ligging. Waarom hier? Is dit omdat die Egiptenare (toe nog heidene, onthou) oor die algemeen nie oproermakers was nie? Is dit omdat die klimaat meer geskik is om boeke te bewaar? Waarom nie in Athene nie?

Volgens prof. Gerrit van Wyk Kruger (Die verhaal van die Griekse taal oor 35 eeue heen) was dit ook polities gemotiveerd, om die Griekse kultuur te laat uitbrei (2017:41):

Die stigting hiervan was nie net die verwesenliking van ‘n stuk idealisme nie, maar was ook polities berekend as ‘n instrument waarmee hy die land van die magtige Nyl wou helleniseer. *…+ Demetrios het dan as ‘n lewende skakel uit die Griekse moederland, tussen Athene en Alexandrië, gedien om die oud-Griekse letterkunde, kultuur en erudisie dáár te laat voortleef.

Vandag is Kopties in Egipte morsdood, heeltemal verdring deur Arabies, hoewel die buitelandse belangstelling geweldig groot is – nie alleen in die Kopties-Ortodokse kringe nie, maar veral onder Egiptoloë, argeoloë en selfs die New Agers (veral onder die Gnostiese geskrifte in die postmoderne era); alles te danke aan daardie Fransman, Champollion, wat die hiërogliewe eeue gelede ontsyfer het, met behulp van hierdie taal.

Die boek behandel hoofsaaklik net die grammatika, nie die taalgeskiedenis so uitvoerig soos ek dit wil hê nie. Hier word wel gepraat van “wenigstens fünf Dialekte” (bl. 36). Die dialekte word, volgens die spelling in ‘n artikel deur Willem S. Vorster , soos volg aangedui:

Daar was verskillende dialekte waarvan Sahidies die belangrikste was. Daarnaas het Bohaïries (die huidige kerktaal), Agmimies, Subagmimies en Fajjumies ook as dialekte van Kopties in Egipte ‘n rol gespeel.

Sahidies vind jy in Bo-Egipte; Bohaïries langs die Nyldelta (ook genoem Alexandryns, na die stad Alexandrië); Agmimies langs die Tebes in Bo-Egipte; Likopolitaans/Subagmimies vind jy in Bo-Egipte by Assioet; en Fajjumies in die Fajoem (spelling van die Panorama, Julie 1989) of Fajjum-streek. Daar was dus geen standaardtaal nie. Elke dialek het sy eie pakkie werk gelewer.

Maar nou moet ek hoor daar is nie vyf nie, maar 27.

Van belang is wel die paragraaf op bl. 38:

Während in der griechischen Zeit Ägyptens die Entwicklung der bodenständigen Kultur und somit auch der Sprache im wesentlichen ungestört ihren Fortgang nahm, verlor das Koptische nach der Eroberung Ägyptens durch die Araber zusehends an Boden. Am besten ist das an den Urkunden zu ersehen. Ihre große Masse gehört dem 7. und 8. Jahrhundert an. Dann nimmt ihre Zahl stark ab, um im 10. Jahrhundert ganz zu versiegen. Um diese Zeit ist die Umgangssprache auch der christlich gebliebenen Ägypter im öffentlichen Leben schon ziemlich allgemein das Arabische geworden. Als die Kenntnis der koptischen Sprache unter den christlichen Ägyptern allmählich weiter zurückging, machte sich die Notwendigkeit geltend, die koptischen Schriften ins Arabische zu übersetzen. Das war der Anfang einer koptischen (d.h. christlichen) Literatur in arabischer Sprache. Auch koptische Grammatiken und Wörterbücher wurden damals in arabischer Sprache verfaßt.

Vrye vertaling:

Onder die Griekse bewind in Egipte het die eie taal en kultuur van die Kopte eintlik ongesteurd sy gang gegaan; daarteenoor verloor dit egter aansienlik veld nadat die Arabiere Egipte verower het. Dit is heel duidelik aan die dokumente te sien. Die dokumente in Kopties bereik in die 7de en 8ste eeu hul hoogtepunt (in aantal), maar dan gaan dinge bergaf, en nuwe geskrifte in hierdie taal verdwyn heeltemal teen die 10de eeu. Onder die Christene het ook Arabies in die openbaar die taamlik algemene omgangstaal geword.

Omdat die kennis van die Koptiese taal onder die Christene van Egipte al hoe slegter begin raak het, is hul genoop om die Koptiese geskrifte in Arabies te vertaal. En dit was ook die beginpunt waar die Koptiese (dit is, Christelike) literatuur in die Arabiese taal verskyn het. Ook die Koptiese grammatikaen woordeboeke is voortaan in Arabies geskryf.

Soveel vrae het by my opgekom:

• Waarom het die taal uitgesterf?
• Het die Kopte self skuld hieraan gehad?
• Wat het Arabies die Koptiese sprekers gebaat?
• Kan Kopties my help om Hebreeus te leer, aangesien hulle albei Semitiese tale is?
• Wat dryf iemand om vandag Kopties te leer?
• Watter beeld roep Kopties by mens op?
• Watter alfabet het die Kopte voor die Griekse alfabet gebruik?
• Watter invloed het Kopties op die Westerse kultuur? En vandag nog?
• Waarom is daar geen Wikipedia in Kopties nie? Daar bestaan tog ‘n Wikipedia vir Latyn, vir Sanskrit, vir Oudengels, vir Oudkerkslawies, vir Goties… waarom nie vir ‘n taal wat so belangrik vir die godsdiens is nie?
• Bestaan daar ‘n noue band tussen die Russies-Ortodokse, Grieks-Ortodokse en die Koptiese kerke? Juis omdat hul skrif uit dieselfde oeralfabet ontwikkel het?

Die meeste van hierdie vrae is nog nie beantwoord nie. Op die Nederlandse webwerf van die Koptiese kerk, sal die meeste Westerlinge dit geweldig vreemd vind dat Arabies aan klein kindertjies sommer vroeg-vroeg al geleer word op Sondagskool. Arabies is die amptelike kerktaal van die Koptiese kerk. Sou jou Sondagskoolonderwyseres vir jou Grieks, Latyn of Hebreeus geleer het?

Dit was ook nie lank nie, of ek vind @CopticNation op Twitter, ‘n Egiptenaar, ‘n etniese afstammeling van die ou Kopte, wat nou ‘n paar geslagte lank in Nederland bly. Die meeste van hulle, omdat hulle nie met die Arabiere getrou het nie, toon die meeste genetiese verwantskap met die ou Farao’s van weleer. DNS-toetse bewys dit keer op keer. As jy boonop ‘n ou Fajoem-portret met hul gelaatstrekke vergelyk, is die ooreenkomste nogal duidelik.

Natuurlik het die Kopte dan ‘n reuse-afsku in die swartes (vernaamlik in Amerika) wat die hele antieke Egiptiese kultuur as hul eie handewerk beskou. Ek hou die stukke in my stilligheid maar dop. Op ‘n veilige afstand. Dit gaan dus nie alleen om geloof nie, maar ook etnisiteit. Dis amper soos die Afrikaner en die Susterkerke wat voorheen sinoniem was (eintlik nou nog…).

Van hierdie Christelike denominasie sal jy ook nie sommer in die Westerse media verneem nie, omdat hulle nie selfmoordbomme laat ontplof nie, hulle is uiters vreedsaam en val niemand lastig nie, en hulle huil saam as ander kerke afgebrand word. Elke nou en dan kom daar maar weer die video op Twitter waar nog ‘n priester êrens doodgemartel word. Nogtans, ten spyte van als, klou hulle vas aan hul geloof.

Sulke ywer is seker bewonderenswaardig.

Maar kom ons vergelyk dit gou met Suid-Afrika.

Radio Sonder Grense het op Hemelvaartdag, 13 Mei, die volgende berig uitgesaai:

Die Moslemgemeenskap vier heel waarskynlik môre Eid-ul-Fitr. Aanbidders het gisteraand in Seepunt gaan kyk of hulle die nuwe maan gewaar, wat die einde van die heilige maand van Ramadaan beteken. Dit behels ‘n vastydperk van sonsopkoms tot sonsondergang. Die nuwe maan is egter nog nie gewaar nie. Die adjunkpresident van die Moslem Regsraad, Moula Abdul Khaliq Allie, sê volgens maankykers kan Eid-ul Fitr na verwagting môre gevier kan word.

Ek het werklik gewonder hoekom dit relevant is vir driemiljoen Afrikaanse luisteraars. Dit was deel van die hoofnuus om 08:00 en 09:00. Dit moet egter gesien word op die oomblik toe die spanning tussen Israel en Palestina op die Gazastrook in die hoofnuus was. Dáárvan was daar oorgenoeg blootstelling.

Hoewel die staat sekulêr en dus onpartydig wat godsdiens aanbetref moet wees, en albei dae géén openbare vakansiedae is nie, moes die een bo die ander uitgesonder word, al vind dit ook die volgende dag plaas.

Hoe ironies ook van die sender, op die 13de Mei 2021 was daar, die hele dag, nie ‘n dooie woord oor Hemelvaartdag in die nuus nie. Dit is eenvoudig doodgeswyg. Nie eens die hartroerende woorde van Pous Franciskus (@Pontifex), wat so gereeld in hierdie Protestante land aangehaal word, kon daardie dag die nuusbulletin haal nie. Ek kan net my oë opslaan.

Net vir interessantheid het ek gesoek op Twitter na iemand wat ander ‘n gelukkige “Hemelvaartdag” toegewens het, in Afrikaans… hier en daar was daar enetjie, en Dom Gatiep wat Meneer die Staatspresident op 20 Julie 2021 aanvat omdat hy nie die Christene gelukkige Hemelvaart toegewens het nie, maar die Hollanders het die meeste die woord op 13 Mei gebruik, want volgens die webblad van die Rijksoverheid is dit duidelik:

Hemelvaartsdag is een officiële feestdag in Nederland

Dit sê werklik ook veel oor die laksheid van die Afrikaner-Christen. Troos jou daaraan, volgende jaar sal jy wéér vergeet. Jy kan altyd nou al in jou dagboek die datum met ‘n rooi pen omkring: Dis Donderdag, 26 Mei 2022, Deo volente. Moenie sê jy het nie geweet nie.

Maar goed, die laaste keer wat daar oor die Koptiese kerk gepiep was op RSG, is die datums 27 en 28 Mei 2017.

Oor die algemeen is die Kopte die Weste uiters goed gesind. Was dit immers nie die Weste wat die mag van die Turke verbreek het, die Code civil op die tafel neergeplak het en uiteindelik die Kopte ‘n bietjie beweegruimte gegee het nie? Was dit nie die Westerse akademici wat ‘n moerse ophef oor hul taal en kultuur gemaak het omdat die hiërogliewe met behulp van Kopties ontsyfer is nie? (Nou goed, dit was ook die Weste wat hul Farao’s se grafte leeggeroof het, so groot was die ophef.)

In Nederland, net soos in Duitsland, in Frankryk, en selfs Italië en al die ander plekke waar hierdie gemeentes hulle bevind, word daar al hoe meer moeite gedoen om Kopties te laat herleef, net soos die wonderwerk met Hebreeus gebeur het. Dr. Dekker, so verneem ek, is besig om ‘n handleiding oor die taal te skryf in Nederlands. Hier is reeds ‘n kursus wat in Leiden aangebied word.

Op Google Play kan ek vir jou ook ‘n Russiese handleiding van Sahidies aanbeveel: Грамматика коптского языка.

Oorsee is daar deur die eeue heen meer grammatikaboeke geskryf oor Kopties as oor Afrikaans. Dis ‘n feit: die nuutste boek is in 2021 in Duits uitgegee: Grammatik des Boharischen deur Mathias Müller. En die boek is lekker dik.

Ek moet erken dat ek ‘n tikkie jaloers is op die aandag en die vooruitgang van hierdie taal in Europa. En tog sal die Kopte wens om die biblioteke vol boeke, die standaardtaal, die wetenskapstaal, die akademiese taal, die dryfkrag as moedertaal, die tegnologiese vakterme en begrippe, musiek(videos), klankopnames, podsendings, debatvoering, sommer ‘n webwerf soos PRAAG, om al hierdie voordele te hê.

Die belangrikste wel: moedertaalsprekers. Wat ‘n lewende taal toekom. Iets waaraan ons so gewoond is. So vanselfsprekend aanvaar. Die sogenaamde 300 mense wat wel hierdie taal in Egipte kan praat, volgens die Duitse Wikipedia, is “tweede taal”, dus, dis soos Latyn vlot te leer praat.

My vraag is: waarom moes hierdie taal eers ‘n dooie taal word? Waarom moes die kundigheid van die Egiptiese hiërogliewe tot niet gaan? En as jy dink hoeveel moeite daar nou gedoen word, om meer as ‘n duisend jaar later in te haal en soos Hebreeus te laat herleef – kon mens nie maar die taal eenvoudig laat bly voortleef het nie? Sou dit nie die lewe vir die taalwetenskaplikes vergemaklik het nie?

CopticNation, wat my ontsettend baie gehelp het, was op Twitter so gaaf om ‘n webwerf te deel waar ‘n afgetrede dokter die Geskiedenis van Kopties beskikbaar gestel het. Daardie afgetrede oogarts het beslis my oë oopgemaak.

Die spesifieke boek hier ter sake kan hier afgelaai word.

Dis in Egiptiese Arabies, natuurlik.

Die Geskiedenis van die Koptiese taal: “opgaan, blinken, verzinken” en die herlewing

Die taal, sal jy opmerk deur te google, gebruik presies dieselfde Griekse alfabet, min of meer soos die Russe Cyrillies gebruik (of, kyk na die alfabet van die uitgestorwe Goties!). Hoekom? Waarom was hul eie alfabet nie meer goed genoeg nie?

Die lopende skrif van “Egipties” (hiërogliewe is net op rots, klei en klip aangebring, nie op die gestolde piesangpap wat aan niksvermoedende toeriste gesmous word as papirus nie!), het ongelukkig so vol kommas geword, dat die oorskakeling verwelkom is toe die Grieke vir Egipte oorvat. Uit die gratis boek van dr. Isshak verskyn hierdie beeld van êrens:

Veral ook omdat die ou skryfstelsel geen klinkers bevat het nie, was die Griekse alfabet met ope arms eweneens verwelkom. Dis amper soos Turks, Maleisies en Swahili wat almal vandag die Latynse skrifstelsel gebruik en van Arabies afgesien het, al is die meerderheid sprekers almal Moslems. Geen taal is daarvan dood nie.

Ek moet self sê: die Grieks-Koptiese skrif is baie sag op my oë wat Latynse skrif gewoond is. Selfs sagter as hoekiger Russies-Cyrillies.

Die taalverloop het geskied vanaf

• Oudegipties (3000 tot 2000 v.C.) na
• Middelegipties (2000 tot 1300 v.C.) na
• Laategipties (1300 tot 700 v.C.) tot
• Demoties-Egipties (700 v.C. tot 500 n.C.)

En uiteindelik, uit hierdie Volksegipties (wat die versamelnaam is vir ‘n paar dialekte), word Kopties in omtrent die derde tot vierde eeu na Christus so op skrif gestel (wat vreemd is as mens dink die Alexandrynse Biblioteek is die derde eeu voor Christus deur die Grieke laat bou).

Die evolusie van taal verloop dus baie soos Oudgrieks wat met verloop van tyd verander het in Nieugrieks, Latyn verander het in Italiaans, Oudnoors in Yslands, 17de eeuse Nederlands wat in Afrikaans verander het. Dieselfde patroon sien jy dus.

Wat presies het daar gebeur?

Wel, ek gaan jou ‘n bietjie huiswerk gee, hierdie twee artikels uit Égypte/Monde arabe is immers gratis:

• The Transition from Coptic to Arabic deur Samuel Rubenson
• L’arabisation de l’Égypte : le témoignage papyrologique deur Sophia Björnesjö

Ek wil egter by drie punte stilstaan:

– Die digotomiese isolasieprobleem
– Om jou hoofsaaklik tot net een vakgebied te bepaal
– Die einde van die hoëfunksie is die einde van die taal

Die digotomiese isolasieprobleem

Ons weet van die skeuring tussen die Griekse en Koptiese kerk. En wat dinge erger gemaak het was later met die Kruistogte (pp. 50-51), waar jy jou lojaliteit teenoor jou landgenote (die maghebbers, die Arabiere) moet bewys, terwyl hulle jou weer verdink dat jy met die Kruisvaarders konkel en heul.

Jy is óf een van ons, óf jy is nie. Jy is óf ‘n vriend, óf ‘n vyand. Daar is nie vyftig skakerings grys tussen swart en wit nie.

Ek het reeds voorheen geskryf oor die “opvallende raakpunt tussen Afrikaans en Korsikaans”. Albei dialekte is as nikswerd vorme van die Standaardtaal beskou (dus, nie deel van die kontinuum nie), hulle word geïsoleer (of hulle isoleer hulself), en word dan tot die dood toe gebliksem deur die nuwe maghebber.

Korsikaans is streng gesproke ‘n dialek van Italiaans (van oorkant die water), maar moes onder Frans ly, want dit sou dan, in isolasie beskou op ‘n stukkie aarde, geen nut hê nie. En hierdie irritasietjie moet verdwyn. Afrikaans is Kitchen-Dutch gedoop. Dieselfde storie.

Nou het ons Kopties vs. Arabies.

Volgens hierdie teorie moet daar op die skaakstel net twee konings oorbly, en die kleiner taaltjie moet in die slag bly, want anders kan daar mos nie eenheid wees, of gelykheid, of gelyke kanse, of watter ander ideologie jy optower nie. O, ja: “vrede”. Of dit nou deur die volk self so beskik word, of deur politiek so afgedwing word, of die toeval dit so wil hê – daardie lydende taal gaan nie ontwikkel nie. Dit moet weg.

As die sprekers nie self besluit om vroeg al tou op te gooi en van moedertaal te verander nie (taalverskuiwing), geen oorspronklike woorde munt nie, geen wetenskaplike of kunswerke skryf wat hoog aangeskrewe is in ‘n ander wêreld nie, sal die slagoffertaal met verloop van tyd al hoe meer ‘n namaaksel van die maghebber se taal begin raak, en beweeg dan net al hoe nader en nader en nader aan die maghebber se taal totdat die oorspronklike slagoffertaal heeltemal kruppel raak en verdwyn. Op sy beurt sal ‘n baie onsimpatieke maghebber alles in sy vermoë doen om die lewens van die kleiner taaltjie se sprekers galbitter te maak.

Maar let wel, dit gebeur slegs in ‘n spreekwoordelike visbak, waar een taal gestel word teenoor ‘n ander taal, en daar geen nut gesien of gebruik gemaak word van ander tale daarbuite nie.

CopticNation het wel aan my gesê daar was party kloosters wat met ander tale uit die omliggende streke in kontak was, of wat hierdie sprekers in hul midde gehad het; Kopties was dus nie heeltemal op sy eentjie nie. Van hierdie manuskripte is veeltalig: Grieks, Kopties, Arabies, Armeens, Etiopies en Siries.

Ongelukkig het ons te min statistiek nou beskikbaar om te weet wat die geletterdheidsyfers van die gewone outjie werklik was. Dit is nou Jan Publiek. Vroue en kinders. Dus wonder ek tog of daar nie sprake was van ‘n soort tweedeligheid tussen Kopties en Arabies nie. Dit is ‘n teorie wat ek nog wil toets, maar dit lyk vir my hoogs waarskynlik.

Maar nou ontstaan die volgende probleem: wat is geletterdheid?

Kyk mens byvoorbeeld na die Calvinistiese samelewing in Nederland in die 17de eeu, dan weet ons die geletterdheidskoers was veel hoër as in Frankryk. Want jy moes tog die Bybel kon lees. Frankryk se geletterdheidskoers was (op daardie stadium toe die Hugenote gevlug het) onder die mans 30% en 14% onder die vroue (M. Boucher. French Speakers at the Cape. pp. 37-38). Dikwels is hierdie “geletterdheid”-syfers in Europa egter gemeet aan die feit of jy bloot jou handtekening kon maak of nie. Dan word ‘n paar doop-, sterfte- of huweliksregisters en formuliere vergelyk, die handtekeninge getel, die persentasie bereken en dan besluit: hierdie nasie was geletterd daardie nasie was minder geletterd. Vandag beskou ons “geletterdheid” en “leesbegrip” as sinonieme.

Hierdie “geletterdheid” sou mens dan kon toets aan die moontlikheid om dalk kontak met ander tale te maak en ingewikkelde kennis oor te dra.

Ek het gehoop op die Italianers uit Venesië wat miskien op ‘n manier kontak sou kon maak met die Kopte, dat daar ‘n lewende uitruil van inligting sou kon plaasvind – weerskante van die Middellandse See. Maar CopticNation sê aan my dit sou dan eintlik mosterd na die maal wees: die Europeërs het eers van die Koptiese volk en taal bewus geword teen 1439.

Van die Kopte het agterna besef die isolasie wat sedert 451 afgedwing is deur omstandighede was ‘n aanslag op hul taal, kultuur en beskawing. Omdat hulle alle bande met die buitewêreld daardeur verbreek het, nie meer met die Bisantynse beskawing in kontak sou wees nie, is die taal van die teologie, filosofie en die wetenskap daarmee heen (d.i. hulle sal voortaan net van Arabies moet gebruik maak?). Ook hul verlede en toekoms, hul erfenis was daarmee heen.

Party skryf egter hierdie gebeurtenis aan selfopgelegde isolasie toe, te wyte aan hul eie fanatisme, omdat hulle hul eie ding wou doen en die Griekse Kerk gewantrou het.

Om op dieselfde aambeeld te hamer

Vanaf die suide van Spanje tot in Bagdad het die Arabiere omtrent oor alles onder die son geskryf. Hierdie werke sal later uiters gesog wees in Europa, waar papier lankal gemuf en opgevrot het. Volgens die Russiese Wikipedia was daar egter net twéé tekste wat wetenskaplik van aard was in Kopties:

Античная научная традиция в коптской письменности представлена всего двумя текстами — полуфольклорным «Физиологом» и трактатом «О самоцветах» Епифания Кипрского.

Oftewel:

Die antieke wetenskaplike tradisie in die Koptiese skryfkuns bied slegs twee tekste: die halffolkloristiese Physiologus en die werk De gemmis deur biskop Epifanius van Siprus.

Hierdie Physiologus van die Kopte sou tien teen een ‘n vertaalwerk van die Griekse een wees. Die Physiologus was ‘n boek wat mitiese of werklike diere, plante en klippe beskryf het, maar dit het swaar onder bygeloof, oorlewering en allegorie gebuk gegaan. Die Middeleeuse weergawes daarvan is wel met helder en baie aantreklike illustrasies versier (hoewel die kopiïste duidelik nog nooit ‘n luiperd gesien het nie).

De gemmis gebruik ek hier as afkorting vir De duodecim gemmis rationalis, wat handel oor die twaalf edelstene van die hoëpriesterlike borsskild/borssak/borsplaat.

Dus moet ek aanneem ons het twee vertalings hierso wat oorgebly het?

Al sou die reusebiblioteke in Spanje en Bagdad later tot op die grond toe afgebrand word en niemand by laasgenoemde gedink het om die biblioteek te herbou nie, kan jy jou steeds indink hoe al hierdie ryke wetenskaplike werke in Arabies moes vergelyk met ‘n taal wat hom hoofsaaklik net met godsdienssake bemoei het. Dit is nou Kopties waarvan ek praat. Godsdienssake was sy enigste funksie. En toe word hy van daardie een talent ook beroof.

Dit leer ons dat enige taal in soveel verskeie sektore moontlik benut moet word.

Die hoëfunksie gaan tot niet, en so ook die taal

Ons weet wat het gebeur met Kornies toe 4000 mense met die swaard omgebring is omdat hulle nie die nuwe Engelse gebedeboek wou aanvaar nie. Die taal is morsdood.

Ek het reeds daarna verwys in “Hoe dr. Hennie Terblanche die Engelse makgemaak het”.

Ons weet ook van Lord Somerset wat sy plan deurgevoer het om Skotse predikante in te voer om Hollands te probeer dooddruk:

It has pleased His Majesty most graciously to approve that measure, and to enable me to act more extensively upon it, not only by having commanded Clergymen of the Established Church of Scotland (whose religious tenets are precisely similar to those of the Reformed Church of this Country), who have received instruction in the Dutch Language, in Holland, to be sent hither to be placed in the vacant Churches, but by having authorised competent and respectable Instructor being employed at public expense, at every principal place throughout the Colony, for the purpose of facilitating the acquirement of the English Language to all classes of Society.

Sy plan het nie geslaag nie. En verder het die Boere in elk geval genoeg gehad van die Grenspolitiek, en het hul goed gevat en getrek. Die Kaapse Kerk het nog aanvanklik geteem hulle moet bly, dat hulle sonde teen die staat pleeg, maar niks kon hulle keer nie. Daaroor is uitvoerig geskryf in Die Kaapse kerk en die Groot Trek.

Ons weet van die Duitse kerke in die Natalse Middellande wat verengels het en hul taal en kultuur permanent kwyt is, terwyl die Duitse kerke in die Afrikanerdeel van Natal ‘n karnaval van vreugde beleef.

Ons onthou eweneens ook die Nederlandse kerke van Drakenstein en omstreke wat ná die Hollandse diens ook ‘n diens in Frans sou hou vir die Franse Hugenote, al was daar ook maar net één lidmaat wat opdaag. Dit is dus onwaar dat die Hollanders aan die Kaap die Franse taal doodgedruk het.

En ons weet selfs vandag nog wat gebeur met Afrikaanse kerke waar die predikant ook in Engels begin preek omdat die kerkbanke te leeg na sy sin is, en die aantal siele en hoeveelheid geld net nooit genoeg is nie. Jy weet, “toeganklikheid” is die modewoord.

En ons wéét goed wat het gebeur met Kopties toe Arabies die voertaal van die kerk geword het. Maar hieroor is daar nog onenigheid.

Die een kant dink: Die invoer van Arabies in die Koptiese kerk is juis in daardie rigting gestuur deur diegene wat ‘n possie beklee het by die owerheid – dalk om witvoetjie te soek by die heersers, of dalk om na hul pype te dans.

(Maar dalk ook, en dit is net ‘n teorie wat ek het, sodat die amptenare kan sien dat die Koptiese Kerk nie vyande teen die owerhede kweek nie. Dink maar aan sekere amptenarye en ondermenings in Suid-Afrika wat op kantoor alles in een taal wil hê – glo vir “deursigtigheid”, hoewel die korrupsie dan éérs lekker voortwoed…).

Maar ook Patriarg Gabriël was die eerste om vertalings van die Arabiese gebed in te voer, asook die voordrag van die Evangelies en briewe in Arabies, behalwe by Nagmaal waar die liturgie in Kopties voortgegaan het. Die skielike oorgang vind mens onder andere in briewe wat in 1921 ontdek is met Koptiese letters op papier, maar met Arabies as taal. Dit is dus Arabies met Koptiese letters (p. 44).

Die ander kant dink: Was dit werklik die Patriarg se skuld, of was dit omrede Kopties reeds gerysmier en so swak gebesig is, dat niemand dit meer kon verstaan nie? (p. 60) Onthou, dienste in Latyn was in Europa voorheen vry algemeen, al kon slegs die priestersamp, die dokter, die prokureur, die onderwyser en ‘n paar ander geleerdes verstaan wat daar geprewel word. Dienste in Kopties sou dus seker dieselfde gewees het vir die gewone kerkganger? Vir die mistiek of so?

Dit is nie die Christene se skuld nie, maar die gelykmaak-kultus

Daar is diegene wat aanvoer die Egiptiese taal het tot niet gegaan, omdat hy sy tradisionele en unieke wese verloor het. En kyk net die skrif! Die Christendom het die volk van hul tradisionele kultuur verder gestroop deur die heidense beelde, boeke en gebruike te verbied, daar was later nie ‘n greintjie kultuur meer oor nie, hul taalgebruik is nie meer so ryk nie, en toe kom die Arabiere en maak maar net die aftakeling klaar wat begin is (p. 53).

Party voer selfs aan die Koptiese kultuur het bloot onder ‘n nuwe taal voortgeleef! Jy sal nou-nou sien dit is absolute snert.

Hieroor is dr. Isshak sommer baie reguit: in daardie geval moet die Perse die skuld kry, maar nie die Christendom nie. Egipte het sy onafhanklikheid en mag verloor en ‘n provinsie geword. Toe is die Persiese Ryk ingeneem deur die Grieke, en daarna was daar geen Egiptiese onafhanklikheid tot met die Egiptiese Rewolusie in 1952 nie. Die volgende jaar het Egipte sy onafhanklikheid gekry.

Die Christendom is eers amper 700 later ná die inval deur die Perse aangeneem, toe die Egiptiese taal en kultuur lankal reeds verswak was. Maar van die ou heidense Egiptiese gebruike het later in die kerk behoue gebly.

Daar was selfs Romeine wat hierdie Egiptiese tempels kom besoek het en onderhou het (p. 54 in dr. Isshak se werk). Wat wel vinnig bygevoeg moet word is prof. Gerrit van Wyk Kruger se teks (2017:48):

Die ganse oud-Griekse literêre erfenis was nou in die hande van die Romeine wat dit etlike eeue sou beheer.

‘n Hele paar ander dinge is ook deur die Romeine beheer.

Toe Konstantyn die Christendom dwarsoor sy ryk die amptelike godsdiens gemaak het en die heidendom beëindig het, het hy nie die tale in Italië, Klein-Asië, Griekeland, Palestina of Egipte hoegenaamd uitgeroei nie (p. 55 in dr. Isshak se teks). Iemand soos Julius Caesar het 55 jaar voor Christus wel twee volke wat hy gewantrou het in Nederland voor die voet uitgeroei, al het hulle om asiel gevra – vandag sou dit as volksmoord bestempel word, maar nie taalmoord nie:

De twee Germaanse stammen (de Tencteri en de Usipetes) kwamen uit het gebied oostelijk van de Rijn en vroegen om asiel bij Caesar. Caesar weigerde dit echter omdat hij de Germanen niet vertrouwde. Hij gaf zijn troepen vervolgens opdracht om de stammen op gewelddadige wijze te vernietigen. In opdracht van de Romeinse legerleider werden niet alleen mannen maar ook vrouwen en kinderen gedood. De Vrije Universiteit stelt dat we een dergelijke actie zouden betitelen als een “genocide”.

Eweneens het die skrifstelselverandering nie die geringste invloed op taal nie. Oudrussies het byvoorbeeld twee letters uit Kopties oorgeneem; en Turks het sy Arabiese baadjie uitgetrek en skryf voortaan in Latynse skrif. So ook Viëtnamees, Maleisies/Indonesies, Malgassies, Swahili, Javaans en byna elke taal in die Amerikas en Afrika. Lyk hierdie tale vir jou enigsins dood?

Ook moet mens jou die vraag afvra of diegene wat oor die “swakheid van Kopties in die moderne samelewing van destyds” so gal braak, se vaardigheid in Kopties goed genoeg is om enigsins te oordeel.

Snaaks, Iwriet (Moderne Hebreeus) het nie ‘n probleem om nou in die 21ste eeu aan te pas nie, al het Hebreeus as gesproke taal tussen 200 en 400 n.C. sommer heeltemal ophou bestaan. In die 21ste eeu nogal? Dit moet darem gedoen wees.

Is Egipties, wat vir 4 000 jaar goed genoeg was vir die alledaagse en geskrewe gebruik, waarin opdragte geblaf is om piramides tot stand te bring, wat die Weste nou nog na hul asems laat snak, nou skielik nie meer “goed genoeg” of so “ryk” soos Arabies nie? (p. 55) Ek sou sê dis twak.

Hoe is dit ook moontlik dat hierdie Egiptiese taal vir Kusities, Libies, Kanaänities, Assiries, Persies, Grieks, Latyn almal kon deurstaan het? Maar nie Arabies nie? (p. 40)

Verder moet mens jou ook vra waarom ander tale nog in die vernaamlik Arabiese streke oorleef het, maar nie Kopties nie? Waarom het daardie tale nie geswymel oor die veelheid, die rykheid, die soepelheid van Arabies nie?

Dit is vrae wat vir my nog onbeantwoord bly en wat ek met verloop van tyd sal uitvind. Dalk was die lewe toenterjare klopdisselboom, ek weet nie. Ek bedoel, die Oemajjadiese Kalifaat word tog te mooi geskilder. Maar ek het my bedenkinge.

Terug na vandag, skryf Geopende Deure besonder diplomaties:

Alhoewel Egipte se regering positief oor die land se Christen-gemeenskap praat, laat die tekort aan ernstige wetstoepassing en die plaaslike owerhede se onwilligheid om Christene te beskerm hulle kwesbaar vir alle tipes aanvalle, veral in Bo-Egipte. Vanweë die diktatoriale aard van die regime is geen kerkleiers of ander Christene in ʼn posisie om op te staan teen hierdie gebruike nie.

Verder, in kontras met hoe moskees en Islamitiese organisasies hanteer word, word kerke en Christelike nie-regeringsorganisasies se vermoë beperk om nuwe kerke te bou of sosiale dienste te bied.

Christene vanuit alle agtergronde ervaar probleme om nuwe plekke vir gemeenskaplike aanbidding te kry. Die probleme kan toegeskryf word aan staatsbeperkings, gemeenskaplike vyandigheid en bendegeweld. Christene vanuit ʼn Moslemagtergrond ervaar dikwels groot struikelblokke om hul geloof uit te leef, siende dat hulle enorme druk van hul families ervaar om terug te keer na Islam. Die staat maak dit ook onmoontlik vir hulle om enige amptelike erkenning of dokumentasie van hul omskakeling na Christenskap te ontvang.

‘n Veel vollediger verslag is uitgereik oor die geweld, ontvoering en indoktrinering van vroue en kinders met Koptiese herkoms.

Van hierdie Kopte moet verder ‘n sukkelbestaan voer en letterlik op die vullishope leef (google gerus “Zabaleen” of “Zabbaleen”, wat 90% uit Koptiese Christene bestaan).

Sê jy nou vir my: wat de donder het Arabies hierdie mense enigsins gebaat? Nie alleen is die Kopte van hul taal en kultuur (wat vandag sulke hoë waarde het in akademiese en godsdienskringe!) gestroop nie. Hulle is van hul menswaardigheid gestroop. Al wat hulle nog het, is hul godsdiens. Maar selfs dít word hulle nie gegun nie.

Om op die vullishope te leef….

Jô, is dit nou die Koptiese kultuur wat onder ‘n nuwe taal voortleef? Die groot piramidebouers van weleer grawe nou in berge vullis rond? In die rommel van hul beskawing wat oorgebly het. Bloot omdat hulle nie deel van die massa is nie?

Dít, vriende, is die utopie van die groot gelykmaak.

Dit is teen hierdie agtergrond waar ek my nogal bloedig vervies het vir ‘n brief wat ek ontvang het.

Daardie brief…

My brief het aan die persoon soos volg gelui:

Ek sit hierso met Taal en Teken, ‘n bundel opgedra aan prof. G.S. Nienaber op sy sestigste verjaarsdag op 12 November 1963. Nienaber was bekend vir sy studies rondom Khoisan, Nama ens.

Hierdie brief het betrekking [tot] die hoofstuk “Afrikaans en die Inboorlingtale”, geskryf deur prof. dr. Dirk Ziervogel. Sy vakgebied was Swazi en Noord-Sotho.

Ek het o.a. die sensuskaart van 2011 nadergetrek en bevind Pretoria (of, tegnies gesproke City of Tswane, waarvan Pretoria deel uitmaak) se hooftale is Noord-Sotho (20%), Afrikaans (19%), Tswana (15%), Tsonga (9%), Engels (9%), Zoeloe (9%), ens.

Mamelodi, met verwysing na jou vorige brief, se hooftaal was op hierdie stadium Noord-Sotho (42%), gevolg deur Zoeloe (12%) en Tsonga (11%), ens.

Nou is ek ‘erg benieuwd’ soos die Hollanders praat, want soos jy nou al weet, klou sekere tradisies baie lank aan die gewone mens vas. En al wil mense dit nie glo nie, etnisiteit speel tog maar ‘n rol in die vorming van kultuur. Al is dit ook hardgekookte eiers vir padkos sedert die 1800’s/1900’s.

Ziervogel skryf (pp. 138-139):

“Die ontwikkeling van die Suid-Afrikaanse Blanke samelewing in twee taalkundige groepe, het ook sy stempel op die Bantoe gelaat. Die Oostelike Kaapprovinsie is ‘n hoofsaaklik Engelstalige gebied en daar is Bantoe-onderwys van die vroegste tye Engels georiënteer en is Engels ook in die Bantoeskole as tweede taal in die laere standerds en as voertaal in die hoëre standerds ingevoer. Dit verbaas ‘n mens dan ook nie dat min Xhosa Afrikaans ken nieteenstaande hul deurspek is met ou Afrikaanse woorde. Dieselfde geld ook vir die Zoeloe van Zoeloe[l]and en Natal, en dis te verwagte dat Afrikaans hier nie so ‘n invloed nagelaat het nie buiten in sommige plattelandse gebiede. In die Vrystaat en Transvaal het Afrikaans op die platteland altyd die botoon gevoer en wat Afrikaanssprekendes hoofsaaklik vir Bantoe-onderwys verantwoordelik. Ook Duitsers het op onderwysgebied en op kerklike gebied ‘n groot invloed gehad en hulle was meer Afrikaansgeneig as Engels.

“Hierdie invloedsfere van Afrikaans en Engels het ook op wyer gebied hul invloed nagelaat. Terwyl die Zoeloe en Xhosa eintlik nie groot voorstanders van moeder[taal]onderwys is nie (maar nietemin baie geheg is aan hul taal), is die Sotho oor die algemeen groter voorstanders van die moedertaal as onderwysmedium, en is hulle ook beter Afrikaans magtig.

“‘n Ander interessante punt is dat waar die Zoeloe en Xhosa baie konserwatiewer is en nie graag vreemde tale praat nie, die Sotho aan die anderkant baie maklik Afrikaans aangeleer het. Die gevolg was dat die Blankes wat met die Nguni in aanraking gekom het, feitlik gedwing was om Zoeloe of Xhosa of Swazi aan te leer, terwyl die Sotho geredeliker Afrikaans praat en daar betreklik min blankes ‘n Sothotaal kan praat.

“Vandag maak die stede van die Bantoe ‘n veeltalige wese. Daar is baie Bantoe, nie net in die stede nie maar ook in die gebiede op die platteland waar twee tale bymekaar kom, wat twee of drie Bantoetale ken en daarby nog Afrikaans en Engels. Ek haas my ook om by te voeg dat daar min Bantoe is wat Afrikaans of Engels werklik suiwer kan praat.

“Die Blanke word weer al minder veeltalig omdat die kind wel vroeër veel meer kontak op die plaas met die Bantoe gehad het, nie meer dieselfde geleentheid het om met die Bantoe in aanraking te kom nie. Die gevolg is dat die jong Blanke wat daarop kan roem, soos baie van die ouer geslag, dat een of ander Bantoetaal sy ‘tweede moedertaal’ is, vandag feitlik onbekend is. Dit is tog jammer, want die kennis van mekaar se tale was nog altyd ‘n baie beduidende faktor in die skep van gesonde rasseverhoudings.” 

Hy gaan dan verder om oor die verstedeliking te skryf, dat meer Engels hier sterker indring, hoewel daar ‘n duidelike onderskeid is tussen die stadstaal (wat meer Engels neig) teenoor die plattelandse gebruik (wat meer na Afrikaans neig).

Byvoorbeeld:

Die stedelike Zoeloevrou “aina” (iron) vir haar “misisi” (Mrs.)

Die plattelandse een “shisa” (brand) vir haar “nona”.

Die stedelike Sothovrou “aina” (iron)

Die plattelandse Sothovrou “tereka” (stryk).

Maar ongelukkig het Ziervogel nie spesifiek die stadsname genoem nie, en dit is in die vroeë 1960’s. Johannesburg (23% Zoeloe, 20% Engels, 10% Suid-Sotho, 8% Setswana, 7% Afrikaans in 2011) gaan definitief ‘n ander invloed uitoefen as Pretoria. Of nie?

Interessant genoeg is Refentse Morake ‘n gebore Suid-Sotho-spreker. Hy pas dus perfek in die profiel van iemand uit ‘n etniese groep wat soveel tale moontlik sal leer, as ons Ziervogel moet glo.

Ek het wel met ‘n paar ou Wikipediane ‘n paar jaar gelede gepraat, hulle kom nog uit die jare toe julle omgewing nog Transvaal was. Blykbaar kon jy as Afrikaner (blank, Afrikaanssprekende inwoner van Pretoria) voorheen Sotho op skool neem (dit was toe nog verpligtend), maar die belangstelling het so gou getaan op hoërskool dat die vak en die plig daarby op die lange duur maar geskrap is. Uit my stelletjie reguit vrae wil tog vir my lyk of jy nie op hoërskool die taal goed genoeg sou kon aanleer om ‘n gebraaide mielie op die sypaadjie te bestel nie. (Taal moet jy in elk geval by moedertaalsprekers hoor en mee praat).

Net gou toeligting rondom die Duitsers in Natal, soos ek vir die Afrikaanse Wikipedia opgesom het (wat ek kry uit F. Francke se proefskrif, 2008, “We call it Springbok-German”):

“Die Duitsers in Natal is hoofsaaklik drie- of selfs viertalig: Duits (as moedertaal), Afrikaans, Engels en Zoeloe (in wisselende graad). Afrikaans en Engels word hoofsaaklik in formele skoolverband geleer, terwyl Zoeloe meestal op die plase en ander landelike gebiede aangeleer word. Die Duitsers wat wel Zoeloe vlot magtig is, is, soos die meeste Afrikaans- en Engelssprekendes, in die minderheid. Gewoonlik is dit ook die ouer bevolking en die plaaseienaars/-bestuurders wat daartoe geneig is om Zoeloe vlot magtig te wees. Tog is Zoeloe onder die Natal-Duitsers nie meer ‘n noodsaaklikheid nie, omrede daar onder die Zoeloes deesdae toenemend die neiging is om Engels te wil praat.”

Uit ‘n Kaaplander se oogpunt is dit dan ook geen wonder dat die grootste tweetalige woordeboek/pukuntšu Afrikaans-Noord-Sotho (Theunis J. Kriel, 1983) is nie. En al sou die NoordSothosprekers nie belangstel nie, is dit die bevolkingsgroep waarmee die Afrikaanssprekende op daardie tydstip die meeste te doene sou kry… of nie? Die Suid-Sotho woordeboek (Suid-Sotho: Afrikaans Skoolwoordeboek – C.R.Kok & L.C.Botha) het ook baie ver gevorder.

Maar herdrukke het ek tot dusver nie weer gesien nie.

Ek het Pukuntšu ook in my trommel: dit is ‘n groen boek met geel letters op die buiteblad. Die Afrikaans-Zoeloe woordeboek was nog altyd maar klein, en so ook Afrikaans-Xhosa.

My eie ervaring op die platteland *…+ is: die deursnit Xhosasprekers praat net Engels met jou. Maar daar sal onder hulle wees wat ook Afrikaans sonder aksent leer praat en daarom vinniger bevorder word, omdat hulle drietalig is. Want dit is immers ‘n drietalige plek hierso, met Afrikaans in die volstrekte meerderheid.

Miskien moet ek ook dit byvoeg: ons het twee hoërskole [hier]. [Een] wat klasgee in vernaamlik Afrikaans, maar ook Engels (parallelmedium) en [een] wat soos een blok so te sê homogeen bruin en homogeen Afrikaanssprekend is. Ek hoef nie vir jou te sê hoekom nie, maar jy kan klaar aflei in die volgende paragraaf.

Ons het twee Xhosas gehad op [skool], hulle het in Engels skoolgegaan, maar hulle het met verloop van tyd Afrikaans geleer en ook in Afrikaans leer bid. Waarheen die ander Xhosakinders gestuur is van ons dorp, weet ek werklik nie. Ek praat nou uit my ervaring 2004-2008.

Dit het my dus nou laat wonder rondom die “Burenstadt”, soos Pretoria onder die Duitsers bekend is. Is die Sothosprekers meer geneig om Afrikaans te wil praat, of is die stadsklimaat baie anders? Ziervogel het immers geskryf in die jare voor (satelliet)televisie, voor die internet, voor die 1976- debakel (wie die meerderheid van Soweto toentertyd uitmaak, weet ek nie, maar tans is die sprekers Zoeloe (37%), gevolg deur Suid-Sotho (16%), gevolg deur Tswana (13%)) en in die jare toe verstedeliking nog in sy kinderskoene was.

Ek hoor graag van jou.

Die antwoord wat ek daarop gekry het was heel aangenaam. En alles het heel goed gegaan, tot en met hierdie twee paragrawe:

“Die ouer swart garde praat baie Afrikaans (maar seker Bantoe-onderrig & werksoek se skuld), waar die meeste swart kinders deesdae in Engels skoolgaan en groot word. Dit is nie net om die “global village” te bevorder en hul kinders die beste kans moontlik te gee nie, maar ook omdat baie paartjies van verskillende stamme aftak. In plaas daarvan om hulle kinders deurmekaar te maak met Tswana & Zulu, word hulle van kleins af in Engels gedompel (weereens, dat hulle dit as eerste taal bemagtig).”

“Wit kinders gaan nog na sterk Afrikaans-gesetelde skole. My persoonlike opinie is dat moedertaal onderrig nie ons kinders bemagtig vir die wêreld nie, en ek sou eerder wil hê dat alle onderrig na pre-primêre vlak in Engels geskied, dat ons kinders kan kompeteer met internasionale standaarde. Mense wat saam by TUKS was het DIK stukke gesuffer met die Engelse leerplan (onafwendbaar as jou leermateriaal van Amerika ens af kom en jy eendag in Nature wil publiseer!).”

Ek was aanvanklik DIK die bliksem in, maar dit bewys vier dinge:

• Hoe kinderagtig ek nog is. Nie almal weet wat ek reeds weet nie, en dit sou onbillik wees om vir die persone suur te bly. En die korrespondent is seker geregtig op haar beskeie opinie.
• Al het ons begrip daarvoor dat elkeen ‘n dryfkrag het om iets te laat herleef of uit te bou, verstaan ons nie noodwendig mekaar se passie nie. En dit lei tot ongelukkigheid.
• Sy het my ‘n reuseguns bewys, want nou kan ek hierdie artikel nog langer maak.
• Die sosio-politieke omgewing van die woonplek speel klaarblyklik steeds ‘n enorme rol wat die lewensuitkyk aanbetref.

Gelukkig is die geskrewe woord daar wat die probleem uit die weg sal ruim. Nadat ek die rofwerk (6 Augustus) aan haar gestuur het, plaas ek nou die bygewerkte weergawe (7 Augustus) hieronder.

My brief

Dankie vir jou brief. Jy weet natuurlik ek gee klas in Afrikaans, nè? En ‘n honneursgraad in Afrikaans cum laude (deur met fotostate deur die pos te sukkel, let wel) het ook nie juis in my skoot geval nie. Hopelik nie verniet nie. En jy wéét goed dat ek ‘n administrateur by die Afrikaanse Wikipedia is. En ‘n gereelde bydraer by die Pro-Afrikaanse Aksiegroep (PRAAG).

Broodnyd

Hoëfunksietaalverlies gee aanleiding tot die stagnering, agteruitgang en verloedering van ‘n taal. Dit wys feitlik al die inheemse tale in Frankryk, buiten Frans.

Dit sou nogal kortsigtig wees om Afrikaans op skoolvlak as voertaal uit te faseer, deur byna 100 jaar ongedaan te maak. Want daardeur sny ek my eie keel af.

Want dit sou beteken ek sit sonder werk; as daar nie ‘n vraag is nie, is daar nie ‘n aanbod nie. Dit raak egter nie alleen die onderwys nie. As die mense eenmaal, soos die Iere, besluit hul taal is nie meer goed genoeg nie, stort die hele mark gebou rondom hierdie kultuur in duie.

Nie alleen sit ék sonder werk nie, maar ook ander akademici, asook die hele Afrikaanse uitgewersbedryf, filmwese, ook die bankwese, die versekeringsbedryf, feitlik ‘n groot deel van die privaatsektor, die hele oppervlakte van die helfte van Suid-Afrika, die televisie, koerantwese, naverkopediens, vertalers, onderwysers, en menige ander eerlike belastingbetalers se toekoms wat daardeur opgedonder sou word.

Meer werkloosheid lei gewoon tot meer misdaad. Wat jou dus direk sal raak.

Taal en kultuur bring gesonde mededinging in die ekonomie

En sonder gesonde kompetisie, sal ook net die verbruiker geweldige skade ly; uit ‘n ekonomiese sin klop dit ook nie.

Daar is ‘n rede hoekom Volkskas (gestig 1940) die grootste konkurrent van Standard Bank was, en vandag Absa is soos hy ander banke amalgameer het (maar dit het jy lankal geweet). In 1926 was 95% van alle Suid-Afrikaanse banke vernaamlik die trotse eiendom van Standard Bank en Barclays. Dit wil egter lyk of Nedbank maar êrens op die agtergrond was. Kan jy jou ‘n valer samelewing voorstel met sulke alleenhandel?

Die een konkurrent gee aanleiding tot die vorming van nuwes. Ag weet jy, daar het ondertussen so baie banke gekom en gegaan: Saambou Bank, Rondalia Bank, Bank of South West, Alpha Bank, Cape Investment Bank, Business Bank, RAD. … en ander wat nog met ons is: African Bank (danksy sakeredding), Capitec, First National Bank, Discovery Bank, ens.

Daar is ‘n rede hoekom Sanlam die teenpool van Old Mutual was. En so kan ek aanhou om die verdeling van en mededinging met besighede en instansies op te noem. Hierdie versuiling is niks nuuts nie – Holland ken dit ook. En dit hou almal op hul tone en dit skep meer werk.

Geen eer sonder handeklap

Skrywers soos Deon Meyer (tot ridder geslaan in Frankryk) se brood en botter sal hom ook ontneem word. Want hy skryf in Afrikaans. Die wêreld word van sy literatuur beroof, asook die 29 vertalers oorsee van hul werk (en die verkopers van ‘n deeglike salaris).

Prof. dr. Naomi Morgan sal ook van haar ridderskap beroof wees, want sy het Franse werke uit Frans in Afrikaans vertaal. En vica versa. Sonder die getroue Afrikaanse leserskring, sou hul titel van nul en gener waarde gewees het nie.

‘n Taal kan verleer word

“Nee, nee, nee – Afrikaans sal altyd gelees en geskryf word”, dink jy seker.

Die geskiedenis bewys anders.

Hoeveel werke ken jy wat oorspronklik in Bretons en Fries geskryf is? Of feitlik in enige ander Afrikataal? Ons praat nou van oor die 2 000 tale. Of dink aan daardie meer as 800 tale in Papoea-Nieu-Guinee.

Omrede staatslui van die Vrijstaat in die verlede hul nie in Nederlands na behore kon uitdruk nie, moes hulle maar hul minnebriewe in Engels geskryf het. Wat maar lomp was. Dit was feitlik die enigste taal wat hulle op skool geken het, want Hollands is as ‘n vreemde taal beskou, net soos Frans en Duits. Maar verbasend genoeg nié Engels nie. Dit is dan tog ook ‘n uitheemse taal?

Hoeveel mense uit eksklusief-Engelse skole ken jy wat hul mond in Afrikaans kan oopmaak sonder om nie deur Afrikaners uitgelag te word oor hul koddige aksent nie? Kom ek wees genadeloos eerlik daaroor. En hoeveel van hulle het ‘n Afrikaanse boek op hul rakke? Want dit sal die gevolge wees as alle Afrikaanse skole met ‘n enkele wetgewing verengels.

Dit is ook ‘n bitter bysmaak dat my oupa, van moederskant, gebore 1904 en gestorwe 1981, wat slegs Standerd 3 voltooi het omdat hy skape moes gaan oppas, donkie-ore moes gedra het, bloot omdat dit nie mode was om Hollands op skool te praat nie. Wil ons dit werklik weer terughê? Dieselfde stigmatisering? Dieselfde voorskriftelike vingertik omdat jy ander kinders se keurige taalgebruik op die skoolterrein wil ondermyn?

‘n Mens wonder ook waarom die Boesmantale verdwyn het. Waarom sou hulle ophou bestaan het, dink jy? Hoeveel uit die oorspronklike 26 streekstale bly nog oor? Hoeveel wou nog Korana gepraat het? Dit was sendelinge en ‘n paar taalkundiges wat hul tyd afgestaan het om die taal op te teken vir die nageslag, anders het die Universiteit van Kaapstad vandag niks gehad om mee te werk nie. Dan was daar geen lesplan nie.

Of wat van die Indiërs in Suid-Afrika wat hul doodtreur oor Ouma en Oupa se taal wat uitgesterf het? Die afsterwe van Teloegoe en taalverskuiwing na Engels in Suid-Afrika, het Varijakshi Prabhakaran woord vir woord verwoord in A Language Challenged: The Struggle of a Minority Language in South Africa (1992). Kortom: hierdie mense kan hul hare uit hul kop trek omdat hulle hul taal en kultuur so verwaarloos het. Maar spyt kom altyd te laat.

Taal het inherente waarde wat benut moet word

Die nut van hierdie tale is nooit uitgedien nie. Mense soos ek, wat Hottentots (G.S. Nienaber) koop en die Elobmîs (die Bybel in Nama), gebruik dit nie alleen om die kultuur en die plekname te verstaan nie, maar ook hoe die Afrikaanse pleknaamvertaling (veral die plaasname voordat die dorpsname hulle vervang het) gehelp het om die oorspronklike pleknaam te bewaar. Anders as die oername wat bloot deur Engelse lords vervang is. Ek sou nie dit tribalisties noem nie. Die meeste name ken ‘n bepaalde karaktereienskap aan die plek toe, wat ‘n pleknaam vernoem na ‘n Ingelse lord of ‘n predikant of leier of eienaar eenvoudig nie kan weergee nie.

Die Iere, ‘n Europese volk, se lus is so geblus om Iers te leer, dat niemand dit meer wil leer nie. Daar is meer nageslagte in Amerika wat uit pure tydverdryf Iers wil leer as onder die Iere self. “More Irish than the Irish themselves”.

Al die Amerikaners se fanatieke bewaringspogings om die taal en kultuur van hul voorvaders te red het op niks uitgedraai – buiten vir ‘n beker groenbier op “Sint Pêtties”. En, ‘n bygelowige vierklawerblaar. Hul Wikipedia is morsdood.

Enya is al blink ster op die horison, wat egter meer bekend is vir haar Engelse liedjies as haar refrein “Ó lá go lá, mo thuras / An bealach fada romham. / Ó oíche go hoíche, mo thuras, / Na scéalta nach mbeidh a choích” in “Book of Days”.

Taal is identiteit, wat uitgebou moet word

Die Iere se mantra is: “Jy hoef nie Iers te praat om Iers te wees nie.” Ek praat toe met ‘n Ierse vrou wat bietjie aan taaldéfaitisme ly hieroor. Ek noem eers die roemryke seges (teenoor die Iere se laksheid), maar dit oortuig haar nie, al was albei se lot uitgemeet deur dieselfde Britse owerheid. Maar toe speel ek my troefkaart: moes die Yslanders, al 300 000+ van hulle, nou ook voor die hele wêreld kom staan en verengels? Nadat hulle éérs verdeens sou word? Dis belaglik.

Dan sal al daardie Yslandse werke wat vertaal word en in ons boekwinkels verkoop word, nie daar gewees het nie. Die feit dat jou boek in ‘n ander taal is, plaas dit klaar op die unieke lys “wêreldletterkunde” of “boeke in vreemde tale ter oorweging vir vertaling” [wat dit outomaties ook in ‘n hoër kategorie plaas, aangesien daar aangeneem word hierdie boek het homself reeds in ‘n ander taal bewys], terwyl ander boeke in Engels moet spook om verkoop te word, want daar is derduisende titels wat elke jaar gepubliseer word, as ek na Worldcat kyk.

Ek kon seker Hebreeus ook genoem het, maar dit was nie eers nodig nie, sy’t vinnig genoeg gesnap.

Een taal self verseker nie vooruitgang nie

As jy na Suid-Korea in die 1950’s gekyk het, sou jy nie daar wou bly nie.

As jy Holland in die Romeinse tydperk gesien het waar die inwoners tussen die riete deurloer, sou jy geen toekoms vir die land ingesien het nie.

Die elfde-eeuse Rotterdam lyk nie veel beter nie. Hierdie video bly vir my kostelik, wat die rekonstrueerde Rotterdamse taal (en die plattelandse bestaan) en dorpie uitbeeld. Nooit gedink dit sou die grootste hawestad van Europa word nie, nè?

Die Hollanders het dieselfde fout met Mauritius, Madagaskar en Mosambiek gemaak (M vir moeilikheid?) en is vandag vreeslik jammer dat hul die geleenthede so laat verbygaan het.

Om egter vir my, of die onderwysers wat in Afrikaans klasgee indirek te beskuldig dat ons mense van sukses weerhou, laat my wonder wie die ses atoombomme in Suid-Afrika ontwikkel het. Of wie almal werksaam was by die ontwikkeling van gas en petroleum uit steenkool – dis nou bloed uit ‘n klip tap, sou ek dink.

Gepraat van klip, uraan. Hierdie kry ek uit Chain Reaction (Newby-Fraser, 1979:132-133), in die jare toe Koeberg Kragsentrale hier aan die Kaap gebou is:

Concurrent with construction activities has been the specialised training of the staff who, in a few years time, will operate the completed station, and here the major obstacle of communication has had to be overcome. Crash courses in French and a long training period during which the students can become totally at home in their new responsibilities, are proving effective and satisfactory, and no one is more aware of the need to guarantee peak efficiency of operation than ESCOM.

Merde, die ding loop! Nou nog. Ek dink nie die mense was te dom nie.

Waarom dus die doodgebore kolonialistiese model van Lord Milner en Lord Somerset wil herhaal wat buitendien keer op keer voorheen klaaglik misluk het? As ‘n patroon hom begin herhaal, al is dit ook minder as ‘n honderd jaar uit mekaar, en dit werk nie, dan is die logiese afleiding dat die vasklou daaraan eerder op blinde geloof as op ervaring dui.

“Maar dit moet werk!”

Is dit Arabies wat daardie wonings met goue toilette laat opspring het, of was dit die aanvraag na olie? Met een ou wat op die kraan sit? Kan ons dit wérklik vooruitgang noem?

Taal is gee en neem

Maar dis nie net die hardnekkige Afrikaanssprekendes nie, ook die rabbi’s in Israel, die tolke by die Verenigde Nasies, die ouens van National Geographic wat sterwende tale opteken… is dit nou ‘n vermorsing van energie en hulpbronne?

Nee.

Daar is sekere begrippe wat net in ‘n sekere taal verwoord kan word. Engels moet dus noodgedwonge hierdie woorde gaan leen. Om dus hierdie tale te verarm, deur nie aandag aan hulle te gee nie, is jy besig om Engels se suurstofkraantjie toe te draai. Daaroor het Hamel reeds geskryf in 2013, in Frans. Dit werk op dieselfde beginsel as ‘n bloekomboom wat water uit die grond suig en die plante rondom hom laat vrek met kleiner wortelstelsels. Op die ou end bly daar nie veel van die biodiversiteit oor nie, en die dierelewe sterf uit, of moet ander heenkome gaan soek. En verspoeling van die grond lei tot verdere erosie.

Een taal beteken nie ‘n utopie nie

Die wêreld bestaan ook nie net uit Amerika nie. Bloot omdat mens nie noodwendig al die ander lande se tale verstaan of kan lees nie, beteken dit nie hierdie lande het ophou bestaan nie.

Want jy sou immers geweet het wat daardie lot van die Franssprekende Wes- en Sentraal-Afrikane (die évoluées) en Engelssprekende Keniane of Portugese Angolese is, wat geen ander uitkoms bied as om slegs in Engels of Frans of Portugees of Arabies te leer nie.

Magtig, dat daar nog nie ‘n toeloop na hierdie lande was om uit die kloue van Afrikaans te ontsnap nie, is ‘n raaisel!

Suid-Afrika is hier die uitsondering, omrede die Afrikaanssprekende bevolking oor die algemeen ‘n meer Eurosentriese benadering het. Vergelyk Suid-Afrika se Bruto Binnelandse Produk, vergelyk hul algehele lewensstandaard, vergelyk watter verskeidenheid ware daardie ander lande te bied het, en dan gesels ons weer.

Een taal is sukses vir een mens – uit ‘n miljoen

As almal dan nou in die tou moet loop staan vir die Sorbonne en Harvard, en nie plek kry nie, omdat ander Franssprekendes en ander Engelstaliges uit ander wêrelddele hulle voorgespring het, wat staan ons te doen?

Jy sien, die hele sous herinner my aan die één spermselletjie wat die één eierselletjie bevrug. En die ander miljoen spermselle wat nou maar moet vrek, ter wille van daardie één parmantige, uitgelese, slinkse, sterk, manlike, viriele, sappige jong gameet. Nie dat dit weerhou dat daardie einste astrante gameet allerhande oorerflike siektes in daardie stuk gewrog in die baarmoeder sal vorm nie, maar hy was net die vinnigste. Sy geluk.

O, eintlik is my vergelyking verkeerd. Heelwat keer nie weer terug na hul geboorteland nie. En waarom sou hulle?

As taal die groot struikelblok is, waarom het ons ooit nog universiteite?

So nou, ter wille van die arme ander taai handjievol saad (ek bedoel, studente), word die lesmateriaal uitgevoer, sonder dat die skrywer daarvan voor die bord staan. Moet mens dieselfde gehalte verwag? Want, as ons lesmateriaal dieselfde is, waarom kry ons nie sommer dadelik toegang tot hierdie Franse en Amerikaanse universiteite nie? Om die werk self uit die perd se bek te hoor?

Hoekom nog enigsins ‘n universiteit hê, waarom nie sommer direk aanlyn by ‘n Amerikaanse universiteit inskakel nie? Dink net hoeveel geld gaan die staat spaar, sonder gebou-onkostes, salarisse, studente wat betoog… Dit beteken seker minder werk vir die Suid-Afrikaanse Polisiediens ook. Totdat daar weer oproer is oor data wat nie gratis is nie, of die leerplanne wat nie Afrikagesentreerd genoeg is nie. Jy weet, dekolonialisme en so. Dalk sal daar later klagtes wees omrede die werk nie in Zoeloe aangebied word nie? Maar daar sal ‘n rede gevind word.

Hoekom het ons nog Suid-Afrikaanse universiteite ooit nodig? Tog seker nie om net alumni-geld te betaal nie? Hoekom het ons nog skole en onderwysers nodig as ‘n Indiër in Bangalore ‘n kind kan klasgee via tablet? Die aksent sal bietjie neuk, maar dit vorder darem. Dit skep werk… in ander dele van die wêreld wat dit baie nodiger het as ons. En omdat ‘n bakkie rys as loon goedkoper is. Hoekom het ons nog kampuskulture nodig? Waarom het ons selfs ‘n sogenaamde Suid-Afrikaanse kultuur nodig? Van veldskoene en sebrastrepieshemde. Waarom het ons Erfenisdag nodig?

Landsgrense is ‘n konstruk van koloniale magte, ons is een wêreld, daar mag nie grense wees nie. Ek is seker nou weer te globalisties na baie mense se smaak, maar dit is tog waarop die Engelse taal neerkom, is dit nie?

Ons is tog nie uniek nie, soos Europa het ons geen akademiese geskiedenis of prestige nie… maar Amerika het. Net Amerika het. Of Amerika of niks. Nie Leuven nie, nie Leiden nie, nie Münster nie, nie Berlyn nie, nie Oxford nie, nie Basel nie, nie Moskou nie, nie Genua nie, nie Padua nie, nie Bologna nie, nie een van die 2 725 universiteite in Europa nie. Dis net… Amerika. Soos in die movies.

‘n Taal is geen eiland, elke taal is ‘n legkaartstukkie

Maar ek neem graag aan die debat deel. Ek kan dus hoegenaamd nie oor moedertaalonderrig met jou saamstem nie, om een enkele rede wat absoluut niks met volk of vaderland te doen het nie: naamlik die waarheid.

As jy wil navorsing doen oor ‘n sekere vakgebied, hetsy die politiek, hetsy die godsdiens, hetsy die antropologie, hetsy die sielkunde, hetsy die regswese, hetsy sakestudie, hetsy aardrykskunde, hetsy filosofie, hetsy antieke tale, hetsy argeologie… dan gaan jy beslis nie alleen Engels nodig hê op tersiêre vlak nie, maar ook Frans, Duits, Italiaans, Latyn, Kopties, Amharies, Spaans, Portugees, Nederlands, Pools, Russies, Sweeds, Noors, Deens, Malgassies, Chinees (met al sy variante), Japannees…. en bowenal Afrikaans.

Ook in die dierekunde sal jy beslis ‘n vreemde taal moet ken, want van die gewoontes sal jy in oertekste van die mense moet gaan soek. Van Riebeeck skryf reeds in sy Daghregister oor die luiperd se gewoonte om die eerste skaap dood te maak, in ‘n hoek gedryf te voel deur die ander skape wat hom aanstaar, en dan sy groot bloedoffer te pleeg: nog ‘n skaap, nog ‘n skaap, nog ‘n skaap. Hy sal nooit hulle almal kan opvreet nie. ‘n Soortgelyke berig het weer in Die Burger verskyn in die 1980’s. Wat moet ons aflei? Kat se kind se gewoontes het nie verander nie.

Of dink ook aan die werk van Pietie Beukes. Ook dit is net nog ‘n legkaartstukkie in die groot geheel van die bewaring van die Kaapse luiperd.

Geeneen van hierdie bronne is almal in Engels vertaal nie.

En al was dit ook, weet enige kritiese vertaler die driedubbele nuanses in ‘n sekere taal (met kulturele agtergrond) is onvertaalbaar. Veral in tale soos Noord-Sotho.

Daar is gesê daar is so baie onvertaalde Latynse boeke daarbuite dat een mens nie alles in sy 70- jarige lewetjie sal kan deurlees nie. Maar ja, daar is so baie Afrikaanse boeke in ons dorpsbiblioteek, as ek net probeer om by die Brocade-stelsel lg:afr in te tik, en dan Enter, val die hele stelsel om. In één openbare biblioteek in my dorp alleen. Jy kan hulle ignoreer, jy kan hulle wegwens, maar hulle bevat inligting waarvan jy nie weet nie.

Elke taal is ‘hic sunt dracones’ en ‘terra incognita’

Afrikaans is vir my die grootste wonder. Jy sien, ek was 4 deser op Swellendam. Ek was by die tweedehandse boekwinkel in. Daar het boeke op die rakke gepryk wat ek nie eens geweet het in Afrikaans bestaan nie. En ek is juis iemand wat hard probeer om indekse te skep. ’n Boek soos Praktiese Portugees deur J.C.B. Sabino en Peter Haffter was vir my totaal nuut. Die boeke vol opstelle in Afrikaans oor allerlei onderwerpe ook. Ek het byna my rug gebreek toe ek 8 minute ver met die baie swaar houer vol boeke terugstap motor toe.  Maar dit was elke sent werd.

Dit is tot jou eie nadeel as jy nie die inligting wat daarin vervat is benut nie. By Wikipedia wéét ons die waarheid is nooit voltooi nie. Daarom moet jy elke bron, in welke taal ook, wat jy in die hande kan kry oor ‘n onderwerp, deurkyk.

En dit is waar. Die boek wat die uitvoerigste oor Joachim von Dessin berig, die grondlegger van die Suid-Afrikaanse biblioteekwese, is in Afrikaans. Daar is ‘n Engelse artikel in die Lantern wat nie hierdie bron noem nie. Maar toe ek op Swellendam aankom, is daar ‘n boek getiteld: Deutsche unter anderen Völkern: Pioniere und Aussenseiter. Dalk was dit die groen rugkant, of die buitenissige naam, of dalk albei. Wat soek so ‘n boek in die Wes-Kaap, as dit nie oor die Kaap handel nie? Ek slaan die boek oop en daar staan hy: “Vater der kapländischen Büchereien – Joachim Nikolaus von Dessin”. Elf bladsye.

Het ek my slegs op die Engels verlaat, dan het ek nie eens ‘n agtste van die geskiedenis geken nie.

Navorsing is nie watter taal jy benut nie, maar watter tale (meervoud, véélvoud)

Die doodgewone navorser in die geesteswetenskappe wat maar effentjies is, vat wat hy maar in Engels op die rak kan kry (dus, wat reeds bekend is). Hy blaai bietjie deur die internet rond, en is eintlik verlig as google niks opgelewer nie. Hy sal byvoorbeeld nie ander soekenjins probeer nie, nie sy websnuffelaar se taal verander nie, nie delpher.nl gebruik nie, vir hom is die waarheid wat hy in die hoofstroom kan kry.

Die buitengewone en éérliker navorser gaan soek na inligting wat vir die ganse wêreld onbekend, versteek en verborge is. Al is dit ook in Roemeens, of op kleipotte onder berge grond begrawe, of êrens in ‘n kommune op die steppe van Siberië. Om dus ‘n vreemde taal te leer, moes jy aan die begin dus ‘n ander een baasgeraak het. En, jammer hoor, maar die Amerikaners was nog nooit goed met ander tale nie – daardie lof kom die Russe, die Duitsers en die Hollanders toe. En die Franse, wat betref die tale van die oudheid. Die Italianers, vir hul boeke oor Latyn. Ek dink jy kyk na die verkeerde kant van die aardbol.

Dit is ook waarom die Christelike Europeërs op ‘n stadium in die geskiedenis nie ‘n oomblik gehuiwer het om Arabies (die taal van die heiden, bid jou aan!) te leer toe hulle sien van hul eie oudheid en geskiedenis is in krullettertjies op papier verewig nie. Ja, dit was in die Middeleeue, en dit het gehandel oor die Grieke. Daaroor is redelik uitvoerig geskryf in ‘n Blik op die Middeleeue (1989). Die artikel is: “Die rol van die Middeleeuse biblioteekwese in die bestendiging van die Westerse kultuur”, deur mnr. W.M. Botha (183):

In 953 is Jan van Gorze, (van die klooster Gorze in Lotharinge) deur die Duitse keiser Otto die Grote op ‘n diplomatieke sending na kalief Abd-er-Rahman III in Cordoba gestuur. Hy was drie jaar lank daar. In dié tyd het hy Arabies volkome bemeester. Met sy terugkeer na Duitsland het hy ‘n perdevrag manuskripte met hom saamgeneem. Betroubare getuienis dui daarop dat sommige daarvan vertalings van Aristoteles se werke en verskeie Arabiese wetenskaplike tekste was.

Sedert die elfde eeu het die belangstelling in die wetenskap, veral die wiskunde, merkwaardig opgebloei. Dié belangstelling het van die skole in Lotharinge langs die Ryn en tot diep in Vlaandere uitgebrei. In 1070 het Daniel van Morley, ‘n Engelse geleerde, Toledo besoek en ook met talle Arabiese tekste, waaronder vertalings van die Griekse meesters, teruggekeer. Niemand minder nie as Roger Bacon, die Engelse wetenskaplike en filosoof van die dertiende eeu, was vir ‘n groot deel van sy vorming van Arabiese bronne afhanklik. Gerard van Cremona het die grootste deel van sy lewe in Toledo geslyt en meer as sewentig groot werke uit Arabies in Latyn vertaal.

Sou die Arabiere so gaaf gewees het om dit alles in Latyn vir ons te vertaal? ‘n Absolute néé. Hulle doen dit nou nog nie. Jy sal moet Arabies leer.

As die berg nie na Mohammed wil kom nie, moet Mohammed na die berg gaan.

Kennis is mag; méér tale is méér mag

Verder is dit tog eenvoudig: as jy inligting uit bronne bekom wat jou ander konkurrente nie het nie, of nie kan verstaan nie, of nie van weet nie, is jy almal een voor. Dit is waarom Duitsland vooruit boer en die fatalistiese Frankryk stagneer. Frankryk verwag steeds, soos in die 1800’s, nes die Engelse en Amerikaners, dat almal in hulle taal sal bydra en na hul pype sal dans.

Dat die inligting na hulle aangedraf sal kom. Wel, verrassing! Holland en Duitsland skryf nou woordeboeke dat hulle skeefhang, want albei wil eerste wees om inligting uit alle uithoeke van Europa en die wêreld te bekom: eerstehands. Eerste.

Tale leer jy klein-klein

Waarom dus 12 jaar lank slégs in Engels skoolgaan, net om halfgebakte Afrikaans te leer (én boonop géén ander taal nie, kan ek nou al vir jou sê) wat jy nie na behore kan praat of skryf nie, wat jou so minderwaardig sal laat voel dat jy vir geen ander taal kans sien nie, want haai foeitog, hy kan nie eens Afrikaans, die maklikste Germaanse taal, baasraak nie? Hoekom nie twee tale of meer gelyktydig onder die knie kry terwyl jy nog kan nie?

Waarom nog wag tot ná matriek voor jy uiteindelik wakkerskrik en besef: “Shit, I have to learn Afrikaans, Dutch, German, French… like overnight #OMG!” ?

Sien die verwantskap tussen tale raak en gebruik dit tot jou voordeel

Afrikaans is net ‘n hanetreetjie ver van Hollands en Duits af, passiewe kennis daarvan is goed genoeg om mee te begin.

Die meeste waterstoftegnologie word buitendien in die Duitse taal ontwikkel – daar is tans 92 waterstofvulstasies in Duitsland, 14 in wording; Brittanje het maar 11, géén in die vooruitsig. Die hele Europa word tans bedraad vir elektriese voertuie wat vanaf 2025 infaseer moet word; die dae van die binnebrandenjin is verby. Alle nuwe motormodelle moet teen 2030 petrolvry wees. Dan word nog meer geld gespaar, want geen geld gaan meer na die olielande toe nie. Alles word plaaslik opgewek. Daardie geld wat vir die buiteland bestem was (en vir opruimwerk van oliestortings, ens., en al daardie duisende onnodige motoronderdele ) kan verder in kultuursake of navorsing en ontwikkeling teruggeploeg word, wie weet? Om nog méér inligting te bekom?

Ek het juis die 3de Augustus nog ‘n e-pos van my Belgiese Wikipedia-vriend ontvang wat dit bevestig. Orals word laaipale opgerig, met Holland voor in die koor: daardie deel van die projek beslaan tans 30% van die hele Europa.

Ja, die motorhandleiding sal ook in Iers, Kroaties, Slowaaks, Sloweens, Hongaars, Litous, Esties en ander soortgelyke minderwaardige en seker “nuttelose” tale beskikbaar wees, soos die EU dit vereis.

Dis darem ‘n verskriklike gesig vir Suid-Afrikaners wat absoluut niks beters gewoond is nie, is dit nie? Maar laat ons nou nie in die pad van vooruitgang staan nie.

Brexit gaan nou sy tol begin eis, hoor. So ek sou my nie te veel net op Engels verlaat nie. Ek stel voor jy haal daardie Duitse handboeke maar weer uit wat ondertussen stof vergader het.

Daar is ‘n kentering wat betref die voertaal by die Europese universiteite

Aanvanklik het universiteite dwarsoor Holland en Noord-Europa verengels om soveel studente moontlik te lok. Totdat die professore al hoe meer begin agterkom het:

“Wag ‘n bietjie! Ons voorsate het Latyn as universele taal met rede weggewerk! Die doel van die universiteit is om ‘n gemeenskapsdiens te lewer. Om die doodgewone outjie op straat ‘n volleerde persoon te maak. In sy eie taal! Nie om popsterre te werf nie!”

Ag, waarom verduidelik ek dit nog, ek het dit reeds gedoen:

Verder is die wetenskapstaal alleen daar as hulpmiddel om die publiek in die onmiddellike omgewing tot die beste van jou vermoë te bedien. Die wetenskapstaal is nie verhewe bo die mens nie. Dit help byvoorbeeld nie die dokter ken slegs die Engelse terminologie uit ‘n vaktydskrif, terwyl sy pasiënte Afrikaans is (van kinders tot bejaardes), wat baie swak Engels magtig is, en die volste reg het om helder en duidelik ingelig te word oor watter risiko’s ‘n sekere operasie inhou nie. So nie, verkeer die samelewing in geen beter toestand as toe Latyn in die Middeleeue die gewone Jan Alleman uitgesluit het nie.

Radboud Universiteit Nijmegen is die eerste universiteit, onder aanvoering van ‘n Deensgebore prof. dr. Lotte Jensen en haar geesgenote, wat die universiteit geleidelik weer verhollands. Dus, wat SuidAfrikaanse universiteite nou wil doen, het Europa al gedoen. Dieselfde met Denemarke, dieselfde met die Nore, dieselfde met die Swede. Die Duitsers, Franse, Italianers, Spanjaarde, Portugese en Russe verwag geleidelik meer dat jy in hulle taal moet klasloop, met meestersgraad en al.

Ek hoor juis by dr. Dan Roodt die Japannese sal jou ruim beurse toeken om aan hul universiteite te kom studeer, maar op een voorwaarde: jy moet Japannees ken.

Taal is tegnologie: jy gebruik nie ‘n boor om jou tande te borsel nie

Jy sal seker ook dus kan begryp waarom ek ‘n onlangse verhandeling by Potch (2018), wat ‘n pleidooi lewer dat elke blanke ‘n Afrikataal moet aanleer naas Engels en Afrikaans slegs ter wille van “integrasie” alleen (om welke doel?) heeltemal as stapelgek beskou.

Taal is ‘n stuk tegnologie.

Jy gebruik die regte taal vir die regte geleentheid.

Ek wil inligting juis van buite die laer, buite die landsgrense, buitekant Afrika inwin. Want waarom wil ons dieselfde foute op eie bodem herhaal wat ander lande reeds gemaak het? Of waarom wil jy geleenthede miskyk wat ander lande vir hul eie mense bied?

Maar ‘n polisiebeampte kan ‘n Afrikataal veel beter benut as Portugees of Duits wanneer ‘n vrou in ‘n kattebak gevind word wat in barensnood verkeer en glad nie Engels en Afrikaans kan praat nie. Dan moet die rubberhandskoene aan.

O, maar waarom sou sy nié Afrikaans en dan nou veral Engels ken nie? ‘n Paar moontlikhede:

1. Sy kon ‘n immigrant of verstekeling wees, wettig of onwettig.

2. Elke jaar met die bekendmaak van die matriekslaagsyfers bulk die Demokratiese Alliansie oor die werklike druipeling-, uitsak-, opskop- of dan “uitval”-syfer wat die ministerie van onderwys eenvoudig versuim om te noem.

3. Ten spyte van die skoolplig, is daar steeds kinders wat nie skoolgaan nie.

4. Hoeveel mense besit ‘n radio? Gestel 100%. Goed en wel, maar dit kos ‘n hele rak vol woordeboeke om die werklike begrip te verstaan. Daar is ook nie altyd sein vir selfone om gou-gou te google nie.

5. Die skoolbywoning is eenvoudig onmoontlik – vandat plaasskole toegemaak is deur die provinsiale owerhede (in hul alwysheid om nie ‘n paar bande van die staatsmotor op ‘n plaaspad af te skryf nie), is die ouers en kinders hand en mond belowe daar sal vervoer gereël word. Dadels van gekom. Die kinders moet 5 kilometer of verder loop, krokodilwaters oorsteek, meegesleur word deur vloedwaters wat afkom – alles, vir ‘n beter toekoms. Dit breek ‘n moederhart.

6. Of, die persoon is deur die skool, verleer alles en bevind hom of haar in ‘n plek waar jy nie Engels hoef te praat nie. Soos in ‘n kraal in die hartjie van Zoeloeland of iets. Hoe anders verklaar jy dat daar steeds nie mense is wat iets van Covid af weet nie? Jy gaan net eendag dorp toe en sien net skielik mense met maskers rondloop. Vir ons wat internet, televisie, radio, lastige SMS’e, koerantkoppe, plakkate sien, klink so iets byna onmoontlik. Maar dit is die werklikheid. Ons idee van die werklikheid strek net sover waar daar selfoonseine en internet en rondgaande kliniek op wiele loop. Ons neem aan almal weet wat Covid is. Ons neem aan almal is geletterd. Ons neem aan almal lees hul SMS’e. Ons neem aan almal kyk televisie. Ons neem aan…

Kom ons vat ‘n voorbeeld. Die vlagkwessie – van die Oranje Blanje Blou in 2019. Vir die hoofstroomkoerante verafsku alle swartes, bruines en Indiërs hierdie vlag. Die simbool van die gehate Apartheid, sonder twyfel. Niemand durf dit te betwis nie. Dit is ‘n rotsvaste feit soos die Swart Klip in Mekka, jy kan dit nie betwyfel nie. Die howe het ‘n probleem met die vlag. Dit moet soos die wolfsangel en ander runetekens van die Nazi’s summier verban word. Ag weet jy, hier gaan dr. Dan Roodt straat toe en hy gaan vra vir ‘n paar swart stedelinge of hulle weet watter vlag dit is en of hulle iets daaroor voel. Baie het nie geweet nie, en daarom kon hulle nie vlag haat nie. Die mite is daar en dan nekom gedraai. Dít, in die hartjie van Centurion. Dit is maar iets kleins. Die mense kon almal in Engels antwoord, maar die vraag is – weet ons wie almal nié Engels ken nie? Net die feit dat daar die moontlikheid is, moet vir jou sê ons word orals aan die neus rondgelei deur aannames.

‘n Sakeman gebruik taal tot sy voordeel. Die pastoor bearbei sy kudde in húlle taal waarin húlle gemaklik voel.

En Vodacom sal vir my ‘n Afrikaanse konsultant gee as ek die knoppie op my foon druk. Ons noem dit goeie kliëntediens. Hulle kry meer as genoeg geld om kantoorblokke van miljoene Rand te koop, so waarom nie nog méér konsultante aanstel en werk te skep vir die uitbreidende mark nie? Dit lyk ook goed op die diversiteitskaart.

Taal is familiegeskiedenis

My eie neef is nog ‘n sprekende voorbeeld. My grootouers en hul korrespondensie was alles in Hollands (met Rotterdamse regionalismes by). My neef is slegs Engels grootgemaak in Durban. Dit, terwyl sy inwonende ouma met haar kleinkind Hollands kon gepraat het, sy vader met hom Afrikaans, sy moeder met hom Engels. Soveel geleenthede. Maar nee!

Wat gebeur? Ek, hier in die Wes-Kaap, kry al hul briewe, immigrasiedokumente, ens. ens. ens., want ek het daarvoor gevra. My neef, wat so baie tyd en liefde en aandag van Ouma gekry het, toon tot vandag toe nog geen belangstelling nie.

So kom die slang en pik jou.

My groottante is na Amerika, hoewel sy nog aan my ouma en oupa geskryf het in Nederlands. Haar dogter kon nie meer Nederlands skryf nie, omdat hulle nie meer die taal gepraat het aan huis nie. Die kleinkind en agterkleinkind sal heel waarskynlik nooit die handgeskrewe briewe verstaan nie en tien teen een al hierdie waardelose goed in die drom gooi. En wat as iemand eendag stamboomnavorsing wil doen?

Waarom ‘n taal áfleer?

Ja. Waarom ‘n taal áfleer? Waarom nie bývoeg nie? Suid-Afrika is ‘n suiwer digotomiese samelewing in daardie opsig, waarmee nie ek, of veral enige Afrikaanssprekende dosent in die Frans daarbuite, ons hoegenaamd mee kan vereenselwig nie.

Digotomies in die sin: dis óf Engels óf… Wat van: dis én Engels én…

Quot linguas calles, tot homines vales

Zoveel talen als ik kan; zoveel malen ben ik man.
Zoveel malen is men man, als men talen spreken kan.
Zooveel mannen is een man, als hij talen spreken kan.
Men is soveel keren man als men talen spreken kan.

Dit was die woorde van Karel V. Dieselfde ou wat gesê het: Ek praat Spaans met God, Italiaans met vroue, Frans met mans, en Duits met my perd.

Oor die deurmekaarmaak: Dis heeltemal ongegrond.

En duidelik ‘n teken van iemand wat nog nooit voorheen ‘n gesin grootgemaak het op soortgelyke wyse nie.

En ek bedoel, deurmekaar maak? Hier meng die mense in elk geval hul tale op straat?

Moses mag gehakkel het, maar hy het die volk uitgelei! Dink aan die Romeine wat ‘n ou Griekse slááf gekry het om hul kinders skool toe te begelei, om spesiaal die taal van geletterdheid (Grieks) te leer. Dink aan die aristokrasie van Rusland, Duitsland, Frankryk, ja, ook Engeland, wat almal hul kinders na lande baie ver van hul troon gestuur het vir kruisbestuiwing van kultuur. Dis sommer diepkant ingooi.

En dan kom kuier hulle hier in die Kaap en vind net “drie slim mense”: die enigste mense wat Frans kan praat.

Maar moenie kom kommer nie, daardie snobisme het ek ook onder Russiese immigrante op ‘n Forum gevind. Hulle beskou die Afrikanervrou (die “Boerka”) as dom omdat sy nie Russies ken en besonder boekgeleerd is nie (wel, dis nou nie juis of die tannies hier vir ‘n halfjaar lank net boeklees a.g.v. die -20 ºC buite nie!).

Maar kom dit daarop aan of hulle Afrikaans kan leer, wat ‘n amptelike taal is, nee kyk, dan is dit sommer baie moeilik.

Ene Voyageur op Wikipedia, het ‘n Franse en vermoedelik Duitse ouer gehad; hy het in Engeland grootgeword. Hy het aan weerskante van die Mou/Engelse kanaal rondgereis, vandaar die naam. Ons vermoed hy is dood aan Covid.

Hy het homself as Franssprekend beskou, maar het geweier dat jy hom ‘n Fransman noem. Ons belangstellings was baie dieselfde. Sy Afrikaans was beter as myne, veral omdat hy met ‘n Franse flair geskryf het wat ek net kan begeer. En tog het hy skaars ‘n sin uit Frans in Afrikaans vertaal; liewer uit Duits in Afrikaans. Dit was vir hom eenvoudig seker te moeilik.

Hy het tientalle voorbladartikels vir die Afrikaanse Wikipedia geskryf. En hy kon vanuit sy woonstel in Engeland (later Noord-Ierland) en Berlyn glad nie begryp waarom mense van Suid-Afrika nie Afrikaans wil leer nie. Dit is dan so maklik! OpenStellenbosch kon hy glad nie verstaan nie. “Maar hoekom gaan hulle dan nie Amerika toe nie? Maak alle universiteite Afrikaans. Hulle moet sien hoe ingewikkeld Pools is!”

Hy was vermoedelik in die sakewêreld betrokke, en soos jy reeds weet, moet mens jou teikenmark se behoeftes en begeertes uitstekend ken – daarvoor moet jy inderdaad die mense se harte ken, en dit is deur hul taal alleen moontlik.

Woorde wek, dade trek

Miskien moet ek jou herinner aan Nelson Mandela se woorde:

If you talk to a man in a language he understands, that goes to his head. If you talk to him in his own language, that goes to his heart.

Vreemd dat hierdie woorde nog nie by baie Engelse, wat soveel boeke van hom in hul vertoonkaste uitstal, ingang gevind het nie? Wat dink jy? Lippetaal?

Ek kyk maar na die mooie jare toe die kakelbont “multikulturaliteit” ‘n gonswoord in die 1990’s tot 2000’s was. Meer mense gaan meer ervaring bring, kinders gaan meer tale baasraak en regte kandidate vir die Erasmus Uitruilprogram word. Die wêreld wink met ‘n knipoog na nuwe geleenthede.

Expectations vs. Reality: Die immigrante uit Pole het in die Verenigde Koninkryk Engels geleer, maar die Engelse burgers het nie Pools geleer nie.

Elke woord is ‘n monument

Het ek genoem Voyageur het, benewens Frans, Duits, Engels en Afrikaans (o ja, hy was ook ‘n tydjie lank hierso in Suid-Afrika), ook Noors, Sweeds, Pools, Litous, Italiaans, en Nederlands vir die pret gelees en aangeleer? Dalk omdat hy meer lande as ek en jy gesien het.

Maar ook aan sy nalatenskap op Wikipedia moet ek dink. Was dit dan alles verniet? Ek dink nie so nie.

Solank daar ‘n vraag is, is daar ‘n aanbod

O ja, ek is ook een van die administrateurs by die Afrikaanse Wikipedia. Nes hy (was). Al daardie boeke wat ek versamel en aangekoop het met my salarisgeld om te verwerk het ek ook nie verniet gedoen nie. Die besoekstatistiek van die Afrikaanse Wikipedia is steeds hoër as die Esperanto Wikipedia. Solank daar ‘n vraag is, is daar ‘n aanbod.

Oor smaak val daar niks te beredeneer nie, maar liewe magtig!

Asof die gruwelike taalgebruik soos gebesig deur ons agbare parlementslede nie reeds ‘n aanduiding is op watter rampspoed Panyasa Lesufi se (in)doktrine(ring) afstuur nie, sal jy maar verneem die “Moedertaal/Huistaal”-Engels sal jy buitendien derderangs moet leer by ‘n Afrikaanssprekende of Sothosprekende onderwyser. Dit is nie net die taalonderwyser nie, maar ook wiskunde-, skei/nat-, liggaamsoefening-, musiek-, rekenaar-, huishoudkunde-, biologie-, aardrykskunde-, kuns & kultuur-, toerisme-, ekonomie-, bedryfsekonomie-, rekenkunde- en houtwerkonderwysers wat almal nou in Engels sal moet praat.

En dink jou in: daar is ‘n onderwysertekort.

Ek wens jou sterkte toe. The Queen’s English sal dit beslis nie wees nie.

Ek het ook vertroulik verneem ons eie Suid-Afrikaanse skrywers se Engels word in elk geval deur die Amerikaanse uitgewers aangepas vir die Amerikaanse mark. Daar is fynere nuanses wat ons hier as vanselfsprekend aanvaar, wat daar anderkant nie mag nie.

Maar selfs die Britte probeer hul werk aanpas vir die Amerikaanse mark, wat ek jammerlik vind, want daar is tog iets bekoorlik as Pappie bly in ‘n woonstel in Canary Wharf (die Kanarie-kaai!), met geld wat hy sommer uit die laai vir sy bedorwe kind uithaal. “Gaan geniet dit, my kind!” Die fyn spot wat Amerikaners nie sal snap nie, gaan ook so verlore. Slegs iemand wat in die Verenigde Koninkryk bly sal weet wat aangaan. Of wat familie daar het, soos ek (my oom) en jy (jou suster). Die Engelse is byvoorbeeld lief vir geringstellings (understatements), terwyl die Hollanders en die Amerikaners weer lief is vir histeriese, groteske oordrywings. Die kruisie om haar nek is óf mikroskopies klein, óf grafsteengroot.

Maar terug na Suid-Afrika. Sedert die 1960’s wou die meeste Engelssprekendes met bietjie selfrespek nie meer onderwyser speel of hoegenaamd by die openbare sektor betrokke raak nie, maar is direk na die privaatsektor, soos Hennie Terblanche hierbo in sy boek stel. Neem ek hulle kwalik? In so ‘n streng tweetalige klimaat? Soos op OpenStellenbosch kon hulle seker toe al nie asem gekry het nie.

Dit lyk my in die staatsdiens hoef jy nie eens meer vlot tweetalig te wees nie [indien wél, openbaar die Engelse dames van Gauteng hul verborge talente beslis nie op die Afrikaanse radio nie], so – hoekom was daar nie ‘n toeloop terug staatsdiens toe nie? En waarom sal daar wees?

Dink jou ook in, soos ek oorkant die pad hoor: die moeder en vader praat klaar gebroke “Basic English” met die kind (‘n woordeskat van 75 woorde of minder), en dan laat jy haar eendag oor aan niemoedertaalsprekende “Engels”-onderwysers met ‘n beperkte woordeskat en aanvoeling, en jy verwag hierdie kind moet eendag in Nature publiseer? Die een blinde lei ‘n ander mos in die verderf in! Magtig, het dr. Roodt nie lankal so ‘n artikel daaroor in 2016 geskryf nie?

Wat op universiteit gebeur, hou nie noodwendig verband met die werklikheid nie

Ook: by my alma mater het die Departemente Duits, Spaans, Italiaans, Russies, Iwriet (Nieuhebreeus), almal toegemaak omdat daar glo geen belangstelling is nie. Ek het van daardie ou leerboeke (Spaans) by ‘n vrou van Mosselbaai oorgekoop wat vroeër in Pretoria gebly het.

En Grieks/Latyn, wat vroeër 5 jaar lank deur regstudente bestudeer is, is afgewater na 10 maande. Die Ontwestering en Afrika-Renaissance van die Mbeki-era sien ons wel nog in die elitetale van Afrika (Frans, Portugees, Chinees, en Arabies) wat om die dood toe aan vasgeklou word soos die verrotte beentjies van die Heilige Mattheus. Al is daar géén boekwinkels in Frans of Portugees beskikbaar in Suid-Afrika nie! Ek moet hierdie boeke tweedehands deur Hollanders bekom.

Maar in die agterlike Mosambiek is daar wél ‘n boekwinkel vir albei tale. ‘n Ultramoderne koffiewinkel met smaakvolle styl! Ek kan dit nou nog nie verwerk nie. Hoe verklaar jy dit?

Die res van die wêreld het sedertdien aanbeweeg, en ek ook. Die vraag is: kan die universiteite nog byhou met die veranderinge? As jy vir my sê ons universiteite is markgerig, dan lieg jy asof dit gedruk staan!

In ons eie land, word berig in die Businesstech (4 April 2021):

This global expansion of businesses and especially growth in cross-border trade on the African continent has also led to rising demand for foreign language skilled professionals, including the hiring of interpreters.

Some 10% of organisations indicated that they struggle to find people with adequate foreign language skills, a marked increase from just 4% in the 2019 survey.

Foreign language speakers most in-demand included, French (29%), German (18%), Mandarin (14%); Italian (10%), Spanish (10%) and Dutch (4%).

Dit is vakante poste wat reeds bestaan! En dit is nog voordat ons enigsins met aktetassies begin voelers uitsteek het!

“Ag, weet jy, ons skop sommer ‘n Italianer agter elke bos uit.”

Wel, duidelik nie. Nie teen die koers wat Suid-Afrikaners almal wil verengels nie. Dis net pateties.

Globalisering bring gewoon glokalisering mee

Selfs Kaaps, ‘n dialek!!!, word hier in die Wes-Kaap bevorder as onderwystaal op die Kaapse Vlakte. Die Universiteit van Kaapstad bied ‘n Khoi-kursus aan.

Iets totaal ondenkbaar vir Gauteng! Verbeel jou daar bestaan ‘n blitskursus vir Fanakalo! Skokkend, maar dit is werklik niks nuuts nie.

Die einste gebeur nou met Nederduits wat die sprekers in die 1800’s met alle geweld wou weghê omdat hulle gedink het die nuwe goddelike Standaardduits as moedertaal gaan van daardie wêreld nou ‘n beleggersmekka maak. O, die universiteite sal bloei as hierdie boere-patois eers verdwyn! Soos een ou in sy betoog geskryf het:

Enige taal wat nie die skryftaal of die taal van die onderrig, regte, politiek, godsdiens, wetenskap of kunste is nie, moet by die stand en gang van ons kultuur plekmaak vir ‘n skryf- en onderrigstaal, en moet soos die Fries in Holland, die Kelties in Bretagne, die Baskies in Spanje geleidelik uitsterf. Uitsterf is die noodwendige en natuurlike lot van die Platduitse taal. Niks kan hom van ondergang red nie. Of jy nou Platduitse klugspele, herders-/natuurgedigte, liedjies of legendes skryf – dis tevergeefs; die volk lees dit nie…

Dink net hoeveel moeite en geld gaan dit spaar om géén moeite te doen met vakliteratuur of vakterme nie. Want Hoogduits het dit mos reeds?

Raai, dit het nie gebeur nie! Die Platduitsers was so te sê hul taal en kultuur kwyt, maar hulle boer steeds met Holsteins! Ha-ha-ha! Is dit nie snaaks nie?

Ek het jou mos hierbo gesê: Een taal self verseker nie vooruitgang nie.

Dit is egter Beiere, daardie Rooms-Katolieke karnaval in Suid-Duitsland, wat ontpop het in die rykste deelstaat in Duitsland. Hulle praat skaamteloos Beiers en skryf sowel in Standaardduits as Beiers, en sou nie ‘n oomblik daaraan dink om hul dialek vir enige taal daarbuite te verruil nie. Hulle het selfs al gedreig om af te stig, hoewel dit nie eintlik nodig is nie, daarvoor is Duitsland te oopkop.

Nie soos in die geval Katalonië nie. Katalonië, die rykste provinsie in Spanje. Waarheen die verarmde Spanjaarde stroom om tog die geluk te smaak van die Katalane wat Katalaans praat. Katalaans is nié ‘n Spaanse dialek nie. Maar dis alweer die Spaanse goewerment wat gedurig tussenin kom neuk en alles wil kom verspaans en verpes. En wat gebeur? Bloedige opstande vind plaas.

Kan jy ‘n patroon raaksien?

Waarom taalontwikkeling vertraag as dit nou kan gebeur?

Maar, om nou terug te keer na Nederduits. Presies dieselfde standaardisering, feitlik alles wat Afrikaans en Hebreeus oor minder as ‘n eeu deurgemaak het, moet hulle nou binne 10 jaar klaarjaag. Want feitlik die enigste oorblywende sprekers is almal bejaard en beaard! Oor Kopties kan mense maar net raai – want die sprekers is eeue al dood.

Dus, waarom wag?

Glo my, ek sal weet, want ek het ‘n voorbladartikel daaroor uit Duits vertaal. In Afrikaans. Gratis en verniet. Nee, daar is geen Engelse vertaling daarvan nie. Inteendeel, Afrikaans is die enigste vertaling daarvan!

Die wêreld is ‘n illusie, die denkwyse oor taal ook

En dit is wat my die meeste pla: hoe passief en reaksionêr die wêreld geword het. Wat rondom mens aangaan, is die heilige fatalistiese Evangelie. Wat mens op die boekrakke, die media, feitlik die hele verrotte Suid-Afrika soos mens dit daagliks in jou werk sien: dis die waarheid, daar is nie ‘n ander waarheid of uitweg nie. Sela.

NEE. DIS ALLES ‘N KONSTRUK.

“Maar daar’s nie geld nie vir ander tale nie.” Maar daar is geld vir “Genderstudies” en “Whiteness Studies” of “Toekomskunde” wat jy nooit buitekant die universiteitsmure sal gebruik nie?

Sonder taal kan jy nie handel dryf nie. Kan jy nie inligting oordra of inwin nie. Die Hollandse media maak doodseker die gewone ou op straat weet hoeveel miljarde Euro Nederland elke jaar verloor deur nie Frans te ken nie.

Kortom: Suid-Afrika het géén verskoning nie. Hulle kon selfs Esperanto aangebied het as hulle sou wou. Hulle skep gewoon ‘n leerstoel as dit moet, jy maak gewoon ‘n sekere vakrigting net “verplig” vir voorgraadse studente. So maklik soos dit.

Wat as Afrikaanse kinders beter vaar in Engels as die Engelse self? Soos dit by ons was?

Dan kan jy mos Afrikaans én Engels gelyk hanteer, nè? Ek kan verstaan hoekom daar Afrikaanse enkelmediumskole is: dubbelmedium of parallelmedium lei dikwels daartoe dat Afrikaanse skole toegeloop word onder diegene wat slegs onderwys in Engels wil hê, en die pendulum swaai na slegs Engels, die ander enkelmedium. Al kan enigeen sonder te veel moeite ‘n paar bakstene bo-op mekaar pak en ‘n Engelse skool open? Hoe moeilik kan dit nou wees? En veral nou met die internet wat die nuwe leerskool geword het, wonder mens of hierdie geboue nog ooit nodig is.

By my hoërskool is ons klasse (in opslaanklasse met slegs ‘n waaier) sowel in Engels as Afrikaans aangebied. Die onderwyser kon besluit of hy die een oomblik nog in Afrikaans praat, die volgende oomblik in Engels, so jou oortjies was heeltyd gespits.

My Aardrykskunde-onnie het die klas begin met Afrikaans en in Engels die les herhaal. Jy het dus die geleentheid gekry om sowel die vakbegrippe aan gewoond te raak, as om te luister of iets jou nie dalk ontgaan het nie. Die twee tale vul mekaar aan. Dikwels sal ‘n sekere woord ‘n ander betekenis of konsep by jou oproep, wat jou anders oor ‘n stuk werk laat dink.

Of dalk hoor jy net ‘n bespreking op ‘n Afrikaanse gemeenskapsradio en skielik val iets jou by. Dit het hoeveel keer met my gebeur. Dit is nie woorde wat gedruk is nie.

Sal dit vir jou ‘n skok wees as ek sê ons Afrikaanssprekende leerlinge het beter in Engels Huistaal gevaar, by ‘n Engelssprekende juffrou, as die Engelssprekende kinders self? Dit, terwyl die Engelssprekende leerling geen tekort het aan goor Amerikaanse rolprente en televisieprogramme, Amerikaanse rekenaarspeletjies of ‘n halwe dorpsbiblioteek vol Engelse boeke (van bo tot onder) nie? Die punt is: ‘n mens kan in Afrikaans én Engels dink as jy werklik wil. Selfs in méér tale ook, was die geleenthede maar daar.

As Engels die alfa en die omega is, waarom nog belê in die Ooste?

Al was ook die meerderheid topleerlinge in my tyd toe Afrikaanssprekend in die Wes-Kaap, danksy moedertaalonderrig, begryp ek heel goed wat jy bedoel: die kennis op skool is ‘n druppel in die see daarbuite.

Maar, as mens nadink oor al die deskundiges van die ganse Europa en Japan, en China, Suid-Korea, Singapoer, Taiwan, wat nou nie almal juis droom in Eerstetaal Engels nie – waarom word daar nog van hul tegnologie gebruik gemaak? Waarom word daar überhaupt nog in daardie lande belê, dink jy? Waarom swymel almal om tog bietjie Japannees te leer?

Snaaks, daaroor sug niemand nie – want jy sit agteroor en kyk net prentjies. Animé-kyk met onderskrifte is regtig geen dinkwerk nie. Dit gaan mos om die vermaaklikheid. Mens gee nie werklik aan Japannees iets terug nie, hoor, jy vat net. Of maak bespotlike meems daarvan in hentai-vorm. Jy dra boggerol tot hul kultuur by. Buiten die geld, bly mens net ‘n onbetrokke kulturele parasiet. En ‘n stereotipe randfiguur wat gereeld in die Sestigers se werk voorkom.

Onthou wat ek gesê het van die bloekomboom!

Die Hollandse stelsel werk beter

Dus: hierdie half-Hollander moet met jou verskil. Ek verafgod die ou stelsel van Nederland waar jy benewens jou moedertaal ook Frans, Duits, Engels, Latyn en Grieks op gimnasium moes leer. Dit was nou totdat die verderflike Mammoetwet deurgevoer is in die laat-1960’s, want elkeen moes toe universiteit toe, met die gevolg dat die standaarde afgewater is om tog nie te veel druipelinge op papier te hê nie.

Ag ja – my Ouma was in ‘n huishoudskool (sy was seker tot haar dood toe verbitterd oor haar moeder se besluit, maar tye was anders), en my Oupa in ‘n ambagskool in Rotterdam. Hy was tegnies aangelê. En dis hoe hy in Suid-Afrika ingekom het.

Op universiteit sou Hindi en Russies volg vir diegene wat chemie studeer het, soos ‘n Hollandse afgetrede senior lektor van Raleigh, North Carolina my meegedeel het. Die arme schooljongens moes maar klippe kou, maar dit was vir hul eie beswil; hulle was orals ter wêreld in aanvraag.

Die Duitsers is vandag meer genadig: naas jou moedertaal kan jy twee ander vreemde tale leer: Engels, Frans, Latyn, Spaans (sterk in die opmars!), Russies, ens.

Stel jou nou vir een oomblik voor ‘n Duitsertjie moet Engels in preprimêr leer? Ondenkbaar. Vir baie is Frans en Russies hul eerste vreemde taal, en daarom kan hulle hul medelandgenote aanvul deur gesprekvoering.

Die omgewing beïnvloed duidelik ons taalkeuses

“Ja, maar dis Europa.”

“Ja, maar wil jy ‘n werkende stelsel soos in Europa hê, dan sal jy hopelik soos ‘n Europeër wil begin dink!”

Dis tog logies.

As Eurosentris moet ek my die vraag afvra:

waarom na sulke konformistiese eenvormigheid streef,
waar één outjie, kompleet soos by ‘n spermselwedren na ‘n eierselletjie,
tussen die miljoene ander,
vir één werkie,
met presies dieselfde eenvormige vereistes moet meeding,
as ons juis gemaak is om soveel verskeidenheid opsies as moontlik te skep en te benut,
sodat daar meer werk vir almal is?

Is ek werklik die enigste mens in Suid-Afrika wat dit kan insien?

Dalk het die omgewing ‘n groter invloed op ons denkwyse as wat ons dink. Want die Wes-Kaapse soekresultate op Google Trends toon juis dat ons die mees Eurosentristiese provinsie is, ook wat belangstelling in Europese tale aanbetref.

Hier by ons is die vorms nog drietalig (Afrikaans, Engels, Xhosa), die amptelike poste word in drie tale uitgereik, die verkiesingsplakkate en inentingsplakkate is in drie tale opgeplak, die polisieverklarings (sover ek weet) mag nog in Afrikaans ingevul word.

Niks van “dis te duur” nie. Ons verwag dus om in Afrikaans bedien te word. Vir korrespondensiedoeleindes is my eerste brief tweetalig; sou die Suid-Afrikaner verkies om in Engels terug te antwoord, word die gesprek daarin voortgesit.

Tot slot, puntsgewys:

1. Die Anti-afrikaanse houding as voertaal gaan Suid-Afrika absoluut nêrens bring nie, soortgelyk is al gepleeg in die naam van [voeg ideologie in] in ander Afrikalande en Europa met die inheemse tale en dialekte. Dit het slegs tot ‘n paar mense se voordeel gestrek, met die gevolg dat die hele land op die lange duur daaronder moes ly. Moenie dat ‘n taal agteruitgaan, as dit net tienduisend keer die moeite, die geld en die tyd gaan kos om ‘n taal later te laat herleef of op te hef nie. Hebreeus, Nederduits, Nieugrieks, Kopties, Kornies en Iers betaal reeds duur hiervoor, om maar ‘n paar te noem. Dis alles so onnodig.

2. Moenie evolusie teengaan nie. Dit is doodnatuurlik dat tale van mekaar sal skei en hul eie rigting inslaan. Dit is regtig nie nodig dat almal nou slegs in Engels moet skoolgaan nie. Net soos jy ‘n verskeidenheid blomsoorte sal kry, verryk elke unieke spesie ons met sy eie prag en geur. Laat daardie blom die beste blom wees wat hy is. Gee hom al die materiaal wat hy nodig het, en kyk wat gebeur. Ons kan nie ‘n krokodil maak van ‘n luiperd nie.

Ek aanvaar dus dat Xhosa nie so ‘n groot letterkunde het soos ek dit graag wil hê nie. As daar was, of as ‘n Xhosa my kan wys op onderwerpe waarin ek belangstel (wie weet, soos plekname?) dan sal ek beslis daardie taal aanleer.

Omdat jy in die uitgestorwe oerdiere belangstel, het ek gehoop jy sou kon insien dat die paleontologie juis die lewe benadruk wat daar nog oor is.

Die sogenaamde “die sterkste oorleef” is nie deel van die mensdom nie – anders sou ons nie hospitale gehad het nie. Die sterk/swak sal altyd deel van die muntstuk bly. Anders sou ons nou al almal vry van kwale gewees het. En as jy jouself “sterk” beskou, moet daar ‘n vergelyking wees met iemand wat “swakker” is.

Die vraag is: wat beskou mens as swak? Waarom beskou mens dit as swak?

Hollands het ons sien verdwyn in Tasmanië, in Nieu-Amsterdam (New York), in Indonesië (sy kroonjuweel!), in Ceylon, Formosa (Taiwan). Die taal word nog langs die Michigan-meer gepraat, die sogenaamde “Iowa Dutch”, maar is bedreig. In Suriname geniet hy nog baie hoë aansien. Vlaams was in die verlede in België onderdruk, maar met die ekonomiese ommeswaai deur industrialisering in Vlaandere moet Franstaliges tog nou anders na die taal kyk. Trouens, in Vlaandere het jy nie meer nodig om Frans te ken nie. In Nederland is dit maar net nog ‘n doodgewone dag op kantoor.

Duits is uit Amerika verdryf, omdat hy met alles wat sleg was vereenselwig is tydens die Eerste Wêreldoorlog. Dit klink vir ons stapelgek, want teen die 1920’s-1930’s was Duits dié taal van die chemie. En vandag waterstoftegnologie. Nog ‘n probleem was dat die Duitsers in Amerika laerskole gehad het, maar geen hoërskole nie.

3. In Suid-Afrika het jy die keuse tussen Afrosentrisme of Négrologie (wat die Westerse wêreld daarbuite as vyandig beskou, omdat die eie kultuur in gedrang kom), of jy kan in jou eie Anglosfeer verstrik raak (wat die wêreld daarbuite as minderwaardig beskou) of jy kan Eurosentries begin dink.

Wat my betref, ek dink Eurosentries: ‘n Mens kan net so lank in ‘n proefbuis wil leef voordat dit bars.

4. Afrikaans is gelyk aan woeker met werkskepping. Net soos Xhosa, net soos Zoeloe, net soos Nama, net soos Korana, net soos Portugees, net soos Duits, net soos Teloegoe, Tamil, Goedjarati, Chinees, Frans, Russies en al die ander tale wat ook nie Engels is nie. Dit gaan juis oor desentralisering en deursyfering en driedubbele dollars.

Ek het trouens ‘n hekel in sentralisering gekry: Rio de Janeiro (al is Brasilia die hoofstad), Londen, Moskou, Maputo, Parys, Kopenhagen, selfs die Randstad in Nederland is simptomaties daarvan. Ek haat dit, want mens kry hierdie massiewe wemelende “borrel” om nou die bynaam van Tel Aviv te gebruik, terwyl die res van die platteland halfdood is.

En al daardie siele moet stad toe, waar die lewe is. En wat gebeur? Krotbuurte, plakkerskampe, behuisingstekort, spitsverkeer, werksgeleenthede wat nie daar is nie. Almal wat meeding vir presies dieselfde pos. Jy gaan oorval word deur potensiële tuinwerkers en, as die minimumloon en maatskaplike toelaes nie daar was nie, is die aanbod so groot dat jy vir Happy, die tuinwerker, R5 kon betaal het. Vir ‘n week se arbeid. Van donker tot donker. Ek dink nie ek oordryf nie, daar is immers net ‘n handjievol tuinerwe. Die minimumloon en maatskaplike toelaes los egter nie die werkloosheidsprobleem op nie.

Die eweredige verspreiding van geld en geleenthede ken hulle nie soos in Duitsland die geval is nie. München, Stuttgart, Berlyn, (Bonn is seker vergete), Hamburg, Keulen, Leipzig, Dresden, Bremen, Dortmund, Düsseldorf, Wolfsburg, Neurenberg, Potsdam, Maagdeburg, Heidelberg, Rostock, Göttingen, Bremerhaven, Freiburg im Breisgau, Essen, Hannover, Aachen, Mainz… al hierdie stede het hul eie roeping. En dit is bitter selde dat hierdie stede meer as ‘n miljoen inwoners het. Die meeste is onder ‘n miljoen inwoners.

Dis nie soos die 4,6 miljoen inwoners van Kaapstad uit byna 7 miljoen in die ganse Wes-Kaap nie. Dis net gek! Dis pure malligheid. George, ons tweede grootste stad, het maar 157 391 mense. Met ‘n voetnota: George kan werk as daar verhoudingsgewys genoeg beleggers en nyweraars is van sakeondernemings, fabrieke, laboratoriums, ens. is. Die droom is dat hierdie werknemers dan genoeg geld sal verdien om later self hul eie besighede op die been te bring. Maar soos ek dit ken, sal daar maar een kafee-eienaar wees wat hoogstens drie mense kan aanstel.

5. Jy kan met graagte jou vaktydskrifartikel in Nature publiseer, slegs ‘n paar bladsye lank. Maar dit is eintlik meer lonend om ‘n boek van 300 blaaie te skryf. Dit bly steeds die goudstandaard. Tyd is seker ‘n faktor, maar hoeveel van daardie halfgebakte artikels in vaktydskrifte moes nie ongeldig verklaar word bloot omdat ‘n haastige hond sy mond verbrand het nie? Of dit nou die metodologie of die gebrek aan bewyse, of gegrond is op algemene aannames en stereotipering. Met statistiek kan jy ‘n heerlike dis aanmekaarslaan.

Dit is juis daarom waarom “publiseer of krepeer” nou in Duitsland en ander plekke die nekslag toegedien is. Jy, as navorser, mag nou net ‘n x-aantal artikels per jaar laat publiseer. As die reputasie van jou tydskrif eers in sy moer is, soek mense een wat wel skitter. Al moes jy ook soos prof. dr. Rufus Gouws (skrywer van die Handwoordeboek van die Afrikaanse Taal) in Duits publiseer, die taal van die moderne leksikografie.

6. Aha, uiteindelik my laaste puntjie. Ek het pas genoem Duits is die taal van die moderne leksikografie.

En dit is vandag nog so: sekere tale is meer geneig om oor sekere onderwerpe te skryf as ander. Veral omdat die Duitsers groter taalmaniakke is as die Amerikaners. Hulle sug nie om met die Russe saam te werk om wonders te skep nie. Ek gril my dood hoe daardie mooi Amerikaanse gesiggies Duitse woorde so verkrag op televisie. Dit steek my dwars in die krop. Dit kos my die Duitse oorklanking luister net om verstaan wat hulle sê! Maar vir die oningewyde klink dit dan so eksoties! Hoe kan dit verkeerd wees? Dit… dit… dit kom immers uit Amerika!

7. As ek Gerrit van Wyk Kruger se boek Die verhaal van die Griekse taal oor 35 eeue heen lees, dan het hy iemand in gedagte wat darem bietjie taalkundige agtergrond het, maar, hy skryf dit vir die Afrikaanssprekende waar hy hom in ‘n Suid-Afrikaanse omgewing bevind, ver weg van Griekeland af.